Skip to main content

Full text of "Romanische Forschungen"

See other formats


^.  '.  //; 


ROMMISCHE  FORSCHUNGEN 

ORGAN 

FÜR  ROMMISCHE  SPRACHEN  UND  MITTELLATEIN 
HERAUSGEGEBEN 

VON 

KARL  YOLLMÖLLER 


YIII.  BAND. 


ERLANGEN 

Verlag     v  u  u     Fr.     Junge, 
1896. 


""c 


3 
RS 


b.  Hol-  uiul   Univ.Buclirtiuckerei  von  Fr.  Juuge  (Juuge  &  Sohn)  in  Erlangen. 


Inhal  tsverz  ei  chniss. 


Seite 
Decurtins,  ür.  C,  Rätoromanische  Chrestomathie  I.  Band   2.   Lieferung      1  —  256a — f 

Lang,  Wilhelm,  lieber  die  Gedichte  Michelangelo'.s 257 

Rohrs,    Wilhelm,  Sprachliche  Untersuchung  der  üime  de  l'cnitance  (1288)     .     .  283 

Vollmöller,  Karl,  Seltene  spanische  Bücher 352 

Peters,  E.,  Zur  Geschichte  der  lateinischen  Visionslegenden 361 

Vollmöller,  Karl,  Endgiltige  Berichtigung 365 

Keuffer,  Max,  Die  Stadt-Metzer  Kanzleien 369 

Baist,  G.,  Zum  Jonasfragment 511 

Decurtins,  Dr.  C,  Rätoromanische  ("hrestomathie  I.  Band  3.  Lieferung  .      513 — 907 


CUORT  ENTRUIDAMENT 
DE  CARMELO. 

Cüort  Eutruldainent  dell'  Obligatitiu,  e  dils  Perduns  de  Carraelo,  a  Noffa  Doniiaiiii, 
de  Crion  Heinrich  fibersbach.    1700. 

[p.  a.]  I.  5 

Dei  in  tal  prender  penitienzia,  fe  pervergiar,  receiuer  il  S.  Scapular, 
e  vcgnir  fcritts  ent'il  Cudifch  da  qnefta  S,  Compagnia  dil  Pader  Prsefideut 
con  las  folitas  beuedictiuns  e  ceremonias.  Quel  guadognia  fin  tal  di  Perdun 
Compleirij  ^  remifchun  de  tutts  fes  puccaus  per  la  culpa,  e  per  la  peina, 
6  daventa  cau  tras  participeiuels  da  tutt  bien,  e  da  tuttas  bunas  (v)o[v]ras,  che  10 
di,  e  noigh  per  tutt  il  mund  daventeu  euten  queft,  e  (p.  b.)  tutts  auters 
SS.  Vordens,  e  Compagnias;  gie  dil  fez  Scazi  della  S.  Mumma  Bafelgia. 

II. 

Ei  in  tal  obligaus  da  portar  il  S.  Scapular  beuediu  devotiufameing 
euten  coliez  di,  e  noigh  tutts  ils  dis  da  fia  vit'  ora  entocha  la  mort,  et  15 
enten  la  mort;  e  tgi,  che  falva  bucca  queft  puug,  fa  bucca  avonda  a  fia 
obligatiun ;  tgi  che  falva  aber  quel,  fa  avonda,  &  ei  tier  nuott  auter  cul- 
ponz,  tucchond  tier  T  Obligatiun  da  quefta  S.  Compagnia.  Per  quei,  fchi 
gleitti ,  fco  quel  rumpa,  dei  ins  ladiuameing  far ,  u  comprar  in  auter,  il 
quäl  ei  bucca  debafengs  d'effer  (p.  c.)  benediüs,  bein,  che  quei  zun  bien  20 
per  cagiun  della  vertit  e  puffonza  gronda,  che  qnel  ha  euconter  da  tuttas 
lorts  mala  gliaut,  enconter  Schoruamens,  6  tentames  dil  naufcha  fpiert  6 
tiitts  prigels  dell'  Olma,  e  dil  Chierp. 

III. 

Ei  in  tal  culponz    de  minch'   oiT   veguir    enten    queft    foing,    e    bendiu  25 
liuc  fin  la  Fiafta  principala  da  quefta  S.  Compagnia  (che  croda   adina   fin 
la  3.   Domengia  Fenedur)  cau   prender    penitienzia,    fe    pervergiar,    &    effer 
prefents  alla  Proceffiun  urond  per  bein   ftar  della  S.  Mumma  Bafelgia  &  c. 

Romanische  Forschungen  VIII.  -1 


2  Ina  Canzun  da  Malla  Curada 

Quel  guadognia  cau  tras  Pcrdun  (p.  d.)  Complein,  u  chel  pö  fpindrar  in' 
Olma  ord'il  Purgatieri,  (^uei  aber  s'entelli  de  quels,  che  fan  e  pon  far, 
&  ban  naginna  ragiun  da  tralalcbiar  quei,  l'co  fuff  per  exempel:  memmia 
gronda  diftanza  dil  liuc,  grond  incommit,  gliaut  de  furuetz,  perfuuas 
malzaunap,  fomeilgs  6  fometgiafas  etc.,  beiu  aber  een  era  quels  obligai  da 
far  auonda  a  quefta  lur  obligatiun  ent'il  liuc,  uua  cb'ei  ftatten,  vil'itont  lur 
aifiia  Balelgia,  c  fagient  fco  ei  ditg,  e  guadognien  il  Perduu  adual  ad  auters. 


INA  CANZUN  DA  MALLA 
CURADA. 

Par  araur  Da  la  luorl  Da  BragaDier  Herculaufs  De  Capanll. 


(Ineditum 

Schei  croDa  giu  Dilg  chau 
aD  ijn  la  fia  Crunna, 
Schi  CroDa  giu  ilg  Chau 
Ad  inna  Cafsa  Bunna, 
5  Schi  po  la  Bein  Bargir 
A  mettar  giu  ilg  rir 
Malla  CuraDa  ver 
A  Sa  vafchir  an  nir. 

Ilg  Cor  fto  Bein  fchlupar, 
10  fchin  auDa  quellaf  novafs, 

Chin  fingur,  Bab  fchi  char, 

Ca  faig  fchi  gronDafs  provafs 

Da  Sia  DapfFraDat 

aD  er  fiDeivlaDat, 
iö  Eifs  Bucc  En  vitta  pli, 

Da  viver  Hai  Dau  si. 

In  gronD  hum  ha  la  mort 
raffau  ord  nofsa  Terra, 
En  quei  Ca  vont  ün  fort 
20  El  Bein  mana  la  guera, 
Chi  lefs  Cou  Bucc  Bargir, 
Cun  nieBla  Cafsa  gir, 
Nufs  vein  pilgau  grond  Don 
En  quel  fchilgog  Bien  on. 

25  0  Chei  gronD  vurigier 

En  Berrafs  gronDafs  guerafs 
Fo  ilg  fingur  BrigaDier; 
En  Bearafs  Eftrafs  Terrafs 


nach  Ms.  Ca.) 

GronD  num  a  TapfraDat 
30  A  Cun  fiDevlaDat 
Hai  gieu  aven  aver, 
queft  nieBel  Hum  pilgver, 
Holant  aD  Engalant 

par  El  han  CarfchaDina, 
35  Duvefs  Bucc  Er  niefs  ftanDe 
par  El  veR  CarfchaDina, 
par  giufs,  fchei  nufs  Tucafse, 
Chilg  fenger  Caftiafs 
Cun  guerra,  lurra  Berfe 
40  vafefsan,  Chei  fufs  pers. 

mo  Bein  Cun  El  Ei  ieufs, 
El  a  finieu  la  guerra, 
Sie  Enten  Tfcliiel  Eil  prieufs, 
pli  auD  El  Bucc  canera 
45  Da  armafs  fagitom; 

fieu  Chierp  ruvaufsa  lom, 
orD  temma  prigel  zunD, 
er  Dilg  puccau  Dilg  munD. 

agli  lein  nufs  cuvir 
50  la  gronDa  BeaDienfcha, 
quel  ha  puDieu  furvenfcher 
Trafs  Bunna  fia  CarDienfcha, 
fia  Hura  a  fieu  term 
fichaue  erra  ferai. 
55  Nufs  tuts  ftuvein  murir, 
Mo  cur  nagin  fagir. 


L'Ujara  de  Sagoing 

Cunzunt  nufs  raftiein,  65  Deufs  fetz  nuf  ven  manar 

MiDein  la  malla  vitta,  afcharmiar,  DefenDar, 

En  iefum  Chrift  Cartein,  Nuf  lein  far  tont  urar 

60  figein  a  Deuf  Bucc  grita  aD  En  fieu  moun  nufs  renDar, 

Clin  Efterf  falamentf,  fchi  ngin  nufs  a  far  Bein; 

Schei  Deuf  cun  nuf  Cuntenfs  70  Lur  nufs   Er  vurigein, 

aven  nufs  grazia  far,  CarDienfcha  Bein  falvein, 

Baruns  Er  auterfs  Dar,  fagir  En  tschiel  nus  mein. 


L'UIARA  DE  SAGOING. 

Derirazinit  et  descriptiuu   dell'  ujara   de   Sagoing  Auiio    1701. 

(Ineditum  nach  Ms.  Sa.) 

[p.  13]  22^.  Veguiend  a  Muster  las  novas  de  quel'  irruptiun  ha  schi 
bein  il  Oberkeit  sco  il  pievel  giu  teraa  e  consternatiun,  e  zvar  ton  pli  gronda,  5 
essend  che  glei  stau  vegniu  faitg  or  spargimen,  che  era  ils  Protestant«  de 
Glaruua  segien  vegni  sul  cuolm  ad  Andiast,  e  splundregien  leu,  [p.  14] 
perquei  vevau  ei  ferm  suspect,  ch'ils  Protestants  de  nossa  tiarra  e  quels 
dil  Schvizerland  vessien  seschau  giu  de  metter  sutsura  ils  Catholics.  Aber 
gleiti  suenter  eis  ei  constau ,  che  quella  canera  seigi  Stada  faulsa,  essend  10 
che  glei  vegniu  certas  novas,  ch'ils  Glarones  segien  nuotta  semuentai  ord 
il  liucj  e  nuott  el  seu  de  far  zitgei  encunter  ils  Catholics.  Nuottatonraeins 
ei  pilg  entir  cumin  della  Cadi  rasau  ora  la  canera  ded'  ujarra,  e  tuts 
entras  anetgiamein  tuccar  de  stürm  ij  sut  las  armaS;  e  la  noitg  een  ei 
vegni  a  Muster  promptamein  avon  la  casa  Cumin:  e  bein  ch'ils  de  Trun  15 
e  Somvitg  cun  lur  bandieras  (tras  Breil)  fuvan  [ira]  armai  tras  Breil  per  ir 
encunter  la  Foppa,  hau  tonaton  ils  de  Mustör  tras  ordinatiun  dilg  Oberkeit 
referiu  lur  partenza  tocau  sin  glauter  di.  Et  ils  de  Lugneza  e  de  Sur- 
soissa  eran  sut  las  armas  e  cun  lur  bandieras  sur  Gliont  si. 

23",     Ils    8.  d'October    l'alva    dil    di    vegnen    brevs    agli    Oberkeit    et  20 
agli    Avat  de  Muster  scrittas  a  Ruaun  dal  Landricter   de  nossa   Ligia,  tras 
las  qualas  ei  vegniu  admonieu,  de    senza    targlianar    prender   las   arraas:  e 
clie  la  baselgia  de  Sagoing,  dedicada  a  la  beatissima  Muma  de  Dien    segi 
dals   furibunds  Protestants  sacrilegiamein  profanada;  ei  degien  era  doman- 
dar  dals  auters  lur  truppa  auxiliara  de  spertamein  se    unir    cun    la   truppa  25 
leu  rimnada,   (pertgiei  ils  de  Trun,   Breil  e  Somvitg,   et   autras  confinontas 
visclineuncas:  Schlans  Siath  et  Andiast  fuvan  leu  a   Ruaun  schon  serimuai, 
ei  muncava  mo  ils   de  Muster    e   Tujetsch):  sinaquei  che  suenter    aver   giu 
cumin  cusseilg  denter  nus,  saveien   curaschusamein    attacar    il    inimitg    cun 
esser  prompt  de  sponder  seung    e    dar    la    vita   per    l'onur    de    Dieu    e    sia30 
divina  Muma  la  Purschalla  Maria. 

1* 


.  L'Ujara  de  Sagoing 

Tras  la  raadema  Brev  vegnev'  ei  era  notificau,  chei  hagien  era  termes 
tier  comond    agli   Mistral    della    Vall    Lugneza,    de    clomar    en    agid    dils 
CatholicB  era  quels  de  Misauc;    er'  il  avat    de    Muster    fuva    adtnonius     de 
,„-nnar  ladinamein  ils  confinonts  Confederai  (p.  15)  ded  Altorf,  e  lur  subdits 
r.  della  Vall  Breng,  de  dar  agid.     Quei  ba  il  Avat  ensemblamem  cun  consen- 
timen  dils  Gieraus   presents   punctualmein    exequiu.      Ad   Altorf   ei   vegnm 
termess  cun  brev  Martin  Riedi   fumeilg  en    claustra.     Ella  Vall   Bren    tiel 
Landvogt  des  Lutengia,  e  tiel  Comissari    de    Bellinzuna    ei    staus    termess 
L    Melcber  Gagmet,  il  quäl  de  fria  veglia  ha  seporscbiu  ded  ir  senza  esser 
lOpagau.,  ma  cb'el  turnai'  a  ClaveiTa,  et  a  quel  ha  gl'Avat  culs    gieraus   leu 
presents    dau    ina    publica    attestatiun;    pertgiei    il    comond    dil    Landncter 
stueva  vegni  exsequius.     Denton  een  ils  de  Muster   entuorn    las    sis    della 
dameun  cun  tutt  la  truppa  compari  arraai,  et  avend  legiu  ora  lur  Capitanis, 
een  ei  seretraitgs  dador  Claustra,  e  leu  stend  en  ina   plauida   elg   ault    en 
15scbenuglia  tutts  cun  la  fatscha  conter  la  baselgia    della     Claustra,    han    ei 
serecomandau  a  Dieu,    alla   beada    Purschala    Muma    de    Dieu,    et    a    nos 
Soings    Patruns    S.  Placi   e  S.  Sigisbert,  implorond    cun    larmas    lur    agid. 
Havend  giu  faitg  quella  cumina  devotiun,    een    ei    suenter    miez    di    vegni 
cun  lur  bandieras  a  Ruaun.     Bucca  ditg  suenter   een   era   ils    de   Tujetsch 
20eMedel   vegni   et   arrivai   a    Ruaun    cun    lur    Compognias,    aschia    che    a 
Ruaun  fuv'  in'  armada  de  trei    melli    umens,    senz    quels    de    Lugneza,    ils 
quals  vi  de  tscheu  meun  dil  Rhein,  culs  de  Sursaissa  fuvan  bucca  de  lunsch 
de  Gliont.     Tutta  la  truppa  ensemen  de  quest  e   de    tgei    meun    il    Rhein 
fava  circa  trei  milli  umens. 
25  24«.    Denton  ch'ils  nos  leu  fuvan  campai,  een  leu  de  Cuera  a  cavailg 

cun  speruns  vegni  termess  da  Monsignur  Vestg  de  Cuera  il  Reverendissim 
Vdalric  Caduff  Decan  della  Cathedrala  de  Cuera,  et  il  Grof  Vhsses  de 
Salis,  per  stabilir  la  paisch  denter  ils  malperina,  sehe  fuss  stau  pusseivel, 
era  part  per  spargniar  de  sponder  senng  denter  ils  Patriots.  Hs  Deputai 
30  de  Priedi  fuvan  Gion  Gudenz  de  Capaul  staus  Guvernatur  u  Landshaupt- 
mann en  Valtrina,  Sgr.  Stadtvogt  Otto  Svarz,  e  Sgr.  Grof  Gubert  de 
Salis,  ils  quals  een  ristai  anavos  a  Sagoing  e  Gliont. 

[p   16]  Essend  tras  ils    surcitai    Deputai    de    Messa    vegniu   vi    e  neu 

tractau  bia,  ha  ei  quei  di  saviu    concludiu   nuott.      Pertgiei  ils    Protestants 

ogstinadaraein  pretendevan,  che  als  Protestants  de  Sagoing  vegniessi  concedm 

"    de  bagegiar  ina  baselgia  nova,    e   ch'il   Predicant    Calvinian,    en    caschun 

de  bara  dils  lur,  possi  publicamein  en  Santeri  (Sentelli  dils  de  Messa)  far 

priedi  u  plaid  sur  fossa,  encunter  l'isonza  tocan  ussa  practicada.     Quei  han 

aber  ils  Catholics  nin  stailg  voliu  conceder,  e  schei  possi  buc    esser    antra 

40  Visa,  veglien  ei  far  or  la  dispetta    cun    las    armas.     Zitgei   fauls    politikers 

fuvan  savens  ellas  ureglias    dils    Catholics,    sehend:    quella    dispetta    seigi 

spiradamein  mo  politica,  e  mondi  nuotta  tier  la    Cardientscha   u    Religiun: 

la  stinadadat  dils  de   Sagoing    vegni   bucca   senza   raschun    dals  Calvinists 


L'Ujara  de  Sagoing  5 

Clin  armas  tenida  a  tnistreiug;  ei  seigi  bucca  dueivel,  che  entirs  Cuinius 
uiurt  zaconts  Catholics  veguien  en  prigels.  Quei  di  ei  passau  via  deuter 
quella  canera  e  malguissas  novas,  et  ei  vegniu  termess  ora  glieut  a  Vorz 
la  Foppa,  Euaun,  Andiast  et  auters  Vitgs  coufinoutS;  per  procurar  sin  la 
uoitg  proviaut  per  la  truppa.  A  quels  de  Muster  ei  dalla  Claustra  sin  5 
supplica  dil  Oberkeit  vegniu  termess  dus  cavals  cargai  cun  pauu  e  cascbiel 
per  dustar  la  fom.  II  plaz^  nua  che  la  truppa  veva  il  camp  sut  tschiel 
aviert  era  a  Ruaun  sut  la  caplutta  de  S.  Clau  giu  sper  il  Rhein,  e  leu 
han  ei  quella  noitg  cun  gronda  incomoditat  stoviu  star  sut  la  plievia  e 
fardaglia,  nua  che  tras  far  si  tscbeu  e  leu  fiucs  ei  han  tonaton  podiu  star  10 
ora  la  malaura. 

25».  IIa  9.  d'October  1701.  che  fuva  Domengia,  ha  R.  P.  Carli, 
Religius  della  Yen.  Claustra  de  Muster  e  Feldprediger  u  Caplon  de  nossa 
truppa  e  continuamein  cun  quella,  suenter  aver  giu  il  di  avont  dau  pene- 
tienza  a  la  pli  part  della  Schuldada,  celebravi  avont  la  truppa  leu  rimuada  15 
la  S.  Messa,  e  mussond  la  bandiera  culg  maleitg  de  nossa  Duiia  la  Muma 
de  Dieu  lient,  ha'l  quels  seriusamein  animau  d'aver  fidonza  en  Dieu  tutt- 
pussent  e  mussar  tapfradat.  Suenter  Messa  ei  pustpei  vegniu  priu  neuva- 
vont  de  far  in  amicabla  fpag.  17]  Conventiun,  e  quell'  ei  vegnida  zaco 
Stabilida  cun  sequentas  Conditiuns:  20 

1.  II  Pfarrer  Caspar  Jagmet,  che  vidavont  fuva  Pfarrer  a  Sagoiug, 
deigi  tonpli  gleiti  s'absentar  dalla  Pervenda  u  Pfarria. 

2.  Ils    de   Messa,  che   fuvan   se    separai    da    la    jurisdictiun    dils    de 
Gliont,  deigien  puspei  esser  uni  cun  quels  sco  vidavont,  e   dal  Obei'keit  de 
Gliont  deigi  senza  nagin  riguard  de  Religiun,  senza  partialitad  vegnir  ad-  25 
rainistrau  per  tutts  tuttina  buna  justia. 

3.  Deigi    als    Prostauts    de   Sagoing    esser    concediu,    d'aver   en    casa 
privata  liber  esercizi   de  lur  Religiun,  e  de  poder  clomar  leu  lur  Predicant 
per  battegiar  ils  affons,  ils  quals  per  munconza  de  sanadat    possieu    como- 
deivlamein  bucca  vegnir  portal  en  baselgia,  e   che   possien    el    Santeri   dils  30 
Catholics  sutterrar  ils  lur  morts. 

Quei  tutt  ei  en  furtina  als  nos  vegnii;  proponiu  et  acceptau,  en  part, 
perquei  ch'ei  capevan  bucca  endreitg  quels  puings  e  paigs,  en  part  perquei 
ch'ei  fuva  la  canera  ch'ils  de  Lugneza  avessen  quels  schon  acceptau,  en 
part  perquei  che  quels  de  Lugneza  Mistral  Gieli  Arpagaus,  e  Mistral  Gion  35 
Schmidt  surdaquei  sointgiamein  han  empermess,  che  tutt  quei,  che  als  de 
Sagoing  seigi  per  forza  vegniu  priu  e  splundrergiau,  deigi  il  raender  stratsch 
vegnir  restituiu.  Sin  quei  een  dals  nos  vegni  termess  dus  numnadamein 
Sgr.  Mistral  Hercli  Caprez  de  Thrun,  e  Sgr.  Mistral  Gion  Schmidt  de 
Lugneza,  per  far  trer  ord  Sagoing  ils  Protestants  cun  lur  truppa.  40 

26".  Suenter  een  era  nossa  truppa  pleun  siu  retraitgs  ensi  conter  Thrun, 
e  la  noitg  han  priu  lur  quartier  eut  il  Hoff  de  Thrun  et  aiitras  casas,  nua 
ch'ei  een   vegnii  salvai    bein.      Ilg    di  suenter    ch'ei  stau   ils    10.  d'October 


j»  L'Ujara  de  Sagoing 

ecn  ei  ii  si  Calginiliia  ticr  nossa  Dunua  della  gliscb  leu  fagiend  luv  devo- 
ziuu  et  ("ngraziament  cim  esser  preseuts  ad  iua  Messa  solerana  cantada,  e 
sueuter  da  quei  een  ei  couter  sera  arrivai  a  Muster  senza  cun  battaglia  aver 
stovi«  sponder  seung.  Avend  a  Muster  priu  in  refrestg  een  ils  de  leu  mint- 
5giu  iu8  a  casa  sia,  et  ils  de  Tujetsch  e  Medel  en  lur  Pfarnas. 

[p  18].   In  sa  bucca  dcscriver,  cnn  bia  a  diversamein  en  stai  ils  meims 
sur  quei  tumult  d'ujarra.    Ina  part  fuvan  de  persuaschun,  cb'ils  Protestants 
hagien   giu   sut    en   la    mira,    de    ruinar    totalmein  e  suppriraer    dil  tutt  ils 
Catholics;    perquei   bagien    ils  Protestants    entuorn    pertgirau    or    ils  pass   e 
lOConfins  conter  l'Italia,    Scbvaben    e  Scbwizerland;    en  consequenza  de  quei 
bagien  ei,  tenor  entelgientscba  denter  eis  scbon  faitgia,  de  tutts  protestants 
Cumins  dellas  treis  ligias  cun  tala    perina   spertadat  tutt  anetgiamein  saviu 
rimnar  ensemen  sut  las  armas  circa  trei  melli   umens  en  spazi  de  ^pauc  ph 
cb'in   di,   senza   cb'ils  Catbolics  da   quei  avessen  sminau,   sco   scb'ei  scbon 
15  vidavont  avessen  premeditau,  de  sesurvir  da  quella  cascbun,  cb'ils  Catbolics 
de  Sagoing  sprezassen   lur    novaziuns,    per  poder   allura  exequir  lur  scbon 
stabiliu  complott;  perquei  bagien  eis  era  treis  dis  senza  nagina  tema  saviu 
so  teuer  si  a  Sagoing  cun  leu  splundergiar  e  mussar  tutta  liscbada  libertad 
scbi  bein  vid  causas  sointgias  sco  profanas,   fagiend  culs  Catbolics  de  Sa- 
20  going  beffas  e  gomias,    essend  cb'els   fuvan  nuotta   serestigiai  tier  ujarra  e 
defensiun  e  perquei  tutt  tementai,  manegiont  ils  Protestants,  cb'ei  seigi  uss 
las  uras  de  squitscbar  e  tener  sutt  tutts   ils  Catbolics  Griscbuns,  en  quella 
buna  cascbun  et  en  quei  temps,  cur  cb'ils  nos  meins  patertgiavan  e  mane- 
giavan  de   desser    segirs;    era   da  quei    temps  fuvan   biars  ferms    e  valerus 
25  umens  della  Cadi  e  de  Lugneza  absents  della  patria  muort  la  fiera  de  Ligi- 
eun,   et   era   ils  Potentats  Catbolics   denter   eis    disuni  et   en  ujarra    fuvan 
bucca  el  cas  de  saver  dar  agid  ails  Catbolics  Griscbuns  conter  ils  de  Priedi. 
Tgiei  speronza  savevan  ils  nos  Catbolics  aver  dal  Kaiser,  tgiei  da  Frontscha 
e  Spagna  cbe  fuveu  en  ujarra  in  conter  l'auter  muort  il  Ducat  de  Milen?  — 
30  Auters  contercomi   interpretavan  pli  migieivlamein  ils  attentats  dils  nos 

Protestants  cun  dir:  che  lur  mira  seigi  Stada  mo  quella,  de  turnar  a  restituir 
u  remetter  pustpei  l'entira  Jurisdictiun  della  Foppa  e  cassar  la  separatiun 
bucca  deditg  faitgia;  de  pustpei  metter  ils  Catbolics  de  Sagoing  et  ils  auters 
leu  entuorn  alla  Bitgieta  u  Tribunal  de  Gliont;  quei  cbe  dal  rest  seigi 
35vegniu  domondau  de  bagegiar  ina  baselgia  nova,  e  cb'il  Predicant  possi 
far  plaid  u  praedi  de  bara  elg  Sancteri  dils  Catbolics,  bagi  surviu  mo  per 
pareta  u  cuviarta  per  facilitar  la  reuniun  della  Jurisdictiun. 


Canzun  de  S.  Martin 


CANZUN  S.  MARTIN. 

Triumph   dell'  Olina  de   S.  Martiu  €auzuu  Secuuda. 

(Ineditum  nach  Hs.  Dm.) 


[f.  1  a]  1. 

Vegn  del  miind  or  tia  uiarra 
Che  ti  has  finiu  sin  tearra, 
Cun  cumbatter  generus; 
Vegn  en  Ciel  tier  tiu  Scafider 
5  Sco  in  tafifer  ver  vencider 
Tiu  triumph  ei  glorius. 

2. 
Tiu  manti    ch'ei  per  charezzia 
Daus  agl  pauper,  ha  bellezzia 
Pretiusa  senza  fin, 
10  Ei  ornaus  cun  pedras  biallaa 
Cun  lavurs  las  pli  nuiallas, 
Racamaus  cun  aur  zun  fin. 

3. 
Tuts  ils  scazzis  chil  mund  carga, 
Tiu  vestgiu  de  uozzas  varga 

15  Ei  custeiuels  meruiglius, 

[f.lb] 

Las  vertits  en  quel  een  tontas. 
Sco  las  steilas  terlischontas 
Vid  il  Ciel  cur  Tel  steilius. 

4. 
Tias  ovras  non  dumbreiulas, 
20  Tontas  flurs  semper  cuzzeivlas 
Tei  compognan  cun  dulsch  fried. 
Da  tei  vegnen  si  unfridas 
Charamein  lou  recieuidas 
A  fan  scazzi  cun  gron  ried. 

5. 

25  Tutta  Cuort  de  Ciel  beada 
Ei  cun  uorden  paregiada 
De  tei  preseutar  ä  Diu, 
Che  ven  dar  gron  benefici 
Per  hauer  ti  tui  offici 

30  Apostolic  compleniu. 

6. 
Has  termefs  a  meinas  biaras 
Tier  ä  Christo  nuorsas  charas 
Enten  benediu  ruaus. 


[f.  2  a] 

A  sco  quellas  een  stinaadas 
35  Cun  siu  aigen  saung  cumpradas, 
Vens  ti  efser  beiu  pagaus. 

7. 
Tgei  honur,  ä  tgei  grondezzia 
Tgei  confiert,  a  tgei  letezzia 
Vens  hauer  o  Soiug  Martin! 
40  Tuttas  sorts  divinas  spisas 
Flurs  ä  frigs  de  tuttas  uisas 
Egl  Celestial  Cortgin. 

8. 
Bein  ina  ventira  buna, 
Denter  tonts  Vuescs  cun  cruüa 
45  Speciala  vens  ornaus 

Sco  il  Solegl  ei  terlischenta. 
Cuozza  semper,  a  carschenta 
Legarmen  k  tuts  Beaus. 

9. 
Sin  ault  sefsel  enten  gloria 
50  Eis  cientaus  per  la  victoria 
Che  ti  has  cieu  gudognau, 

[f.  2  b] 

Tut  il  bien  che  Dieus  empresta 
En  Paruis  adina  resta 
Ven  bundontamein  tgi  dau. 

10. 
55  Er  da  nus  regordi  pia, 

Soing  Martin  enten  la  tia 

Ventireiula  beadad 

Che  nus  dreig  per  via  meinn 

Tiu  exempel  suondeien 
60  Muort  la  tia  soingiadad. 

11. 
Ach  che  nus  il  schlacht  vincieien 
A  cul  teps  er  triumpheien 
Enten  gliez  legreiuel  liug, 
A  tier  Diu  cun  tei  vegnien 
Semper  mai  cun  tei  viuien 
Bein  gidai  da  tiu  gron  riug. 


3  Cvdesch  Uolla  Soiiigia  MelTa  —  Carl  de  Ciutins 

CVDESCH  DELLA  SOINGIA 
MESSA. 

Ciidescli  della  soingia  Messa  cou  ina  bialla  e  nlzeivla  forma,  per  beiii  fe  recom- 
meiidar  a  Diu  la  doiuaun,  e  la  sera  e  per  il  gijora.  ufs  de  uief  fquicciau  a  Panadutz 
5  de  Peter  Morou  gFOno  1704: 

[p.  64]  Cura   che   ei  dat  las    Vras. 

0  Miu  char  'i   dulfcli  Jefus,  tutta  quei  che  jou  hai  faig  fin  queft'  hura 

rccamond  jau  a  tiu  Divin  Cor  de  quei    far  pli  perfeig,   ä  de  vnfrir  fi  agli 

tili  Bab  per  ina  perpetiia  honur.     Tutta  quei  che  jou  vegn  far  queft'    Vra, 

lOfche  vi  jou  far  fpirameing  per  laud,  &  honur  de  Diu  ä  per  il  beiu  ftar   da 

tut  il  Mund  euten  vertit  della  tia  pitra  Paffiun,  Amen. 

Recomendatiim  agl  Cor  de  Jefu. 

O  Ti  zund  dulfch  migeivel  Cor  de  miu  Jefu,  ä  tgi  recamond  jou  quefta 

noig,  il  miu  Cor  e  miu  Chierp  finaquei  che  ei  ruauffien  dulciameing  euten 

15tei.     Afchinauauont   che  jou  [p.  65]  vegn    vffa  dormir,    e    pos    bucca  lodar 

Diu,  veglias  ti  far  quei  per  mei,    talmeing  che  tontas    batidas    che  il  miu 

Cor  ven  dar  quefta  noig,  tontas  gadas  veglies  ti  lodar  la  fanctiffima  Trinitad 

per  mei,  c  tontas  gadas  che  jou  vegn  trer  flad,  veglias  quei    tut    recieiver 

fi  en  tei,  &  ä  gli  Sanctiffima  Trinitad  vnfrir  fi,  fco    vivas    flamadas    della 

20  charezia,     Amen. 

Tier  noffa  Donna  &  tier  ils  SS.  Patruns. 
O  Beada  a  dulcia  Purfchialla  Maria  enten  tia  fideivla  e  fpeciala  defen- 
fiü  a  fchierm  mi  recamond  jou  quefta  noig,  fina  quei  che  ti  mei  pertgires 
avont  ils  enganaments  digl  Jnimig.  0  miu  char  bien  Aungel  pertgirader: 
25  0  vus  mees  glorius  [p.  66]'foings  Patruns,  ti  bien  S.  Pieder,  S.  Paul,  S.  Placi, 
S.  Sigisbert,  S.  Jo'eph,  S.  Carli;  SS.  N.  N.  fchirmegeit  mei  con  fanadat, 
6  fertont  che  jou  dorm,  lodeit  Dieus  per  mei,  &  k  mi  deit  pb  fco  jou  rog 
con  humilitonza,  la  voffa  foingia  Benedictiun,     Amen. 


CARL  DE  CURTINS. 

SOSoingias  Letanias  della  raisterivsa  vila,  dolorosa  niort,  glorivsa  lavada,  merviglivsa 
anseinsa  de  N.  S.  Ufs  de  nief  fquicciau  a  Panadutz  de  Peter  Moroii  gl'Oii  1704. 

Jls  Qiiindifch  Mißeris  de  folng  Jofeph. 
fp.l25] 
1  S.  Jofeph  il  Vm  de  Maria,  dalla  quala,  Jefus  ei  nafcius. 
35    2  S.  Jofeph  nomnaus  il  gielt,  cun  la  Bucca  digl  Spirt  foing. 


Soingias  Letariias  9 

3  S.  Jol'eph    figl  de  David,    vifaus    digl  Auugel    dad'  elTer    feuza    temma 
perqnei  cha  Maria  fulTi  portonza. 

4  S.  Jül'epli  vil'aus,  da  metter  num:  Jel'us,  k  (juei  figl,  il  (j^ual  Maria  veg- 
niel's  ä  parturir. 

5  S.    Joseph,    cha    eis    traigs    cnteu  [p.  126|     Buthlehem,    cuii    Maria     tia  5 
Spufa  cha  fuva  portonza,  per  dar  en  vies  nuin. 

6  S.  Jofeph,    che  has  bucea    anflaii  loi'chament    enteii   Bethlehem,    iie  per 
tei,  ne  per  tia  Spufa  portonza. 

7  S.  Jol'eph,    che  eis  anflaus    digls  Palturs    ciiii  Maria,    a  gl'Affon  eut'  il 
perl'epi,  tras  cantar  digls  Aungels.  10 

8  S.  Jol'eph,  che  has  portau  cua  Maria  Jel'um  enl'il  Tempel,  a  quel  vnfriggi 
fi  k  Diu. 

9  S.  Joleph,  cha  eis  groiidameiug    fefmervegliaus    da    quei     cha    Simeon 
ha  dig  de  Jefu,  ent'il  Tempel. 

10  S.  Jofeph,  che    has  audiu  ent'il  fien,    fuenter    quei    ch'els    treis    foings  15 
Reigs    en    ftai     tilai  [p.  127]    naveuda,    fchend    digl    Auugel:    ftai  fi  ä 
prendi  il  Affon,  ä  fia  Moma,  a  fui   enten  Egipta. 

11  S.  Jofeph,  al  quäl  gl'  Aungel  ei  comparius  enten  Egipta  ä  dig:  cha  el 
doves  pufpei  turnar  ä  cafa  fia. 

12  S.  Jofeph,  cha  eis  jus  fi  ent'il  Tempel,  cun  Jefus,  ä  Maria.  20 

13  S.  Jofeph,  cha  has  cun  dolür  giu  piars  tiu  Figl,  a  pufpei  cuu  legrameu 
quel  anflau  cun   Maria,  ent'il  Tempel  denter  ils  Docturs. 

14  S.  Jofeph  numnau  il  Bab   de  Jefus. 

15  S.   Jofeph,  al  quäl  Jefus  ei  ftaus  obiedis,  crefcient  fi  enten  vegliadegna, 
fapienicha  a  gratia,  avon  Diu  ad  avont  ils  Chriftgiauns.  25 
[p-128] 

FInalmeiug  deien  nus  haver  ferma  fperonza  vid  il  riug  ad  agid    de    S. 

Jofeph,    da  adina  furvegnir  quei  cha  nus  domandein  k  rogein  da  Diu, 

il  da  noffa  chara  Donna. 

Francifcus  Magius  refda,  che  S.  Jofeph,  haigi  ina  gada  portau  giu    da 30 

Ciel  in  Vutt  de  noffa  Donna,  il  quäl  ven  nomnaus :  Maria  della  Provi- 

denza;  fia  fiafta  ven  celebrada  ils   18.  d  Gene. 

Quel  cha  garegia  da  emprender  la  fuorma,  u  il  Kunft,    da   taner    bein 

andreig    char   Mariam :   Quel  vommi  bein  preft  tier    S.  Jofeph,    ä.    rogi 

cun  devotiun,  ch'el  gli  vegli  era  portar  gm  da  Ciel  Maria  della  foingia  35 

providenza     Amen. 


[Q  Carl  (lo  Curtins 

Claf  (iil  Piirgalierl,  sijuifciau  a  Difeulis,  1712. 

Oraziun 

J'i  r  ina  olma  de  tlii  bleu  amig,  il  quäl  ei  bucca  de  dig  inorta. 

[P.  89] 
5  0  Ti  biuitadciuel  Jel'us,  che  lias  dig  tier  tes  giufnals:   Tutt  quei    che 

vus  veguits  a  rogar,  carteit  she  vegnifs  vus  ä  I'uruegnir.  Enten  vertit  de 
quel'ts  plaids,  veu  jou  cuu  gronda  fperonza  tier  tei,  c  vi  tei  rogar  tont 
anauont,  che  [p.  90]  ti  l'toppias  mei  tedlai*.  Ti,  o  min  dulfch  Jefus,  Las 
priu  Tolma,   de  miu  bien  amig  (ü  amiggia)  &  has    (juellas    fco   jou    temel, 

10  bandifshiau  e  lerrau  enten  la  caulda  preshun  dil  purgatieri,  fuenter  tia 
ftrengia  Jul'tia,  &  engirau,  che  ti  veglias  quella  bucca  shar  larg,  shi  dig 
e  shi  liung  ch'ella  haigi  bucca  pagau  il  mender  haller.  Tgei  fnueiuels 
torments,  quefta  paupr'  olma  ftoppl  endirar  enten  quella  preshun,  po 
nagin  declarar  e  metter  ora :    Cun  quell'  olma  bai  jou   ina   cordiala    com- 

15pa(Tiun,  cun  tut  vi  jou  me  fliffiar  de  fpindrar  quel't'  olma  ord  les  fias  peinas. 
Adeshia  rog  jou  tei  deuoziufameing ,  ö  mifericordeiuel  Jefus,  per  amur 
de  tia  infinita  bontad  e  mifericordia,  e  per  amur  de  tia  grouda  compaffiun, 
la  quala  ti  portauas  cau  fin  tiarra,  enconter  tuts  trauagliaus,  che  ti  veglias 
po  [p.  91]  far   grazia  e  mifericordia  cun  quell'  olma,    &   ella   fpindrar   ord 

20  de  fias  peinas.  Jou  rog  tei,  per  amur  de  quella  compaffiun,  la  quala  ti 
veuas  dil  temps  de  tia  paffiun  cun  tia  trauagliadada  muma,  e  per  amur  de 
quella  gronda  triftezia  la  quala  ella  veua  cuu  tei,  che  ti  veglias  prender 
k  pez  la  Inueivla  raiferia  de  queft'  olma,  e  prender  puccau  de  quella. 
Finalraeing  rog  jou  tei  per  amur  de  quella    infinita   compaffiun,    la   quala 

25  tiu  char  Bab  veua  cun  tei,  curch'  eil'  ha  tei  viu  pendent  vid  la  Crush, 
combatter  cun  la  nera  dira  mort,  che  ti  veglias  ä  queft'  olma  shengiar 
il  foug  Paruis.  Per  jna  troft  e  confolaziun  gli  dai  mo  in  fufpir  de  tiu  cor, 
mo  ina  larma  de  tes  egls,  mo  in  deguot  de  tiu  faung,  mo  ina  brinzla  de 
tia    charezia,    mo    in  graun  de  tes  merits,  gie  mo  la  mendra  part  de  [p.  92] 

30  tia  (atisfactiun,  sehe  ven  fiu  deiuet  perfeggiameiug  ad  effer  pagaus,  &  ella 
libera  de  tuts  torments.  Sinaquei  aber  che  tia  Juftia  vegni  era  contentada 
&  efshia  de  di :  sforzada  de  shar  larg  e  fpindrada  queft  olma,  she  jou 
fco  in  member  della  foingia  Bafelgia  vnfrefsh  a  ti  fi,  tras,  &  enten  vertit 
de    tiu    dulsh    cor,  gl'eutir  fcazi  della  foingia  Bafelgia,  tont  fco  jou    fai  e 

35pos,  &  hai  la  vertit.  Jou  vnfrefh  ä  ti  fi,  la  Ibingiadat  dils  Patriarchs, 
il  defideri  dels  Profets,  igl  iffer  dels  Apoftels,  ils  tormens  dils  Martirs,  les 
penetienzas  dils  Confelfurs,  il  purshalladi  dellas  purfialas,  ils  merits  e 
buuas  ovras  de  tuts  ils  Soings.  Jou  vnfrefh  a  ti  fi  la  carazia,  che  tei 
ha    faig   vegnir    giu    de   Ciel,  e  tei  shentau  ent'il  purfepi,  jou  vnfrefh  ä  ti 

40  fi,  tia  zarta   iuventegna   u   virtuofa   obediencia;   Jou   vnfrefh'  ä    ti    fi,    tia 


Claf  dil  Purgatieri  11 

[p.  93]  breigia,  ftcuta,  ruclis  viadis,  zenurs,  perfecuziiins,  tias  pitras  larmas, 
fufpirs,  favurS;  aiigufchas,  e  tiu  foing  faung,  il  quäl  ti  has  fpons:  Jou 
vufrefli  ä  ti  fi,  tias  dolurs,  piagas,  peiuas,  tias  geiflas  fpiuas  e  guottas> 
tiu  martiri,  pitra  palTiun,  e  tia  dira  pitra  mort.  Quei  tut  o  miu  dulsh 
Jefus,  ei  gic  per  biar  cient  railli  gadas  pli  valeiuel,  che  il  tut  il  deiuet  de  5 
queft'  olma:  ä  tes  infinits  merits,  hau  gie  pli  biar  pagau,  che  quell' 
olma  era  culponza.  She  fto  gie  tia  ftrenga  Juftia  effer  contenza,  ch'ella 
feigi  compleinameing  pagada  e  contentada  deuart  quell'  olma.  E  perfort 
che  quefta  foletta  vnfrenda  fuff  aunc  bucca  avunda  de  pagar  e  contentar 
il  deiuet  de  quell'  olma,  she  garegel  jou  minggia  vra  de  renouar,  rogar,  10 
&  vnfrir  fi  ä  ti,  quefta  mia  vufreuda,  gie  jou  vi  bucca  shar  [p.  94]  fuenter 
de  Ipluntar  la  porta  de  tia  mifericordia,  shi  dig  e  shi  liung,  fco  ti  aruies 
("i  quella  preshun,  e  laies  ira  eu  Paruis  quella  char'  olma:  quella  grazia 
detti  ä  mi  &,  agli,  la  boutad  dil  S.  Pader,  la  mifericordia  dil  S.  Figl,  e 
la  Charinadat  dil  S.  Spirt,     Amen.  15 


12 


II  Viadi  :i  Jeiuaalouj 


IL  VIADI  A 

(Ineditiim  nacli  Ms.  De.)  (Ineditum  nach  Ms.  De.) 

Dil  nies  u(';,'iiir  enli'ii  Famo;;asla,  et  Igei  IMIg    nies   vegiiir   enten   Famagosfa    et 

gl'el  dauentau.  tgei  gl'ei  lau  daveiitau. 

5  Ip.  96j  Ciira  cli'uus  eisen  nauigai  tuta-  [p.  74]   Cura  nus  eisen  navigai  tuta- 

via    (labut    encunter    la    Insula    tier  via    dabot    enco[n|ter  la  iusula    tier 

Salina    et  pi  tier  il   Marcau  et  casti  Solina  et  pi  tier  ilg  marcau  et  casti 

de     P"'amogasta     et     manigiauen     de  de  famagosta  et  manegiaven  .     .     . 

lü|p.  97|bucca  ira  ent  Famogasta,  fco  ei en   Famagosta,  Sco  ei 

ueuau    a    nus    dau     Iperonza;    per-  vevan    a    nus    dau     Speronza;     per 

tgei  en  5  ner  6  uras  fufsen  nus  I'tai  tgei  ch' enten5ner6  urasfusennusltai 

a    Salina;    Iclie  preng    mira!    lenza  a    Solina;     scha    pren    mira!    senza 

nies    Sauer    a     il     Navadur     endri-  nies     saver    La    il     uavadur     endri- 

15zau     la     naf     encunter    Famogasta,  zau     la      naf     enconter     famagosta, 

ual     fco     ei     fus     in     port     d'mar,  val    sco    ei     fus    in     port     da     mar, 

nus     nein     el     rogau,     ch'el     dcigi  nus   vein    rugau    el,    chel   deigi  quei 

nus     manar    uinauont,    fco     ei     fei-  bucca    far,    sunder    dei    nus    mänar 

vinavon, 

20  gi     marcadau     et     ftar     en    et    far  Sco  ei  Seigi  marcadau  a  ftar  en  et  far 

auonda     a     fiu     plait,      ch'el     aigi  avonda     a     Sin     plait,     chel     hagi 

dau ;    aber    la    fia    ueglia   ei    dauen-  dau ;    aber     Sia     veglia     ei     daven- 

tada;      mo      encunter      tuta      nofsa  tada;      mo       encunter      tuta      nosa 

ueglia;     et     nus    a    manau    en,    ch'  veglia;    et    nus    ha    mauau    en,     ca 

25  nus     eran     tutauia      mal      contenzi.  nus      cran      tutavia      mal      contens. 

Enten     quei      uein       nus      emparau  enten      quei      vein       nus       enparau 

il  Patrun  della  naf,    Sch'nus  feigien  il  patrun  della  naf.  Sehe  nus  seigien 

I'agiri,    d'    comprar    en    fpisas,    ner  Sigiri    da     comprar    en     Spisa,    ner 

bucca;    fcha   ä    el  dau    resposta,    et  bucca;  Sehe  ha  el  dau  risposta  , 

30^     dig     enten     fiu     fchliet     meini : enten  Siu  Slietmeini: 

uus    efses    bein   I'agirs;   et   ei    deigi  vus  efses  bein    sagirs;     et   ei    deigi 

adcls  nuota  dauentar.  daventar  adels  nagin  mal. 

Siuaquei    uein    nus    cartiu    et    eisen  Sinaquei  vein  nus  cartiu  et  efsen     , 

35  ftai   fi    della   naf  et    efsen    ij    enten        [P-  76] Ira  enten 

il   Marcau,    per    comprar    li    fpisas;  il    marcau,    per    comprar    Si   Spisa; 

iou  et  miu  char  Confrar,  i'ur  Donau, >     •     • 

Ico    nus    mauan    adina    enfemel    a  sco    nus    maven     adina    ensemel    et 

comprar  fi  nofsas  caufsas,  las  qualas  comprar  si  nosas  causas,  las  quallas 

40  nus    ueuan   de    basengs.     Mo   enten  nus    vevan    da  basens,      mo     enten 


11  Viadi  a  Jerusalem 


13 


JERUSALEM. 

(Ineditum  nach  Ms.  Ct.) 

Dil  nies  vignir  eüleii  Faiuagafta,  a  Igei 
gl'ei  leu  (laveiitan. 

[p.  171]  Cur  ch'nus  efsen  uavigai  tuta- 

via  Dabot  encunter  Tlnzula  de 
Solina  e  pia  tier  ilg  Marcau  u  Cafti 
de  famagofta  e  menigiavan,  cb' 
enten  famagofta,  Sco  ei  vevan 
dau  Spironza,  cb'  euten  5. 
ne  6.  uras  fussen  iius  ftai 
a  Soliiia,  cb'  prein  mira !  senza 
nies  faver  ä  ilg  Navadur  endri- 
zau  la  Naf  encunter  famagofta, 
val  Sco  ei  fus  in  port  de  Mai-r; 
nus  vein  Rogau  el,  chel  deigi  quei 
buca    far,     fonder    el     deigi     manar 

vinavon, 
Sco  ei  Seigi  Marcadavi  a  ftar  en  ä  fa 
avunda  ä  fiu  plaid,  cb'el  bagi  emper- 
mes;     aber     la     fia     veglia    ei    fta- 

da*   encunter  la  nofsa 

a  nus  a  manau  en,  cb' 
nus  eran  tutta  via  malcuutens. 
enten  quei  vein  nus  enperau 
il  Patrun  della  Naff,  fcba  nus  feigian 
figirs  de  Cunprar  en  Spifsa,  ner 
buc;  fcba  ba  el  dau  per  Rifpofta, 
Cb'a  nus  feigian  bein  figirs  enten  il 
fiu  fcbliet  meini;  a  deigi 
daventar    anus    nagin    mall     nuetta. 

finaquei  vein  nus  Cartiu  ad  eisen 
ftai  fi  Della  Naff  ad  efsen  I  enten 
il  Marcau,  per    Cunprar    si    Spifsas, 


(Ineditum  nach  Ms.  Cfif.) 

Digl  yigiiir  a  Famagofta    ä    tgiei    gliei 
le«  DaTanta«. 

[p.  128J    Cbur  Cba  Nufs  Efsen  Na-  5 

vigai  tuta- 
via  dabott  Encunter  la  Inzula  da 
Solina  a  Tier  igl    marcau    a    Cbafti 

da  famagofta,   . 

Scbo  ei  vevan  10 

dau  Spironza;  che  enten  5. 
ner  6.  Uras  fufsan  Nufs  ftai 
a  Solina ;  Sehe  perein  mira !  Senza 
Niefs  Saver  ba  igl  Navadur  endri- 
zau  ....  Encunter  Famagofta,  15 
val  Scbo  ei  fufs  in  Port  da  mar. 
Nufs  vein  Rogau  el,  Cb'el  deigi  quei 
bucca  farr,  Sunder   el    deigi    manar 

vinavout, 
a  Scbo  ei  Seigi  Marcadaua  ftar  enafar  20 

Avunda  a  Siu  plaitt 

.  Aber  Sia  veglia  ei  daven 
tada;      tutt      Encunter      la      Nofsa 
veglia;  et  Nufs  ba    manau    en,    Che 
Nufs     fuvan    tuttavia    mal    Contenz.  25 
Enten      quei     vein     Nufs     emparau 
igl  Pattrun  della  Naff,  Scba  nufs  Seigen 
Sagirs    da  Comprar   en    Spifsa,  Ner 
buca;  .     .     .     .  ba  el  dau  Rifpofta, 
Cba  Nufs  Sei  gien  bein  Sagirs,  Entten  30 
igl     Siu     Scbliett     meini ;      a     deigi 
[p.   129]    a    Nufs     Davantar     nagin 
mal  Nuett. 
Sin  quei  vein    Nufs  Cartiu  ad  efsen 
ftai  Si  dela  Naff  ad  efsen  yra  Enten  35 
igl  marcau,  per  Comprar  Si  Spifsa, 


Sconusmavanadina[p.  112]  enfemen  a  Scbo  Nuss  mavan  adina  Enzemen  a 
Cunpravan  fi  nofsas  Caufsas,Ias  quallas  Comprar  Si  Nofsas  Caufsas,  las  qualas 
nus    vevan  da    baseings.     Mo   enten       Nufs  vevan  da  Bafsegns.    mo  Entten  40 


14 


II  Viadi  a  Jerusalem 


(Ineditum  nach  Ms.  De.) 
quei  Marcau  era  tutauia  bien 
Marcau.  Cura  ch'  nus  nein  giu 
[p.  981  coinprau  quei,  ch'  nus  ueuan  de 
r)baseiigs^  Sch'a  il  ftatlialter  dil 
Tirg  terrnes  les  Trabans,  Sonza 
eil'  nus  Sauefsen  enzatgei  lun- 
drora,  ils  quals  nus  an  priu,  nus  pau- 
pers      Pelegrins,       et      au      manau 

10  nus  auout  il  ftatbalter,  a  nus 
uein  faig  obedienza;  mo  aunealura 
nuidas.  Elsen  afchia  uegni  ma- 
uai  tuts  auteis,  ch'  nies  Confrar 
Joannes  Liam  de  Tuietsch,    il   quäl 

lÖfchefcheva  enten  la  naf  mal  raal- 
zauns.  Lau  era  quei  ftatbalter  u 
Guueruatur  cun  tnta  Ha  fchenti- 
lezia  et  Officials,  ils  quals  nus  an 
emperau     et     examinau     da     biaras 

2ücaufsas,    danunder    nus     feigien     et 


(Ineditum  nach  Ms.  De.) 
quei  marcau  era  tutavia  bien 
marcau.  cura  nus  vein  giu 
comprau  quei ,  che  nus  vevan  da 
basens,  Scha  ha  il  Statalter  dilg 
tirg  tarmes  Ses  Trabans,  Senza 
cha  nus  Savevan  ensatgei  lunder 
ora,  ils  quals  nus  han  priu,  nus  pau- 
pers  pellegrins,  et  han  manau 
avon  il  I'tatalter,  nus 

vein  faig  obadieuscha;  mo  aunea- 
lura nuidas.  efsen  aschi  vegni  ma- 
nai  tuts  auters,  che  nies  car  confrar, 
Joanes  Liam  de  tuesch ,  il  quäl 
Schascheva  enten  la  naf  mal  mal- 
sauns.  lau  era  quei  Statalter  u 
guvernatur,  cun  tuta  Sia  Sabien- 
scha  et  Officials,  ils  quals  nus  han 
anparau  et  examinau  da  biarras 
causas,     nunder      nus      Seigien      et 


natiun  et  tgei  lungaig : tgei  naziun  et  tgei  lungaig :    .     .     . 

et  pi    an   dig :    Uns    efses    fpiuns  et       et  pi  nus  han  deig :  vus  efses  fpiuns, 
25Tarditurs,    uus    efses    cau    termefsi       trad'turs,     vus     efses     cau     tarmesi 


de  grons  Signiurs,  finaquei  ch' 
uus  podeias  furuegnir  et  mirar 
giu  il  Marcau;  uus  Bestias ! 
30  Tgei  Keig  ueis  uus  et  fut  tgei  fürft 
u  Signiur  efses?  Enten  quei  efsen 
nus  Itai  enten  gronda  miseria  et 
quitau,    tgei   et  co    responder;    per- 


da  grons  Signurs,  Sinaquei  cha 
vus  podeies  Suvegnir  et  mirar 
giu  il  marcau  5  vus  bestias ! 
tgei  Reig  veis  vus  a  sut  tgei  First 
u  Signiur  efsess?  enten  quei  efsen 
nus  ftai  enten  gronda  miseria  et 
quitau,    .     .     .  tgei  rispunder;  per- 


35  tgei  che    gl'ei    bueca    de    henligiar,       tgei     che     gl'ei    bueea     de    hanliar. 


fco      deuter     ils      Christgiauns ,     et 

perquei     ch'     nus     podeian      uegnir 

libers    de    eis,    Seh'    k  nies     Sigr.   a 

40  nus    dau   en ,    et  ai  respondiu  enten 


Sco  denter  ils  [p.  76]  Christgiauns,  et 
per  quei  che  nus  podevan  vegni 
libers  dad  eis,  seh'  a  nies  Segner 
dau     en,     et     ha     respondiu     enten 


questa   uifa    et    fuorma:    Nus    efsen 
Grifchuus  et  udin    Sut    quei,    ch'   ei 


quella    visa    a    fuorma :    Nus    efsen 
Grischiuns  et    udin   Sut    quei,    ch'ei 


II  Viadi  a  Jerusalem 


15 


(Ineditum  nach  Ms.  Ct.) 
quei  Marcau  era  tuta  via  bieu 
Marcau.  mo  Cur  ch'nns  vein  giu 
Cuuprau  quei ,  ch'nns  vein  giu  da 
baseing,  fcha  ha  il  Statalter  dils 
Tercks  tarmes  ora  Ses  tarbans,  lenza 
che  nus  favefseu  enzatgei  Lunder 
ora,  ils  quals  an  priu  nus  pau- 
pers  pellagrins ,  et  an  nus  ma- 
nau  avon  lur  ftatalter,  a  nus 
vein  faig  obedienfcha;  mo  euncalura 
uuidas.  et  efsan  afchia  .  .  .  ma- 
nai  tuts  ils  auters,  chanies  char  Oonfrar 
Johaiies  Liem  du  Tuvietfch,  il  quäl 
fchafcheva  enten  la  Naf  mal- 
zeuns.  ieu  era  quei  Statalter  ü 
Guvernatur ,  Cun  tuta  fia  fchen- 
tilezia  et  ofticials,  ils  quals  nus  an 
enparau  ad  examinau  da  bia 
Caufsas,    danunder   nus  figian  a  da 

tgei  natiuu  a    tgei    lungaig   nus  pli- 

deigien, 
api  nus  an  ei  geg:  vus  efses  Spiuns  at 
terditurs,     vus      efses     ceu     tarmes 

de  grous  lignurs,  sinaguei  .  .  .  ch'  vus 
podeigias  Survignir  a  mirar 
eu  il  Marcau ;  vus  beiftgies ! 
tgei  Reig  veis  vus  a  sutt  tgei  Fürft 
a  Signur  el'ses  vus.  Eiiaquei  efsen 
nus  ftai  enten  gronda  miferia  ä 
quitau,      co     ü     tgei     nus     duefsen 

risponder ; 
pertgei  gl'ei  buc  de  handliar  denter 

ils  tercks 
SCO  cou  ils  chriftgieuns,  a 
per  quei  clia  nus  podeigien  viguir 
libers  da  dels,  fche  ha  Nies  Seguer 
dau  enten  il  seu  [p.  73]  a  nii,  &  haiRe- 
spoudiu  enten 
quella  vifsa  ä  fnerraa:  nus  efsen 
Grifchuns      et      udin        futt     a      la 


(Ineditum  nach  Ms.  Cff) 
quei     marcau     Era     Tuttavia     bien 
marchau.    mo  Chur  cha  Nufs  vein  giu 
Comprau    quei,    Cha    nufs  vevan  da 
bafsengs,    Scha    ilg    ftattalter    digls  5 
Tergs  Termefs  ora  Sefs  Terbans,  Senza 
Che  Nufs    Savevan  Euzagiei  Lunder 
ora,  igls  quals    han  Priu  Nufs  pau- 
pers      Pallagrins      et      han      mauau 
Nufs    avont    igl    ftattalter,    a    Nufs  10 
vein  fag  Obedienscba;  mo   Euncalura 
Nuidas.     ad    aschia  Efsen  Nufs    ma- 
nai  tuts  autters,  Che  Niefs  Char  Confrar 
Johanes  Liem    da  Tuietscb,  igl  quäl 
Schascheva  Entten  la  Naff  mal  Mal- 15 
zeuns.      Ieu    era    quei     Stattalter    u 
Guvernatur  Cun  Tutta  Sia    Schanti- 
lezia  et  oficials,  igls  quals  Nufs  han 
Emparau        ad         Exeminau        bia 
Chaufsas,    [p.  130]   a  danunder  Nufs  20 

Seigien   a 

da  Tgei    naziuns    a    Tgiei     Lungag 

Nufs  plideigien, 

api  Nufs  han  ei  geg:  vufs  Efses  Spiuns 

a  Terditturs,  vufs  Efses   Cheu   Ter-  25 

mefsi  da 
gvons  Siugnurs,  Siuaquei  Che 
pudeiges  Sur  vignir  a  mirar 
en  igl  marcau;  vufs  Beftgias! 
Tgiei  Reg  veifs  vufs  a  Tgiei  FerftSO 
a  Signur  efses  vufs  Sutt  ?  Enaquei  efsen 
Nufs  ftai  Entten  gronda  mifseria  a 
quittau ,  co  u  tgei  Nufs  deigen 
Refponder; 
Pertgiei     gliei    bucca     da     handliar,  85 

dentter  ils  Tergs 
Scho  dentter  igls  Chriftgieuns ,  ä 
per  quei  Cha  Nufs  Pudeigen  vignir 
Libers  da  eis,  Scha  ha  Niefs  Segner 
dau  eigl  Sen  a  mi ,  Jacobo    Bundio40 

ett  hai  Refpondiu  Entten 
quela  vifsa  e  fuerma:  Nufs  Efsen 
Grifchuns   ad    udin    Sutt    a    quei    da 


16 


11  Viadi  a  Jerusalem 


(Ineditum  nach  Ma.  De.) 
[99]  d'  FronCcha;  quel  ei  nies  Patrun 
et  Signiur;  et  quei  ei  (tau  ina 
tutauia  buna  resposta ;  et  efseu 
5  ftai  ienn  l'iu  quei;  aber  Ich'  nus 
uelsen     uoliu    dir,     eh'   nus    uelseu 

nagin  Reg  et  fufsen  fris ,  ner  eh' 
nus    fufsen     Tudeschs,      nev      della 

lOSpauia,  feb'  fufsen  nus  bucca 
uegni  dauenda,  fonder  ecadanai 
uit  lar  Galeas  et  ucfsen  afcbia 
ftouiu  finir  nofsa  uita  enten 
miseria  et  paupradat. 

15  Aber  il  Tirg  a  bucca  uoliu  crer, 
cb'     nus    feigien     Sut     il     Franzos, 

fonder  a  dig:  ei  gl'ei  il  conda- 
ment     dil      gron     Tirg,      cb'      tuts 

20Pelegrins,  cb'  uegnien  encunter 
nos  Coufins,  deigen  ^  uegnir 
pigliai  et  encadanai  i;it  la 
Galea,  quels  ils  quals  an  bucca 
il    pasporta    dil    gron     Tirg.        Giu 

25  da  quei  plidar  dil  Tirg  efsen 
fig    feftermentai ;     mo    bucca    Senza 

rafchun ;  mo  auncalura  nein 
nus      mul'sau      nos      pasportas ,     cli' 

30  nus  uc'in  giu  reciert  a  Veniescba 
dil  Empafsadur  de  Fronscba, 
il  quäl  fteua  a  Veniescba  et  era 
dil  Signiur  de  Florin,  Tolmetscher 
dil     reg     de    Fronscba,    et     fuenter 

35  quei  cb'  nus  uein  giu  raufsau 
nos  pasportas,  Scb'  nus  an  ei 
mefs  enten  prefcbun  entocban 
il  di  Suenter,  entocban  miez  di, 
[100]  Sin  il  quäl  di  fuua  la  fiasta  de 

40  S.  Maurezi,  ner  ils  22.  de  September. 

Diaus  Tulpufsent!  quel  fa,  tgei 
miseria      et       tribulatiun      et      qui- 


(Ineditum  nach  Ms.  De.) 
de  Fronscba;  quel  ei  nies  Signiur 
u  patrun ;  quei  ei  ftau  ina 
tutavia  buna  risposta;  et  efsen 
ftai  ferm  Sin  quei;  aber  fclia  nus 
vesen  voliu  dir,    cb'a  nus  .... 


.  fusen  Tugesti ,  ner  della 
Spagnia,  sc[b]a  fusen  nus  buca 
vegni  davenda,  Sunder  encadanai 
vit  las  galias  et  vesen  ascbi 
stoviu  finir  nosa  veta  enten 
miseria  a  paupradat. 
aber  il  Tirg  ha  buca  voliu  crer, 
cba    nus     Seigen    Sut     il     Fronscba, 

Sunder  a  dig :  ai  gl'ei  il  conda- 
men  dil  gron  tirg,  che  tuts 
pellegrins,  cba  veguieu  enconter 
nos  confins,  deigien  vegnir 
pigliai  et  encadanai  vit  nosas 
galias,  quels  ils  quals  han  bucca 
il  Pasporta    dilg    gron    tirg 

efsen 

fig       Sesta[r]mentai ;       mo        bucca 

senza  riscbun;  mo  auncalura  vein 
nus  musau  nos  pasportas,  cba 
nus  vein  giu  retscb[i]ert  a  vaniescha 
dil  enpasadur  de  fronscba, 
il  quäl  l'teva  a  Vaniescha  et  era 
dilg  Signur  de  Florin,  tal  meipter 
dilg  Reig   de  Fronscba,    et    suenter 

ver  mufai; 

nos  pasportas ,  Sehe  nus  bau  ei 
mes  en  perscbiun  entocbeu 
il  Di  Suenter,  entocban  mietz  di, 
sin  il  quäl  di  fuva  [p.  77]  La  fiasta  de 
S,  Murezi,  che  era  ils  22  dis  de 
Septembris.  Diaus  feigi  lodaus 
Diaus  tut  pusent  fa,  tgei 
miseria      ner      tribulaziun      a      qui- 


II  V'iadi  a  Jerusalem 


17 


(Ineditum  nach  Ms.  Ct.) 
frontfcba;  qiiel  ei  nies  Patrun 
e  Signur;  e  quei  ei  ftau  iiia 
tuta  via  buna  Eisposta ,  et  efsen 
ftai  ferms  fin  quei;  aber  fche  nus 
vefsen    voliu    gir,    che    nus    vefsen 

nagin  Reig  a  fufsen  libers ,  ner 
.  fufsen  tudetfch,  ner  della 
Spagnia,  fcha  fufsen  nus  buca 
vigni  naven,  mo  ftuevan  vignir  en 
cadenai  vid  las  gallias  et  vefsen  afchia 
ftuviu  finir  La  nofsa  vetta  enten 
mifseria  a  paupradat. 
aber  ilg  Terck  ha  buca  voliu  crer, 
che    nus     feigien    fut     il    Reigt     de 

fronfcha, 
fonder  ageg;  Gl'ei  in  Condam- 
men  dil  gron  Terck,  che  tutts 
pellagrins,  cha  vegnien  encunter 
nos  Confins,  deigien  vignir 
pigliai  ä  Cadauai  vid  las 
gallias,  quels  ils  quals  an  . 
ils  pas  porta  dilg  gron  Terck.     Giu 

da  quei efsen 

nus  vegni  feg  ftermentai ;  mo  bucca 

fenza 
Rafchun;  mo  Euncallura  vein 
nus  mufsau  nos  pasporta ,  cha 
nus  vein  giu  Refchiert  a  Vauiefcha 
dil 


(Ineditum  nach  Ms.  Cff.) 
Fronfcha;    queil    ei    Niefs     Pattrun 
a     Signur;     et     quei     ei     ftau     ina 
Tuttavia    Buna    Rifpofta;    ad    efsen 
ferm  ftai  Sin  quei  5  aber  Scha  Nufs  5 
vefsen  Uvaliu  gir,    Ca  nus  [p.  131] 

vefsen 
Nagin  Reg  a  fufsen  libers,  Na    Er, 
cba    Nufs    fufsen  Tudeschs,    ner    da 
Spagna,     .     .     .    fufsen  Nufs  bucca  10 
vegni    daventt;     mo    ftuevan    vignir 
Cadanai  vid  lafs  galias  ett  vefsen  afchia 
ftueu        finir      Nofsa      vetta      enten 
mifseria  a  paupradatt. 
aber  igl  Terg  ha  Buca  volliu  Obrer,  15 
cha  Nufs  Seigen    Sutt    igl  Regg  da 

Frontfcba ; 
Suentter  ha  gieg  feg:  ei  gliei  igl  Comon- 
damen  digl  gron  Terg,  Cha  Tutts 
Palagrins^  Che  vegnen  en  20 
Nofs  Confins,  deigen  vignir 
pigliai  et  Cadanai  vid  las 
galias,  qu9ls  igls  quals  han  buca 
igl  Pafs  Portta  digl  grond  Terg.     giu 

da  quei efsen  25 

Nufs  feg  ftermantai;  .  .  mo  bucca  fenza 

Rascbun ;  mo  euncalura  vein 
Nufs  mufsau  Nofs  pafs  portta,  Cha 
Nufs  vein  giu  Ratfchiert  a  vaniescha  30 


.  .  .  .  Sigf-  Florin,  Tolmatsch 
dilg  Reig  de  Frontfcba,  fuenter 
quei,  ch  anus  vein  giu  mufsau 
nos  pasporta,  fcha  hau  ei  nus 
mes      en      parfchun       entocen      ilg 

gi  fuenter raiez  gi, 

fin  il  quäl  gi  erra  la  fiasta  de 
Siong  Murezi,  [p.  74]  ils  22   gis  de 

Cetember. 
a  Dieus  tut  Pufsent  faviu,  tgei 
mafseria     ner     tribulatiun,     a     qui- 

Romauische  Forschungen  VIII. 


digl     Signur     Floriu,     Empafsadur 

u   Tolmatsch 

dilg  Reg  da  fronscha,  ett  Suenter 
quei ,  Che  Nufs  vein  giu  mufsau  35 
Nofs  Pafs-Porta,  Scha  Nufs  han  ei 
mefs[p.  132]  En  perfcbun  entochen  igl 
Autter  gi  Suentter  mietz  gi, 
Sin  igl  quäl  gi  fuva  La  fiafta  da 
Soing  Murettzi,  igls  22  da  Sattember,  40 

ha    Dieus    Tuttpufsen     saviu    Tgiei 
mifserias     a    Tribulaziuns     a     quit_ 


18 


II  Viadi  a  Jerusalem 


(Ineditum  nach  Ms.  De.) 
tau    luis    ueuan.      0,    co    ueiu    nus 


(Ineditum  nach  Ms.  De.) 


tau      nus      vcvan 


quella      cutira      noig      ruafsau ;      ui        quella noig  ruesau ;  vi 

öfchar    considerar    ti ,    che    legas,    u  Schar  considerar,  tgi  che  legia,  ner 

audas      legen :      d'efser      enten      in  auda    ligent :      da     efser     enten     il 

liug,    ch'    nus     faueveu    bucca,    nua  liug,    cha    nus    savevan    buca,    nua 

nus  eran;     ....    mo  buca  den-       nus  eran; buca  den- 

ter     la     gliaut,     ner      Chriftgiauns,  ter     la      gliaut,      ner      christgiauns, 

10  funder    denter    quels    ruchs    et    cru-  Sunder    denter  quels  ruschs    a    cru- 

dels     Tirgs,    ord     dils     mauns     dils  dels      tirgs,     ord      ils     mauns     dils 

quals      era      nagina      Speronza      de  quals      era      nagina      Speronza      de 

ueguir;      Sonder      d'      ftuer       finir  mitschar;          Sunder          de         finir 

nosa       uita       ton       miserablaraeing.  nosa       vitta      ton       miserablameing. 

15  Suenter     haver     uisitau     la     l'iarra  Suenter     haver     visitau      la      tiarra 

S.,    Ich'    cura,    ch'    nus     efsen     ftai  S.,     fcha      cura      nus       efsen      ftai 

bunameing      or      da      tuts      prigels,  bunameing         ord         ils         prigels, 

fcha    pir    Iura    uegni     enten    mauns  fcha     per      Iura      vagni      entamaun 

d'      quels       et       lau       efsent       ftai  da    quels     et    lau    efsen     ftai     ban- 

2Q  bandonai     de     tut;     Nagin     a     nus       donai  da  tuts; 

ves    dig    mo     in    plait    de'  Couso- 

latiun,      or     eifer     ch'     nus     ueuan oreifer  che  nus  vevan 

nofsa       fperonza      tier      Diaus      et  nosa      Speronza      tier       Diaus       et 

Maria.        Nus     uein      era      fapater-  Maria.       nus      vein      giu     Sapater- 

25  tgiau     d'     quels     nos     Vifchins     de  tgiau     da     quels    nos     vaschins     de 

Lumnezia,          ils           quals           fan  lumueza,             ils           quals           fan 

mintg'     on     fin    quei     di     ina     Pro-  miutgia    on    Sin    quei    di    ina    pro- 

cefsiun,     ch'    deriua     d"     uegl     eu-  sesiuu,     cha     dariva     da     velg    en- 

neu,       enten       la       Baselgia       de  nau,      et     enten     la      baselgia      de 

30  S.           Murezi            et            feremnen  Soing         Murezi         et        Seremuan 

enfemel  lauj    et  lau    ei    uegniu    faig  lau  ensemel;    et  lau    ei    vegniu   faig 

in  Comin    riug    per  quels,    Ch'  eran  -in  comin  riug    per    quels,    che    eran 

fin  il    uia    di    de    S.    fofa,    fco    nus  fin     viadi     da      S.     fosa,     Sco     nus 

flOl]  uevan  giu  rugau  per  tuta  nos-  vein      giu      rugau      per       tut      no- 

g- sa    liga,    nua    ch'    ei    era    Catholics,  sa    ligia,    nua    cha    ei    era    catolig, 

de     rogar  per  nus,    fco    ei    an    era  de    rugar    per   nus,    fco    ei  han    era 

i'aig.         Preiu      mira,       miu      Char  faig.         pren       mira,         miu         car 

Christgiauu !       gradt       fin        quella  christgiaun!        grat        Sin        quella 

ura,       ch'       enten      quei      liug      de  ura,       che       enten       il       liug       de 

^Q  Lomneza       ei       uegniu       faig       ils  lumueza        ei        vegniu       faig       ils 

Officis     de    Diu,     et    era    faig    per  Officis     divins,      et     era     faig     per 

nus  in  riug,    Seh'    gradt    d'    quellas  nus  in    riug.    Sehe  grad    da    quellas 

uras     ei     uegniu      las      nouas      dil  [78j  Uras    ei  vegniu  las  novas    dilg 


II  Viadi  a  Jerusalem 


19 


(Ineditum  nach  Ms.  Ct.) 
tau     nus      vevan     a     Co    nus    vein 

leza  ....  noig  Ruefsau,  vi  jeu 
fchar  Considerar,  tgi  ca  Legia,  ne  tgi 
cL'auda  ligien:  da  defser  enten  il 
Liug,  cha  nus  favafsevan  buca,  nua 
nus  erau;  nus  fuvan  buca  den- 
ter  la  glieut,  ne  Chi-il'tgieuns, 
fonder  denter  quels  ßuchs  e  Cru- 
dels  Tercks,  et  enten  ils  meuns  dils 
quals  era  nagiiia  Spironza  da 
vegnir  navenda;  fonder  de  ftuer  finir 
la  nofsa  vetta  ton  mifserablameing, 
fuenter        haver        vifsitau        tiarra 

Sointgia,  ch'nus  fuven 

buuaineing  ord  da  tuts  prigels, 
fcha  pir  Iura  vignir  enten  meun 
da  quels  tercks  a  Leu  efsen  nus  ftai  ban- 
dunai  da  tuts.  nagin  ch'  a  Nufs 
ves  gieg  in  plaid  de  Conzola- 
tiun,  oreifFer  che  nus  vevan 
nofsa  Spironza  tier  Diu  ä 
Maria.  nus  vein  era  Sapeter- 
tgiau  da  quels  nos  vifchius  de 
Lonneza ,  ils  quals  fan 

mintgion  fin  quei  sez  di  iiTa  Pro- 
cefsiun,  a  quei  ei  daventau  da  velg  en- 
neu  enten  La  Beseilgia  de 
Song  Morezi,  et  Saremnan 
Leu  enfemen;  et  leu  ei  vigniu  faig 
in  Cumin  Riug  a  quels,  cb'  eran 
Sin  il  viadi  de  Siontgia  fofsa,  Sco  nus 
veing  era  giu  Rogau    eis,  ch'ei  dei- 

gien  far 

....  per  nus,  [p.  75]  Sco  ei  an  era 
giu  faig.  perneit  mira ,  mes  cbars 
chriftgieuns !  grad  fin  quella 
ura,  che  enten  quei  Liug  da 
LuiTeza  ei  vigniu  faig  ils 
ofizis  da  Den,  ad  ei  an  era  faig  per 
nus  in  Riug,  fche  grad  de  quellas 
uras    eis     ei    vigniu    las    Novas    dil 


(Ineditum  nach  Ms.  CfF.) 
taufs  Nufs  veigen  giu,   a  Cho    Nufs 

veigen 
Ruafsau  leza  .  .  .  Nog,  vi  Jeu 
fcbar  Confiderar  quei,  cha  lega,  u5 
Auda  Ligient:  dad  efser  in 
Tal  liu,  Cha  Nufs  Savevan  buca,  Nua 
Nufs  eran;  Nufs  fuvann  mo  Buca  den- 
ter la  g(r)lieut,  ner  Cbristgieun, 
Sunder  dentter  quels  griscli  Rucbs,  Cru-  \Q 
dels  Tergs,  ad  Entten  igls  meuns  digls 
quals  Era(n)  Nagina  Spironza  da 
vignir  daventt;  Sunder  da  ftuer  tinir 
la  Nofsa  vetta  Ton  mil'serablameing. 
Suenter  ver  vifsitau  La  Tiara  15 
Soingia,  Scha  Chur  Clia  Nufs  efsen  Bu- 
nameing  ftai  ord  Da  tutts  prigels, 
Scha  per  Iura  vignir  Entten 
meuns  da  quels  Tergs  ett  leu  Efsen  nus 
ftai  bandunai  da  Tutts.  Nagin  Nufs  20 
vefs  gieg  in  Plait  da  Conlolaziun 
[133];  OreiflPer  Che  Nufs  vevan 
Nofsa  Speronza  l'ier  Diu  a 
Maria.  Nufs  vein  Erra  Sapater- 
gia(ia)u  da  quels  Nofs  vaschins  da  25 
Lomueza,  igl  quals  fan 
mingia  onn  Sin  quei  gi  ina  Pro- 
zefsiun,  a  quei  ei  daventau  da  vegl 
Eneu  Enten  la  bafselgia  da 
Soing  murezi  a  SaremNen  30 
leu  Enzemen ;  leu  Ei  vegniu  fag 
in  Comin  Riug  per  quels,  che  Eran 
Siu  igl  viadi  da  Soingia  fofsa,  Scho  Nufs 
vein  giu  Rugau,  .  .  .  Che  ei  dei- 
gen era  far 35 

.  per  Nufs,  SCho  ei  hau  era 
giu  fag.  Perneitt  mira;  mes  Chars 
Chriftgieuns!       grad       Sin       quella 

ura,   che  enten 

Lomueza       ei       vigniu       faig       igls  40 
Oficis  da  Diu,  et  Ei  han  Era  fag  per 
Nufs  igl  Riug,  Scha  grad   da  quelas 
uras        ei        vigniu       Novas        digl 
2'^ 


20 


II  Viadi  a  Jerusalem 


(rneditum  nach  Me.  De.) 
l'irg,  ner  Patrun  de  quei  liug, 
ch'el  nu8  uegli  Ichar  larg.  0, 
tgei  grond  legerment  cau  era 
5  denter  nus  al'chi  bandonai 
Confrars,  pos  ti  tez  patertgiar! 
Cura  ch'el  a  nus  fchau  larg, 
Ich'  a  el  dig,  Seh'  nus  uefsen 
pasporta,      fch' 


bucca      giu      quei 
10  uognieuen         nus 

Tonder        ftuevan 

uid     las     Gal6as. 

ch'       nus      ueigen 

Reg    de    Fronscha,     fch'    laschi    el 
15  nus    ledigs;      et     l'in      quei      a     el 

domendau     de      uus     44.      iingers, 

ils    quals    nein     dau     de    bien     cor 

et    Iura     nein    nus    ludau    Diu     et 


bucca        largi ; 

uegni         rentai 

Mo     fehinauont 

liga      cun      il 


(Ineditum  nach  Ms.  De.) 
tirg,  ner  patrun  da  quei  liug, 
Chel  vegli  Schar  larg.  O, 
tgei  grond  legermen  cau  era 
denter  nus  aschia  bandonai 
confras,  pos  ti  tezs  patertgiar! 
cura  cha  el  nus  ha  schau  larg, 
Sehe  ha  el  dig,  Sehe  nus  vesen 
buca  giu  quei  pasporta,  Sehe 
vegneivan  nus  bucca  lairgs ; 
Sunder  ftuevan  vegnir  ran  tai 
vit  las  galias.  mo  schinavon 
che  nus  veigien  ligia  cun  il 
reg  de  Fronscha,  Sehe  laschi  el 
nus     larg,      et      sin      quei      ha     el 

domandau 44  ungers, 

ils    quals  nus  vein  dau   da  bien   cor 
et    Iura    vein    nus    lodau      Diu      et 


Maria  et  era  il  bien  3.  Murezi  Maria  et  era  il  bien  Soing  Murezi 
de  corameing  della  gratia,  da  cormeing  engraziau  della  gratia, 
ch'  nus  neuen  reciert.  che  nus  vevan  retschiert. 


II  Viadi  a  Jerusalem 


21 


(Ineditum  nach  Ms.  Ct.) 
Terck,   ner   Patrun   de    quei    Luig, 
ch'el     nus    vegli     fchar     larg.       0, 
tgei      gron      Legarment      Ceu      era 
denter        nus  afchi         bandunai 

Confrars ,  po  ti  tez  patertgia! 
Cur  che  el  nus  ha  fchau  larg, 
fche  ha  el  geg  anus,  fche  nus  vefsen 
bucca  giu  quei  pasporta,  fche 
vignievan  nus  buca  Largs; 
fonder  ftueran  vignir  Rentai 
vid  lur  gallias.  Mo  fchi  aiiavon 
Ca  nus  veigien  Ligia  con  ilg 
Reig  de  Frontfcha,  sehe  lafchi  el 
nus  larg;  afinaquei  ha  el 
Domendau  da  nus  44.  ungers, 
ils  quals  nus  vein  dau  da  bien  Cor 
et  era  vein  nus  Ludau  Diu  a  Sia 
Siontgia  Muma 
Maria  et  era  il  bien  Soing  Morezi 
de         Cormeing         della  gratia, 

ch'  nus  vein  Retfchiert. 


(Ineditum  nach  Ms.  Cflf.) 
Te(g)rg,    ne    pattrun  da   quei  Liug, 
Che   el  Nufs  vegli   Schar    larg.     0, 
Tgiei        legerraent        Cheu,        Era 
denter       Nufs,       aschi       Bandunai,  5 
Confrars,    Pofs    Ti    tez     pattergiar! 
Chur  Cha    el  Nufs    ha    Schau    larg, 
Scha    ha    el  gieg,  Scha  Nufs  vefsen 
bucca    giu     quei    Pafs    porta     Scha 
vignievan        Nufs         bucca       largs;10 
Sunder        ftuevan       vignir       Rantai 
vid     las     galias.       mo    schi    navont 
Cha        veigien        Ligia       Cun      igl 
Reg  da  Fronscha,  [134]  Sehe  lafchi  el 
Nufs     larg;      a     Sin     quei      ha    el  15 
dumendau     da     nufs     44.     Zakins, 
ä  quels  Nufs  vein  dau  da  bien  Corr 
et      vein       Ludau       Diu       a       Sia 

S.  Muma  et  era  igl  bien  Soing  Murezi 
da  Chormeing  Della  grazia, 
che   Nufs  vevan  Ratfchiert  lau. 


22  Gion  Christ  Caduflf 

GION  CHRIST  CADUFF. 

Te Flamen  dell'  oliua,  Paiiadnz,  de  Peter  Noron.     1705. 

fpag.  91]      Davart  las  obligaziuns,  che  lia  in  Vifchinadi. 

Nizeivels  muffamens  i^ter  in  Vifchin,  ])er  puder  far  hunas  Vi/chneuncas. 

5  1.    RVgar  igl  S.  Spert  per  grazia,  che  el    vegli    terglilchar    nos    cors, 

che  ei  poffi  daventar  quei  che  feigi  per  la  pli  gronda  gloria    da    Diu    per 
Salit  dellas  Olraas,  ä  per  puder  teuer  fut  ils  puccaus. 

2.  Enten  tuttas  Vifchineuncas  dei  ei  adina  vegniu  eucuriu  da  crefchen- 
tar  igl  bien  dad'   in   Vifchinadi,  ton  fco  dreig  ei,  ä  bucca  dar  a   daig   mai 

lOtghei  ei  vegni  bien  ä  fefez,  ii  ad   enqual  enten  particular. 

3.  Sin  Vifchneuncas  cura  in  ven  dumandau,  dei  in  gijr  fiu  meini, 
[p.  92]  ä  lur  ftar  fco  ei  ven  igl  pli,  bein  che  ei  fus  eucunter  fiu  meini, 
gie  fche  igl  ei  era  bucca  encunter  tutta  rifchiun. 

4.  Enten  lavurs  cuminas  adina  luvrar  fideivlamcing,  pertghei    quei    ei 
15  ina  ovra  k  Diu  fig  emparneivla,  ad   ha  era  gronda  pagaglia;    biaras  gadas 

eifei  ton  fco  da  veer  luvraü  vid  ina  Bafelgia. 

5.  Bucca  effer  memgia  enguors  enten  tuttas  cauffas  cuminas,  pertghei 
tras  in  enguort  ä  fcandalus  Vifchin  ven  ei  favens  grond  fcandel,  ad  auter 
bia  mal  denter  in  Vifchinadi,  ä  murt  quei  puccau  ven  in  tal    feg    caftiaus 

20  da  Diu. 

6.  Pifturs  ad  auters  luvrers,  [pag.  93]  ii  fumelgs  dei  in  falvar  a  pagar 
fco  ei  auda,  pertghei  tras  bein  falvar  ä  pagar  tals  che  fedigien  ha  in  Vi- 
fchinadi bugien  ventira  da  furvignir  biins  a  fideivels  Survies  ü  Pifturs. 
Tras  igl  mal  falvar  ä  pagar  aber  da  tuts,  ne  enqualtghin  ven  in  Vifchinadi 

25  bugien  fchventiraus  da  bucca  puder  iurvignir   buns    Pifturs    ner    Fumegls, 

7.  Rugar  Diu  per  tuts  benefactus  digl  Vifchinadi,  vifs  ä  morts,  ad  ils 
quals  ils  Vifchins  en  obligai  feg,  cunzun  tfcheu  denter  nus,  nua  ei  han 
digls  vegls  artau  quella  niebla  libertad. 

Sumigliontameing  dei    ei    era    vigniu    faig    enten    cauffas    da    Cumin. 

30  Pertghei  quels,  ils  quals  regien  en  fumiglontas  fitfchieutas,  [pag.  94]  lebe 
ei  fefliffegien  ceu  lundervi,  che  furvegnien  ei  da  Diu  gronda  pagaglia  fco 
ha  ritfcliiert  quei  fabi  Reig  Salamon,  fco  in  affla  enten  igl  3.  Codifch 
digls  Reigs.  c,  3.  Igl  quäl  tras  quei,  che  el  ha  gariau  da  Diu  da  puder 
fiu  Rigiuavel  bein  regier,  ceu  ha  Dieus  el  benediu  cun  gronda  Sabieufcha, 

35  ventira,  pafch,  ä  richezia :  Quels  aber  che  tegnieu  nigin  quen  da  bein 
regier  cauffas  fumigliontas,  nua  tier  ei  han  gronda  obligaziun,  vegnien  da 
Diu  feg  ftrufiai. 


Teftamen  dell'  olma  23 

[pag.  542]    Muffamens  da  diu  Signiur  malfeun  ad  ils  auters  da  fiu  par 

per  igl  fuenter  pietigot. 

1,    LAi   favens  vignir  endameu  igl  Seraraen,  a  tgliiei  quel  munti. 

Declaraziun,  tghiei  ä  co  fei  igl  Seramen? 

IN  ä  mintghin,   che  vul  ritfcheiver  igl  Seramen,  fto  taner  fi  treis  dets5 
digl  meun  dreig,   ad  entras    igl  emprem    det,    che    ei    igl    polifch,    ven    ei 
entilgiu  Dieus  igl  Bab ;  ad   entras  igl  auter  det  ven  ei    entilgiu    Dieus    igl 
Figl;  ad   entras  igl  tierz  det  ven  ei  entilgiu    Dieus     igl    Spert    Soing:    Ils 
auters  dus   dets,   vegnien  teni  clauffi,  munten,  igl    emprem    numnadameing, 
munta  l'Olma ,    che  ei  zupada    [pag.   543]    enten    igl    Tghierp ;    Igl    quint  10 
aber,  ne  gl'auter  da  quels  dus  clauffi  en,    niunta    igl    Tghierp.     Tras    igl 
meun  entir  ven  ei  entilgiu  in  Diu  tut  puffen,  igl  quäl  ha  fcafiu  igl  Chrift- 
ghieun  ä  tnttas  Creiatiras,  che  en  fin  Tfchiel  ne  fin  Tiarra.    Igl  effer  claus 
da  quels  dus  fuenters  dets  munta,  che  igl  Tghierp  ä    l'Olma    feien    ferton 
enten  perfchun;  vffa  pia,   in   che  falva  igl  Serameu,  fcha  ven  el  äfpindrarl5 
cura  el  miera  ord  quella  perfchun:  in   aber  che  falva  bucca,  fche  ven  bucca 
mai  lunder  ora  bucca  fpindrar,  fonder  cun  melgsanavon  fara  en  enten  ina 
pigiura  perfchun  dellas  perpetnas  flommas   digl  Vffiern. 

[pag.  544.]  2.  Lai  vignir  endamen  che  in  Signiur  che  falva  bucca 
igl  Seramen,  ad  ingira  faulz,  fetfchi  ton,  fco  da  gir:  Sco  jeu  engir  faulz,  20 
era  afchia  rog  jeu  la  S.  nunfpartchida  Trinitat,  che  jeu  feigi  privaus  della 
Cuminonza  ä  digl  bien  della  S.  Balelgia,  a  che  tut  quei  bien  feigi  ä  mi 
ina  fchmaledictiun  da  mia  vetta,  digl  Tghierp  ä  dell'  Olma,  ä  da  tut  min 
vignir  fuenter. 

3.    Quei  Chriftghieun,  che  engira  faulz  fa  ton  fco    el    fches  :    fco   jeu  25 
engir  faulz,  afchia  rog  jeu  Dieus  igl  Bab,  Dieus  igl  Figl,  Dieus  igl  Spert 
Soing,  ad  era  la  benedida  Purfchalla  M.   Maria,  ä  tuts  Soings  ä  Sointgias, 
che  ei  veglitn  ä  mi  bucca  vignir  anigit  fin  Iura  della  mia  mort. 

[pag.  545.]     4.    Quel  che  engira  faulz  fa  ton,  fco    el    fclies:    Sco   jeu 
engir  faulz,  afchia  rog  jeu  la  S.  Trinitat,  ad  igl  prezius    Tgierp  ä    Seung  30 
da  miu  char  Salvader  Jefus  Chriftus,  la  fia  infinita  mifericordia,    las    fias 
anguofchas  ä  dolurs,  ad  igl  fiu  petter  Marteri    fei    gi    pers    a    mi    pauper 
puccon. 

5.  In  che  engira  faulz  fa  ton,  fco  el  fches:  Sco  jeu  engir  faulz, 
afchia  dei  mia  Olma,  la  quala  ven  rauntada  tras  igl  quart  det,  ad  era  miu  35 
Tghierp,  che  ei  muntaus  igl  quint  det,  enfemlameing  vignir  condemnai  fin 
igl  Gijadeffen,  cura  jeu  pauper  miferabel  puccon  vegn  ä  ftuer  comparer 
avon  quei  ftreing  Derfchader,  ä  dei  leu  vignir  privaus  [pag.  546]  della 
fatfcha  da  Diu.  Or  da  quei  p6  mintghia  fideivel  prender,  tghiei  in  faulz 
ä  malverdeivel  Seramen  cun  fez  porti,  ä  che  in  tal  latras  fchnegi  Diu,  40 
Noffa  Donna,  cun  tuts  ils  Soings  ä  Sointgias,  che  el  fefez  condemni :  Da 
quei   dei  fcadin  fideivel  Chriftgieun  bein  fepertghirar  cun  haver  bien  adaig 


24  Gion  Chrift  Caduflf 

da  flu  Salit,  pertghici  quei  Chriftgieun,  che  quetta  effer  perderts  enten 
caulTas  da  quel't  Mund,  ad  ha  raai  fiu  meitii  a  garegiaraen,  co  far  gronda 
fia  Cala,  co  vignir  enten  pli  grouda  anur,  che  fiu  ftan  da  fees  vegls  poffi 
purtar,  co  vignir  rechs  fenza  ver  adaig,  I'che  quei  daventig  gieft  ü  mal- 
5  gieltameing;  In  tal  ei  feg  mal  [pag.  547]  perderts,  fco  gi  Nies  Segner  tier 
Soing  Math.  cap.  16.  v.  26.  'J'ghei  nezcgei  h  gli  Chriftgieun ,  fchi  gi^  che 
el  gudignias  tut  igl  Mund,  fia  Olma  aber  met  el  ä  perder?  Dei  pia  bien 
adaig  fin  quels  pungs,  che  veguen  cheu  fuenter,  ä  fuondei  eis. 

Co  dei  in  Oberkeit  fedepurtar  encunter  lur  Subiets? 

10  1.    DEieu    eis    la    Sointgia    Catholica    Cardienfcha,    k    fias    Sointghias 

jfonzas  cun  gron  iflPer  carfchentar,  confervar  k  defender. 

2.  Tuts  mals  lafters  ä  malas  jfonzas  regifchadas    en    da    tenips,    cun 
ferm  meun  encunterftar  a  metter  giu. 

3.  Ira  avon  ad  igl  pievel  cun  bien  [pag.  548]  exempel,  ä   terglifchar 
15  avon  eis  fco  igl  Solegl  cun  bunas   ovras.     Pertghiei,    fco   ei   igl    Rigenter 

afchia  ei  era  fiu  pievel  ordinariameing. 

4.  Deien  ei  ils  lur  fubiets  bucca  engreviar  pli  che  ei  fei  dreig,  fonder 
eis  tener  char,  fco  lur  agiens  AfFons. 

Clin  tghiei  vertits  dei  in  Oberkeit  principalmeing  effer  ornaus,  ä  fitaus. 

20  1.    CVn  la  devoziun  ä  gron  ifFer    tier    la    oraziun,    ä    digl    furvetfch 

da  Diu. 

2.  Cun  fabientfcha  da  bein  regier  a  ftar  avon,  fco  Salamon,  la  quala 
cauffa  ven  vrbida  tras  la  oraziun. 

3.  Sefliffiar  entuorn  Vmmens  perderts  ad  era    enten    las    Scolas,    ton 
25  fco  igl  ei  puffeivel. 

[pag.  549.]     4.    Giuftizia,  che    eis    a    Rechs,    ä    Paupers,    Vieuas    ad 
Orfens  adualmeing  lafchen  fatiuer  lur  dreig. 

5.  La  tempronza,  ent  igl  beiver  ä  migliar,  pertghiei  la  eivradat  defcha 
ad  eis  zun  mal,  ad  ei  gron  don  da  lur  Olmas. 

30  6.    La  mifericordia,  che  eis    hendlegien  bucca   raemgnia   ftang,    ftreig, 

II  fcharf,  cunzun  tras  häfs  ä    fcuidonza,  ei  feigi  cun  dar  Kiftigs,    ü    enten 
autras  vifas. 

7.    La  humilitonza,  pertghiei  la  lufchezia  ha  difchmes    in    Nabuccado- 
noCor,  ad  ha  quel  privau  digl    Rigenavcl ;     Igl    germadi    Herodes    aber    ei 

35  murt  quella  germifchia  daventaus  vifs  ina  fpifa  digls  plulgs  ä  digls  viarras. 

[pag.  550.]     8.    Mo    für  tut  deien  ils  Signurs    Catholigs    enten    tuttas 

cauffas  della  Sointgia  Cardienfcha,    i'i  che  een  per  bein    ftar    dils    Cumins 

Catholigs.  vignir  bein  perina  eis  in  cungliauter,  &  haver  buna  entilgienfcha 

ä,  cufeigl  cun  igl  Oberkeit  Spiritual,    ä  quels  fuendar,    taner    enfemen    fco 

40ver8  Frars,  giadar  in  gliauter,  ad  era  vurdar,   che    la    Tiarra    feigi    adina 
bein  reftiada  cun  ils  lur  Uaffens,  Muniziuns  fco  ei    auda    la    tier,    ad    ina 


Unna  Canznn  25 

gada  igl  Onn  figl  meins  far  far  la  Muol'tra,  perfort  che  ei  defs  ora  enqual 
laventada  für  vra  encunter  fperonza,  fine  quei  che  ei  poffen  fedefender 
gienerufameing  Ico  nos  buns  vegls  hau  ledefendiu,  cunzun  bucca  gir  [p.  551] 
ora  ils  lur  buns  cufeigis  ä  meinis,  fco  igl  Sarament  cumporta,  bucca  tad- 
lar  quels  che  vulten  metter  in  davos  gliauter  ils  Catholigs,  bucca  fchiar  furpren-  5 
der  igl  rifpet  human,  u  interefs,  ne  Vffecis  tondanavon,  che  ei  vegni 
la  tras  difpettas  denter  ils  Catholigs,  pertghiei  cura  ils  Signurs  Catholigs 
een  bucca  perina,  ü  ei  fectiuns  denter  eis,  fche  ven  la  tras  la  S.  Cardien- 
fcha  feig  fminuida,  ad  ils  dreigs  dils  Catholigs  van  feig  anavos,  perquei 
puccau  vegnien  ils  Signiurs  ad  haver  de  dar  in  ftametus  ftreing  quen  ä  Diu  10 
da  tut  quei  mal,  che  ven  tras  lur  mal  cuvignir  ä  regier,  encunter  comi 
aber  quels  Signurs  che  fuonden  quels  rauffamens  ven  Dieus  k  benedir  eis 
[pag,  552]  mervigliufameing  fin  queft  Mund,  ä  cun  igl  temps  dar  la  gloria 
digl  Tfchiel,  fco  el  ha  dau  ad  ils  SS.  Marters, 


UNNA  CANZUN, 

Faichia   par  Gaschun   da   la   Sciiridinna    digl    Solelg,    davanfada    Ao    1706.     Sin 

calonda  luaigia;  Tiers  cuniiiina  Edificatiiin    inefsa    gm    tras:    Banadictiirs    de 

Cafsut  V.  D.  M.  a  PItafch. 

(Ineditum  nach  Ms.  As.) 

[f.  99^*]                   1.  Sin  quei  partut  ei  stau  anguscha; 

Steit  si,  gizeit  tuta  las  urelgiafs;  letz  eifs  je  staufs  in  ver  profet. 

Figeit  par  sen ;  vofs  cheaufs  alzeit!  portut  stau  guerra;    mo  nofsa  terra 

Anfsenas  grondas  a  marvelgiafs  20  ha  gieu  grond,  bien  ruvaufs; 

La  Deus  nufs   mufsa,  tuts  mireits,  molg  mund  ei  durmantaufs. 
5  je  großdafs  novafs,  grondas  provafs, 
Da  sieu  gift  Truvament, 

nufs  Dat  ilg  Tutpuifsent.  ^»'"  »'«^«  Spindrader  andirava, 

da  bi  meitz  gi  ei  noig  vangieu; 

2.  quei  tut  hir  era  davantava, 

Lur  Deus  ha  gig  vifsau,  ad  era  25  Sco  geig  da  gig,  amefs  vet    gieu, 

Ha  gig  ratraig  da  caftiar;  Antrouqua  ufs  tut  ca  cunfefsa, 

10  mo  ils  puccaufs  er'  cun  canera  Co  bagig  ilg  Solelg  mei  vieu 

Da  crescher  meina  fan  callar.  Antirameng  Sciirieu. 
pargvifs  eifs  Iura  datiers  quell'  ura, 

Ca  Deus  ven  ulg  castig,  ^* 

Ch'el  fchmanatschau  ha  gig.  ^"  ^'^S  amprim  da  maig  eifs  ufsa 

30  Midi  Settschient,  a  Sifs  Dumbrau 

[f.  lOQa]                  3.  qyei  q^,^  gjg  qmj|  ^^^^■^  „^-^  gamufsa, 

15  Veng-a-tschunc  onts  vorgai  een  ufsa,  Sco  Amofs  ha  profetizau; 

Ca  nufs  vein  vieu  ilg  grond  Comet ;  A  lafs  Diesch,  ei  fova  miezgi  pareva, 


26 


Unna  Canzun 


La  noig  fov  nechiameng 
35  Zund  stormantufsameng. 

[f.  100  b]  6. 

Zund  saznpau  gie  tutavia 
ha  ilg  Solalg  elg  fürmament; 
fo  scüra  noig,  fo  freid  afchia, 
Cliin  ha  vieii  Stellas  clarameng. 

40  er  quella  gada  fo  Rugadada, 
partut  SCO  Igei  udieu 
ha  ping  a  grond  plonschieu. 

7. 
Er  sazupau  ge  tuta  via 
ha  ilg  Solelg  elg  fürmament; 
45  Bers  han   tarchiau,  ufs  eifs  quel  ura, 
Ca  ven  vangir  quel  grond  Singiur, 
Silg  gi  adefsa,  sco  tut  cunfefsa, 
Ch'el  creigig  fermameng; 
lur  seig  ilg  truament. 

8. 

50  Mo  tgeifs  bein  beult  vangieu  fter- 
gura, 

Chilg  dar  Solelg  ha  sa  schou  ver; 

Sin  quei  han  gig:    Igeifs  la    natira, 

Ca  fa  aschia  cumparer. 

Calau  gual  ufsa  fo  tut  anguscha; 
55  Igeifs  schon  tut  amblidau ; 

ilg  mund  eifs,  scoleis  stau. 

[f.  101  a]  9. 

Mo  pir  steit  si,  aeor  parneiafs 
ils  mufsaments  dilg  Tutpufsent; 
figeit  par  Sen  andreg  pafseiafs; 
60  da  tiers  fortz  eifs  ilg  Truament! 
Zund  grefs  eis  Iura,  cur  ven  quel  ura 
ilg  mund  da  caftiar; 
quei  bucc  ven  a  muncar! 

10. 
Anfsenas,  Truvaments  ad  ovrafs; 

65  dilg  Tutpufsent  buc  observar, 
Cel  mufs  anufs  cnn  grondas  provas 
da  Sieu  rugelg  par  nnfs  vifsar, 
pucau  fa  Sgrischei  vels,  fig  lamentei  vels 
Da  bucca  far  par  Sen, 

70  Sin  quei  Siu  vifsament. 

11 
Ilg  mund,  quel  chei  elg  mal  ä   loza 


Da  tuts  puccaus  o  naufchadads; 
ei  crescha  pli  a  pH  malizia, 
loschezia,  muma  da  tut  mal; 
75  La  malgistia  va  zund  par  via; 
ilg  mal  ha  zund  Surmaun ; 
Prudienscha  Stat  giun  plaun. 

[f.  101b]  12. 

Niefs  Deus  tum  er  enten  basezia, 
A  vier  era  prufsameng; 
80  en  devotiun  ad  en  basezia, 

Alg  mund  eifs  quei  zund  novameng, 
grondas    mansegnias,    gir    malplu- 

triergias 
eifs  leider  denter  nufs, 
Scolg  fariseer  prufs. 

13. 
85  Jou  vi  buc  gir,  scodina  prufsa 
Olma  mira  giu  par  setz-, 
Ufs  inna  gada  par  adina, 
Chi  fa  par  Sen,  sagirafs  tetz; 
Vufs  starmanteias,  vont  Deus  tu- 
meiafs 
90  Fidonza,  bafsameng 
Cun  Soing  milgiurament. 

14. 
Ach  partarcheit,  chei  Starmantufsa 
Schürezia  Seigig  stou  Igez  gi ; 
mo  sch'el  eifs  oung  pli   Starman- 
tufsa, 
95  Cur  Deus  sia  vifta  zupa  vi. 

Iura  ven  disgrazia,  dolur,  tristezia 
all'  olma  dilg  corstioon 
Ciintiert  nagin  par  mann. 

[f.  102*]  15. 

Savents,  Savents,  mo  er  adinna 
100  eis  Scür,  eifs  gref,  je  tut  ilg  mall 

Da  buc  la  vifta  ver  adinna; 

quei  bla  verdad  ei  senza  fal. 

Deus  dai  grazia,  algi  Spiert  latezia 

Da  prender  quei  a  cor, 
105  Adinna  er  dador! 

16. 

gnir  Sapig  Deus  Sur  nofsa  Terra, 
Chei  Scürüdiengia  po  oung  ngir, 
Schei  SCO  ad  auters  vangifsen  guerra, 
ad  outers  Strofs,  chin  sa   ca   gir, 


Adelbert  de  Funs                                                    27 

HO  Sur  nufs  vangifsen,  maritau  vefsan;  Nufs  laschig  tarlgischar 

liir  ngls  ei  vangir  Scür  Sia  Vifta  clara! 

a  greva  noig  Sagir.  .g 

120  0,  Senger,  ti  Solelg,  gistia; 

17_  0,  Jefsu,  niefs  Spindrader  char! 

Nufs  milgiurein  da  nofsas  mendas  Stei  po  tiers  nufs  cun  la  Igisch  tia; 

ad  en  la  Igisch  tuts  vandligein;  Nufs  velgiafs  po  tuts  banadir! 

115  Rugein  niefs  Deus,  chel  schanigiar  En  tut  anguscha,  troccen  la  fofsa, 

Nufs  vilgig  gig  graziafsameng,  125  Chei  Scür  po  oung  ngirl 

Po  en  l'anguscba,  tribulaziun  Nufs  lafchig  buc  pirir! 


ADELBERT,  DE  FUNS. 

Noua  Steilla  dell  [a]   [Mar]  a  NoITa  Doiinaiin  d'Adain  Rapert  Schädler.     1712. 

Capitel  IV. 

Oratiun 

Tier  il  Grond  e  Glorius  Patriarcha  S.  BENEDEIG,  la  quala  ils  Frars  e  5 
Sorurs  deien  orar  minchla  dl  ^jer  urhir  da  Dieu  ina  buna  fin. 

0  Ti  Glorius  Patriacha  S.  BENEDEIG,  ch'eis  ftaus  benedius  da  Dleu 
col  Num,  e  con  la  Gratia,  &  bas  dau  fi  tiu  Spiert  Angelic  cols  mauns  al- 
zaus  enconter  Ciel,  ftend  fin  peis,  e  fagiend  Oratiun,  e  quel  uentireiüla- 
meing  racomraaudau  ent'  ils  noauns  da  Tiu  Schaffider,  &  bas  fuenter  quei  10 
empromefs,  che  Ti  ueglies  tutts  quels,  che  uegnioffen  mincbia  di  fe  rogor- 
dar  da  tia  gloriufa  Mort  e  letezia  celeftiala,  partgirar  e  defender  auont 
tutta  forza  dil  naufcba  fpiert :  Jan  rog  Tai,  0  Glorius  Patriarcha,  partgira 
mei  boz,  e  per  adina,  tras  tia  S.  Beiiedictun,  che  nagin  mal  poffi  mei  fparter 
ord  il  miu  dulfcb  e  Benediu  Saluader  JEfus,  ner  da  tia  beada  e  bencdida  15 
Compagnia.     Tras  Chriftum,  nies  Signur  &  Saluader.     Amen! 

Tgiei  forza  queft'  Oratiun  baigi  per  urbir    da    Dieu    ina    buna    Mort, 
fe  uei  dar  ord  las  Rouelatiuus  da  S.  Gertruda,    ina    da    Dieu    aultameing 
fauorida    S.  Abbadeffa    Benedictina,    lib.   4.  Infinuat.  c.  II.  Nua  S.  BENE- 
DEIG ha  empermes  ina  beada  S.   Fin   ä  tutts  quels,    che    ueffen    memoria  20 
da  fia  S.   Ueutireiula  fpartida  da  queft  Mund,  con  quefts    plaids: 

Quel,  che  uen  fliffiameing  ä  mi  far  endaraent  quella  grond'  Honur  e 
Dignitat,  tras  la  quala  Dieus  mei  ha  bondrau,  e  fauoriu  con  ina  fchi 
Gloriufa  Mort,  a  quel  tal  ui  iou  lln  l'hura  da  fia  Mort  ftar  tier  e  gidar 
con  tonta  fideiuladat,  che  iau  ui  fin  tutts  mauns  ten6r  nauenda  ils  engan- 25 
nameuts  digl  enemig,  e  ui  quel  fchirmegiar  con  mia  prefchiencia,  e  tras 
ils  latfcbß  e  fallas  digl  enemig  menar  fagirameing  tier  la  Uita,  e  letiziaperpetna. 


23  Adelbert  de  Funs 

Qualmeiiig  aber  S.  BENEDEIG  haigi  falnau  con  l'oiira  quefta  fia 
emprornirchiun,  podcfs  da  quella  uard  uegiiir  Icrit  in  grond  Cudifch  da 
biars  e  maruiglius  Exempels  &  Iliftorias  :  e  quei  dei  effer  in  grond  e 
fpecial  confiert  e  Motif  a  tutts  Frars  e  Soriirs  da  quefta  Compagnia,  ch'ei 
5  deien  fauenz,  e  dcuotiulanieing,  ton  per  fe  fczi,  fco  per  auters  clamar  fura, 
c  fe  racommendar  ;i  quei  Grond  c  Maruiglius  S.  Patrun  dils  Moribunde, 
che  ftatten  cnten  angufchas  fil  puing  della  Mort. 

Quei  feigi  tutt  fcritt  per  crefciament  della  Gloria  da  Dieu,  h  per  Con- 

folatiun  e  Confiert  da  tutts  Moribund«.     Arncn. 

10  Difertinae  Cal.  Oct.  1712. 

Adalb.  Abb. 


DILG  SUONDAR  CHRISTUM. 

Quater  Cudishs  digl  Suondar  €hrirtiiin.     Panaduz  1716. 
5  Capitel  I. 

Dell  Suondar  Chriftum :    e  dil  fprefiar  tuttes  vanadats  dil  mund. 

QUel  che  fuonda  mei,  va  bucc'  en  fgiradigna:  di  il  Signer.    Quefts  een 

plaids  de  Chriftus,  cun  ils  quals  nus  vegnin  vifai  de    fuondar    fia    vita,    k 

demanonza,    she   nus  lein  veramein   effer   terlishai,    ä    de    tutta    cioccadat 

10  dil  cor  librai.     Cun  tut  dei  nies  pli  grond  flis  effer,    il    patertgiar    vid    la 

vita  de   Chriftus. 

2.  La  Doctrina  de  Chriftus  varga  [pag.  2]  tuttes  doctrinas  dils  Soings, 
a  quei  che  havefs  il  fpirt  de  Chriftus,  afflafs  ina  Manna  zuppada.  Aber 
ei  daventa  che  biars  cun  saveus  vdir  l'Evangeli,  senten    pauc    gargiament, 

löpertgei  ch'  ei  hau  bucca  il  fpirt  de  Chriftus.  Quei  aber  che  vul  complei- 
nameng  ä  deleggeivlamein  entellir  la  viarua  de  Chriftus,  fto  fliffiar  de  con- 
formar  cun  el  tutta  la  fia  vita. 

3.  Tgei  nizegia  difpitar  ault  della  S.  Trinitad,  she  ti  has  bucca  la 
humilitonza  nunder  ti  difplais  alla    S.  Trinitad  ?     Veramein :    aults    plaids 

20fan  bucca  foing  a  gjift,  fonder  la  vita  virtuufa  fa  daventar  chars  a  Diu. 
Jou  vi  pli  bugien  fentier  il  rcmiers  dil  cor,  che  faver  fia  definiziun;  She 
ti  faveffes  gic  tutta  la  Bibla  ordedb,  e  tuttes  fentenzas  dils  Filofofs,  she 
tgei  niziafs  tut  quei  a  ti  fenza  la  charezia  e  [pag.  3]  grazia  de  Diu? 
Vanadad  delies  vanadads,  a  tuttas  cavffas  een  vanadads,  oreifer  furuir  a  Diu. 

25  Quefta  ei  la  pli  aulta  fabiencia,    cun  sbittar    il    mund,    fe    enviar  tier 

il  Reginavel  de  Ciel. 


Dilg  Siiondar  Chriftum  29 

4.  Vanadat  ei  pia  eacurir  rihezias  non  cuzeivles,  &  haver  fperonza 
enten  quelles.  Vanadad  ei  era  haver  ambiziun  de  d'honurs,  e  fe  alzar 
enten  ault  ftand. 

Vanedat  ei  ire  fuenter  volufts  della  carn,  e  garegiar  quei,  murt  il  quäl 
in  fto  bauld  sharfamein  vegnir  ftroffegiaus,  Vanadat  ei  garegiar  liunga  vita,  5 
&  haver  pauc  quittau  della  buna  vita.  Vauadad  ei,  d' haver  quittau  mo 
della  vita  prefente,  e  nuota  proveder  quei  cb'ha  de  vegnir.  Vanedat  ei 
teuer  char  quei  ch'  alla  cuorfa  paffa  navent:  e  bucca  feftginar  lou  nua 
che  ftat  perpetten  legrament. 

Regorde  [pag.  4]   favens  de  gliez  fprihvort:    Igl   Oßgl  ven  bucca  con- 10 
tentaus  cun  ver:  ni  l'orelgia  emplenida  cun  vdir.     Hagies  flis  pia    de    trer 
naven  tiu  cor  dalla  charezia  delles  cauffas  vefeivles,  e  portar  quei  tier  les 
non  vefeivles.    Pertgei  quels  che  van  fueter  il  plasher  dils  fens,  patihen    la 
confcienzia,  e  perden  la  grazia  de  Diu. 


Cap.  II.  15 

Dil  Jcheziar  pmic  fefez. 

SCadin  Chriftiaun  garegia  natiralmein  de  faver,  mo  tgei  emporta  la  fcien- 
zia  fenza  la  temma  de  Diu  ?  Meglier  ei  in  humiliteivel  purett,  che  furvefhe 
a  Diu,  che  in  losh  Filofof,  che  confiderefhe  il  cuo  dil  Ciel,  e  bucca  fefez. 
Quei  che  enconnofshe  fefez,  fe  ten  per  fliats  e  fe  deletgia  bucca  de  lauds  20 
humans.  She  jou  favefs  gie  tut  quei,  che  fil  mund  [pag.  5]  ei :  tgei  gidafs 
ei  mei  avon  Diu,  il  quäl  ven  a  truar  mei  dils  faigs? 

2.  Lai  ire  quei  memgna  grond  gargiament  de  faver,  pertgei  che  lau 
ei  grbnda  diftractiun,  &  engannament.  Quels  che  fan  vulten  bugien  effer 
vefy,  e  nomnai  Sabis.  Bia  cauffas  en,  che  de  faver  elles  nizegia  all'  Olma  25 
pauc  e  nuot.  A  fig  malperderts  ei  quei,  ch'ha  la  mira  tier  auter  che  quei 
che  furveshe  tier  il  falitt.  Bia  cioncia  dat  bucca  contentiencia  all'  Olma, 
fonder  la  buna  vita  rellegra  il  cor,  e  la  shubra  confcienzia  porta  gronda 
fidonza  tier  Diu. 

3.  Con  pli  bia  e  pli  bein  ti  fas,  ton  pH  greuameing  vens  ti  per  quei  30 
a  vegnir  truaus,  she  ti  viues  buca  ton  pli  foingiemeing.    Veglies  pia  bucca 
shar  dar  ent  loshezia,  murt  negin  kunft,  ii  fcienzia,  mo  bein  oif  teraer  murt 

V  a  ti  dada  [pag.  6]  connofciencia.  She  ti  pare  che  ti  fapies  bia,  &  in- 
telligies  avunda  bein,  she  fappies  oncalura,  che  bia  pli  biares  cauffas  een 
che  ti  fas  buc.  Bucca  veglies  faver  aultas  caufas,  mo  pli  preft  coufeffi  tia  35 
ignorauza.  Tgei  vol  effer,  auont  in  auter,  cura  pli  biars  fe  afflen  pli  per- 
derts,  h  pli  bein  ftudiai  che  ti?  She  ti  vol  faver  &  emprender  enzetgei 
nizeivlamein,  she  hagies  de  char  che  ti  feies  nuota  vefius,  e  nuota  sheziaus, 

4.  Quefta  ei  la  pli  aulta  e  pli  nizeivla  lectiun :   enconnofsher  h  sbittar 
fefez.     Tener  nuot  (in  fefez,  &  als  auters  adina  dar  bien,  e  teuer  ault,  ei  40 


30  Adelbert  de  Funs 

gronda  labiencia  e  perfectiun.  She  ti  vefeffes  in  auter  aviartemein  far 
poccau,  11  cauffas  greves,  dueffes  ti  oncalura  nuota  te  shezegiar  meglier, 
pertgoi  che  ti  fas  buca  con  dig  ti  pos  I'tar  ent  il  bien.  [pag.  7]  Nus 
eflen  tuts  fleivels,  mo  ti  deis  tener,  che  ncgin  feigi  pli  fleivels  che  ti. 


5  Cap.  III. 

Dalla  Doctrina  della  Verdat. 

VEntireiuel  quel  al  quäl  la  Verdat  muffa  feza,  bucca  tras  figuras,  e  vushs 
che  palTen  tras,  I'onder  fco  ella  ei  en  fereza.  II  nies  meini  e  nies  feiT  nus 
engonnen  favens  e  vefen  pauc.  Tgei  nizegia  gronda  cioncia  de  cauffas 
lOzupades,  e  ftgires,  delies  quales  nus  vegnin  bucca  tgifai  ent  il  truament, 
per  non  haver  faviü  quelles  ?  Gronda  raalperdertadat  ei ,  che  nus  entar- 
dein  les  cauffas  nizeivles  e  bafegneivles,  e  fe  voluein  tier  les  curiofes  e 
donneivles  :    veiu  Oßlgs,  e  vefein  bucca. 

2.  Tgei  monglein  nus  haver  merveglias  de  Doctrinas  della  Filofofia? 
15  Quel  agi  qual  il  perpete  [pag.  8]   Vierf  plaida  ven  de  biars  meinis  fpedius. 

Or  de  d'in  Vierf  ven  tut,  e  tut  plaida  mo  de  d'in:  e  quel  ei  1'  Enciatta, 
che  plaida  era  a  nus.  Negin  intelli,  ü  trova  endreig  fenz'  el.  AgI  qual 
tut  ei  In,  e  trai  tut  tier  In,  e  vefe  tut  enten  In,  quel  po  effer  ftateivels 
de  cor^  e  ftar  cun  pash  enten  Diu.  0  Dens  ti  feza  Verdat,  fai  che  jou 
20  feigi  In  cun  tei  enten  perpetna  charezia.  Jou  vegn  favens  enfifa  de  leger 
&  dir  biä :  enten  tei  ei  tut  quei  che  jou  vi,  e  gareg.  Quefshien  tuts 
Docturs,  quefshien  tuttes  creatiras  enten  tia  preshiencia :  ti  folett  plaidi  a  mi. 

3.  Con  pli  ch'in  ei  cun  fefez  vnius,  &  ei  endedens    tier  fei    retraigs, 
ton  pli  biares  &  aultes  caufas  entelli   el  fenza  fedigla,    il    qual    receive    la 

25  glish  della  intelgiencia  furengiu.  In  ferein  fembel  e  [pag.  9]  ftateivel  fpirt 
ven  enten  las  ovras  biares  bucca  fpartius,  pertgei  ch'  el  fa  tut  enten  honur 
de  Diu,  &  emprova  de  d'ir  lishens  del  encurir  fefez.  Tgei  impedefsh  tei, 
e  molefta  pli  che  tia  non-mortificada  aflectiun  dil  tiu  cor?  In  bien  e  de- 
vozius  Chriltiaun  difpone  endedens  avoii  fias  ovras,  les  quales    el    dei    far 

30ordedora.  A  quelles  train  era  buc'  el  tier  gargiaments  de  vezufa  incli- 
naziun,  fonder  el  ftorcia  elles  fuenter  il  voler  della  dreggia  rashun.  Tgi 
ha  pli  ferm  combatt,  che  quel,  che  sforza  de  vencer  fefez?  E  quei  doefs 
effer  nies  faig,  vencer  fefez,  de  dy  a  dy  vegnir  pli  ferms  che  fefez,  e 
vegnir  pli  e  pli  buns. 

35  4.    Minchia  perfectiun  enten  quefta    vita    ei    compognada    cun    enqual 

menda,  e  tutta  noffa  conoshiencia  ei  bucca  fenza  qualche  fcbirezia.  [p.  10] 
La  humiliteivla  conoshiencia  de  tetez  ei  pli  gviffa  via  tier  Diu,  che  gl'  en- 
curir aulta  fcienzia.  Ei  buca  de  culpar  la  fcienzia,  u  fcadina  conoshiencia 
d' enqual  caufa  ch'  ei  buna  per  fefeza,  et  ordinada  de    Diu:    mo    la    buna 

40confienzia,  e  virtuofa  vita  dei  adina  vegnir  teuida  pli  ault.     Perquei    aber 


Alexius  Camen  31 

che  biars  garegen  pli  de  faver,  che    de    viuer    bein:    fallen    ei    favens,    e 
porten  negin  u  pauc  frig. 

5.  0  sh'ei  haveffen  ton  öifs  de  frafishar  ora  ils  vez,  e  flanziar  ent 
les  vertits,  fco  de  moentar  queftiuus,  daventafs  ei  bucca  tont  biä  mal  e 
fcandel  denter  il  pievel,  ni  tons  ftrafuordens  enten  Clauftras.  Pelver,  cur  5 
ch'il  Giuveneffen  dy  ven  a  vegnir,  ven  ei  bucca  vegnir  damondau  quint 
de  nus,  tgei  nus  haveien  legiu,  fonder  tgei  nus  haveien  faig:  ni  con 
bein  nus  haveien  [pag.  11]  empriu,  fouder  con  religiufamein  nus 
effen  viui?  Di  mi  empau  nua  en  tuts  quels  docturs,  ils  quals  ti  has  bein 
enconofciu^  toccan  ei  viveuan  e  florevan  enten  ils  fiudis?  Ufla  pofleden  10 
auters  lur  pervendas:  e  na  fai  she  quefts  regorden  de  d'els.  En  vita  pa- 
revan  ei  de  d'effer  enzetgei,  &  vffa  plaida  negin  de  d'els. 

6.  0  con  glei  ti  paffa  la  gloria  dil  muud.  Lefs  Dieus  che  lur  vita 
havefs  concordau  cun  lur  fienzia :  Iura  haveffen  ei  bein  ftudiau,  e  bein 
legiu.  Con  biars  van  a  perder  murt  la  vaua  fienzia  dil  mund,  ils  quals  15 
han  pauc  quitau  dil  furvetsh  de  Diu  ?  E  per  quei  ch'  ei  prenden  oiT  leggia 
de  d'effer  gronds  che  humiliteivels,  fefpiarden  ei  enten  lur  patertgiaments. 
Veramein  gronds  ei  quel  ch'  ei  en  fefez  picceus  e  ten  per  nuot  tutta 
[pag.  12]  altezia  d'honur.  Veramein  fabis  ei  quel  che  ten  tuttas  caufas 
terrenas  per  malmundegn,  finaquei  che  el  gudogni  Chriftum.  E  veramein  20 
bein  ftudiaus  ei  quel  che  fa  la  veglia  de  Diu  e  bucca  la  fia. 


ALEXIUS  CAMEN. 

II  penitent  bein  mossays  de  confessar  a  Pauadnz  de  Peter  Moron.     1713. 

Ski  bault  che  VOlma  ei/partgida  digl  Chierp,  Ja  po  in  gir  que/ta  Oraziun, 

0  vus  Soings  digl  Ciel  vegni  enagit,  vegni    encuuter    o    vus    Aungels 
da  Diu,  peruei  fia  Olma,  e  purtei  avont  la    faccia    da    Diu ;    Chriftus    vus,  25 
che  veis  ella  clamau,  pernei  fi  ella,  e  dei  il  perpetten  ruaus.     Kyrie    elei- 
fon,   Chrifte  eleifon,  Kyrie  eleifon.     Pater  nofter,  Ave  Maria.     De  profund : 

Per  far  ina  buna  mort,  fto  effer  ftau  menau    ina    buna    vitta,    fco    la 
vitta  afchia  la  mort,  la  temma  da  Diu,    la    devotiun,    &    effect    tier    la    S. 
Passiun  da  N.  Segner,   tier    N.   Donna    chara    dell'    Imaculata    Conceptiun  30 
dellas  fias  fiat  Dolurs ;   Da  S.  Joseph,  &  auters  Soings.     NB.     Bucca  em- 
blidar  da  rogar  per  ils  morts. 

In  Exempel  refda  il  Difcipel,  Fra  da  S.   Domenic,    ch'in    cert    Fader 
udit  ina  gada  N.  Segner,  che  domandava  alla    fia    S.  Muma,  contas  fuffen 
las  Dolurs,  ch'ella  hagi  endirau  en  queft  Mund,  ha  ella  refpondiu  :  tfchiung35 
en  tronter  las  autras  ftai  las  pli  grondas.     L'emprima  cura   Siraeon    ha   a 


32  Alexius  Camen 

mi  gig  vidavout,  che  vus  char  S.  Figl  vignigies  ä  vegnir  mazaus.  La 
2.  Cur  jou  liai  vus  giu  pers,  e  cercau  per  treis  gis.  La  3.  Cura  jou  hai 
enteiUig,  che  vus  feiges  dils  Giedius  pigliaus,  e  ligaus.  La  4.  Cura  jou 
hai  vus  viu  vid-la  Crufch.  La  5.  Cura  jou  hai  viu  vus  metter  enten  la 
5  Foffa.  N.  Segner  ha  gig  allura,  fapias,  o  Muma  chara,  che  quel,  che  ha 
memoria  dell'emprima  &  enten  anur  da  quella  gi  in  Pater  nies  &  Ave 
Maria,  ven  cuntonfcher  da  mei  conol'chiencia,  6  riglalait  dils  fees  puccaus. 
A  quel,  che  fa  il  fimigliont  enten  honur  della.  2.  Dolur,  vi  jou  perdunar 
ils  fees  puccaus.     Quel,   che  aschia  fa  enten  memoria    della    3.   Dolur,    ven 

10  ä  furvegnir  pufpei  damei  quella  vertit,  ch'  el  veva  piars  tras  il  puccau. 
A  quel,  che  fa  il  medem  enten  anur  della  4.  Dolur,  vi  jou  fchenchigiar 
la  grazia  de  recieiver  avon  morir  il  miu  S.  Chierp.  A  quel,  che  fa  me- 
moria della  5.  Dolur  con  il  Bab  nos,  &  Ave  Maria,  vi  jou  comparer  en 
fia  mort,  &  il  recieiver  enten  la  vitta  perpetna.    R.  P.  J.  Carnagr.  fem.  71. 

15  Prenda  fi  da  gir  fliffiameing  mingia  gi   quefts    5.   Bab   nos,    &    Aves 

Marias,  enten  anur  da  queftas  5.  pli  grondas  Dolurs;  las  Dolurs  da  Nofla 
Donna  en  ftai  biaras,  aber  particularmeing  fiat. 


Sa  po  gii\  il  Stabat  Maler  fco  fou  fueuter. 

Canzim  de  N.  Donna. 

Steva  la  Miimma  dolorufa, 
Sper  la  crufch  dil  fiu  Figl  char, 
Da  fertont  ch'el  endiront, 

2.  Sia  Olma  tutta  pleina 
5  Da  dolurs  ad  era  peinas 

Ina  Spada  tras  paffava, 

3.  0,  cont  trifta  k  kombriada. 
Fova  la  Mumma  dil  Salvader, 
Per  il  quäl  la  lameutava. 

10        4.    0  tgei  barglr  ad  era  tremblar, 
Tgei  plonfcher  cun  guardar 
Las  Dolurs  da  iiu  Segnur. 

5.  Qual  Chriftiaun  les  buc  bargir 
Cun  Maria  lou  pitir, 

15  Ent  grondas  pitradats. 

6.  Tgi  vult  lou  mai  felegrar, 
De  quella  Mumma  fe  regordar, 
Endiront  cun  fiu  Figl  Soing. 

7.  Pels  puccaus  de  nus  sbittaus, 
20  La  viu  Jefum  lou  ligiaus, 

Con  las  Geisias  ei  pitgiaus. 

8.  La  viu  Jefum  fiu  nafchiu. 
Bundanau  digl  Mund  tardiu, 
Recomandont  il  Spirt  ä  Diu 


II  penitent  bein  mvsavs  33 

25        9.    0  ti  Mumma  della  amur, 
Fai  ch'  jou  fenti  las  dolurs, 
eil'  ha  endirau  il  nies  Signur. 

10.  Fai  ch'  ardig  il  Cor  miu, 
Per  ia  amur  digl  Segner  Diu, 

30  Ch'  jou  poffig  ä  gli  plafcher. 

11.  Soingia  Maria  Muma  chara, 
Cun  las  Piagas  digl  Salvader. 

II  miu  Cor  feies  piagar, 

12.  II  tiu  Figl  fchi  furvengiau, 
35  Per  mei  puccont  ha  endirau, 

Cun  mei  compartgi  las  dolurs. 

13.  Fai  ch'  jou  poffig  regordar, 
Della  Crufch  de  pitradats, 

La  quala  jou  gareig  de  cor  bugient: 
40       14.   Sper  Ia  Crufch  cun  tei  ftar, 
Tei  bugient  compagniar, 
A  da  plonfcher  gareg  jou. 

15.  Purfchella  Ibingia  ad  era  clara, 
Leies  mei  bucca  sbitar. 

45  Lai  mei  cun  tei  er  lamentar. 

16.  Cun  Chrifto  portar  Ia  mort, 
Dai  k  ml  quella  fort, 

A  las  Piagas  bein  patertgiar. 

17.  Fai  ch'  jou  fenti  quellas  piagas 
50  Per  Ia  mur  digl  tiu  Figl  char 

Cha  vid  Ia  Crufch  ftoviu  endirar. 

18.  Da  carezgia  fei  envidaus, 
Da  tei  Purfchella  pertgiraus 
Sin  il  Gy  adeffeu  Gy. 

55       19.   La  pitra  mort  ad  era  Crufch, 

Ch'  ha  furventfchiu  il  miu  Signur, 

Ent'  il  miu  Cor  feies  plantar. 
20.   Cur  miu  Chierp  fto  morir, 

Mia  vitta  fto  finir, 
60  Dai  all'  Olma  il  Soing  Parvis.     Amen. 

Oratiun  tier  S.  Barbla,  Purfcliella;  e  Martira;  per  urbir  grazia  da 
puder  prender  penetienzia,  e  Ia  pervergiar  avont  che  morir. 

0  Vus  perpeten,  e  tut  puffent  Dieus^  jou  vus  rog,  che  vus  leiges  mei 
po  adina  gidar  tras  il  riug,  &  interceffiun  della  gloriul'a  Purfchella  e  Mar- 
tira,  S.  Barbla,  finaquei,  che  jou  ftopi  bucca  morir  della  mort  aueggia,  e  5 
fenza  effer  bein  paregiaus,  fonder  che  jou  poffi  avont  l'Ura  della  mia 
mort  vegnir  provedius  con  ils  SS.  Sacraments,  e  vegnir  pertgiraus  da  tuts 
mees  Inimigs  vifeivels,  e  nou  vifeivels,  fco  da  tuts  naufcha  Spirts,  e  poffi 
tras  quei  contonfcher  Ia 

vitta  perpetna.     Amen.  10 

Romanische  Forschungen  VIII.  Q 


34  Pungs  Creminals 

A  tiits  quels,  che  legen  queft  Cudefch  miu  Salit, 

6  rog  da  rogar  per  mei  pauper  Puccont,  vifs,  u  morts. 

P.  A.  C. 
TIN  IS. 


5  PUNGS  CREMINALS. 

Piiugs  Creminals  Äncunter  Catriua  de  Gary  f. 

(Ineditum  nach  Ms.  Ma.) 

A.  1715  d.  30.  JuDJ. 

Pungs  Creminals  Äncunter  Catrina  de  Caryf,  ufsa  da  questa  vitta,  Tenor 
10  da  Seia  Confafieun  ad  er  auters  fallameints,   Ca  en  Ancconter  da  ella  vangi 
pruvaus,  Scho  Schau  Suenter  en  mefs  per  Schrits. 

1.  ha  ella  Cunfafau,  Ca  Cur  ilgs  Sefs  vilgs  la  hagian  varnigau  enten 
bien,  Scha  Seigig  ella  Stada  malubiedia. 

2.  ha  ella  Cunfafau,  Ca   ella  hagig    adt  ilgs  Sefs  vilgs    salafchau  da- 
lölagiar   dad    angular  Mobillien    a  Cun  Mangir    ad  angouar   eis,    Savens  ils 

Cunbriau. 

3.  Cunfes  ella  da  ver  angulau  a  Sieu   bab  barmier    ord    da   la  Meifsa 
4.  oder  5.  filiopfs  od.  tallers  a  quels  daners  anpundeu  viet  lufcheizia. 

4.  ha   ella    a  Seia  Moma  barmierra  angulau   ina  tfchinta  dargient  Cun 
20  6nfelben  ina  Conteiera    dargient    a   quei   lur  vandeu  algi    goldfchmcit,    ilg 

quäl  fova  da  lez  temps  a  tufauu,  per  R.  15.  ad.  20. ,  que  daner  anpundeu 
vidt  lufcheizia. 

5.  ha   ella  Cunfafau,    cha    ella   hagig   ilg    S.  pleidt   da  Deufs  Savenz 
liederlich  ancureu  a  quel  Cun  Currer  veia  no  mancantau. 

25  6.  ha  ella  Confafau,  Ca  ella  hagig  ad  Unna  quefsa  fontfchella  anridau 

dad  anguUar   vigtuallia  a  Sieu    patreun    ad  dar    ad   ella,    la  velgig  Igi  dar 
lanziel,  ala  pagar. 

7.  ha  in   bein  fabi   oberkeit  Catau  iiia  bref  Sagillada  da  ilg  laut  Vogt 
da  Reineg,  Ca  erra  atrafada  algi  oberkeit  da  Moutongia,  la  qualla  ha  mei 

30  lalchau  vangir  Naunavont  ilg  inhalt  da  quella. 

8.  ha  ella  Cunfafau,  ca  ella  hagig  ataczau  undreivla  Igieut  vidt  la  lur 
haiiur  a  Raputazieun. 

9.  ha  ella  cunfafau,    ca    ella  hagig   grondameing   faig  pucau  Cun    far 
fauls  Sarameiuts. 

35  10.  ha   ella  dilg   tempfs  da   feya  parfcheun,    Scha   gie  Ca  ella  ha  Sa 

mufau,  ca  ella  pofig  Naguta  ir.  od.  fagidar,  vulieu  fa  abfantar  a  far  la  fugia. 
11.  ha  ella  Cun  ilgs  Gaumerfs  wullieu  Acordar,   Car  eis  la  deigen  la 
Sa  Schar  far  flüchtig  at  er  gig  ils  umbltaudtfs. 


Pungs  Creminals  35 

12.  ha  ella  ad  in  gaumrer  Cumendau,  Ca  el  deig  Clumar  ein  dilg 
oberkeit,  Gel  deig  wangir.  Ella  wilgig  tut  ils  Sefs  fallameints  Cunfafar, 
ei  Seig  bault  ohr  Cun  ella. 

13.  Pufpej  ha  ella  garagiau  dad  in  gaumer,  Gel  deig  ilg  fingur  Dar- 
fchader    ad    ilg    antier    oberkeit,    ella    wilgig   Gunfafer.     Mo  Cur   el    faleu  5 
Clumar,  ha  ella  beig  wullieu  lafchar  Clumar;  mogig,  Ca  ella  fagig  bic,  gei 
Calla  hagig  plidau. 

14.  eis  lij  vangieu  pruvau,  Ca  ella  hagig  duwrau  ancunt.  fieu  hum 
faulfafs  fchartirafs  ad.  Pardi(gi)gas,  Par  fa  far  fpargir  dad  el. 

15.  eifs  ella  Stada  Guntienta  tenor  ilg  Procefs,  Ca  ella  hagig  algi  10 
fcharfricht  saracumendan,  Gel  deig  Cun  ella  biga  efer  memia  grob,  Scha  in 
bein  Sabi  oberkeit  da  mantoina  la  wangis  a  trer  eint  ad  ella  awangir 
enten  fefs  maunfs,  Scha  vilgig  ella  Parfuent.  pagar ;  er  en  trim  da  las  tar- 
turafs  eifs  ei  wangieu  mufsau,  Ca  ella  hagig  a  Igi  fumelg  dilg  fcharfricht. 
piert  ina  Reunscha.  15 

16.  Cur  leifs  ftada  Gumteinfcha,  Ca  ina  quefa  Parfunna  feig  wangida 
tierfs  ella  a  la  Guufertau,  Ca  la  tortura  feigfchig  bigga  fig  mal,  Ca  la 
Pofig  quella  maneiwal  Star  ora, 

17.  ha  ella  ent.  tuttafs  torturrafs ,  Ca  ein  ad    ella  Cun    la  Corda,    fin 
quellafs  fa  durmantau,  a  mingia  Gada,  Cur  ilg  oberkeit  fowa  Pafau  dawent,  20 
fcha    wagiewa    dalunga    pli    bein    a  Sawewa   lur    fchon  Plidar,  ilg  quäl   ei 
bein  dacumprend,  Chie  ella  feig  ftada;  er  eifs  ella  Cun  lafs  tortas  tarbulada, 

o  bein  fcharff,  ad  ha  mey  Pudieu  Ruraper  fy  la  piel  ä  pruir  nagin  Saung, 
il  quäl  Pulpei    ei  da  Curaprend  ,    Ca    ei  feig   mal  Natirewal   da  Carftiaun. 

18.  hagian  ilgs  Parreindtfs  einten  ils  gis  davofs  bicca  la  Pudieu  far  urar.  25 

19.  eifs  ei  dilg  fcharfricht.  wird  la  Seia  wita,  Sin  ilg  diefs,  Seut  la 
Spatla  Saneftra,  Catau  la  Noda  dilg  giawel  od.  ilg  bul. 

20.  2.  ha  ella  Gunfarfau,  Ca  ella  hagig  ad  in  quefs  hum  Pagau  2.  hol- 
lendisch  taller,  Par  furwangir  mittelfs  dad  el;  Par  Chei  Ca  ella  ftewa  ente. 
tema,  C'in  bein  Sabei  oberkeit  da  Montoina  la  wangis  a  la  trer  eint  a  far  30 
nosch  Cun  ella,  Scha  wingig  ella  trafs  quelfs  mittelfs  ilgs  Singurs  dilg  ober- 
keit, alfs  qualfs  Cella  managafs,  Ca  fufsen  amigfs,  far  Reftar  tierfs  araigfs, 
ad  ilfs  annamigfs,  far  wangir  amigfs.  alfs  mittelfs,  Ca  ella  ha  gieu  Ratfchiert, 
fowa  ina  fchartira  Sagilada,  la  qualla  SChartira  era  ad  ella  Gumandau  da 
bicca  Rumper  Sei  antroca  quel,   Ca  wewa  dau,  wangis  aturnar.  35 

21.  ha  ella  Gunfosau  enten  lafs  davofs  tarturrafs  a  Suent  deplorau 
tut  ils  Puingfs,  Ca  ein  Ploöfchy  tenor  ilg  Procefs,  Ca  ei  ftau  furmau  an- 
lunter  d'ella  tanor  ilgs  pungs  da  Starian.  Partanaunta  tierfs  Puingfs  da 
Starian  ha  ella  garagiau  Plaz  tierfs  in  quefs  Singur  Spirtual  ad  er  in 
auter  wilgia  offiguar  ad  ilg  lur  Cunfelg  tadlar ,  Suenter  er  a  in  undrewel  40 
oberkeit  ils  fefs  fallameintss  Gunfaffar.  Mo  fueint  da  quej  ei  ella  la  noig 
fparchida  Navent  da  queft  mundt. 

3* 


36  La  Tenima  da  Deus 


LA  TEMMA  DA  DEUS. 

La  fcmnia  da  Deus.  iiicffa  avont  Iras  occafiiiii  da  la  Sulterada  da  Juncker  Chrifioffel 
[Gabriel].  Squitschau  a  Cuera  da  Andrea  Pfefler;  Äiiuo  MLCCXV. 

Chars  FideivelS;  a  Ligieus  d'ilg  Senger  Jefus! 

5  Nies  Spindrader  nus  metta  avont  una  fumelgia  d'un  Mafser,    uer  Bab 

de  Cafa ;  ilg  quäl  ha  tarmefs  ora  Luvrfers  en  fia  Vingia:  (Matth.  20.  1) 
anchins  la  Damaun  marvelg;  auters  ä  las  treis,  auters  a  las 
fis,  auters  a  las  nof,  auters  a  las  undifch.  Silg  fuenter  ha  el 
dau  ä  tuts  un  daner,  Unna  pagaglia  adual.      11g  Mafser  eis  Dieus, 

10  ilg  Patrun  da  la  Vingia,  ä  Bab  da  fes  Cartents.  La  Vingia  [p  4]  ei  la 
Bafelgia  da  Dieus  fiu  tearra,  la  quala  el  ha  (Act.  20.  28)  cum- 
prau  äpflanziau  cun  ilg  fauug  da  fieu  parful  nafchieu  Füg 
Jefu  Chrifti.  Ils  Luvrers  ean  tuts  clumai  cba  vivan  en  la  Bafelgia 
tfchou  enten  queft  Mund, 

15  (Rom.  13. 14)  Regents,  adOberkeits,  als  quals  ilg  Senger  ha 

dau  la  Spada  par  fcharmiar  ädefender  fia  Vingia:  Survients 
da  fieu  (Eph.  4.  11. 12)  S.  Plaid,  ils  quals  fton  Vilgiar  ä  luvrar 
enten  quellapar  radir  an  f  em  bei  ils  f  oings  ti  er  s  il  g  f  urve  tsch, 
par    bagegiar    il    Chierp    da  Chrift.     Je    er    tuts    ligieus  ä  Cartents 

201avuren  en  quella  (Hebr.  10.25)  Vingia,  cun  muffar  ad  exhortar  l'ün 
l'auter  tiers  bunnas  ovras  da  Carezia  a  Pietad.  Ilg  Temps  ä 
l'hura,  en  la  quala  ilg  Senger  tarmetta  ä  clomma  fes  Luvrers,  ei  bucca  adual. 
Anahins  clomma  ilg  Senger,  ils  volva  tiers  el  ä  las  undifch,  quei  ei,  en  la 
(Luc.  23.44)  fparchida  da  queftaVitta:  Sco  ilgSchecher  va  dalaCrufch. 

25  Auters  en  lur  Velgiadinna,  fco  Manafles.  Bears  cur  eis  ean  carfchi  fi,  ä 
vangi  tiers  ils  0ns  da  lur  antalleg.  Anquals  clomma  a  tarmetta  ilg  Senger 
en  fia  Vingia,  cur  eis  ean  ounc  Ufionts  ladinnameng  ch'els  ean  Vangi  fin 
queft  Mund ;  Sco  Jofias,  S.  Jon  Battifta,  Timotheus  ad  auters. 

Damai  cha   Deus  ha  er  faig  Unna  tala  grazia  ä  niefs  Char  Frar  b.  m. 

30  ilg  quäl  nus  uffa  havein  cumpangiau  tiers  la  Foffa  da  fieu  ruvauf,  tlg  quäl 
en  fes  Juvens  gis  da  fia  Vitta  iia  giu  nagln  auter  daleg  cha  dad  anqurir 
ilg  Senger  ilg  Deus  da  fes  Pardavonts:  Scha  Lein  nus  cun  agid  d'ilg  Spirt 
S.  tiers  laud  hanur  da  Deus :  beada  ragurdonza  da  niefs  Char  Frar  bar- 
mier,  Cunfiert  ad  antruvidament  da  quefta  S.  Rafpada,   confiderar  ils  plaids 

35  da  niefs  Text,  a  quei  cuortameng  enten  duas  parts.     Numnadameng 

L  La  Declaronza  dilg  Text. 
IL   La  Doctrina  ad  Applicatium  da  quella. 
[p,  5]    L  Stuvein    nus  Saver    (A.)  Chi  Jofias   feigig  Staus,  (B.)  Co  el 
bagig  anqurieu  ilg  Senger;  (C.)  Cura. 


La  Temma  da  Deus  37 

(A.)  Jofias  ei  ftaus  un  Reg  da  Juda,  vin  füg  <3ad  Ammon, 
Biadi  da  Manaffes.  Cur  el  ha  gieu  Oig  Ons,  ha  el  antfchiet  ä  regier. 
Ha  rigieu  für  Juda  trent  ün  On.  Ei  vangieus  antuorn  enten  la  guearra 
ancunter  Pharo  Necho,  Reg  da  la  Syria,  cur  el  veva  cumplanieu  quronta 
nn  On,  Ei  davantau  A.  3308.  fuenter  la  fcaffida  dilg  Mund.  Las  Canzuns  5 
da  lamantafchuns  für  la  mort  da  Josias,  affleinfa  tiers  Jeremia.    Cap.  22. 15. 

(B.)  Co  Jofias  hagig  ancurieu  ilg  Senger?  Text.  Jofias  ha 
antfchiet  ad  ancurir  ilg  Deus  da  fieu  Bab  David.  Jofias  era  ilg  fedifchavel 
Reg  da  Juda  fuenter  David,  da  fia  Schiatta.  Ilg  Spirt  S.  gi :  Deus  da 
Sieu  Bab  David.  Pararaur  da  la  Ligia  da  la  Grazia  drizada  fi  cun  10 
Abraham,  enten  la  quala  ilg  Senger  ha  amparmefs,  dad  efserDeus  dad 
Abraham,  a  da  fieu  Sem,  quei  ei,  da  fes  fuenter  Vangionts.  Quella 
ha  Deus  renovau  er  cun  David,  fco  da  leger  2.  Sara.  7.  14.  a  2.  Chron.  7. 18. 
ad  auters  bears  logs ;  nua  cha  Deus  amparmateva  ä  David  dad  effer  a 
rumaner  fes  Deus  ad  era  da  fes  Uffonts :  ad  en  vartid  da  quella  ampar- 15 
mafchun  da  cunfalvar  ilg  Raginavel  da  Juda  enten  fia  cafa :  a  für  tut,  dils 
Spindrar  tras  la  mort  k  Paffiun  da  Jefu  Chrifti,  da  tuts  lur  anaraigs.  Cou 
nou  ven  quella  amparmafc(a)hun  da  S.  Paul  numnada,  ilsFideivel  bene- 
ficis,  amparmeffis  a  David  Actor.  Cap.  13.  34.  Quel  Deus  da 
fieu  Bab  David  ha  Jofias  ancurrieu  cun  ilg  ancanufcher  er  da  fieu  S,  Plaid,  20 
ilg  tumer,  teuer  char,  crer  enten  el ,  tfchantar  fia  fidonza  fin  el  parful, 
ubadir  ä  fes  S.  Cummondaments  fco  nus  quei  ligin  enten  queft  antir  Capitel 
da  niefs  Text,  Co  Jofias  fuenter  ch'ilg  Cudifch  dilg  Tfchantament  ei  ftaus 
afflaus,  hagig  el  reformau  tuts  Stands,  fcatfchau  ils  Prers,  k  Sacerdoto  da 
Baal,  reformau  ils  Levits,  cummandau  da  far  quella  Feafta  da  Pafcas,  ad  25 
auters  buns  uordens  drizau  fi.  Par  quei  ilg  lauda  er  Syrach,  a  gi :  Tuts 
Regs,  rafalvont   David,    Hiskias  k  Jofias,  han  faig  puccau. 

[p.  11]  RAGURDONZA  DA  LA  PARSUNNA  MORTA. 

Nies  Char  Confrar  b.  m. ;   ilg  quäl  nus  uffa  vein  cumpangiau  tiers  la 
foffa  da  fieu  ruvaus,  ei  nafchie(n)us  Ao.  1703.  ils    29.   d'Avril,  da  Bab,  ä  30 
Mumma    k    V.  C.  bein    cunafchents,     ent'ilg     S.   Battem ,      ei    el    numnaus 
CHRISTOFFEL:  un  purtadader   da  Chrifti;  parchei  ch'el   dueva  purtar  en 
fieu  Cor  Jefura  Chriftum   [p.  12]  da    giuven  anfi  tras    la  Cardienfcha.    Sco 
quei  ei   er  davantau:   (2.  Tim.  2.  22)  parchei  ch'afchi  bault,  ch'el  ei  vangieus 
tiers  fieu  antalleg,  es  el  fugieus,  ad  ha  fcivieu  ils  griaments  della  Inuven-  35 
tengia :    ä  gieu  fieu    daleg  enten    ilg  plaid   da  Dieus ,    k   cauffas  fpiritualas, 
cha  teccan  tiers  ilg  Salid  da  l'olma:    Cou  nou  ei  davantau,    ch'el    hk  gieu 
eunafchienfcha  da  Deus  a  da  la  S.  Scartira,   la  quala  furpaffava  fia  Veglia- 
dengia  dad  Uffout :  la  quala  (2.  Tim.  1.  5)   fco  ilg  Giuven  Timotheus  veva 
araprit  u  da  fia  Tatta  Loide  a  fchia  er  queft  niefs  Cunfrar  da  fia  dunna  Tatta,  40 
la  quala  Deus,  Sco  er  tuts  fes    cumbriaus,  velgig  ilg  Senger  confortar  cun 


38  -Ton  Linard 

ilg  S.  Spirt.  Mo  damai  cha  el  er  lou  fperas  era  un  uffont  dad  Adam,  ün 
puccont:  fch'ilg  hä,  ilg  Senger  er  lafcliau  curdar  enten  malfongias,  ä  bears 
prigels;  or  d'ilg  quals  el  ilg  ha  marva(va)gliu'fameDg  fpindrau,  a  liberau, 
antroqua  ilg  temps  ei  vangieus,  d'ilg  prender  fi  enten  Tfchiel,  parch'  el 
5  afflig  ilg  fenger  parfecchiameng,  il  quäl  el  anquriva.  Avont  quindifeh  gis 
ilg  ha  ilg  Senger  vifitan  cun  quefta  malfoingia  mortala.  Cou  ha  el  d'ant- 
fchatta  fa  randieu  enten  la  velgia  d'ilg  Senger;  Cunfefrau  ch'el  feigig  ün 
pauper  puccont,  mo  tras  grazia  un  uffont  da  Dens;  Schantau  fia  fpronza 
parfulmeng  fin  ilg  merit,    a  mort  da  Jefu   Chrifti,    rugau  ilg  Senger  ch'el 

10  ilg  velgig  bauld  fpindrar  or  da  la  dalur,  ad  ilg  prender  fi  ea  fieu  S.  ßa- 
ginavel.  A  mi  ha  el  rafpondieu,  Dieus  ilg  Bab  Celeftial  caftigig  fes  uffonts, 
parch'  eis  vommian  bucc'  a  perder  cun  ilg  mund,  el  velgig  bugient  purtar 
quei  caftig,  feigig  fagiraus,  cha  Dens  ilg  vengig  bault  a  fpindrar  da  quella. 
Cun  tals  ad  auters  beals  plaids,  ils  quals  ilg  Spirt  S.  plidava  tras  fieu  Cor, 

15  a  Bucca ;  cha  tutt  ftueva  fa  fmarvilgiar,  ha  el  continuau,  antroqua,  ch'ilg 
Senger  ha  gieu  cuntentienfcha  dad  el,  ad  hier  andamaun  ils  15.  d'Avril 
fartont  cha  nus  uräven  avont  el ;  ilg  fpindrau  or  da  quefta  Vall  da  larmas, 
ad  ilg  prieu  fi  enten  fieu  S.  Raginavel,  velgs  da  Oig  ons,  a  quronta  üs 
Eamnas.     üffa  ha  el  afflau  ilg  Senger,  ilg  Deus  viveunt,   fuenter  ilg  quäl 

20  fia  Olma  veva  feid,  Uffa  ha  el  faig  quella  bunna  guerra,  cumplanieu  fia 
(Pfal.42.1.2)  cuorfa,  falvau  fia  cardieufcha.  Uffa  ei  ä  Igi  meffafi  la  Crunna 
(2.  Tim.  4.  7.8)  da  la  giftia!  La  quala  quel  grond  Deus  velgig  er  a  nus  tuts 
k  fieu  temps  tras  ünna  beada  k  Vantireivla  mort  fchantar  fi ;  k  quei  tutt 
tras  ä  peramur  da    la  mort  a  paffium  da  Chrifti,    en  vartid  d'ilg  Spirt.  S. 

25  Amen! 


30 


JON  LINARD. 

llna  curla  a  clara  Iiiformatiun ,  Cuera  tiers  Andrea  Pfeffer.    1717. 

[p.  3]     Unna  curta  Defcriptiim  davart  ilg  niz  da  queft  Cudifchet,  ad 
imna  cordiala  congratulatiun  d  Igi  Aiithur, 

SCha  jou  cun  mia  plimma  duefs  andreg   numnar 
Queft  Cudifchet  prefent  d'ilg  Reverend  fer  Frar 
Ser  JON  LINARD  mefs  giu,  zunt  buns  a  fich  nizeivels 
Davart  ilg  Plaid  da  Deus,  ch'ei  vers,  foings  a  cufteivels, 
5  Sch'ilg  pudefs  jou  numnar,  andreg  a  cun  vardat 
Ün  Antruvidament,  tiers  tutta  prufadad: 
Uu  Sprun   da  muventar  la  Igeut  bein  tiers  charezia 
[pag.  4]    Ad  er  da  furvangir,  la  drechia  pardertezia: 


Curta  a  clara  Informatiim  39 

Ün  porta  vaffens  bein,  da  puder  vurregiar 
10  Ancuntr'  ils  aaamigs  quels  venfcher  a  mazar: 

Unna  maneivla  fprüza,  da  ftizar  or  ilg  fieuc 

D'  la  ftarmantufa  gritta,  da  Dens  ca  arda  fich. 

Ün  Cudifch  da  Cunfiert,  doctrin'  a  mildrament 

Ün  Cudifcliet  da  Cafa,  ad  er  par  minchia  ftand : 
15  Ün  Schilt  a  capelginna,  ancunter  ilg   curdar 

Giu  d'la  vera  doctrinna  d'ilg  plaid  da  Dens  zund  dar. 

Üuna  Olaf  zund  maneivla,  dad  arver  bein  andreg 

Ilg  Scazi  zund  cufteivels,  d'ilg  plaid  da  Dens  parfeg. 

In  fumma  en  qiieft  Cudifch,  ven  ounc  pli  bear  afflau 
20  Ca  quei  ch'jou  hai  tfchou  gig  a  cun  vardat  plidau. 

Cuntut  fcha  legie  quel  andreg  a  cun  tut  flifs 

Sch'has  ti  fchon  ün  grond  fortel  t'ilg  tfchiel  a  paradis. 

Amblide  bucca  vi,  da  dar  laud  ad   hanur 

A  Deus  bein  ilg  amprim,  a  Iura  alg  Authur. 
25  Ilg   quäl  lavura  bear,   cun  brei'a  cun  quittau 

Par  ilg  falid   da  tuts  cuntut  Igi  fapchias  grau. 

Deus  velgig  benedir,  a  pagar  richameng 

Quefta  bunna  lavur,  en  tfchiel  perpetnameng, 
Afchia  metta  ad  ura  Peter  Saluz,  V.  D.  M. 

a  Trin. 

[pag.  18]  PART  n. 

Ca  la  S.  Scartira  poffig  a  cleigig*  da  fcadin  vangir  fliffiameng  ligida, 
udida  &c.  ent  ilg  languaig  chel  antalli.    a  Iura  parcliei. 

Tuts  Carftiauns,  da  chei  Stand  ch'els  fejan,  richs  a  paupers,  juvens 
a  velgs,  maskels  a  femnas,  dein  legier  quella;  rao  cunzunt  ils  Spirituals  5 
(ils  lefs  d'ils  quals  dein  cunfalvar  la  cunafchienfcha  ner  Doctrina  Malach.2, 7) 
ca  dein  muffar  auters  or  da  quella:  quels  fton  ver  Unna  drechia  cunafchien- 
fcha da  quella,  fco  da  la  Paftira  d'ilg  Senger,  fch'els  vulten  fideivlameng 
pafchantar  las  nurfas  ad  ils  tfchuts  da  JESU  Chrifti  fin  quella. 

Mo  fchilgiog  dein  er  auters,  chi  ch'els  fejan,  legier,  udir,  a  confiderar  10 
quella,  fch'els  ean  je  bucca  Theologs,  ftudiaus,  ner  Spirituals;  fco  han  faig 
Nehemias  Nehem.  8,  13.  ils  Beroenfers  Act.  17,  2.  Apollo  Aquila,  a  Prifcilla 
Act.  18,  24.  26.  ils  Coriuthers,  als  quals  ils  Apoftels  han  dau  üuna  herlia 
pardichia  da  quei  1.  Cor.  14,  31.  ils  Philippenfers,  Philip.  2,  12.  Timotheus 
ha  da  pitfchen  anfi  favieu  la  S.  Scartira  2.  Timoth.  3,  15.  la  quäl,  el  15 
vev'amprieu  da  fia  Tatta  Loide,  a  da  fia  Mumma  Eunica;  fco  ün  po  ver 
2.  Timoth.  1,  5. 

Ils  Apoftels  han  par  quei  fcrit  lur  Epiftlas  par  part  ad  antiras 
Bafelgias,  a  par  part  ä  particularas  parfunas,  k  maskels  ad  a  femnas: 
Parchei   ca  Deus  mira   bucca    fin  la  qualitad   da   la   parfuna;    mo20 


40  J<>"  Linard 

tenter  minchiaPievel;  ch'ilgtemma,  adoperefchagiftialgiei 
cb  ars  Act.  10,  34.  35.  jeDeusha  or  da  labuccad'ilsnffonts,  a  da 
quels  ca  tettan  andrizaulaud.  Pfalm  8,  3.  Matth.  Matt.  21,  16.  cli'ün 
pauper  ad  einfalti  Carftiaun,  ün  hum  da  Miftreng,  ün  fumelg,  Paftur  da 
6  biefca,  po  alcbi  bein,  tras  ilg  S.  Spirt,  furvangir  clarezia  tiers  ilg  falid,  i'co 
ün  mulTau,  pardert  a  grond  Singiur;  parchei  ca  or  da  la  S.  Scartira  po 
fcadin  daventar  [pag.  19]  fieu  iniedi  iieu  Muffader,  Cunfelgier,  a  Cunfortader. 
Dein  Pafturs  da  las  Olmas  bein  pafchantar  ilg  triep  d'ilg  Senger,  fcba 
fton  eh  plidar  Plaids  daDeus.    1,  Petr.  4,2.    Act.  4,  29.  fco  quei  ei  ilg 

10  cummondament  d'ilg  Senger  Jeremi«  1,  7.  Jon.  3,  2.  Mattb.  28,  20.  lur  prie- 
dis  fton  eis  prender  or  d'ilg  Plaid  da  Dens,  a  cun  ilg  plaid  da  Deus  cun- 
fermar. 

Vulten  Regents  ad  Oberkeits  bein  regier  ilg  Pievel,  fcba  fton  eis  lafchar 
elfer  ilg  Plaid  d'ilg  Senger  lur  Cuflelgi  er  s.  Pf.  119,24.  ilg  fchentament 

löd'ilgSengerlafcbar  effer  tiers  eis,  a  legier  lient  tut  lurvitta 

Deut.  17,  19.  Quel  gi  a  noig  confiderar,  a  fuenter  quel  vandliar  Jofuae  1,  8. 

Dein  Profeffurs  a  Schulmeifters  bein  muffar  la  juvantengia,  a  la  juvan- 

tengia    bein   amprender,    fcba    fton  eis   muffar  a  ftudiar    or  d'ilg  Plaid  da 

Deus  lafcbubraSabienfcha  ca  venfurangiu  Jac.  3,  17.  fcba  vengian 

20  eis  a  daventar  pli  parderts  colurmuffaders,  apliSabiscb'ils 
velgs.    Pfal.  119,99.  10. 

Dei  l'ceconomia  (ner  ilg  Stand  da  Cafa)  vantireivlameng  vangir  regida, 
fcba  fto  ilg  Plaid  d'ilg  Senger  effer  la  Canzun  en  cafa.  Pf.  119,  54.  ün 
fto  da  quel  plidar  cu'lg  Pievel  d'cafa,    cur  ün  va    or  d'cafa,  a 

25cur'ün  turn  en  cafa,  cur  ün  fa  metta  giu  a  dorrair,  a  cur  ün  le 
va  fi,  Deut.  6,  7.  Quei  ei  traig  fi  ils  Uffonts  enten  la  Doctrina 
ad  antruvi  dament  d'ilg  Senger    Ephes.  6,4. 

Dein  Uffonts,  fubiets,  auditurs,  ricbs,  paupers,  juvens,  velgs,  legers, 
traurigs,  fauns  a  malfauns,  Efters  a  dumeftis ,   a  cbi  cb'effer  poffig,  viver 

30  cbriftianeivelmeng  a  morir  beadameng,  fcba  fton  eis  vandligiar  fuenter  ilg 
Plaid  d'ilg  Senger;  fcba  je  la  gronda  part  d'ils  Carftiauns,  laider  nagutta 
fa  partracbian  da  quei. 

Cuntut  fa  lafcbig  nagin  handriar  da  legier  la  S.  Scartira,  ne  fieu  ault 
Stand  a    bearas  fatfcbendas,    ne    fia  baffezia    a    pupira!    Parcbei    cb'ilg    ei 

35  grond  befengs  dad  effer  bein  Provedieus  cun  ilg  Plaid  da  Deus  ancunter 
ils  [pag.  20]  tentaments  d'ilg  Satan,  d'ilg  Mund  a  da  la  carn :  Ils  ricbs  a 
pufents,  par  cb'els  fchentan  bucca  la  fpronza  fiu  vanitads  d'ilg  mund;  ad 
er  par  cb'els  furdovrian  buc  ils  duns  da  Deus,  rao  ils  ampundian  fco  ilg 
Plaid   da  Deus  cummonda:    Ad  ils  bafs  a  paupers;  par  cb'els  afflan    enten 

40  quel  informatiun  a  cunfiert  ancunter  la  nunpatieutia,  ancunter  la  dubitonza, 
nuncardienfcba,  ad  ancunter  da  tutta  fort  fcblecbts  mittels  da  1er  vangir 
nounavont;  a  par  cb'els  poffian  cufcbentar  a  dar  ruvaus  ä  lur  cors  tras 
las  fagiras  amparmafcbuns  da  la  grazia  da  Deus,  a  d'ils  perpettens  fcazis. 


Curta  a  clara  Informatiun  41 

Je  nus  pudein  bucca  mai,  mo  duein  er  tuts  legier  ad  udir  ilg  Plaid 
da  Deus.  Ei  ftat  bucca  tiers  nus,  fcha  nus  leian  quei  far  ner  bucca,  mo  nus 
effen  culponts  da  far  quei;  a  J'cha  nus  figein  quei  bucca,  fch'effen  nus 
malubiedis  anciiuter  ilg  Senger,  a  vein  da  fpecbier  ils  ftrofs  als  malubiedis 
fchmanatfcbaus.  5 

Clars  cummondaraents  a  datfchertas  exhortatiuns,  da  legier,  dad  udir, 
a  da  favundar  ilg  Plaid  da  Deus,  ean  par  part  fcbon  mutivadas  plat  4.  a 
par  part  po  ün  antallir  or  da  quefts  logs.  Deut.  6,  7.  8,  9.  Jof.  1,  8.  Pf.  1,  2. 
Coloff.  3,   16.     ils    quals  fcadin  velgig  fez  anqurir  f  i ,  legier,  a  confiderar. 

Gratiufa  ricba  pagalgia   amparmetta  a    dat    Deus  ä  quels  ca  favundan  10 
fieu  plaid;     a  ftruffegia    er  zunt   grevameng    quels    ca  vulten  buc   ubadir  ä 
fieu  plaid;   fco  ei  fa  po  ver  Levit.   26,  a  Deutern.   28,  en  General j    ad  en 
fpecial  Ef.  6,  9.    28,  11.   29,   10.    11,  14.    30,   19.    42,  20.    53,  1.    63,  7. 
Ezecb.  12,  2,   cunzund  Job.  10,  27.  28,  parchei  ca  quels  ca  fan  quei  bucca 
(c'audan  a  favundan   bucca  la  vufcb  da  Chrifti)   quels  pon  er  bucca  vangir  15 
falvai  par   nurfas  da  Jefu  Chrifti,  ne  par  uffonts  da  Deus,  mo  par  bucks  ca 
vengian  a  v^angir  catfchai  ent  ilg  perpetten  fieuc :     Percbei  ca  lur  malitiufa 
ignorautia  a  nuufaver  da  cauffas  Divinas,  Soincbias,  a  falideivlas  (las  qnalas 
eis  [pag.  21]   pudeffan  amprender  or  d'ilg  Plaid    da  Deus)  fa    ca  tals  da- 
ventan  fcürs  d'antalleg,  a  gunchefchan  navend  da  la  vitta  da  20 
Deus,   paramur  d'ilg  nunfavercb'ei  entenels,  tras  ilg  andirir 
da  lur  Cors  Ephef.  4,   18.    tals    vengian    mefs    vi    d'ils  Ca v als    ad    ils 
mils  Pfalm  32,  19.  a  sbittar  la  fabienfcha  ei  Unna  gronda  gott- 
lofiadad  Prov.   1,   7.   21.  ün    tal    malitius    niinfaver    da    la  S,  Scartira  ei 
la  principala   cafcbun  da  tuts  puccaus  a  ftrofs;  fco  l'ancunter  Unna  drechia  25 
cunafchienfcba,  ftimraa,  ad   obfervatiun,  ner  exequixtiun  d'ilg  Plaid  da  Deus, 
ei  (tiers  l'uraziun)  la  principala  a  la  pli  bunn'ovra,  tras  la  quala  ven  gur- 
bieu  a  drizau  ora  quei  cb'ei  dau   d'antallir  enten  la  prefatiun. 

Cuntut  fa  vez'  ei  clarameng  or  da  quei  c'antroquan  ufs'  ei  vangieu 
mefs  avont,  bucca  mai  quont  niebla  a  cufteivla,  quont  bafngius'  a  nizeivla,  30 
la  Bibla,  ner  la  S.  Scartira  feigig,  a  parchei  quella  poffig  a  deigig  da 
fcadin  fliffiameng  vangir  ligida,  udida,  tadlada,  duvrada,  a  favundada ;  mo 
er  quont  grondameng  fallefchan  bucca  mai  quels  ca  fcummondan  ä  Igi 
cumin  Pievel  la  Bibla,  mo  er  bears  tcnter  nus  d'ilg  Evangeli,  ils  quals  hau 
afchi  pauc  daleg  vi  d'ilg  Plaid  d'il^  Senger;  ca  fa  Provedan  bucca  cun  la  35 
fpada  d'ilg  Spirt,  cun  ilg  cunfiert  a  madafchina  da  l'olma,  a  cun  la  Regia 
a  Cazola  da  la  cardienfch'  a  da  la  vitta,  fcha  je  ch'els  vengian  favents 
ad  ifriameng  la  tiers  exhortai. 

0  pauper  a  miferabel  faig!  A  bears  einfaltis  cli'ean  buc  en  antra  guifa 
muffai,  CO   ch'els  dein  crer  a  la  Bafelgia,  ven  Deus  buc  a  mettar  ora  fcbi  40 
gref  fco    ä  bears    d'ilg  Evangeli,    ils    quals    han   favieu    la   velgia  da  niefs 
Senger,  mo  han  bucca  fa  raftiau,  ad  er  bucca  faig  fuenter  fia  velgia;  quels 
vengian  a  vangir  pichiai  cun  bearas  fridas,  Luc.  12,  47. 


42  La  Bibla 

Ah,  f'ch'iulin  pia,  ligin,  conl'iderein,  a  favimdein  po  tuts  fliffiameng  ilg 
Plaid  da  Deus!  Lalchein  po  adinna  tunar  enten  noffas  orelgias,  je  enten 
nols  cors,  quei  [pag.  22]  ca  Paulus  ha  fcrit  als  Coloffenfers  Cap.  3,  6.  ilg 
plaid  da  Chrifti  avdig  enten  vus  ricliiameng,  cun  tutta  fa- 
öbienfcha  &c.  Cunzund  ils  Plaids  da  Chrifti  fez  Joh.  5,  39.  Anqurir 
enten  las  fcartiras!  Ad  er  ils  plaids  da  David  ent'  ilg  Pf.  1,  nua  ch'el 
numa  Beaus  quel  hum,  ilg  quäl  metta  tut  ilg  fieu  daleg  s'ilg 
plaid  d'ilg  Senger  bein  andreg,  a  quel  gi  a  noig  partrachia; 
a  milfanavont  metta   quel  ca  fa  quei  vi  d'iin  pumer  tiers  l'aua  pflan- 

lOziaus,  ca  porta  fieu  bien  frig,  a  ven  bucca  feccantaus;  a  gi 
ch'ün  tal  vengig  a  ver  vantira  en  tut  quei  ch'el  pelg'a 
mauns  &c.  rao  l'ancunter  vengig  quel  ca  fa  bucca  quei,  ad  elfer 
fco  palgia  ca  ven  fufflada  via,  vengig  buc  a  puder  ftar  avont 
la  fupchia  d'ilg  Senger,    a  cu'ls  gifts  buc  hartar  la   vitta,    mo 

löftopchig  tilar  navent:  Parchei  ca  la  principala  cafchun  ca  bears 
crodan  giu  afchia  chiunfch  enten  las  tribulatiuns  a  tentaments,  ei  quella, 
ch'els  han  bucca  la  drechia  cunafchienfcba  d'ilg  Plaid  da  Deus,  fco  ei  pudeffen 
ver,  a  ch'els  crein  ad  obedefchen  buc  ä  quel,  fco  ei  dueffen  crer  ad  ubadir. 


LA  BIBLA. 

20    La  S.  Bibla  Iras  aiichins  furvieutg  d'ilg  plaid  da  Dens  d'ils  venerauds  Colloqnis 
Sur-a  Snt  ilg  Guaiilt;  Coira  tras  Andrea  Pfeffer.    1778. 

AncMnas  Obfervatiuns  für  queft'  Ovra  al  Lectur. 
[p.  G]     I.   Davart  la  Verßun  7ier  midar  en  queft  Languaig. 

Scha  deis  ti,    b  char  Lectur  fa  ver,    ca  nus  enten    metter   giu  en  Ru- 

25monfch  la  Bibla,  vein  bucca  fa  vundau  da  plaid  en  plaid  a  la  Verfiun  dad 
auchinas,  je  da  las  bearas  Biblas  Tudefcas,  las  qualas  han  la  Verfiun  da 
Doctor  Martin  Luther,  ilg  quäl  fcha  je  ch'el  ei  ftaus  ün  pardert  a  tapfer 
muffader,  ouncalura  ha  buc  adinna  fa  fliffigiau  da  metter  da  plaid  en  plaid 
fuenter  ilg  Text  original,  mo  mai  da  dar  ilg  meiuig  ad  antalleg  cunplaids 

30  ä  Igi  cumin  hum  pli  maneivels  dad  antallir  a  da  capir.  Mo  nus  vein  bear 
ampruvau  da  favundar  a  la  Verfiun  da  la  Bibla  da  Turig,  d'Engadina  a 
dad  autras,  las  qualas  ean  bein  afclii  bein  fuenter  ils  Languaigs  Originals, 
fco  bearas  Tudefcas.  Cuntut  dei  nagin  prender  fcaudel,  fco  nus  veffen 
midau  la  Bibla.    Tiers  quei  damai,  ch'ilg  Languaig  Hebreifch  a  Griechifch 

35  ean  curts,  afchia  ch'ün  plaid  fuenter  fia  natirala  proprietad  dat  d'antallir 
plis :  A  fch'ün  mettefs  par  Rumoufch  da  plaid  en  plaid ,  fco  ent'  ilg  He- 
breifch a  Griechifch,  fcha  fufs'  ei  pli  gref  dad  antallir;  parquei  vein  nus 
mefs  tenter  ent  anqual  plaid,  per  ch'ün  poffig  antellir  ton  pli  bein :  Mo  par 


Deuteronomium  43 

ca  nagin  nus  chifig,   ca  nus  veian  niefs  vi  tiers  a  Igi  Text,  fch'ean  quels 
plaids  fquitfchai  cun  Caracters  ner  Buftabs  pli  pitfchens.  — 

[pag.  182]    Deuteronomium. 

Cap.  XXXII. 
La  Canzun  da  Moifes.    Lauda  Deus    a    ses  beneficis.     Struifegia  la5 
malracunafchienfcha  d'ilg  pievel.    Deus  cumouda  ä  Moifes  dad  ir  s'ilg 
ciüm  Nebo.    Ad  el  mieu  loii. 

1.  OBferveit  vus  tfchiels,  jou  vi  plidar,  a  la  terra  audig  ils  plaids  da 
mia  bucca. 

2.  Mia  doctrina  daguttig  fco  la  plievgia,    a  mes    plaids  fluffegian    fco  10 
la  rugada,  a  fco  la  plievgia  fin  l'erva,  a  fco  ils  daguts  s'ilg  urteis. 

3.  Parcbei  jou  vi  ludar  ilg  Num  d'ilg  Senger,  deit  la  gliergia  d  niefs  Deus. 

4.  El  ei  ün  f  grip,  fias  ovras  ean  perfecbias :  Percbei  tut  quei  ch'el  fa, 
quei  ei  dreg.    Deus  ei  fideivels,  a  nagin  mal  ei  enten  el,  el  ei  gift  a  fi  dreg. 

•j-.  Deus  ei  ün  grip  par  part  paramur  da  fia  fermezia,   a  ftateivladad,  15 
par  part  paramur  da  fia  vardat  en  fias  amparmafcbuns. 

5.  Quella  fcblatta  fanaftrada,  a  mala  croda  giu  dad  el ,  eis  ean  tur- 
piufas  maclas,  a  bucca  ses  uffonts. 

6.  Angrazcbias    ti   afcbia   ilg  Senger   tes  Deus,   ti   narr  a  malpardert 
pievel  V    Eis  el  bucca  tieu  Bab  a  tieu  Senger?    Eis  el  bucca   parfuls,  quei  20 
ca  t'ha  faig,  a  formau? 

7.  Ta  ragorde  d'ilg  temps  paffaus  antroquan  uffa,  ad  hagias  adaig  fin 
quei  ch'el  ha  faig,  cu'ls  velgs  pardavonts,  dumonde  tieu  Bab,  quei  ven,  a 
far   a  faver  a  chi,  tes  velgs  vengiau  a  gir  d  chi. 

8.  Cur  ilg    aultifchem  fparche   ils   pievels,    a    fpatatfchä    ils  filgs  dils  25 
carftiauns ,    fcha  mettet   el  ils  terms  d'ils    pievels  fuenter   ilg  diember  d'ils 
uffonts  dad  Israel. 

9.  Parchei  ca  la  part  d'ilg  Senger  ei  fieu  pievel,  Jacob  ei  la  corda 
da  fi'hierta. 

10.  El  ilg  afflä  enten  la   terra  daferta,    ent  ilg  dafiert  fecc,    nu'  ch'el  30 
urlava,  el  ilg  manä  anturn,  a  Igi   det  ilg  fchentament,  el  ilg  parchirä,  fco 

la  poppa  da  fieu  Oßlg. 

11.  Sco  ün  adler  mein'ora  ses  giuvens,  a  fchai  fin  quels:  El  rasa  ora 
fias  alas,  ilg  parnet  ad  ilg  portä  fin  fias  alas. 

12.  Ilg  Senger  parful  ilg  manä  ora,  ad  ei  fova  nagin  efter  Deus  cun  el.  35 

13.  El  ilg  manä  für  l'altezia  da  la  terra,  ad  ilg  fpifigiä  cu'ls  frigs 
d'ilg  feld,  ad  ilg  lafchä  tettar  mel  or  da  la  grippa,  ad  ieli  or  da  la  dira 
crappa. 

14.  Pieung  da  las  vaccas,  a  laic  da  las  nurfas,  cu'lg  grafs  d'ils  tfchuts, 

a  grafs  anoilgs,  a  bucs  cun  grafs  narunchels,  a  falin,  ad  ilg  buvrantä  cun  40 
bien  f.  faung  dad  euas. 

f,  q.  e.  Cun  bien  vin  chietfchen. 


44  La  Bibla 

[pag.   183J    15.    Mo    cur  -j-  jcfchurun  fo    grafs,    fch'ha'l  dau    cu'ls  peis 
davos  fi:    Ei  ei  vangeus  grals,  grofs  a  ferms,    ad  ha  lafchau  ir  Deiis^  ilg 
quäl   ilg  ha  faig  grouds,  el  ha  schaziau  Icf  ilg  grip  da  fieu  falid : 
•j-.  Al'chia  vangiva  numnaus  ilg  pievel  dad   Ifrael. 
5  16.    Ad   ilg  ha  anridau  tiers  l'chilgiufia  tras  efters  dieus  a  tras  queftas 

sgril'churs  ilg  ha'l   faig  vangir  grits. 

17.  Eis  hau  unfrieu  als  f  dimunis,  a  buc  k  lur  Dens,  als  dieus  ils 
quals  eis  han  buc  aiicunalchieu,  als  nofs  dieus,  ils  quals  ean  bucca  ftai 
vivont^  ils  quals  vol's  Babs  han  bucca  tumieu. 

10  f.  q.  e.  Als  vuts  tras  ils  quals  ils  dimunis  vengian  adurai. 

18.  Tieu  grip,  ilg  quäl  t'ha  generau ,  has  ti  frieu  or  d'fen  ad  has 
amblidau  Deus,  ilg  quäl  t'ha  fcaftieu. 

19.  A  cur'  ilg  Senger  vafet  quei,  fcha  fö  el  grits  fin  ses  n\ga,  a  filgias. 

20.  A  sehet:    Jou  vi  zuppar  mia  vifta  avont  eis,  jou  vi  mirar    co  ei 
15ven  s'ilg  fuenter  ad  ir  cun  eis:   Parchei  ch'ilg  ei  Unna  fchlatta  fanestrada, 

eis  ean  malfideivels  ufFonts. 

21.  Eis  mi  han  anridau  tier  fchilgiufia ,  cun  quei  ch'ei  bucca  Deus, 
eis  mi  han  faig  vangir  grits  cun  lur  Idolatria,  a  [Rom.  10.  19]  jou  ils  vi 
er  anridar    tiers    Ichilginfia,    tras  quei  ch'ei   buc  ün  pievel,    tras    im    narr 

20  pievel  ils  vi  jou  far  vangir  grits. 

22.  Parchei  ilg  [Jer.  15.  14]  fleug  ei  anvidaus  tras  mia  gritta,  a  ven 
ad  arder  autroqua  giu  dim  ilg  uffiern,  a  ven  a  brischar  la  terra  cun  ses 
frigs,  a  ven   ad  anvidar  ils  fuudaments  d'ils  culms. 

23.  Jou  vi  raetter  fin  eis  tut  mal,  jou  vi  fagittar  fin  eis  tut  mos  piliets. 
25           24.    Eis  dein  pirir  da  la  fom,  a  vangir  consumai  da  la  fevra  a  da  la 

mort  nechia,   jou  vi  tarmetter  tenter  eis  ils  dents  d'ils  Igimaris,   a  tiffi  da 

ferps. 

25.    Or  dadora    ils  ven    la  fpada  a  malgiar,    ad  en  dadens    la  temma, 

amadus  juvnals,  a  juventfchellas,  quels  ca  tetten,  ad  ilg  hum  velg. 
30  26.    Jou   vi  gir:     N'u  ean  eis?     Jou  veng  a  caffar    or  lur   ragurdonza 

tenter  ils  carftiauns. 

27.    Sch'jou  turnefs  bucca  la  gritta  dilg  anamig,  a  ca  lur  anamigs  da- 

ventaffen  lofchs,  afcheffen:  Noffa  puffonz'ei  gronda,  ad  ilg  Senger  ha  bucca 

faig  tut  quei. 
35  28.    Parchei  ch'ilg   ei    ün  pievel  fenza  cuffelg,    ad    enten  eis    ei  nagin 

antalleg. 

29.  0  ch'els  ful'sen  parderts,  ad  antalgiflen  quei  ca  ven  a  curdar  ad 
eis  tiers  s'ilg  suenter. 

30.  Co  va  quei    tiers,    ch'ün  ven  a    catfchar   milli,    a    dus    vengian  a 
40  fugiantar  diefch  milli?    Eis  ei    bucafchia,    lur  grip  ils  ha  vandieu,    ad  ilg 

Seiiger  ils  ha  furdau. 

31.  Parchei  ca  niefs  grip  ei  bucca  fco  lur  grip,  da  quei  ean  nofs  ana- 
migs fezs  derfchaders. 


II  Cudisch  da  Ruth  45 

32.  Parchei  ca  lur  vingia  ei  da  la  vingia  da  Sodoma,  a  d'ilg  er  da 
Gomorrha,  lur  euas  ean  tiffi,  ellas  haa  piters  madariigiuns. 

33.  Lur  vin  ei  tiffi  da  dracs,  a  fei  rabius  da  vivras. 

34.  Ei  quei  bucca  zuppaii  tiers  mei,  a  fagellau  en  mes  fcazis? 

35.  Mia  ei  la  Vendetta,  a  la  pagalgia,  a  fieu  temps  dei  lur  pei  fear- 5 
pitfcliar.     Parchei  cli'ilg  gi  da    lur  perditiun  ei   da  tiers,    a  las  cauffas    ca 
[Rom.  12   19)  vengian  a  curdar  tiers  ad  eis  faftchiuan  uou  tiers. 

36.  [Heb.  10.  30]  Parchei  ch'ilg  Senger  ven  a  truvar  fieu  pievel,  a 
da  ses  fumelgs  ven  el  a  fa  prender  puccau:  Parchei  el  ven  a  ver  ca  lur 
puffonza  ei  navend,  amadus  quei   ca  fova  ferrau  ent,  a  rafidau.  10 

37.  Ad  ün  ven  a  gir:  Nu  ean  lur  dieus?  Lur  grip,  d'ilg  quäl  eis  fa 
fidaneu? 

38.  Eis  mangiaven  ilg  grafs  da  las  unfarendas,  a  buevan  d'ilg  vin  da 
lur  unfarendas  da  buvronda,  ei  levian  fi  a  vus  gidian,  a  vus  fcharmegian. 

39.  Vafeits  vus   uffa,    ch'jou    funt   parfuls ,    ad    ei    nagin  Deus  [Deut.  15 
4.  36.   Efa.  45.  5]   oreifer  mei.    Jou  fai  mazar  a  far  vif,  jou  fai  pichiar  a 
madagar,  ad   ei  nagin  ca  fpindrig  or  da  mieu  maun. 

40.  Parchei  ch'jou  vi  alzar  mieu  maun  fin  tfchiel ,  a  vi  gir:  Jou  vif 
a  femper. 

41.  Cur  jou  veng  a   mular  ilg  fil  da  mia  fpada,  a  mieu  maun  ven  a  20 
caftiar :  Scha  vi  jou  pufchpei  far  Vendetta  vi  da  mes  anamigs,  a  render  a 
quels  ca  mi  haffegian. 

42.  Jou  vi  far  vangir  eivers  mes  piliets  cun  faung,  a  mia  fpada  dei 
mangiar  carn,  d'ilg  faung  d'ils  mazaus,  a  d'ils  pilgiaus,  a  d'ilg  cheau 
fcarpau   d'ilg  anamig.  25 

43.  Canteit  vus  tuts  ch'effes  fieu  pievel :  Parchei  el  ven  a  far  Ven- 
detta p'ilg  faung  da  ses  fumelgs,  a  ven  a  fa  rachingiar  vi  da  ses  anamigs, 
ad   effer  grazius  4  la  terra  da  fieu  pievel. 

Ilg  Cudisch  da  Ruth. 

Cap.  I.  30 

[p.  229]  Elimelec  par  cafchim  d'ün  fumaz  va  naveud  da  Bethlehem 

en  la  terra  da  Moab  cun  fia  dunna  Naemi,  a  dus  filgs ;  miera  lou  cu'ls 

filgs.    Naemi  turna  cun  Ruth  fia  brid  pufchpei  en  Bethlehem.    L'autra 

brid  rumongia    davos.     Co  Naemi   a  Ruth   feigian  vangidas   ent    ilg 

marcau  da  Bethlehem,  a  chei  fin  lur  vangida  feigig  davantau:        35 

1.  Mo  ei  daventä  d'ilg  temps  ch'üs  Derfchaders  rcgiven,  ch'ei  fo  ün 
grond  fumaz  enten  la  terra:  Ad  ün  hum  da  Bethlehem  da  Juda  ma  par 
effer  efters  enten  la  terra  da  Moab,  el  a  fia  dunna,  a  ses  dus  filgs. 

2.  Ad  ilg  num  da  quei   hum  fov'  Elimelec,  mo  ilg  num  da  fia  dunna 
fova  Naemi,  ad  ilg  num  da  ses  dus  filgs  fova,  Mahlon  a  Chilion,  quels40 
fovan  Ephratiters  da  Bethlehem  daJudaj  A  vanginen  en  la  terra  da  Moab, 

a  ftenan  lou. 


46  La  Bibla 

3.  Mo  Elimelec  marieu  da  Naemi  more,  ad  ella  rumanet  davos  cun 
ses  das  filgs. 

4.  [Ruth.  4.  5]  A  quels  parnenan  ad  eis  dunaus  Moabitas,  ilg  num 
da  l'ünna  fova  Orpa,  ad  ilg  num  da  l'autraRuth:  ad  avdanen  lou  anturn 

5  diel'ch  ons. 

5.  Lura  moriuen  er  amadus  Mahlon  a  Chilion,  a  quella  dunna  rumanet 
davos  da  ses  dus  filgs,  a  da  fieu  marieu. 

6.  Mo  ella  lava  fi  cun  fias  duas  brids,  a  turna  da  la  terra  da  Moab, 
parchei  ch'ella  veva  udieu  enten  la  terra  da  Moab,  ch'ilg  Senger  vefs  vifi- 

10  tau  fieu  pievel  cun  dar  paun  ad  eis. 

7.  Ad  ella  mä  navend  da  quei  lieuc,  nu'  ch'ella  fova  ftada,  a  fias 
duas  brids  cun  ella,  a  manen  fin  la  via  par  turnar  en  la  terra  da  Juda. 

8.  Mo  Naemi  fchet  a  fias  duas  brids:  Meit,  turneit  mincV  Unna  en  la 
cafa  da    fia  mumma;    Ilg  Senger    fetfehig   mifericorgia  vi  da    vus,    fco  vus 

15veits  faig  vi  d'ils  morts,  a  vi  da  mei. 

9.  Ilg  Senger  dettig  a  vus  ca  vus  affleias  minch'  Unna  ruvaus  enten 
la  cafa  da  fieu  marieu :  Ad  ella  las  bitfchä,  ad  ellas  alzanen  lur  vufchs  a 
barginen. 

10.  A  fchenan  ad    ella;    Na  parchei   ca  nus   lein    turnar  cun  tei  tiers 
20  tieu  pievel. 

11.  Mo  Naemi  fchet:  Turneit  mias  filgias,  parchei  leffas  vus  vangir 
cun  meiV  Hai  jou  forfa  ounc  pli  filgs  enten  mia  parfunna^  ca  fejan  a  vus 
par  marieus  V 

12.  Turneit  mias  filgias,    meit,  parchei   ch'jou  funt    memma  velgia  da 
25  mi  maridar.     Scha  je    ch'jou  fchefs:    jou  hai    fpronza,    ch'jou  mi  maridafs 

er  quefta  noig,  a  parturifs  er  filgs. 

13.  Leffas  vus  parquei  fpechiar  antroqua  ch'els  vangiffen  gronds? 
duelfas  vus  parquei  futtrer  da  bucca  vus  maridar?  Bucca  mias  filgias, 
perchei  quei  ei  a  mi  bear  pli  -f.   bitter  ca  k  vus,  parchei  ch'ilg  maun  d'ilg 

30  Senger  ei  ieus  or  für  mei. 

f.  q.  e.  Scha  je  ch'ei  mi  fa  mal  da  vus  bandunar  fch'eis  ei  ouncalura 
ounc  pli  gref  ä  mi   da  vangir  tuttavia  privada  da  vus. 

14.  Lura  alzanen  ellas  lur  vufchs ,  k  barginen  pufchpei :  Ad  Orpa 
bitfcha  fia  fira,  mo   Ruth  rumanet  tiers  ella. 

35  15.    Ad  ella  fchet:  Mire,  tia  quinada    eis  turnada   tiers   fieu  pievel,  a 

tiers  ses  Dens,  turne  ti  er  fuenter  a  tia  quinada. 

16.  Mo  Ruth  fchet:  Bucca  mi  rogar,  ch'jou  ta  bandunig  a  turnig  na- 
vend da  tei:  parchei  nu'  ca  ti  vens  ad  ir,  vi  jou  ir,  a  nu'  ca  ti  vens  a 
volver  ent  vi  er  jou  volver  ent,  tieu  pievel  ei  mieu  pievel,  a  tieu  Deus  ei 

40  mieu  Deus. 

17.  [2.  Sam.  15.  21]  Nu' ca  ti  vens  a  morir,  vi  jou  morir,  lou  vangir 
futterrada ;  Afchi  mi  fetfehig  ilg  Senger,  ad  ounc  pli,  parchei  m  a  i  la  mort 
dei  fparchir  tenter  mei  a  tenter  tei. 


II  Cudisch  da  Ruth  47 

18.  Cuntut  cur  ella  vafet  ch'ella  fova  ftateivla  [pag.  230]  dad  ir  cun 
ella,  fcha  calä  ella  da  plidar  cun  ella  da  quellas  varts. 

19.  Cuntut  raanen  amaduas,  antroqua  ch'ellas  vanginen  a  Bethlehem; 
ad  ei  daventa  cur  alias  vanginen  a  Bethlehem,  ca  tut  il  marcau  vangit  mu- 
ventauS;  par  cafchun  dad  ellas,  a  las  dunauns  fehevan :  Ei  quei  Naerai?5 

20.  Mo  ella  fchet  ad  ellas:  Bucca  mi  numneit  Naemi,  mo  mi  numneit 
Mara;  parchei  ch'ilg  Tutpuffent  mi  ha  dau  f  beara  bittradad. 

■f.  q.  e.   mi  ha  fig  cumbrigiau,  cun  quei  ch'el  mi  ha  privau  da  mieu 
marieu  a  da  mes  dus  filgs. 

21.  Jou  fov'ida  navend  cun  bundonza^  mo  ilg  Senger  mi  ha  faig  tur- 10 
nar  vida ,    parchei  mi  duelTas  vus  numnar  Naemi,    damai  ch'ilg  Senger  ha 
dau  pardichia  ancunter  mei,  ad  ilg  Tutpuffent  mi  ha  -|-  faig  d'ilg  mal. 

•j-.  q.  e.  mi  ha  tarmefs  tiers  gronda  miferia,  crufch  a  tribulatiun. 

22.  Cuntut  turnä  Naemi,  a  Ruth  la  Moabita  fia  brid    cun  ella,  ca  tur- 
nava  da  la  terra  da  Moab,  ad  ellas  vanginen  a  Bethlehem  enten  l'atitfchetta  15 
da  la  meafs  d'ilg  Dumieg. 

Cap.  n. 

Ruth  anqiiera  fi  fpias  ent  ig-1  er  da  Booz  parent  da  fieii  marieu;  Quei 
fa  muffa  buntadeivels  cim  ella:  Naemi  lauda  la  Providentia  da  Deus. 

1.  Mo  Naemi   veva   ün    parent    da  fieu   marieu^    ün  hum    puffents  da  20 
rauba,  da  la  fchlatta  dad  Elimelec,  a  fieu  num  fova  *.  Booz. 

*.  Ent  ilg  register  d'ils  pardavonts  da  niefs  Senger,  ven  el  numnaus 
Boas,  Matth.  1.  5. 

2.  A  Ruth   la  Moabita  fchet  a  Naemi:    Mi  lai  ir,  jou  rog,    s'ilg  feld, 
ad  anqurir  fi  fpias  fuenter   quei,    avont   ils    oelgs   d'ilg   quäl   jou    veng  ad  25 
afflar  grazia.    Ad  ella  fchet:  va  mia  tilgia. 

3.  Ad  ella  mä,  a  vangit,  ad  anqure  fi  fpias  en  ün  er,  fuenter  als 
meduuz,  ad  ei  gartigiä  gual  ilg  er  da  Booz,  ca  fova  da  la  fchlatta  dad 
Elimelec. 

4.  A  mire  Booz  vangit  da  Bethlehem,  a  fchet  als  medunz:  Ilg  Senger  30 
feig  cuu  vus;  mo  eis  fchenan  a  Igi :   Ilg  Senger  banadefchig  tei. 

5.  Lura  fchet  Booz  a  fieu  juvual  ca  fova  fchentaus  für  ils  medunz: 
Da  cui  ei  quefta  juvna? 

6.  Mo  ilg  juvnal,  ca  fova  fchentaus  für    ils    medunz,   figet    rafpofta  a 
fchet:  Quefta  ei  Unna  juvna  Moabita,  ch'ei  turnada  cun  Naemi  da  la  terra35 
da  Moab. 

7.  Ad  ella  ha  gig:  Char  ti  mi  lai  anqurir  fi  a  rafpar  anfemel  fpias 
tenter  las  monnas,  fuenter  als  medunz:  Ad  ei  afchia  vangida,  a  ftada  da 
la  damaun  antroquan  uffa  -j-  pir  uffa  eis  ella  fafida  ampau  en  cafa. 

■\.  Auters  mettan:  Ella  se  pauc  en  cafa,  q.  e.  ei  pauc  lufchenza.      40 


48  La  Bibla 

8.  Mo  Booz  fchet  aRutb:  Audas  bucca  mia  filgia?  buc  ir  ad  anqurir 
fi  fpias  en  ün  auter  er,  a  va  er  bucca  navend  da  quou,  mo  rumonge  quou 
cun  mias  fantlchellas. 

9.  TSs  celgs  bagian  adaig  s'ilg  er  cb'ellas  vengian  a  meder,    a  va 
5  fuenter  ellas,    bai  jou  bucca    cummandau  a  quefts   juvnals  da    bucca  ta  -j-. 

tuccar?  a  fcha  ti  has  feid,  Icha  va  tiers  quel'ta  vafcbella,  a  beive  da  quei 
ca  quefts  juvnals  veugian  a  prender  si. 

■j-.  q.  e.  Ch'els  deigian  nagutta  t'ar  dalaid  k  cbi. 

10.  Lura  curdä  ella  giu  fin  fia  vifta,  a  s'anclinä.  ancunter  la  terra,  a 
10  fcbet  ä  Igi :    Cun    cbei  bai  jou    afflau  grazia   avont  tes  Oßlgs   ca   ti    mi  au- 

canufchas,  a  jou  funt  eftra? 

11.  Mo  Booz  figet  rafpofta  a  fcbet  ad  ella:  Tut  quei  ca  ti  bas  faig 
cun  tia  fira,  fuenter  la  mort  da  tieu  marieu,  ei  tuttavia  faig  a  faver  ä  mi ; 
CO  ti  bas  bandunau  tieu  bab ,    a  tia  mumma,  a  tia  patria,    ad  eis  vangida 

15  tiers  ün  pievel,  ca  ti  vevas  vidavont  buc  ancunafchieu. 

12.  11g  Senger  cbi  rendig  ti'  ovra,  a  tia  pagalgia  feigig  cumpleina, 
d'ilg  Senger,  ilg  Deus  dad  Ifrael,  ca  ti  eis  vangida  par  ta  f.  curclar  fut 
Iias  alas. 

-j-.  q.  e.  Par  effer  fut  fieu  fcbuz,  fcbirm  a  protectiun. 
20  13.    Ad  ella  fcbet:    Pir  ob'  jou  afflig  grazia  avont  ils    Oßlgs  da  mieu 

Senger ,  parcbei  ca  ti  mi  has  confortau ,  ad  bas  plidau  fuenter  ilg  cor  da 
tia  fantfcbella,  cunbein  cb'jou  funt  bucca  fco  Unna  da  tias  fantfcbellas. 

14.  Mo  Booz  fcbet  ad  ella:  D'ilg  temps  da  mangiar  veng  nou  tfchou, 
a  mange  da  queft  jtaun,  a  boinge  tia  buccada  ent  ilg  afcbieu,    ad  ella  fa 

25  fchenta  d'ünna  vart  d'ils  medunz,  ad  el  Igi  porfcbet  fpias  braffadas  cb'ella 
mangiä  a  vangit  fadulada,  a  lafcbä  vanzar. 

15.  Lura  lavä  ella  fi  par  auqurir  fi  fpias:  Mo  Booz  cummandä  a 
663  juvnals,  a  fchet:  scb'ella  anquer' er  fi  fpias  tenter  las  monnas,  fcha 
la  metteit  buc  a  turp. 

30  16.    Lafcheit  davos    ad  ella  cun   flis  da  las  monnas,    a  lafcbeit  cb'ella 

prendig  fi,  a  bucca  la  ringelt. 

17.  Ad  ella  auqure  fi  fpias  en  quei  er  aiitroqua  lo  fera,  a  pichiä 
or  quei   cb'ella  veva  prieu  fi,  a  fo  anturn   ün  Epha  d'dumieg. 

18.  Lura  purtä  ella,    a  vangit    ent  ilg  marcau,    a  fia    fira    vafet  quei 
35  cb'ella  veva  prieu  fi,  a  parnet  er  or,  a  det  ad  ella  quei  cb'ella  fova  fadulada. 

19.  Mo  fia  fira  fcbet  ad  ella:  Nu' bas  ti  oz  anqurieu  fpias,  a  nu' haa 
luvrau?  banadeus  feig  quei  ca  t'ha  ancunafchieu,  ad  ella  figet  a  faver  a 
fia  fira,  tiers  cbi  ella  veva  luvrau,  a  fchet:  Ilg  num  da  quei  hum  tiers  ilg 
quäl  jou  bai  luvrau  oz;  ei   Booz. 

40  20.    Lura  fchet  Naemi  a  fia  brid:    Banadeus  feig  ig  el  a  Igi  Senger, 

ch'el  ha  bucca  bandunau  fia  mifericorgia  vi  d'ils  vifs  a  vi  d'ils  morts.  A 
Naemi  fchet  ad  ella:  Quei  hum  ei  niefs  tier  par  ent  [Lev.  25.  25. 
Deut.  25.  5.    Ruth.  3.  9]  quei  ha  ils  dregs  da  fpindrar  vi  da  nus. 


II  Cudisch  da  Job  49 

21.  A  Ruth  la  Moabita  Ichet:  El  fchet  er  quei  a  mi :  Ti  deis  rumaner 
tiers  mes  juvnals,  antroqua  ch'els  ban  finieu  tut  mia  meals. 

22.  Lura  fchet  Naemi  a  Ruth  fia  brid  :  'Lg  ei  pli  bien,  mi  filgia  ca 
ti  vomraias  or  cun  fias  fautfchellas,  a  ca  auters  fa  -|-  mettian  buc  ancunter 

a  chi,  en  ün  auter  er.  5 

[p.23l]    -f.  q.   e.  Par    ca    nagiu    auter    chi  dettig  ampaich,    ner  doftig  dad 
anqurir. 

23.  Cuntut  rumanet  ella  cun  las  fantfchellas  da  Booz  par  anqurir  fpias 
autroqua  las  meafs  d'ilg  dumieg,  a  las  meafs  da  la  falin  fö  linida,  lura 
rumanet  ella  tiers  fia  fira.  10 

l\g  Cudisch  da  Job. 

[p.  438]  Cap.  XIV. 

Job  defcriva  la  miferia  da  la  vitta  d'ilg  carftiauu.    El  roga  DEUS 
par  furlevgiameut  da  fias  daliirs. 

1.  Ilg  carftiauu  nafchieus  da    la  duuna    viv'  ün   [Job.  8.  9.    Pf.  90.  56. 10 
Pf,  102.  12]  pitfchen  temps,  ad  ei  pleins  da  malruvaus. 

2.  El  va  fi,  a  ven  talgiaus  giu  fco  Unna  flur,  [Jef.  40.  6]  a  va  vi  fco 
l'umbriva,  a  ftat  bucca  ferms. 

3.  Ad  ounc  fch'arvas  ti  tes  celgs  für  ün  tal :  A  fas  mei  vangir  a  dreg 
cun  tei.  15 

4.  [Gen.  5.  3.  Pf.  51.  7]  Chi  vult  far  fchuber,  quei  ca  ven  dad  Unna 
cauffa  malfchubra?  Nagiu. 

5.  Ilg  carftiauu  ha  fieu  temps  urdanau,  ad  ilg  diember  da  ses  meius 
ei  tiers  tei,  ti  has  fchentau  ä  Igi  ün  tierm  ilg  quäl  el  fa  bucca  vargar. 

6.  Scha  [Job.  7.  16.   cap.  10.  10]  ta  volve  naveud  dad  el,  par  ch'el  hagig  20 
ruaus  antroqua  fieu  gi  [Job.  7.  1]   ven,  s'ilg  qual  el  fpechia  fco  ün  luvrer. 

7.  ün  pumer,  cumbeiu  ch'el  ven  talgiaus  giu,  fcha  fa  ün  ounc  ver 
fpronza,  ch'el  catfchig  ounc  Unna  gada  nounavont,  a  ca  fias  fadengias  ftettan 
bucca  giu. 

8.  Parchei,    cumbeiu   ca  fia    ragifch  ei  vangida  velgia  en    la  terra,    a25 
fieu  bift  fchon  morts  en  la  pulvra, 

9.  Scha  uagutta  tont  meius,  cur  ch'el  fenta  l'aua^  fcha  veng  el  nouua- 
vont,   a  catfch'ora  fia  fadengia,  fco  d'antfchetta,  cur  el  fova  plautaus. 

10.  Mo  ilg  hum  prenda  giu  a  fparchia,  ad  ilg  carftiauu  miera,  a  nu' 
eis  el  lura?  30 

11.  Sco  las  auas  curren  or  da  la  mar,  mo  ilg  Aus  fund  afchigia  fi. 

12.  Afchia  fa  durment'  ilg  carftiauu,  a  ven  buc  a  fa  daftadar  a  lavar 
fi  pli,  antroqu'  ilg  tfchiel  [Pet.  3.7.  10]  ven  buc  ad  effer  pli,  eis  vengiau 
[Job.  19.  26]  buc  a  vangir  daftadai,  ne  lavar  fi   or  da  lur  fien. 

13.  Ah!   Ca  ti  mi  curclaffes  en  la  foffa,   a  mi  zuppaffes,  [Ef.  26.  10]  35 
antroqua  ca  tia  gritta  fa  lafchafs  giu,  ca  ti  I'chantaffes  ä  mi  ün  tierm,  a  fa 
ragurdafas  da  mei. 

Komanisclie  Foi-schungeu  Vlll.  A 


50  I^a  Bibla 

14.  Cur  ilg   carftiaun  miera,   ven  el  pufchpei  a  turnar  en  vitta?   Jou 
[Gen.  47.  9]   Ipech  luinchia  gi   (in  mieu  viadi  antroqua  mia  midada  ven. 

15.  Scha  ti  mi  vens   pia  a  clumar,    fcba   veng  jou    a   ral'punder,    a  ti 
vens  a  ver  ün  daleg  vid'  la  laviir  da  tes  mauns. 

5  16.   Parchei   mire,    tuts  mes   pafs   ean  [Job.  31.  4.    Pf.  56.  9]  dumbrai 

tiers  tei,  fiu  mes  puccaus  velgias  ti  bucca  ver  adaig. 

17.  Mes  fallaments  ean  fagillai  [Deut.  32.  34.   Hof.  18.  12]  en  ün  fafchet: 
Mi  vol  ti  ounc  metter  pH  vi  tiers  ä  mes  puccaus? 

18.  Sagirameng,  ils  culms  ca  vulten  curdar  van  giu  bafs,  a  la  grippa 
10  ven  ruckiada  or  da  lur  logs. 

19.  L'aua  ifa  giu  la  crappa,    a  ses  daguts  laven  navend  la  pulvra  da 
la  terra:  Afchi  fas  ti  pirir  la  fpronza  d'ilg  carftiaun. 

20.  Ti  Igi  has   tuttavia  furaraaun,  cb'el   vavi:   Ti  midas  fia  vifta,    ad 
ilg  ftaufchas  da  tei. 

15  21.   Ses  uffonts  vengian  tiers  grond'  banur,  ad  el  fa  buc.    Vengian  eis 

lur'  en  sbittameut,  fcb'ha  el  er  buc  adaig  da  quei. 

22.  Mo  antroqua  fia  carn  ei  vid'el  fto'l  ver  dalur  [p.  439]  :  Ad  antro- 
qua fi'  Olma  ei  tiers  el,  fto  ella  purtar  malacurada. 

La  Prophetia  Jefaia. 

20  [P*  ^]  Capitel  I. 

Da  clii  filg  Jefaja  feig  ftaus,  a  da  chei  temps  el  haig  Propbetizau. 
Trai  fi  als  Judeus  lur  bears  a  gronds  puccaus.  Cummonda  la  peni- 
tenzia.  Aparmetta  grazia  als  ubiedis.   Smanatfch'als  malubiediS;  caftigs 

a  ftrofs. 

25  1.    La  vifiun   da  Jefaja   tilg    dad  Arnos,    la  quala    el    ba  vieu   davart 

Juda  a  Jerufalem,  d'ils  temps  dad  Uzzia,  da  Jotbam,  dad  Acbaz,  a  dad 
Ezecbia,  ils  Regs  da  Juda. 

2.  [Deut.  32.  1]  Tadleit  vus  tfchiels,  a  ti  terra  prend'ad  orelgias;  par- 
chei ch'ilg  Senger  plaida.     Jou  bai  traig  fi,  ad  alzau  uffonts:    Mo  eis  ean 

30  [Deut.  32. 6]   curdai  giu  damai,  ad  ban  fa  rebellau  ancunter  mei. 

3.  ün  bof  ancanufcba  fieu  Poffeffur,  ad  ün  Afen  ilg  purfepi  da  fieu 
Patrun.     Mo  Ifrael  ancanufcba  buc,  a  mieu  pievel  antalli  buc. 

4.  Vaj  k  quella  natiun  pucconta,  k  quei  pievel  cargau  cun  malgiftia, 
k  quei  [Pf.  78.  8.  Jef.  57.  3]   fem  da  malizia.  a.  quels  uffonts  pardeus,  c'ban 

35  baudunau  ilg  Senger,  sbittau  ilg  foing  dad  Ifrael,  ad  ean  guncbi  anavos. 

5.  [2.  Cbro.  28.  10.  Jer.  2.  30]  Parcbei  leits  effer  piccbiai  ounc  pH  ? 
Parquei  ca  vus  curdeits  pH  apli?  Tut  ilg  cheau  ei  malfauus,  ad  ilg  cor 
ei  fleivels. 

Da  la  plonta  d'pei  antroqua  fi'lg  cheau,  ei  naginna  fanadat  vid'el,  m  o 
40fpir  piagas,  a  nodas,  a  burfcbeals,  cb'ean  ne  fquitfcbai  ora,  ne  ligiai  fura, 
ne  lomgiai  cun  jeli. 


La  Prophetia  Jefaia  51 

7.  [Deut.  28.  51,  52.  Jef.  5.  5]  Voffa  terra  ei  deferta,  vofs  marcaus  ean 
brifchai  cun  fieuc.  Ils  eafters  malgian  voffa  terra  avont  vofs  celgs,  ad  ell'ei 
dfertada,  fco  la  fufs  ruiuada  tras  anamigs  eafters. 

8.  A  la  filgia  da  Sion,  ch'ei  rumanida  davos,  ei  fc'ünua  camonna  en 
üuna  vingia,  fc'üuna  fufta  en  ün  iert  da  zicbias,  fc'ün  marcau  ch'ei  blagriaus.  5 

9.  [Jef.  17.  6  cap.  2.  4.  6.  Lara.  3.  22]  Scb'ilg  Senger  Zebaoth  vefs  bucca 
lafchau  vanzar  quefts  paucs,  fcbi  fiiffen  uus  fco  Sodoma,  fumlgionts  ä  Go- 
morrba. 

10.  Udit  ilg  p(i)[l]aid  d'ilg  Senger  vus  Priuzis,  porfcbe  tias  orelgias  k  Igi 
fcbeutament  d'ilg  Seuger  niefs  DEus,  ti   pievel  da  [Gen.  19  24]  Gomorrba.  10 

11.  Chei  va  ä  mi  tiers  la  bearezia  da  vofs  SacrificisV  Gi  ilg  Senger. 
Jon  funt  faduls  da  las  unfareudas  dad  arder  [P[.  50.  8.  Pro.  15.  8  cap.  21.  27] 
d'ils  anuilgs,  a  d'ilg  grafs  da  la  biefca  d'angrafcb,  ad  bai  nagin  daleg  d'ilg 
faung  da  taurs,  ue  d'ils  tfcbuts,  ne  d'ils  bucs, 

12.  Cur    vus  vangits    par  cumparer    avont  mei,   cbi  duraonda  quei   da  15 
vofs  mauns,  ca  vus  paffegias  enten  mias  curts? 

13.  Mi  portegias  bucca  pli  unfareudas  da  la  vanitad.  Ils  fimients  ean 
k  mi  Unna  fgrifcbur :  Jou  pofs  bucca  vartir  pli  voffas  calondas,  a  vofs 
Sabbaths,  fin  ils  quals  vus  vangits  anferael,  a  veits  fteuta  ad  an- 
gufcha.  20 

14.  Mi'  olma  baffegia  voffas  calondas,  a  feftas  da  mincb'on,  las  ean 
a  mi  grevas,  jou  funt  ftaunchels  da  las  purtar  pli. 

15.  [Pro.  1,  28j  A  fcba  je  vus  ftandeits  ora  vofs  mauns,  Icba  zup'jou 
ouncalura  mes  Cßlgs  avont  vus,  a  fcba  vus  je  ureits  bear,  fcba  vus  aud'jou 
buc:  Parcbei  ca  vofs  mauns  ean  pleins  d'faung.  25 

16.  Vus  laveit,  vus  fcbubrieit,  metteit  navend  or  da  mes  oelgs  la 
naulcbadad  da  voffas  actiuus.    Calleit  da  far  ilg  mal. 

17.  [Pf.  34.  15.  a.  37.  27.  Amos.  5.  15]  Amparneit  da  far  ilg  bien,  an- 
qurit  ilg  dreg.  Gideit  quel  ca  ven  fquitfcbaus  fut,  taueit  la  rafcbun  d'ilg 
ierfan,  a  defendeit  la  veua.  30 

18.  Lura  vangit  a  difpitein  ün  cun  'lg  auter,  gi  ilg  Seuger.  Scba  vofs 
puccaus  fuffen  cotfchens  fco  faung,  fcba  dein  eis  daventar  alvs  fco  la  neif : 
A  fch'els  fuffen  fco  fcarlatta,  fcba  dein  eis  effer  fco  launa  alva. 

19.  [p.  7]  Leits  vus  ubadir  A  mi,   fcba  duveits  vus    guder   ilg  bien  da 

la  terra:  35 

20.  Mo  fcba  vus  vus  dufteits,  ad  effes  malubiedis,  fcba  duveits  vus 
vangir  malgiai  da  la  fpada;   Parcbei  ca  la  bucca  d'ilg  SENGER   gi  quei. 

21.  Co  raai  ei  quei  bien  marcau  daventaus  Unna  pitauna  ?  El  era 
pleins  da  dreg,  giftia  maneva  lient,  mo  uffa  ftatten  morders  lient. 

22.  [Ez.  22.  18.  19]  Tieu    argient   ei    daventaus  fpimraa,   [Hof.  4  18]  a  40 
tieu  vin  fpir  ei  mafchadaus  cun  aua. 

23.  Tes  Princis  ean  rebells,  a  cumpoings  da  laders,  fcadin  ten  cbar 
ils  duns,  a  lagegian  ch'ei    vengig   randieu   anqual   prefent.    [Jer.  5.  18. 

4* 


52  Canzun  digl  Vuefch  S.  Valentin 

Zach.  7,  10]  Als  orfans  tengian  eis  bucca  dreg,  a  la  rafchun  da  las  vieuas 
ven  buc  avont  eis. 

24.  Parquei  gi  ilg  Senger,  Senger  Zebaoth ,    iJg  puffent  enten   Ifrael: 
Vae,  jou  mi  vi  cunfortar   ancunter  mes    contraris,   a  vi  far    vandetta  vi  da 

5  mes  anamigs. 

25.  A  vi  volver  mieu  maun  ancunter  tei,  a  fchubriar  lur  ora  tia  fpima: 
A  metter  navend  tieu  zin : 

26.  A  vi  turnar  k  chi  Uerlchaders,  fco  ei  fovan  vidavont,  a  cunfilgiers 
fco  ei  fovan  d'antfchetta:  Lura  vens  ti^  6  Jerufalem,  a  vangir  numnaus  ün 

lOmarcau  gift,  ün  fideivel  marcau. 

27.  Sion  fto  vangir  fpindraus    cun  dreg  a  ses  prifcbuniers   ca  turnan, 
cun  giftia: 

28.  [Job.  31.3.  Pf.  1.6]  Mo   ils  furpaffaders   a    pucconts    dein    aufem- 
laraeng    ir    a    frufta,    a    quels    c'ban    bandunau    ilg    SENGER    dein    vangir 

15  confummai. 

29.  Parcbei  ca  vus  ftueits  ftar  cun  turp    cun    vofs  f  ruvers,    tiers   ils 
quals  vus  veits  viefs  daleg,  a  cun  zanur  cun  vos  orts,  ca  vus  veits  ligieu  ora. 

■f.  q.  e,  Cun  vofsjdolatria,  ca  vus  figeits  fut  ils  ruvers. 

30.  Parcbei  ca   vus  vangits  ad  effer  fc'  ün   ruver  ca  perda  fia   felgia, 
20  a  fc'  üuna  fantauna  fenz'  aua. 

31.  Cura  cb'ilg  pli  ferm  ven  ad  effer  fco   ftuppa,    a  fia  lavur  fc'ünua 
brinzla:  C'ammadus  s'anvidian,    ca  nagin  poifig  ftizzar. 


CANZUN  DIGL  VUESCH  S.  VA- 
LENTIN. 

Cauziin  Digl  glorius  Vuefch  S.  Valeutiii;  a  Paüadnz  da  Peter  Moroii,  gl'On  1720 

[f.  1»]  NIefs  Soing  Vuefch  Soing  Valentin  Tfcheu  en  Pigniu  han  er  gudiu 

Patrun,  ä  Troftiader,  Sia  Soingia  prefchienfcha. 

Ha  cultivau  tocca  la  fin  15  Nu'  l'ha  muffau,  bein  declarau 

La  Veigna  digl  Salvader  La  glifch  della  Cardienfcha. 
5  Enten  Paffau  in  grond  Marchau 

Hai  faig  la  fia  enciatta,  Pli  lonfch  ei  el  jus  ä  pardagar 

Mo  gliez  fchorvau  Pievel  ftinau  [f.  Ib]  Sia  Soingia  Doctrina, 

Enconter  el  rebatta.  Vefs  al  caflau,  ä  flanziau 

20  Vertits  per  tut  adina, 

El  bandifchaus  muort  la  verdad  Siu  converlar,  fiu  demanar 

10  Patientamein  comporta  Terlifcha  fenza  maclas, 

Quella  cun  tutta  Soingiadad  Sia  buntad,  ä  Soingiadat 

En  autras  Tiarras  porta,  Emprova'el  cun  Miraclas. 


Canzim  digl  Vuefch  S.  Valentin 


53 


25  Sia  Vra  della  mort  k  gli 

Ei  ftada  revelada 

Ch'el  quefta  vitta  detti  fi 

Cun  ina  fin  beada: 

Ha  fadigiau,  bein  merittau 
30  Sia  lavur  friggeivla 

In  bien  maus,  ä  fin  tuts  graus 

Ver  vitta  ventireivla. 

Sia  apoftolica  lavur 

Biä  Olmas  gudognava; 
35  Agli  porfchevan  gro[n]d'  honur 

Per  tut  nua  ch'el  mava 

Spendend  fees  gijs  per  il  Parvijs 

Quels  eigl  Tirol  finefche 

Bein  paregiaus,  bein  troftiaus 
40  Siu  Spirt  ä  Diu  unfrefche. 

El  ha  ä  uns  per  Scazzi  fchau 

Sia  Capluta  faiggia 

En  quella  nus  il  temps  paffau 
[f.  2*]  Ven  giu  ina  grond'nrbida 
45  De  puder  ver,  k  poffeder 

Sehe  giö  fin  el  miravan 

Crudeivels  Egls  de  lur  tfchiogs  vegls 

Ch'en  vitta  il  bandefchavan. 

üffa  quei  liug  per  fiu  Patrun 

50  Soing  Valentin   honura 

Cuorre  tier  el  cun  devotiun, 
El  biä  favurs  procura, 
En  temporals,  k  Spirituals 
Bafengs  tonts,  che  fufpiran 

55  Per  ils  gidar,  k  troftiar 
Sees  Egls  mieivels  miran. 

Della  malfogna  de  quei  mal 
In  mal  non  medegeivel 
Siu  riug  fco  Miedi  principal 
60  Sä  raedegar  maneivel 


Sin  auters  graus  ven  el  ciamaus 

Per  troft,  agit,  ä  fpunda 

See  glorius,  miraculus 

Soing,  cb'als  bafegns  refpunda. 

65  Sia  fpendida  en  tont  amur 

Ludeivia  Soingia  vita 

Sin  Tfchiel,  Sil  Mund,  zun  grond'honnr 

Vengonzamein  merita 

Tuts  pon  ludar,  ad  engratiar 
70  Las  gratias  recievidas 
[f.  2b]  Nizeivlaraein,  buldonzamein 

Tras  el  da  Diu  urbidas. 

Negina  dei  fe  ftermentar 

De  far  enqual  viadi 
75  Sch'in  giö  ftuefs  bein  lunfch  paffar 

Enten  quei  Salvadi, 

L'hä  meritau,  chei  vegni  dau 

Honur  cun  liunga  ftenta 

Siu  devotius,  fchel  ei  mendüs 
80  Megliura,  ä  fauns  daventa. 

0  glorius  Soing  Valentin, 
Sin  Tfchiel  en  aulta  gloria 
Nus  te  ludein  a  benedin, 
Schein  tei  mai  ord  memoria: 
85  En  muncaments  ä  maunglaments 
Vivin  nus  tfchou  adina 
Veglias  udir,  ä  nus  urbir 
Gratia,  ä  vertit  Divina. 

Che  nus  enten  furvetfch  de  Diu 
90  Fideivlamein  vivien 

Cur  igl  Solegl  nus  va  rendiu 

Er  nus  tier  tei  vegnien 

Per  felegrar,  ä  Dieus  ludar 

En  fia  Cuort  beada 
95  Perpetnamein,  ä  dulciamein 

0  vitta  confolada! 

Amen. 


54 


Hißtoria  da  Barlaain  et  Giosafat 


HISTORIA  DA  BARLAAM 


(Ineditum  nach  Ms.  Pb.) 
[p.  66]  alura  in  Demuni,  pli  fchentilDe 

5 

tuts    igls    auters,    ei    l'ames,     ü   Jus 

enten  glienteleig  de  Dina  De  quellas 
Dunichallas,  la  qualla  Giofafat 
teneva    igl    pli   Gar,    che    tutas   las 

10 

autras,     ad    enl'cheiva    a    rolchanar 

Con  Giofafat,  a  di: 

„Ti  eis  Giuvens,  ad  iou  fun  Giufna : 

ti    eis     bials,    ad     iou     fun     bialla; 

15  ti  eis  purfchals,  ad  iou  fon  era 
purfchalla;  ti  eis  fchentels,  ad  iou 
fon  fchentela;  ti  eis  Chriftgiaun, 
ad  iou  fon  Pagauua;  pero  ti  mi 
vens    ä    Convertir    tier   la    chardien- 

20fcba  Chriftiaua,  ä  vengns  a  gudi- 
niar  ina  Olma  a  tiu  Seg'.  Diu, 
fche  ti  prendes  Deleig  Della  mia 
perfunaj  finaquei  che  iou  pofsi 
efser    tia  Dona,   che   nus  podeigien 

25  goder  la  leig; 


30 


ä    fapis     era 

che       foing      pieder 


35—     —      - 

H    era     giu     Doiia      a      feglielonza; 
ad  afchia  podeiu  nus  era  far,  nus  per 


II. 

(Ineditum  nach  Ms.  Q.) 

[f.  45a|  Mo  fin  quei  ha  in  Demuni,  pli 

fchen- 
til,  che  igls  auters  ....  bein 
obfervau ,  che  Giofafat  haveva  pli 
de  char  inna  de  quellas  Dunfchallas, 
[f.  45^]  che  tuttas  las   autras,   el   ei 

afchia  a 
quellajus  enten  igl  Spert,  et  enciet  ä 
rafchunar  Cun  Giofafat;  fchent:  — • 
„Ti  eis  Giuvens,  et  jeu  fun  giufna; 
ti  eis  bials,  et  jeu  fun  bialla; 
ti  eis  Purfchals,  et  jeu  fun  Purfchala; 
ti  eis  fcheitils,  et  jeu  fun 
fcbentila;  ti  eis  Chriftgiaun, 
et  jeu  fun  Pagauna;  e  perquei  pia 
vegnes  ti  mei  Converter  tier  la  Cardien- 
fcha  Chrift[i]ana  e  vegnies  a  gudi- 
guiar  ina  Olma  a  tiu  figr.  Diu 
e  fche  ti  prendes  Deleitg  da  mei, 
— ■  —  — ;  fche  pofs  jeu  efer 
la  tia  Conforta,  e  nus  podein  viver 
enfemen  enten  igl  Matrim[o]nio 
fenza  Puccau.  Vefas  bucca  ti,  co 
jeu  fun  bialla !  perquei  fche  pren  De- 
leitg da  mia  Perfuna,  [sjche  forfa,  che 
nus  podein  haver  Figlialonza  en- 
femen; 
igls  quals  podelfen  daventar  Amitgfs] 
de  Diu.  E  ti  fas  bein,  che  igl  tiu  Sig'. 
Jesu  Chriftus  ha  ordinau  igl  fointg 
Matrimoni  ;  e  fapias  aung, 
Giofafat,        che  foing        Pieder 

ha     .      .      giu      Duna      et     affons; 
et    afchia    podein    nus    —    far,    per 


emplenir     igls     fefels     Dil     Parvis;       emplanir  igls  fefsels  digl    S:  Parvis. 

40 —    ti     ^»8    fchon,     che    chu[r]ce    in       E    ti     fas    zun    bein,    che  Cura    in 

puccont       Tuorna       a      peuetienzia,       Pucont  feconverta   e  fa  Penetienzia, 


Historia  da  Barlaam  et  Giosafat 


55 


ET  GIOSAFAT. 

III.  IV. 

(Ineditum  nach  Ms.  Cp.)  (Ineditum  nach  Ms.  C.) 

[p.  155]  alura  in  demuni,  Pli  schentil  [p.  75]Lura  hainDeraunif'accorfchiu, 

de  tuts  ig]    auters,    ei  semes,  u  ius  quala      de      quellas     Giiifnas      Gio- 5 

enten  igl  enteleig  ded  ina  de  quellas  lafat      teneva      pli      char,     —     — 
dunschallas,     la     qualla      Giosafath 

teneva    igl    Pli    car,    che    tuttas   las  ad      ella      a     enciet     a      rafchunar 

autras,    ad    entscheiva   a    roschanar  cun    Giol'afat^    ichend :  10 

cun  Giosafath,  a  gi:  

„ti  eis  giuveus,    ad  ieu    sun  giufna;  ,,ti    eis    bials,    ed   jau    Sun    bialla; 

ti    eis    bials,     ad    ieu    sun    bialla; 

ti    eis   Purschals,    ad    ieu    sun    era  ti  eis  Purfchals,  ed  jau  Sun  Purfchalla 

Purscballa;  ti  eis   schentils,    ad  ieu  .     •     .     .     • 15 

sun  era  schentilla;  ti  eis  Christgiaun ;   ti    eis  Chriftgiaun, 

ad   ieu    sun    Pagailna;     Pero    ti    mi  ed    jau    Sun    Pagauna;     afchia    mi 

vens     a    convertir    tier    la    cardien-  vegnes    ti  a   convertaer  tier  tia  car- 

scha  chriftiana,  [p.  156]  avens  agudi-  dieulcha      .      .      a      vegnes      guda- 

gniar    ina    olma    a    tiu    Signur  Diu ;  gnar    in    Olma    a    —   —    —    Diu ;  20 

fchetiPrendes[deleigJdelleigdellamia  Iche       ti       confentes       a     mi     .     . 

Persuua;  sinaquei  che  icuPoffi  effer  •      •     •      Sinaquei      che      jau      pofsi 

tia      duna;      che       nus      Podeigien  ^^sfi*    tia    Duna ,    a    podein    femari- 

guderlaleig; <^ar     enfemen;      vefas      bucca,      co 

jau    Sun    bialla?     —     —     —     — 25 


—     —     —     —     .     .     nus    vegnm 
forfa     a    Survegnir    affons     —     — 


a      Sapes, 

Pieder 

figlionza ; 


—  —     —     che    pon    el'ser    amigs  30 
de  Diu.     ti   Sas    bein,    che  Segnier 

—  —      —     ha    fchentau    Si    il    S. 
Sacrament  dellaleig;  aSapiesGiofafat 

—  —     —     —     che  era  S.  Pieder 

ha     giu     fe    niaridau ,35 

ed  afchia  pudein  nus 


era  che  soing 

ha     era     giu     duiia      a 
ad    aschia    Podein   nus    era  far   nus, 
Per  en  Plenir 
igls  selTels  digl         Parvis;       [p.  76]  emplani  ils  fefsels  dil  Parvis; 

.     ti     sas     schon,    che     churche    in       a    ti     Sas    bein,     che     cura    che    il 
Puceont       tuerna      a       Penetienzia,       puccout     turna     a    far    penetienzia,  40 


56 


Historia  da  Barlaam  et  Giosafat 


cbe  tuts  ils  Aungels  del  parvis 
fan  .  .  gronda  fial'ta  enten 
tfchiel  i\  von  la  fatfcha  De  Diu." 
Set  Curclie  Giofafat  a  giu  luliu 
afchi  fabiameing  tfchintfchar  quel'ta 
Donfchalla;  cli'  ella  vegli  De- 
ventar  Chriftgiaun;  sehe  Teva,  della 
leig      fo9      fehl       foingia 

10  a  buiia  Caufsa;  a  Kartent  De 
gudiniar  ina  olma  —  a 
Diu;  et  era  [p. 67]  che  la  Cham  gU 
moleftava  per  la  tentatziun 
digl    Derauni,     a    per     la    beletzia 

löDella  Giufna,  fchei  lel  buna- 
meing  ftaus  Convertius,  a  per  Curdar 
enten  igl  puccaü:  mo  ladinameing 
igl  fpert  foing  ei  vegnius  enten 
el ;     ad   el    ei    era    fernes  enfchanu- 

20glias,  ad  a  entfchiet  a  Tar  orat- 
ziun  a  Diu,  fchent:  „o,  fegner 
Jesu  chrifti!  veigies  mifericordia 
de  mei ,  pauper  puecon ;  pertgei 
jou    Ton    fper    la   mort,    ad    iou  pos 

25  pucca  pli  nai  fedefender  de  quefta 
con  cupltza  carnala!  mo  mi 
veng  enagit ,  miu  fegniur!" 
et  ften  Giofafat  enten  la  oratziun, 
fche    Dat    el   a   tiara  a    fedormenta; 

30  et  ladinamei[u]g  fiu  fpert  fova 
portaus  entfchiel,  a  von  la  fatfcha 
De     Diu ;      agli     fova     mufsau     la 

Gloria  del  parvis,  al    gliorden  digls 

35 

Aungels    et  Digls    Patriarxs,    adels 
profets,    ä    ver    igls    Apostels    adina 

gronda    guänditta    de  Cavaliers,    de 
40  purfchals  a  purfchallas ;  a  quels,  che 

portaven      Giofafat,       Cantaven      a 
figieven    fiafta     a    fcheven:    „quefts 


IT. 

che  tuts  igls  Aungels  digl  Parvis 
fan  zun  gronda  fiafta  enten 
tfchiel,  avon  la  fatfcha  de  Diu." 
E  Cura  che  Giofafat  haveva  udiu, 
afchi  fabiamein  plidar  quella 
Dunfchalla;  ech'ella  volefsi[f.46»]  da- 
ventar  Chriftgiaun ,  e  che  igl 
Matrimoni,  ner  Leig  fufsi  ina  Cauf- 
sa foiutgia,  e  buna;  Cartent  de 
Gudigniar  inna  Olma  a 

Diu ;  et  era  perquei  che  la  Carn 
Eel  ftimulava  per  las  1'entaziuns 
digl  Demuni,  e  per  la  Bellezia 
della  Giufna,  fche  era  El  buna- 
mein fco  viuls,  per  Confeutir 
tier  igl  Puccau;  Mo  ladinamein 
ei  igl  Spert  S  .  .  viguius  enten 
Eel;  et  Eel  ei  pufpei  fenfchunu- 
gliaus ,  et  ha  entfchiet  a  far  Ora- 
ziun  tier  Diu,  fchent:  „0,  Sig*". 
Jefus  Chriftus!  hagies  po  Mifericordia 
de  raei,  pauper  Puccont;  pertgei 
jeu  fun  de  tier  della  Mort,  e  pos 
mei  nuot  pli  fedefender  de  queft 
Defideri  Carnal;  fche  ti  o  miu 
Signiur  e  Diu,  mei  gidas  bucca!" 
e  fteut  Giofafat  enten  la  Oraziun, 
eis  Eel  curdaus  per  tiarra,  dormentaus. 
Ei  aber  ladinamein  enten  igl  fpert  ftaus 
portaus  enten  tfchiel  e  prefenta[u]s 
avon  Diu;  et  ei  glei  a  gli  vigniu 
mufsau  tut- 
ta  la  Gloria  digl  Parvis ;   igls  Chors 

digls 
Aungels,  tuts  igls  Patriarchs  e 
Profets,  et  era  vefsa  El  igls  Apoftels, 

et  ina 
gronda  quantitat  de  Cavaliers,  e 
Purfchalls    e  Purfchallas.     E    quels 

Aungels, 
che  Cantont  e  figent  Fiafta  porta- 
ven      Giofafat,       fchevan:       „quels 


Historia  da  Barlaam  et  Giosafat 


57 


in. 

che  tutts  igls  aungels  digl  Parvis 
fan  gronda  fiafta  enten 

tschiel ,  aA^on  la  fatscha  de  Diu. 
et  curche  Giosafath  a  giu  i;diu, 
aschi  sabiameing  tschiutschon  quefta 
duuschalla;  chella  vegli  deven- 
tar  chrif'tgiauna,  a  sclieva,  che  la 
la  leig  fus  schi  sointgia  a 
buna  causa  ;  a  cartent  de 
gudigniar  ina  olrna  —  a 
Diu;  et  era  —  che  la  carn 
gli  moleftava  Per  la  tentaziun 
digl  demuui;  a  Per  la  Bellezia 
della  ginfna,  Sch'eis  el  bunameing 
ftaus  convertius  ^  a  Per  curdar 
enteil  igl  Puccau ;  mo  ladinameiug 
igl  SPirt  Soing  ei  vignius  enten 
el,  ad  el  ei  era  semes  enschauuiglias^ 
ad  a  eutschiet  a  far  ora- 
ziun ,  a  Diu  nchent:  „o,  Segnier, 
Jesu  Chril'ti!  veigies  misericordia 
de  mei,  PauPer  Pucont;  Pertgei 
ieu  sun  sPer  la  mort,  ad  ieu  Pus 
bucca  pli  mi  sedefender  de  quefta 
concuPisieuzia  carnala;  mo  mi 
vegn  an  figit,  min  signiur!^' 
et  fteut  Giosafath  enten  la  oratiun, 
sehe  dat  el  a  tiarra  a  sedormenta ; 
et  ladinameing  siu  Spirt  fuva 
Portaus  entschiel  avon  la  fatscha 
de     Diu ;      agli      fuva      mnffau      la 


IV. 

che  tutts  ils  Aungels  dil  Parvis 
fan  —  —  fiasta  en  —  — 
Ciel ,  avon  la  fatfcha  da  Diu. 
Cura  che  Giofafat  ha  udiu  5 
difcurer  afchia  perdertameing  de 
quella  Dunfchalla  ;  a  che  ella  vegli  da- 
ventar  Chriftgiaun ,  a  fcheva  che 
la     leig     fufsi     afchi     Sointgia     — 

—  —  —  —  —  cartend  de  10 
gudagnar  in  olma  a  Diu; 
ad  era  pertgiei  la  carn 
ftimulava  el  per  las  tentatiuns 
dils  Demunis ;  a  per  la  bellezia 
della  Giufna  voleva  el  buna- 15 
meing         fevolver         a         confentir 

— •   —    al    puccau;    mo    ladinameing 
ei    il    Spirt   Soing    vegnius    Sur    el, 
ad        ha        femefs         enfchaniiglias 
ad      ha      enciet      a      far       oraziun  20 
tier      Diu      fchend:       „o,      Segner, 
Jesus    Chriftus !      agies    raifericordia 
de     mei,      —      puccont;        pertgiei 
jau  Sun  vi   tier  la    mort,   a  mi    pofs 
bucca    —    —    defender     da    questa  25 
tentaziun       carnala!       —       —       — 
fche    ti     mi    vegnes     bucca     enagit."' 
e   ftend   afchia   Giofafat  cn  l'oraziun, 
eis  el    dauf  a  tiarra  dormentaus  via; 
ad   ei    ladinameing    vegnius   retraigs  30 
en     Spirt     Sin     Ciel      —      —      — 

—  —  ,    a    gli    ei    ("tau    mufsau    la 


Gloria  digl  Parvis,  a  igl  ucrden  digls        Gloria  dil  Parvis,  ed  ils  Uordeus  dils 


aungels ,    et    digls  Patriarcs   a   digls 
Profets;    a  vei  igls  Apoftels  ad  ina 

gronda     quantitat    de  Cavaliers,    de 
Purschals     e    Purschallas ;     a    quels 

che  Por- 
taven  Giosafath,  cantaven  a  fi- 
gievan    fiafta,    a    schevan:     „quefts 


35 

Aungels,     dils     Patriarchs,     —    — 
Profets;  e  ha  viu  ils  Apoftels,  [p.77] 

ed  in 
gron  diember  —  —  —  de 
Soings  ePurfchallas;  a  quels  Aungels,  40 

che  portaven  Giofafat,  cantond  e  le- 
legrond    —    —    fchevan:     „Quests 


bS 


Histuria  da  Barlaam  et  Giosafat 


I. 

en  igls  marters,  ch'en  mortzs  per 
amur  de  Jesu  Cbrifti!"  ä  pi  vei 
ina    claretzia   de    umens   a    feranas, 

che  eran  ton  bials  ad  alf's,  che  Gio- 
l'afat  podeva  bucca  l'etzigiar  de 
urdar  auonda,  a  di  agli  Anngel: 
„tgei  gliaut  ei  queft  chi,  afchi  bia(b)la? 

10  et  gliaungel  di :  „quelt  en 
purl'challi,  che  au  obl'ervau  lur 
purfcheladi  a  diu,  ad  en  bucca 
Curdai  eunegin  puceau  Della 
Carn,     adan    conpatiu    feg     eucun- 

15ter    igl    munt;     ad    en    Gunter    la 

Garn,  a  ad  Gonlervau  fchiuber 
lur  virginitat;  a  fche  ti  con- 
l'ervas  l'chiuber  tiu  purfchiladi 
20a  diu,  fche  eis  ti  mes  con  quefta 
Bialla  gliaut!"  a  pi  gli  porta  El 
liufiern,  a   lau  vei  el  il  Luccifer,  k 

tuts     auters     Üemuuis ;     ä     pi      vei 

25  las     peinas     dels     puccons     a    Gon- 

demnaus  ad  auda  [p.68]  iglGarir  a Bar- 

'  gir    Grudeivels    de    quels,    che    eran 

en    quei     liug;     a     vei     turmenton; 

30  et  ladinameing  entfcheiv'  el  a 
bargir,  ä  veva  gronda  tema. 
alura  glaungel  gli  di:  „sehe  ti 
as  viu  las  peinas  dels  puccons, 
fche    vi     iüu    turnar     tiu     fpert     en 

35  tiu     tgirp     el    mont;     api    Gonferva 

bein    tiu    purfchaladi;    a    te    pertgi- 

ri    bein.   De    far    puceau;    k    l'eigies 

40 

niifsericordeivels       Guls       paupers! 

fche    vegü8    ti    ä    furvegnir     quella 


II. 

een  Martirs,  e  quefts  een  morts  per 
Amur  de  J  esus  Ghrifto !"  alura  vefseve 
el  inna  gronda  Quantität  de  Gliaut, 
[f.  46'']  fco  uraens  a  femnas  che 
eran  ton  bials  et  alfs,  che  Gio- 
fafat  podeva  bucca  fefatziar  de 
urdar  quels,  e  gi  ad  fees  Aungels: 
„Tgei  Pievel  ei  quei,  chei  afchi  bials?" 
et  igl  Aungels  gin:  „Quelts  een  tuts 
Purichals,  igls  quals  han  falvau  igl 
Purfchaladi  a  Diu,  ed  han  bucca 
Gorompiula  lur  Garn  entrasiglsDeleigs 
Garnais ;  e  fche  ti 

vegnes  generufa  e  taflframein  enten 
igl  Mund  encun- 
ter  la  Garn,  vegniefs  igl  tiu  Pufchala- 
di  adin  falvar  fchubers,  —  — 
fche  vegnies  ti  ina  gada  enten 
efser  dumbraus  denter  quei 
Diember!"  Alura  han  ei  manau  El 
enten  igl  Uffiern;  et  Eel  ha  leu  viu 

Lucifer 
e  tuts  igl  auters  Demunis,  et  alura 
las  Peinas  digls  Pucons  —  —  , 
et  ha  udiu  il  gron  grarir  e  crudeivel 
plidar,  che  quels  figeven  en- 
ten quei  Liug  5  el  ha  viu  co  quels 
vignevan  tormentai; 
e  ladinamein  ha  El  entfchiet  a 
bargir,  et  ha  giu  zun  gronda  Tema; 
et  igls  Aungels  gin  a  gli:  „ti  has 
ufsa  viu  las  Peinas  digls  Pucconts ; 
et  afchia  lein  nus  Tei  pufpei  tornar  fin 
igl  Mund  tei  enten  igl  tiu  Tgierp ;  et 

alura  lau 
Gonferva  bein  tiu  Purfchalladi;  e  te 

pertgi- 
ra  bein,    che  fetl'chies  nagin  [p.  47] 

Puceau,  e 
feigies     Mifericurdeivels     Gun     igls 

paupers ! 
fche  vegnies  ti  a  Gontofch[e]r  quella 


Historia  da  Barlaam  et  Giosafat 


59 


III. 

en    igls    marters,    ch'en  morts   Per 

amur    de    Jesu    Chrifti."  a  Pi    vei 

ina    clarezia    de    umens  a   femnas^ 

che  eran  ton  bials  ad  alfs,  che  Gio- 
safath  Pudeva  bucca  schezigiar  de 
urdar  avunda  gi  agli  aungel: 
„tgei  gliaut  ei  queft,  chei  aschi  bialla '? 
[p.  157] et  igl aungel  gi:  quefts  en  Pur- 
schals, che  an  observau  lur  — 
Purschalladi  a  Diu ,  ad  en  bucca 
curdai  en  nagin  Puccau  della 
carn,  ad  an  conbatiu  fig  encun- 
ter     igl     mund,      ad      eucuuter     la 

carn,  ad  ä  couservau  schubers, 
lur  virginitat ;  a  scha  ti  con- 
servas  schuber  tiu  Purschalladi 
a  Diu,  sehe  eis  ti  mes  cun  quel'ta 
bialla  gliaut!"  aPi  gli  porta  el 
eigl  uffieru,  a  leu  vei  el  igl  luzif'er 

a  tuts  auters  deraunis;  a  Pi  vei 
las  Peinas  digls  Pucons  —  — 
—  — ,  ad  auda  a  garir  a  bargir 
crudeivel    de    quels,    che    eran     en 


quei 


liu{ 


vei      turmenton ; 


et  ladinamein  entscheiva  el  a 
bargir,  a  veva  gronda  tema. 
alura  igl  aungel  agli  gi:  „sehe  ti 
as  viu  las  Peinas  digls  Pucons, 
sehe  vi  ieu  turnar  tiu  SPirt  euten 
tiu  tgierP,  eigl  muud ;   a  Pi  couserv: 

bein  tiu  Purschalladi ;    a    te  Pertgi- 

ri    bein^    de    far  Puccau;    a   seigies 

misiricordeivels         culs        PauPers ! 

sehe     vens     ti     a    survignir     quella 


IV. 

en  ils  Martirs,  che  en  morts  per 
amur  de  Diu."  Suenter  ha  el  viu 
ina  compagnia  de  Umens,  e  Femnas, 

5 
che  eran  ton  bials,  ed  alfs,  che  el 
pudeva  bucca  avunda  mirar; 
ed  ha  emparau  ils  Aungels: 
„tgiei  gliaut  ei  qaesta,  afchia  bialla?" 
Ils  Aungels  han  refpondiu:  „quests  10 
en  Purfchals,  ils  quals  han  Salvau  la 
Purfchalladat  a  Diu,  ed  han  bucca 
tartau  lur  carn  con  deleigs 
carnals ;  —  —  —  a  fche  ti 
vegnies  ad    iirigiar    conter    la    carn  lo 

Sin  il  mund,  a  vegnies  a  mantener 
fchubers    —     —     —     —     —     — 

vegnes    ti     era     mefs    denter    quest  20 
diember!"   Suenter  han  ei  manau  el 
en  il  uffiern,  nua  che  el  ha  viu  lucifer 

a  tuts    ils    auters  Demunis;    fco    era 
las    peinas     dils     pucconts     —     —  25 
ne     ha     udiu      il      grir      e       bargir 
che     figeven     quels ,    che     eran    en 
quei     liug;      a     vafeva     tormcntar; 


ha  el  enciet 

e     bargir.       —     — 


30 


fche 

temer 

Iura  han  ils  aungels  deg:   „Ufsa  has 

tiera  viu  las    peinas    dils    pucconts; 

afchia    lein     nus     turnentar    en    tiu 

tgierp      Sin    il     mund;     a     fche    ti  35 

vegnies     a     ie[p.  78] mantener    Pur- 

fchals,    a 
bein  fepertgirar  dils  puccaus,  a  vegnies 


40 


ad  e(ser  mifericordeivels  cun  paupers, 
vegnies     ti     haver     quella     —     — 


6U 


La  Veta  da  Sointgia  Genoveva 


I. 

Gloria,  la  qualln  ti  as  viu  enten 
ilg  l'oing  parvis,  a  vou  la  fatfcha 
De  Diu;  a  (che  ti  fas  autra  vifsa, 
bk  fas,  u  vivaa  fuenter  la  volentat 
de  queft  fault'/s  munt,  a  Della  Carn, 
l'cli'eis  ti  mes  En ,  Deuter  quel'ts 
Demunis ,  ad  ardtr  a  bargir  enten 
perpetten!"  Cnrelie  Gliaungel  a 
lOgiu  deg  quelt,  fchal  portau 
l'olraa  de  Giol'afat  enten  queft 
mont,  el  fiu  tgierp. 


II. 

Gloria,  la  qualla  ti  has  viu  enten 
igl  foing  Parvis,  avon  la  Fatfcha 
de  Diu ;  e  fche  ti  vegns  far  Contrari, 
e  vegns  a  far  fuenter  la  voluntat 
de  queft  faulfs  Mund,  e  della  Carn, 
fche  vegnies  ti  a  vegnir  mezs  enten 
quella  gronda  Calira  e  felamentar 
et  arder  Cun  igl  Deraunis!"  E 
gietg  quei,  han  igls  Aungels  portau 
L'  Olma  de  Giofafat  fin  igl  Mund, 
enten   fiu  Tgierp. 


LA  VETA  DA  SOINTGIA 


I. 


15  (Ineditum  nach  Ms.  f.) 

[f.  9^]  ilgs  treis  gis  eis  ella ida 

aung 
plinauon  enten  ilg  dasiertt,  et  ha 
filg     fuentter      enflau     ina     Russr.a 

20  u  tauna  enten  in  grep,  et  leu 
speras  ina  fauttanna  Cun  auua ; 
quest  liug  ha  ella  cun  grond 
engratiament         retschiert ,  Vall 

SCO    dius    a   gli    ues    quei    dau,    et 

25  ha  priu  auoiit  Seseza,  de  Cum- 
planir  —  —  —  —  ils  gis  da 
sia  uetta  cau  entten  questta  tauna. 
enten  quefta  —  ha  ella  pinau 
tier     in     leig    Cun    dafcha    e     roma 

SOpieng;  auter  —  haueua  ella 
nuot  cau  cun  ella,  che  las  iaruas, 
che    leu    carscheuan,     e    las     ragis, 


U. 

(Ineditum  nach  Ms.  Ga.) 

[f.  10  b]  il  tiertz  de  ei  fella  puspei  ida 

aung 
plinavout  enten  il  defiert,  et  ha 
fil  fuenter  enflau  ina  rusna 
u  tauna  enten  in  grepp ,  e 
fperas  ina  fantauna  —  — ; 
quefr  liug  ha  ella  cun  — 
engratiament  reicert  ,  quäl 

fcho  Diaus  aves  agli  quei  dau ,  et 
ha  priu  vou  fefeza,  de  com- 
plenir  —  —  —  ils  dys  de 
fia  veta  cau  enten  quefta  tauna ; 
enten  quella  —  ha  ella  pinau 
tier  in  legett  cun  dailcha  a  roma 
de  pi'ug;  auter  aber  haveva  — 
uuotta  —  —  che  las  jarvas, 
che  lau    carfcheva ,    e    las    ragifch. 


che     leu     secataven,     per     sustaner  che     lau     fecatava,     per     fuftentar 

35  e    trer   uia   tras  quei    pia,    che    ella  a   trer   via    tras    quei     pia    che    ella 

manaua    (ven)ina     vetta     Streingia,  mauava         ina         veta         ftrengia, 

ton        pleinna        d       Cumber ,      —  ton       pleiua       de       Kumber,       — 

munglame[n]s.     [f.  9^]   Ella  pardeua  ä       munglamens.        fe       fefperdeva 


La  Veta  da  Sointgia  Genoveva 


61 


m. 

gloria,  la  qualla  ti  has  viu  enten 
igl  foing  Parvis ,  avon  la  Fatscha 
de  Diu;  a  sehe  ti  fas  autra  viffa, 
a  fas ,  u  vivas  suenter  la  voluntat 
de  queft  faulz  mund  ,  a  della  carn, 
sch'eis  ti  mes  en,  denter  quefts 
Demunis,  ad  arder  a  bargir  enten 
PerPeten!"  a  curca  igl  Aungel  a 
giu  gig  queft,  schal  Purtau 
la  olma  de  Giosafath  enten  queft 
mund,  en  siu  tgierP. 


IV. 

gloria,  che  ti  has  viu  en 
il  Soing  Parvis ,  avon  la  fatfcha 
de  Diu;  mo  sehe  ti  vegues  a  far  autra 
visa  Suenter  il  voler  —  ■ —  —  5 
de  quest  fauls  mund  a  della  carn, 
vegnies  ti  betts  en  quei  fiug, 
a  —  bargir  ed  arder  cun  ils 
Demunis !"  —  —  —  —  a 
deg  quei,  ban  ils  Aungels  por- 10 
tau  Sia  olma  en  il  tgierp ,  Sin 
quest  mund. 


GENOVEVA. 

UI. 

(Ineditum  nach  Ms.  Fg.) 

[p.  361  ilg  tiertz  di  eis  ella  puspei  ida 
aunc[a]  biar 
pliuavont  enten  ilg  Defiert,  et  ä 
filg  fuenter  enflau  ina  Rufsna 
ü  tauna  enten  in  grib ,  et 
fperas  ina  fontauna  —  —  ; 
Gueft  liug  ha  ella  Con  — 
engraziament         Retfchiert ,  val 

fcho  Diaus  agli  ves  quei  dau,  et 
ha  priu  avout  fafeza,  de  C(l)om- 
plauir,  —  —  —  —  ils  gis  da 
fia  vytta  cau  enten  quefta  touua. 
Enten  quella  —  ä  ella  pinau 
tier  in  liget  cun  dafcha  ü  Roma 
de  plng;  auter  aber  haveva  ella 
nuotta  cun  Ella,  las  earvas 
che  cou    cha[r]sevan  ^    e    las    Ragis, 

che  lau  fakatavan,  per  fe  fustentar, 
ä  trer  via  tras  quei  pia,  che  ella 
manava  ina  vyta  ftreingia, 
ton  pleina  da  Curaber  — 
a  munglamens,     ses  parteva    [p.  37j 


IV. 

(Ineditum  nach  Ms.  Cff.)  15 

[p.  66]   igl   Tie|r|z    gi    eifs    ella    ida 

eung  biar 
pliAnavon  Entten  igl  Dafiertt,  ett  ha 
Sigl  Suentter  Enflau  ina  Ruefna 
u  teuna  entten  in  grep ,  ad  20 
ina  fantteuna  fperas  —  —  ; 
queft  l^iug  ha  ella  Cun  — 
Engraziammen  Ratschiertt ,  val 
Scho  Dieufs  agli  vefs  —  dau,  ad 
ha  priu  avon  Safseza,  da  Com- 25 
planir  la  Sia  vetta ,  u  igls  gifs  da 
Sia  vetta  Ceu  —  —  —  — . 
entten  quefta  Teuna  ha  ella  pinau 
tier  in  leg  Cun  daseha  a  Roma 
pegn ;  autter  —  haveva  ella  30 
Nuotta  Cun  ella,  las  jarvas, 
Che  lau  Carseheva,  [p.  67j  a  las 
Ragisch[s], 
Che  leu  Cattavan,  per  —  —  — 
Sattrer  via,  tras  quei  pia.  Che  Ella  35 
manava  ina  vetta  ftrengna, 
ton  pleina  da  Cumber,  a  triftezia 
a  munglamens.  Safpardeva 


62 


La  Veta  da  Sointgia  Genoveva 


I. 

ilg  laig  de  siu  sein  tallmeing  che 
ella  lia  bucc  pli  tazar  Siu 
car  affon;  ilg  affon  aber^  quei 
5  inocentt  tschut,  pleins  de  fom, 
tschischaua  ton  gig  ilg  Sein 
de  Sia  cara,  ä  da  tut  ilg  raun 
bandunada  muma,  che  ilg 
Saung  en[staigl]   dilg  laig  ei    curius 

10  ora ;  et  schinauont,  che  quei 
Carin  aungel  haueua  zun  nuotta 
per  sustenner,  entscheueua  ä  pi- 
giura  e  secai-  uia  della  fom; 
ilg     —  —  —    bargir   de  quest  mi- 

löserabell  nierm  impetraua  ilg 
Cor  de  Sia(c)  muma  tal  uissa, 
che  ellä  Steua  per  morir;  zun 
nuota  pudeua  ella  far,  per  veguir 
a    gli    en    agitt^    et  tras  quei  stueua 

20  ella  uer  quei  pauper  —  ierffen 
miser|a|blameing  pirir  und  sterben 
von  dem  Todte.  schinauont  aber, 
che  ella  quei  dollorus  spectachel 
stues     bucca     pli     mirar     tier,     ha 

25  ella  mess  igl  affon  sut  ina 
plontta  ü  pomer,  et  ei  ida  ton 
lunsch  —  dad  eil,  che  ella 
podesi  bucca  uer  quellas  pet- 
tras       larmas       ä       zun      doUorurs 

30  bargir     ä     dar     iss    de     siu     aschi 


n. 

il  lag  de  fiu  fein  talmein,  che 
ella  ha  bucca  pli  faviu  tazar  fiu 
car  Affon;  —  —  —  aber  quei 
innocent  zuz,  pleins  de  fom 
ciciava  ton  (<3)[f|eg  il  fein 
de  fia  Ohara,  e  de  tut  il  mund 
bundanada  Muma ,  che  il 
faung  en  ftailg  dil  lag  ei  curius 
ora ,  e  fchinavon ,  che  quei 
Charin  Aungel  el  pigiarar  a  fekar 
via  della  fom  haveva  zun  nuotta 
per  fefusteutar  —  —  —  — 
[f.  10*]  II  dolorus  bargir  de  queft  mi- 
ferabel  vierm  [penetrava  elg] 
cor  de  fia  Ohara  Muma  tal  vifa, 
che  ella  fteva  per  murir; 
nuotta  podeva  ella  far,  per  vegnir 
a  gl[i]  en  agit,  e  tras  quei  fto[veva] 
ella  ver  quei  pauper  Affon,  orfenet 
miferablamein  [perir]  via  e 
morir  della  fom.  fchinauon  — 
che  ella  quei  dolorus  fpectachel 
ftoves  (morir)  bucca  pli  mirar  tier,  ha 
ella  mes  il  Affon  fut  in 
pomer,  et  ei  ida  ton 
ded 

ver 

e 


lungs  —     — 

pofsi  bucca 

tras  larmas 

bargir  —    — 


el ,     che     ella 
quellas      pe- 
zun        dolorus 
de     fiu     afchi 


carr,         bandunau         affon.  lau 

ä         ella  sames         eushanoglias 

et     clomau     sura     ilg     agit     da     il 

35  buntadeiuell     deiu,    che     ell(a)    ha 

stauiu     udir :     —  —  —  —    —  — 

—   —   —     „0  miu  diu!  scheua  ella, 

eis     ei     pusseiuell ,     che     tia    diuina 

40maiestatt,     o      dulsch      Spindrader, 


Ohar  e  bundanau  Affon.  lau 
ha         ella         fernes  enfanuglias 

a         Clamau        —  anagit  il 

buntadeivel    Diu,     che     el    ha     sto- 

viu  ella 

—  —  „0  miu  Diu,  fcheva  ella, 
ei  fei  pofseivel,  che  tia  divina 
Majeftat,       0      dulfch      fpindrader 


posi     mirar    tier   Senza    Oompasiun       pofseis  guardar  tier  feuza  compofsiun 


La  Veta  da  Sointgia  Genoveva 


63 


ni. 

ilg  laig  de  fiu  fein  talmeing,  che 
ella  ha  bucca  pli  faviu  tazar  fiu 
char  Affon;  ilg  Affon  aber  quei 
inozent  zufch  —  de  fom 
tfchitfch[ajva  ton  dig  ilg  fein 
de  fia  chara,  e  [da]  tutt  ilg  mnnd 
bandunada         numa,  che  ilg 

loing  enftailg  dilgs  laig  ei  Curius 
ora,  et  fchinavont  che  quei 
Carin  aungel  haveva  zun  nuotta 
per  fefustentar,  Enfchaveva  el  k  pi- 
girar  e  fechar  via  della  fom, 
ilg  Dolorus  bargir  de  queft  mi- 
ferabel  viermet  penetrava  ilg 
cor  de  fia  chara  muma  talvisa 
(che)  che  ella  fteva  per  morir  ;  zun 
nuotta  pudeva  ella  far  per  vegnir 
a  gli  enagit;  et  tras  quei  ftueva 
ella  ver  quei  pauper  —  orfenet 
miserablameing  pirir  via  a 
murir  della  fom.  fchinavont  aber 
ch'  ella  quei  Dolorus  fpectakel 
ftoves  bucca  pli  mirar  tier,  ha 
ella  mes  ilg  Affon  fut  in 
.  .  .  pomer,  et  ei  ida  ton 
lunfch  .  .  ded  el ,  ch'  ella 
podefsi  bucca  ver  quellas  pi- 
tras  larmettas  k  zun  dolorus 
bargir,      e     darys       de      fiu     aschi 

char  ä  bundanau  Affon.  lou 
ha  ella  fames  Enfchianuglias 
et  Claraont  fura  ilg  agit  dilgs 
Bontadeivel  Diu,  ch'et  ha  ftoviu  ella 


IV. 

igl  laig  da  Siu  Sein  Talmeing,  Che 
ella  ha  buca  pli  Saviu  Tazar  Siu 
Car  Afon;  ilg  Afon  Aber,  quei 
Inozen  Cutt,  pleins  da  fom  5 
Tschi[s]chava  ton  gig  igl  Sein 
da  Sia  Cara  numa  a  da  tutt 
ilg  mund  bandunada,  che  ei 
Seung,  enftaigl  lag  Kureva 
ora;  ad  aschi  auavoii,  Che  quei  10 
Carin  Eungell  haveva  zun  Nuott 
per  Suftaner,  ad  Enttschaveva  a  pi- 
giarar  a  Secar  via  della  fom; 
ilg    Dolorufs     bargir    de     queft    — 

—  viermett  Empettrava  ilg  15 
Cor  de  Sia  —  muma  tal  vifsa, 
Che  ela  fteva  [p.68]  Per  murir;  zun 
Nuotta  pudeva  Ella  far  per  vignir 
agli  Enagitt,  ett  tras  quei  ftueva 
Ela  ver  quei  pauper  —  jerfen20 
mifserablameing  pirir  via  a 
murir  dela  fom.  Aschi  anavon  abei', 
che  ela  quei  dolorufs  fpecttacell 
ftuefs  Buca  pli  mirar  tier,  ha 
ella     mefs      igl      Afon     Suntt       igl  25 

pumer ,  ad  ei  Ida  ton 
Lunsch  ord  dad  eil.  Che  ella 
ftuefsi  bucca  ver  pli  quelas  pet- 
tras     larmasettas     a      zun      dolorufs 

—  —  —  a   dar  ifs  de  quei  pauper  30 
ett   Siu    aschi    pauper    a    Car     aff"on 
pauper  e    da  tutts  bandunaus.     Leu 
eifs     ella    Samefsa  Enschnuglias    et 
Clamau  [Entten]    Sura    igl    agitt   da 

—  —     Diu,    che    ha    ftuviu    Ella 35 


—    —    „o    miu    Diu !  fcheva    ella 

ei    fei     pusfeivel ,     che  tia    Divina 

meieftat,       o       dulfch  fpindrader, 

poses    urdar    tier    fenza  Compasiun, 


udir;    ad    ha    gieg    en    quefta  vifsa: 
„Ach      miu      Diu!      —      — 
eifs     ei    pufseivell,    Che    la     divina 
[p.  69]    Majeftatt,   A,    dulsch    fpin-40 

drader, 
pofsi  vurdar  tier  Senza  Compafsiun, 


64 


La  Veta  da  Sointgia  Genoveva 


I. 

quallmeing  quei  inocent,  char 
affüu  sto  asclii  inocentameiiig 
pirir  a  sacar  uia  murt  ils  mun- 
5  glameuss  de  Spissa  a  bubroufla : 
uarda  po,  o  misericordeiuell 
diu,  uarda  po  sin  quei  pauper 
uierm    et;    co    eil    stat   a    schi    mi- 

lOserablameing  a  uont  tes  eilgs,  et 
cun  siu  schnueiuel  bargir  a 
dollorus  Suspirs  tei  Cloma  en 
agit,  che  ti  ueglias  po  tribu(i)r 
encual(s)cha      spisa      u       buvronda. 

15  ach    preing     po      erbarm     de    quest 


pauper  a  bandunau         affon, 

a  gli  il  quell  [f.  10 *J  a  liu  bab  Samussa 

20  ton  dirss  e  Rushs  e  sia  itiuma  sa 
bucca  po  gidar.  iau 

vai  nagina  trost  cau  sin  quest 
mund  auter  Che  quei  miu  Car 
affon.       Sehe      ti      pia     quell     ami 

25  preudas  nauen,  sehe  fto  iau 
pirir,  et  era  miserablamtiug 
caü  en  quest  desiert  morir 
Per  charschadeitgna ,  e  dollur. 
Con     tut      pia       dai      a     mi       per 

30ina  trost;  lebe  ui  iau  quell 
trer  sii  tier  tiu  Suruetfch ; 
ues  a  la  dollorusa  groua 
ha  Cumplaniu  Sia  oratiun ,  Sehe 
perneit     mira,    ueng    in     stharua,   a 

35  la  qualla  samusaua  tut  du- 
miastta;        Sestr(i)chaua  eutuoru 

ella;  ual  sco  ella  les  dar  d'en- 
telir,  cl)[e]  Diaus  ella  uessi  cau 
termes,      sinaquei      che      ella      cun 

40  quei  metell  pudesi  sustauer 
ilg  affon.  geuoueua  ha  la- 
dinaraeing         enschonischiu ,        che 


IL 

qualmein  quei  innocent  a  Char 
Affun  fto  afchia  inocentameing 
perir,  fecar  via  murt  ils  mun- 
glamens  de  fpifa  a  bubronda: 
guarda  po,  o  mifericordeivel 
Diu ;  guardi  —  —  quei  pauper 
vierm;       co      el      afchi      miferabla- 


mein  ftar  avont  tes  elgs ,  e 
cun  siu  fleivel  bargir  e 
dolorus  fuspirar  tei  clamar  en 
agit,  che  ti  veglias  po  tribuir 
enqualche  Spifa  u  bubronda. 
Ach  prein  po  erbarm  da  queft 
Affon ,  0  Buntadeivel  Bab  veng 
po  enagit  a  quest 

pauper  e  bundanau  —  orfenet, 
a  gli  quäl  fiu  Bab  .  .  fe  muofsa 
ton     ruchs^     e    la     fia     Muma      — 

—  —  po  bucca  gidar.  iau 
hai  gie  nagina  trost  cua  fin  tiar- 
ra  —  —  auter  che  quei  miu  Char 
Affon.  fche  ti  pia  quei  ä  mi 
prendas        — ,        Iche         fto         iau 

—  —  era  mifera(l)b[l]ameing 
cau  enten  queft  defiert  murir 
per  carfchadegna ,  e  dolur. 
cun  tut  [f.  11»]  pia  [quei  dai|  a  mi  per 
in  troft;  fche  vi  iau  trer  fi 
quei  tier  |tiu]  lurvefch; 
vcs  ha  la  dolorufa  Grova 
compleniu  fia  oraziun ,  [fche] 
perneit  mira,  veng  ina  fcharfva, 
la  qualla  femufsava  tut  du- 
miafta,  e  feftrihiava  entuorn 
Ella;  quäl  fchoellacun  quei  dar  [d']en- 
talir,  che  Diaus  havefsi  ella  cau 
termes,  finaquei  che  ella  [cun] 
quei  mettel  podefsi  fuftentar 
il  Affon.  Gienoveva  ha  la- 
dinamein            encouafchu ,  che 


La  Veta  da  Sointgia  Genoveva 


Ü5 


ni. 

qualmeing  quei  inozentt  ä,  car 
Affon  fto  afschia  inozentameing 
pirir  a  fakar  via  murt  ilgs  mun- 
glaments  de  fpifa,  ä  buvronda' 
varda  po  ,  o  mifericordeivel 
Diu,  vardi  po  —  qxiei  pauper 
[p.  38]     Viermett;      Co      el      afchi 

miferabla- 
meing  ftat  auont  tes  Elgs,  et 
Cun  flu  fleivel  bargir  a 
dolorus  Suspirar  tei  clomar  en 
agit,  cha  ti  veglias  po  tribuir 
Enqualche  fpifa  ü  buvronda. 
ah  pring  po  arbarm  da  queft 
AflFon,  ä  buntadeivel  bab  veng 
po  En  agit  a  quest 

pauper  ä  bundunau  Jierfenet, 
ä  gli  quäl  flu  bab  fa  muosa 
ton  Ruchts,  et  fia  muma  sa 
bucca,  et  po  bucca  gidar.  Jou 
hai    gie    nagina    troft    cou    fin    tiara 

—  —  auter  che  quei  miu  char 
Affon.  fche  ti  pia  quei  ä  mi 
prentas        — ,         fche        fto       jou 

—  —  era  miferablameing 
cou  enten  queft  Defsiert  murir 
per  Charfhadegna ,  ä  Dolur. 
Cun  tut  pia  dei  quei  ä  mi  per 
ina  troft,  fcha  vi  iau  quei 
trer  fy  tier  tiu  furvetfchi; 
vesf  a  la  Dolorusa  Grova 
Complaniu  fia  Oraztiun  ,  che 
perneid  mira,  veng  ei  ina  tschiar- 
va,  la  qualla  femufsava  tut  du- 
miastia,  et  fe  ftrihava  Entuorn 
ella,  Tai  fcho  ella  les  dar  d'en- 
talir,  che  Diaus  ella  havesi  cou 
termes ,  finaquei ,  ch'  ella  cun 
quei  mitel  pudesi  fustentar 
ilg  Affon.  Gienoveva  ha  la- 
dinameing         Enconoschiu ,         che 

Romanische  Forschungen  VIII. 


IV. 

Qualmeing  quei  Inozentt  Car 
Afon  fto  Aschi  inocenttameing 
pirir  a  Secar  via  muertt  ilgs  Mun- 
glameus  da  fpifsa  a  buvronda:  5 
vurday  po,  0  mifsericordeivell 
Diu  —  —  —  quei  Pauper 
viermett,  Cho   eil  aschia  niifserabla- 

meing  fto  avont  tefs  eigls,  ett  IQ 
Cun  Siu  fleivell  bargir  a 
Dolorufs  Supirar  tei  Cloma  En- 
agitt.  Che  ti  veglias  po  tribuir 
en  quall  Che  fpifsa  u  buvronda. 
Ach     prein     po     Erbarm     da    queft  15 


Pauper        a        bandunau       Jerfen, 
agli      quall      Siu      babb      Samuefsa 
ton     Ruchs ,      ett      Sia      muma     po  20 
Buca     a     Sa      buca      gidar.       Jeu 
vai   —  Nag[ijna    troft  Cheu  Sigl  — 
mund  —  autter  [p.  70]  Che  —  miu  Car 
Afon.       Scha      ti      pia      quell      mi 
preudas ,        —        - —        fto        jeu  25 
—         —        era         mifsarablameing 
Cheu    Entten    queft   dafsiertt   murir, 
per         Carfchadegna,        a        dalur. 
Cun    ttut   pia    dai    quell   a    mi    per 
ina     Troft;      Sehe     vi     jeu      quei  30 
trer       Si       tier       tiu       Schurvetts; 
vefs       ha        la        dolorufa       grova 
ComplaNiu      Sia        oraziun,       Sehe 
pe[r]ueitt  mira,    vegn    ina  Tscharfa, 
la   quala  Samufsava  ton  u  tutta  do-  35 
miaftia,  a  Seftrichava 

ela*,  val  Scho  ela  lefs  dar  de  Ent- 
talir,  che  Dieufs  ella  havefsi  Cheu 
termefs,  Sinaquei  Che  ela  Cun 
quei  mettell  pudefsi  Suftenttar40 
igl  Afon.  Genoeva  ha  La- 
dinameing         Enconischiu ,  Che 

5 


66 


La  Veta  da  Sointgia  Genoveva 


I. 

quei  seigi  ina  prouidentia  — 
—  a  particulara  fauur  de 
diu ;  et  tras  quei  ha  ella 
5  portau  nautier  ilg  affon ,  et 
mes  las  tetas  della  Scharua 
en  bucca;  a  ilg  Affon  a  leu 
ton  gi"g  tatau,  che  eil  a  Sur- 
uigniu      enpau       craft       a       uetta, 

10  muort  questa  gronda  gratia, 
particulara  fauur  de  diu  ei 
genoueua  tallmeing  Selegra- 

da,  che  ella  cun  dulschas  lar- 
mas        de        legerment        engratia- 

15  ua     diu     cun      tut     Siu      cor ,      et 


quei 


n. 

feigi      ina      providenza      — 

—  e  particulara  favur  de 
Diu;  e  tras  quei  ha  ella 
purtau  iiau  tier  il  Affon, 
mes    vid    la[s]  tetas  della   fcharfva; 

—  —  —  il  quäl  Affon  lau 
ton  deg  tetau ,  che  el  ha  fur- 
vegniu  enpaug  de  craft  e  vetta, 
murt  quefta  gronda  grazia 
a  particulara  favur  de  Diu  ei 
Gie[ne]veva  talmein  felegra- 
da,  che  ella  cun  dulfchas  lar- 
mas  de  legerment  engrazia- 
va     Diu      cun      tut      fiu     cor ,      e 


rugaua  era  Diu,  che  el  dues 
Continuar  Continuameing 

questa       sia      niebla      prouidentia- 

20  fcho  ei  era  quei  era  deuenttau ; 
pertgiei  che  fchi  gig,  che  gieno- 
ueua  ei  ftada  enten  ilg  desiert, 
ei  quella  tscharua  mingia  di 
uignida      duos      gadas      per      fpis- 

25  gientar  cun         ilg         —        — 


rogava  era  Diu,  che  el  duves 
continuar  continuamein 

quelta  fia  niebla  providenza ; 
Icho  ei  quei  era  daventau, 
pertgei  —  fchi  dig,  che  Giene 
veva  ei  ftada  enten  quei  defiert 
ei  quella  ciarva  mintga  di 
vegnida  duas  gadas  il  di 
per  fpifentar  cun  il  lag 
queft    Affon. 


La  Veta  da  Sointgia  Genoveva 


67 


UI. 

quei       feigi      ina      providentia     — 

—  ä  particulara  favork  de 
Diu ;  et  tras  quei  ba  ella 
purtau  nou  tier  ilg  Aflfon ,  et 
mes    vid    las     tettas    Della     Ciarva, 

—  —  —  ilg  quäl  Affon  a  lou 
ton  dig  tetau  ch'  el  ha  fur- 
vagniu  enpau  Kraft  a  vytta^ 
muort  quefta  grouda  Gratia 
ä  particulara  favur  de  Diu  ei 
Gienoveva  talmeing  felegra- 
da,  che  ella  cun  dulschias  lar- 
mas  de  legrament  Engratia- 
va       Diu,        Cun       tutt       igl       fiu 

Cor,  et 
rogava  era  [p.  39]  Diu,  che  el  Doves 
Continuar  a  Continuameing 

quefta  fia  niebla  provide|n]tia; 
fcho  ei  quei  era  daventau, 
pergiei  che  fchi  dig  che  Gieno- 
veva ei  ftada  Enten  ilg  Defiert 
ei  quella  Cia[r]va  mintgia  dy 
vegnida  duos         gadas^         per 

fpisgientar  Cun  ilg  laig 


IV. 

ei      Seigi       ina      providenzia  da 

Diu   a  partticu[p.  71]lara    favur  Da 

Diu ,       ett       tras      quei       ha  ela 

purtau     Neu     tier     igl     Afon,  — 5 

—  —  —  —  —  —  a  leu 
ha  '1  ton  gig  tatau,  Che  eil  ha  Sur- 
vigniu      —     —     — 

—  —  —    Empau  Chraftt    a    vetta; 

a     muertt      quefta     gronda     gracia,  10 
e     perticulara     favur      da     Diu     ei 
genoeva  talmeing  Salagra- 

da^  Che  ela  Cun  dulschas  lar- 
mas  de  legermen  Engraziau 
Diu    Cun    tutt    —     Siu    Corr,     ett  15 

Rugava  era  Diu,  Che  el  duefs 
Continuar  Conttinuameing 

quella     Sia      Niebla       providenzia; 
Cho       quei      ei      Era       davanttau;20 
pertgei       Che       aschi       gig       Sehe 
gnoeva  Ei  ftada  entten 

igl  defiertt  ei  quela  Tscharfa 
mingia  gi  vignida  duefs 

gadas       igl       gi       per      fpisgenttar  25 
Cun       igll       laig       [p.  72]      Quei 
pauper     Afon.      — 


r.* 


68 


In  Paatur,  clie  prenda  comgnau 


IN  PASSTUR  DE  D'OLMAS. 

Che  prenda  c|om|giiau  dellas  uurfsas  de  Christus  a  gli  recomeodadas. 
(Ineditum  nach  Ms.  Cd.) 


[f.  20  a]  Mi  ven  dad'  in  si  sura 
Per  miez  d'in  iester  pot, 
Avis,  Ch'iou  dei  queft'ura 
Er  prender  pietigot; 
5  Renunciar  il  uflfeci, 
Reciert,  mo  pauc  fritgiau; 
Mi  ven  fil  benafeci 
II  pli  quallificau. 


[f.  20b]  Nun  hai  manau  bein  tutas; 

Ne  sai,  nua  biaras  uan 
35  Per  uias  ftreig'  o  rutaf, 

Zun  mallas  sendas  fan; 

II  glei  bein  de  dar  rischposchta; 

In  lai  las  nuorsas  ir, 

Cun  la  cumina  rosta, 
40  Ach  mallamein  pirir. 


2. 

Jou  US  da  cormeing  pia 
10  Rend'ault  engratiament, 
A  tuta  la  pleif  luia, 
Aunca  tilar  nauend; 
Rog,  che  Schadin  furfreschi 
Faigs,  plaids,  entardimens; 
15  Perduni,  cunpateschi 
A  mi  tuts  muncamens! 


6. 

Vasent  ieu  quest  gron  prigel, 
Rest'ieu  tut  tumentaus; 
Munglas  cun  pli  ferm[s]  rigiels 
Ellas  taner  en  claus. 
45  Ju  tem,  che  biaras  uegnen 
Scarpadas  bault  dil  luf: 
Nins  cundaments  las  tegnen 
Tier  Christo  fut  fiu  giuf. 


A  tuts  auunda  clara 
Resta  perpetnadat, 
Gig  US,  aunc  esser  bara 
20  Per  mia  fleiuadat. 

Ach  bault  la  mort  ua  runda, 
Enquera  tuts  uiglions, 
Vult  biar  de  far  auunda 
Nies  quen  da  gis  ad  ons. 


Ad  autras  eh'  an  la  mira 
50  En  ciel  po  de  riuar, 

ür'  iou  tutta  uentira, 

Gareig  lur  urigar! 

Dieus,  uegli  er  da  tshellas 

Ina  rimnada  far; 
55  Aunca  ceurar  de  quellas, 

A  tuttas  po  Salua[r]! 


4. 

25  Sai  bein,  che  iou  dueua 
En  Ciel  ad  er  fauur 
Da  gi  a  noig  cun  greua 
Trauaiglia  de  pastur, 
Recomandadas  nursas 

30  Ir  auon  a  pertgirar 
En  tutas  Vias,  cuersas 
Endretg  per  ellas  [far]. 


8. 
La  uita  bault  ftulescha, 
Reschta  perpetnadad; 
A  quei,  che  mai  finescha, 
60  Oapenda  mai  d'in  äad. 
Bucca  fauer,  nuoa  ira, 
Ei  bein  da  suspirar; 
A  dar  Chaschun,  tgi  plira: 
Mai  pH  pude  turnarl 


Canzun  da  Soiog  Antoni 


69 


65  Sauend,  cha  iou  ueing  pia 
Or  Ulis  nauen  tilar, 
Ei  gronda  tutta  uia 
Rischun  da  uns  urar, 
[f.  21^]  Lagreiula,  liunga  uetta 
70  In  uer  deleig  dil  fpiert, 
Giest  Viuer,  che  mareta 
Ruaus  ä  foing  cunfie[rt]l 

10. 

Ilg  temps  Dieus  benedeschi 

A  deti   sanadat, 
75  A  fetktsi,  che  tut  chreschi 

Grond  freg  sil  feld  la  statl 

Da  tuts  laschi  ädina 

II  muuel  proua  far; 

A  tuttas  Chafsas  ina 
80  Pasch  nera  uegli  dar. 


11. 
Del'  olmä,  ä  il  tgierp  uentira, 
In  bien,  ch'iou  t'dei  cuir; 
Ei,  en  carezzia  spira 
Ensemel  cuuignir, 
85  Perderta  figlelonza 

Tut  tempo(l)[i]al  bein  star; 
Ludeiula  demanonza; 
In  leger  conuerfar. 

12. 

En  questa  Vita  neies 
90  Grazzia  abuldonzameing; 

Ilg  Ciel  beau  enfleies; 

Ord  quel  uus  dulschameing; 

Fenteuna  d'aua  uiua 

Tutta  perpetnadat 
95  Flesegi,  che  dariua 

Tras  Chr[i]sto  Soingiadat!  . 

Amen! 


CANZUN  DA  SOING  ANTONI. 

CanzuD  de  Soiiig  Antoni. 


(Ineditum  nach  M8.  Cd.) 


[f.  33  a]  Laudeien  foing  Antoni, 
In  um  miraculus! 
Gl  quäl  enten  Ij^bone 
Ei  soingiamein  neschus: 
5  marcau  de  portagall. 
la  sia  soingia  uita, 
Sco  nus  afflein  descritta 
Ha  nin  Soing  aduall. 


En  sia  giuuentegna 
10  er'  el  surdaus  a  diu; 

mai  nin  mal  ni  menzegna 

enn  sia  bocca  giu. 

per  ina  foingia  fin 

Eis  el  jus  ent'  il  vorden, 
15  viuius,  fc'in  pauper  bruoder 

dil  bien  foing  auguftin. 


3. 


[f.33i>]  Ell  ha  giu  defidiri 
per  gronda  mur  de  diu 
de  surfrir  il  murteri, 

20  a  fponder  il  saung  fiu. 
a  con  in  iflfer  fresc, . 
tras  deuoziun  diuina 
fe  mess  sut  disciplina 
dil  bien,  grond  soing  francesc. 

4. 
25  Zun  strengias  el  tieua 

giginas  a  lauurs; 

a  tuts  el  si  furueua 

con  breigias  a  fauurs. 

ault  er'  el  studiaus; 
30  mo  zuppa  la  doctrina; 

suruefcha  si  en  cufchina, 

E  fa  lauurs  sbittaus. 


70 


Canzun  da  Soing  Antoni 


[f.  34  a]  Mo  quella  lifh  zuppada 
Ha  mes  sil  caodelier 

35  Soing  Frances  enuidada 
de  Diu  fco  tgietlchen  Her, 
cun  la  charezia  zun 
tras  la  gronda  doctrrina 
Et  uita  zun  diuiaa 

40  Sclarescha  el  tut  il  mundt, 

6. 
Sil  feit  el  perdagaua, 
She  gie  plueua  fig; 
La  plieuia  nin  bugnaua, 
quels  che  tedlauan  teir. 
45  En  tuta  sorts  lungaigs, 
Mintgin  el  entelgeua, 
quei  ch'el  a  uont  teneaa 
per  meglierar  lur  faigs. 


[f.  34  b]  Tier  gronda  penitienzia 
50  II  pieuel  mouentau8, 
a  uera  encognolhiencia  ' 
de  lur  zunt  gronds  pocaus. 
Scurclauen  or  deuiert, 
E  streng  (l)[f]egesliauen, 
55  lur  uita  meglierauen 
Cun  in  propiest  deciert. 


Heretis  biars  el  uolua 
tras  bia  miraclaa  far, 
In  stinau  se  resolua, 
60  fiu  feler  bandunar ; 
flu  afen  ch'el  uefent, 
che  aueina  non  magliaua ; 
Pli  prest  diu  adoraua 
Ent'  il  foing  facrament. 

9. 

65  [f.  35*]  fees  priedis  biars  sbittauen 
Heretis  fig  stinai 
Val  lau  ils  pefcs  telauan 
gron  diember  lau  rimnai; 
lur  tgiaus  für  mar  alzont 

70  Entocan  el  finefcha 
fiu  priedi,  e  benedeffha, 
lur  tgiaus  gli  inclinot. 


10. 
Vefent  tras  profeziaj 
Co  malgiest  ei  tgifaus, 

75  fiu  bab  de  malgiustia 

Shon  tier  la  mort  tr[u]au8; 
Cein  meglias  uen  portaus, 
Ent'  il  cofeigl  compara 
Con  prouas  tutt  declara, 

80  Ch'el  bab  uegn  iust  anfflaus. 

11. 
[f.  35  b]  In'  autra  ga  tgifauen 
fiu  bab  d'in  mazament, 
E  tier  la  mort  truauen 
perquei  maliustamentt. 
85  11  Soing  puspei  uegnitt, 
II  miert  el  fi  lauenta» 
alg  bab  uen  en  agitt. 

12. 

Rogein,  0  foing  antoni ! 

tier  diu  nus  ueglias  trer. 
90  Ach,  prend  gli  naufh  il  moni, 

Ch'el  possi  nuot  nofher! 

fco  te  has  fauens  cantau: 

0,  gloriofa  domina! 

E  fchi  tras  nofsa  donna 
95  II  naufcha  spirt  fcaciau ! 

13. 

[f.  36  a]  la  faccia  digl  Saluader 
0,  cont  sauens  has  viu ! 
Igl  figlett  dilg  foing  pader, 
quei  dulsh  Jesus,  tiu  diu, 

100  a  quei  bicciau  fauens, 
0,  cont  ha  giu  dulcezia 
digl  duls  afifont  letezia 
tiu  cor  leth  endedens; 

14. 
Anus  perdun  urbefsi 
105  de  quei  dulsha  uflfonnet, 
Jefus,  ch'el  nus  fclarefshi 
fco  ti  dar  comparett! 
nus  dett'  il  foing  ruaus. 
Che  nus  lau  diu  uefeien, 
E  tei  en  diu  lodeien 
Cun  tuts  ils  foings  beaus! 


La  Bref  d'  la  Terra  71 

LA  BREF  D'LA  TERRA. 

La  bref  d'la  Terra, 

(Ineditum  nach  Ms.  Scha.) 

[fol.  65  a]  La  bref  d'la  Terra  mefsa  giu  En  Kumonsch  or  da  Saffiment, 
d'ttn  antir'  Ludeivel  Cumin   da  Sclions  enten  ilg*  on  da  Chrift  1724. 5 
dilg  meins  April;  tras  Johan  Marchion  de  Nicka  da  quei  temps  Schri- 

vont  dala  terra. 

Enten  num  da  la  Suletta  Aulta  Banadida  Perpettna  Trinitad  Amen. 
Suenter  quei  ca  tras  la  ordinatiun  a  soinchia  Benediction  dilg  Senger  Dens, 
ilg  nies  Cumin  Pofsidescha  la  libertad  Corporala  a  Spirituala,  mo  tras  ilg  10 
fal  dilgs  nos  amparmers  vilgs ,  eis  ei  da  tal  guifsa  lavagau  a  corrupt,  ca 
Scha  quei  vangifs  bucca  Tras  ilg  flisig  Exerzici  da  minchia  gi  lavantaus 
Si  a  Puschpei  Cuvidau,  Scha  vangifsen  Senza  Zviffel  buns  urdes  a  Schen- 
taments  ad  ir  a  t'ruSta  Cuntut  eis  ei  tutta  via  bafsingius  da  metter  pa 
Schrit  buns  Schentaments  Par  üna  Perpetua  memoria,  ne  ragurdonza  Als  15 
Suenters  vangionts,  mo  par  Ca  buns  urdens  a  Schentaments  aSchigig  See 
mund  Stat  nun  Corrupt  a  nunlavagai  ReSten,  Scha  lein  nus  Surdar  a  Igi 
vardat  dala  Scartira  cuntut  Cunfefsein  nus,  Landa.  Culselg  ad  Antiera 
terra  da  Schons,  en  Sagirezia  a  vardat  da  quefta  Prefsenta  bref  a  tuts 
quels,  ca  quests  nos  Schantaments  ligian,  vezeu ,  ner  auden  ligint,  ca  nus  20 
lantira  Terra  generalmeng  a  nun  Sparcheivlameng  la  Mantongia  ad  er 
ilg  Plaun  da  qucSta  a  na  lautra  vart  dilg  Rein  [fol.  65 b]  Santali  bein 
parina  Cun  ün  Sen,  ner  meinig  tiers  nitz  a  bein  Star  dils  nos  Suenter  van- 
gionts,  veigian  faig  ün  Cunaschent  Schantament  ad  urden,  Sco  tschou  Suenter 
Stat  Schrit  tras  quels  Prus  a  Sabis,  da  nus  Cumplein  gault  vangis  tarmes  25 
Cun  Amparmaschun,  Ca  quei,  cha  eis  fetschian,  urdeinian  a  drizien,  du- 
veian  a  leian  nus  ad  ils  nos  Suenters  vangints  fideivlameng  vangir  Suenter, 
viver  a  Salva(l)[r]  ver  ferm  a  Stateivlameng,  ufsa  ad  aSchi  gig  Sco  munt  Stat 
a  cau  Ancunter  Sin  uagina  guifsa  a  furma  Sa  Patarcbiar,  ner  far,  er 
bucca  dar  tiers,  Ch'ei  vengig  faig  Sin  nagina  guifsa,  ner  furma.  Numna-30 
dameng  Nicolaus  Path  March.,  da  quei  temps  LandA. ;  Jeri  Panadurer  da 
Runcalgia;  Johan  Calinart  da  Reischeu;  Jan  Rus  da  Ziraun;  Veibel  Pieder 
Basorgia  da  Pingieu;  LandA.  Christ  Mazolt  da  Dander,  Chan  or  da  nies 
Saffiment  Scrit  questa  Bref,  Jacob  Girschot  da  fareira;  Mastral  Jon  Muzezi 
da  Clugin;  Mastral  Clo  Michel  da  Vergenstein;  Mastral  Jon  Pravost  da  35 
Matten;  Scrivont  Path  Clopat  da  Lon;  Jon  Fimian  da  Fardin;  LandA. 
Johan  Prevost  da  Donath ,  Sco  er  eis  Staus  tiers  questa  Fatschenda  ilg 
Scrivont  Jon  Pravost  ad  aschia  Savunden  ils  Pungs  ad  artickels.  — 


72  La  Bref  d'  la  Terra 

[fol.  66»] 

1.  Cur  ilg  Plaid  da  Dens  ven  Faig  a  Saver  a  Pa[r]dagau  en  nofsas  Ba- 
selgias,  ner  Pleifs ;  Scha  dei  Scadin ,  Refelvont  or  Forza  da  Deus  a  d'ilg 
Siugurs,   a   cau  Sa  Prelentar    a  Sa  Schicken,    mo    nua  Clianqual  Parfunna 

5Senza  gronda  Sulfieienta  Raschun  vangis  ad  antarlascLar  dus  Priedis,  dei 
Senza  grazia  a  Schi  Savents  Sco  ei  ven  Surpal'sau  tont  Sco  vangonts  da 
Strof,  vangir  Planschieu  a  castiau. 

2.  Dei  nagin  en  Sia  Drusch  ad  andirar,  Scha  Deus  tarmetes  tiers,  ir 
Par  Cunselg  tiers  nagin  Sjcujngirader,  ei  dei  er  tut  Sinnar,  ei  Seigig  vi  da 

lOLgieut  ner  Biesca,  tuttavia  a  Sut  aulta  peina  efser  Scumandai. 

3.  chi  ca  Saschas  Cunpilgiar  cun  girar  a  Schmaladir,  ner  Schlamar 
dei  Unna  talla  felhbarhe  Persunna  vangir  Chifsada  tiers  ilg  Surviend  d'ilg 
plaid  da  Deus,  la  qualla,  Suenter  quei  Ch'el  ha  antalleg  verameng  Ad  ei 
Sagiraus,  ch'ella  haigig  Faig  quei  puccau,  dei  quella  avertaraeng,  Suenter 

15  quei  ch'ilg  Priedi  ei  Salvaus,  vangir  ligida  giu  da  la  Canzla  a,  Sch'ella 
bucca  Sa  milgiura,  Scha  dei  quella  Persunna  Suenter  CunaSchienscha  dilg 
Obrigkeit  vangir  Struffiada. 

4.  Quella  Persunna,  ca  Sapatichias  Cun  pittaning,  dei  Senza  grazia 
L'amprimma  gada  efser  Curdada  peina  [fol.  66^]  a  Igi   Cumin  20.  Crunas, 

20Schei  daventas  la  Segunda  gada  50.  ^.  Sch'ella  persevaras  La  Terzia 
gada,  dei  quella  Sper  la  Peinna  dilg  danner  Efser  Privada  da  Sia  hanur, 
mo  quella  Persunna,  Ca  ves  bucca  Rauba  da  pagar,  dei  Par  cunaschienscha 
dilg  Obrigkeit  Sin  üiia  autra  Furma  vangir  Procedieus. 

5.  Quella  Persunna,  ca  vangis  catada  entten  ilg  Rumper  la  leg,   ner 
25pude8   vangir  mufsau  Si,    dei  Lamprima    gada  Sper    la   peiiia    dilg    daner 

vangir  Sclaus  ora  da  tuts  Faigs  a  cufselgs,  Sch'ei  daventas  la  Segunda 
gada,  dei  La  efser  Privada  dad  hanur,  Schella  Persevarescha  la  terza  gada, 
dei  Ella  vangir  Castigiada  Suenter  ilg  Schentament  da  Deus. 

6.  Ilg  puccau  dilg  blutschand  dei  vangir  Castiau  Suenter  ilg  Schanta- 
30inent  da  Deus  a  Furma  dilg  Faig. 

7.  Ilg  Band  da  nofsa  darchira  eis  dantont,  Ch'ilg  DerSchader  Se  par 
derscher,  ad  ils  giraus  par  truvar,  dei  munch'  un  dilg  dreg  Sa  Cuntentar, 
dreg  dar  a  dreg  prender,  a  nagin  aueunter  I^a  hanur  da  lauter  ne  plidar, 
ne  gir,  ne  Far  Chi  ca  quei  vangis  a  Surpesar,  Igi  dai  Senza  grazia  vangir 

35talgiau3  ora  la  Sia  Lieunga  a  Struffigiaus  Suenter  Sco  ilg  don  eis  daventaus 
par  CunaSchienscha  dilg  dreg,  a  tuts  quels,  Ca  [fol.  67  ^]  Fuffeu,  ne  Pudefs- 
en  vangir  Cautiers. 

8.  Chi  ca  vangis  ad  udir  tuccont  Sturnas,  ner  Priugel  da  la  Terra,  ei 
Seigig  da  guerras,  ne  autras  Furtingias  a  Svantiras,   a  vangis  a  Sa  demufsar 

4Uantardonts,  ner  mal  ubiedis  a  Suenter  ilg  Sieu  Puder  a  Flis  vangis  bucca 
par  gidar  a  Duftar  ilg  don,  dei  efser  Curdaus  Falonza  ün  Marck,  Santali 
ün  Rensch  a  mietz  a  mils  anavont  Par  CunaschienScha  dilg  dreg  vangir 
Castiaus, 


La  Bref  d'  la  Terra  73 

9.    Nua  ca  Spans  a   dabats  CarScbeschan ,    dein  Tuts  quels,  Cha  ean 
Cautiei-s,    ner  Pudefsan  vangir  danturn  intimar  la  Pasch,   ner  dar  Freid  a 
gidar  dustar  ilg  don  Pilg  Lur  Sarament  a  cau  mufsar   nagina  Partascbon- 
tadad   enten  (Enten)   ilg  Sparcbir,    Snt  peina  da    5,  Crunas  a  milgsanavont      , 
Suenter  la  Furma  dilg  Faig  vangir  Castiaus,    Mo  quel  Ca  Fus   malubiedis  5 
entten  ilg  dar  Freid  a  Sa  lascbas   varnigiar  Unna  gada  eis  Cnrdaus  Falonza 
ün  Rensch    a   la    Segunda    gada  Dus  Renscbs ,  la  Terza   gada  Treis  Ren., 
quels  ca  Surpafsen  quei,  dein  tuts  quels,  cb'en  quatiers  ad  Als  malubiedis 
Metter  Mann,  a  Far,    cb'el  Seigig  ubiedis  a  Igi  dreg,    quel   ca  Figes  quei 
bucca,  dei  vangir  Castigiaus  Suenter  Cunascbienpcba  dilg    dreg,  Milgsana- 10 
vont  eis  ei  urdanau,  ch'ün   deig  clumar  Freid    cun  [fol.  67*']  Plaids    a  cun 
Faigs,    quel    ca  Rumpa  Freid    cun   Plaids,    dei  vangir   castiaus  vi    d'la  Sia 
banur,    quel  ca   Figes  Soung  Sur  Freid,    dei  vangir  Truvau  cun  la  Spada 
Queel  ca  Mazas  ün  Sur  Freid,  dei  vangir  truvaus,  ner  dert  Sco  ün  Morder. 

Item  dein  ils   beins  da  Cafsa  vanigr  Claus  a  bunna  Fei  Sin  ilg  gi  da  15 
S.  Grierii,   quäl  ca  ves  Iura  bucca  Claus,  quel  dei  Purtar  ilg  Cuft,  ner  don 
da  lauter,  a  Igi  quäl  eis  davantaus  ilg  denn.  — 

Milfanavont  dein  ils  beins  da  Culm  efser  übers  Sur  tut  on,  a  dei 
vangir  Catschaus  lient  naginna  biefca,  Mo  Scb'ei  vangifs  Pindrau  Biefsca 
entten  ilgs  beins  da  Culm,  Scba  Crod  ei  algi  migur  quatter  Piaparts  minchia  20 
Piapart  da  quinta  quatter  blutzeers,  algi  Salter  dus  Creuzers  par  minchia 
Chiau  da  biefsca  Gronda,  par  biefsca  pinchia  Croda  a  Igi  Migur  dufs  K.', 
adus  dauers  a  Igi  Salter.  Cur  la  biefsca  J'a  don  enten  ils  beins  da  Cafsa, 
Scha  Crod  ei  par  Minchia  Chiau  da  biefsca  gronda  a  Igi  migur  dus  Pla- 
partp,  a  Igi  Salter  dus  daners;  par  biefsca  pinchia  crod  ei  a  Igi  migur  ün25 
K.»^,  a  Igi  Salter  ün  daner.  po  Minchin  trer  ent  cur  ün  catt  ilg  biefsc,  ilg 
quäl  Igi  ves  Faig  don,  a  dei  vangir  dau  tenur  da  quels  Schantai  Puings, 
ner  vangir  traig  ent  par  dubels  pents. 

[fol.  68*]  Item  Sch'ün  Rumpa  giu  la  SeifF  d'üu  auter  a  la  Fa  bucca 
ladinameng  Pufchpei  Si,  quel  croda  quatter  Piaparts  a  quel,  ca  ratscheiva  .30 
ilg  don;  quel,  ca  la  Porta  Navent,  croda  er  quatter  Piaparts;  quel,  ca 
veza  quei  a  Fa  bucca  a  Saver,  quel  Croda  er  quatter  Piaparts  a  quel,  ca 
ha  Ratschiert  ilg  don,  ouncalura  ha  ilg  migur  adinna  las  lechias  da  prender 
Suenter  quefts  Schantaments,  ner  aber  laschar,  ei  Seigig  Par  Beins  da  Culm, 
ner  Funs  da  Casaun.  35 

Eifs  ei  urdanau,  Sch'ei  Lavafs  Si  Spans  a  Dabats  tenter  Lgieut  Eftra, 
ner  Efters  cun  niefPievel,  Scha  dein  Quels  ca  ean  Prefents  ils  Far  Sagirar, 
Mo  Sch'els  lefsen  Sa  demufsar  Cuntrarifs,  ean  ils  prefsents  Befüegts  a  ca- 
pabels  dilgs  taner  Si  antroca  Sin  la  vangida  dilgs  mef  Singurs. 

Quelt  tut  tiers  vera  Sagirezia  a  Cunfermatiun  dilgs  Schentaments  Sifura  40 
Scha  ha  ilg   bein    numnau  LandA.  enten    nies    num    cun  ilg    nies    honerau 
Secret  Sagi[l]   da  Cumin  Cunfii-maus  ad  avertameng  mes  vi   da  questa  breff, 
la  qualla  eis  dada  Suenter  la  Salideivla  naschienscha  dilg  nies  Sulet  Spin- 


74  Da  Caufsas  da  Dergira 

drader,  Cunfalvader  Jefsu  Chrifti  enten  ilg  on  Giset  Tschient  a  tschungkonta 
Tschung  Sin  ils  26.  gis  dilg  Meins  da  Maig. 

Quel'ta  breff  eis  par  Part  Scritta  da  plaid  en  plaid  giu  dilgs  nofs  velgs 
Schentaments,  ils  qiials  ils  nofs  [fol.  68 ^^j  Velgs  Pardavonts  lian  Schantau 
5Si,  la  qualla  eis  Scritta  Sin  ilg  26.  da  Janner  Ao.  1549.  Mo  Damai  Ca 
Quella  eis  Stada  bunna  Fig  vedra,  Scha  vein  nus  Catau  par  bien  azaqnonts 
puings  da  metter  vitiers,  par  ca  buns  urdens  a  Schantaments  Da  la  Terra, 
ilgs  Quais  tras  agit  dilg  tutpnCsent  Dens  ean  vangi  Scbantai  Si  dils  nos 
Fideivels  velgs,  Stetten  enten  bunua  Memorgia  ufsa  ad  antroca  la  Fin  dilg 
lOmund  a  bunna  Fei  a  Senza  Mallart.   &. 


DA  CAUSSAS  DA  DERGIRA, 

Gei  sai  la  Dergira. 
(Ineditum  nach  Ms.  Ath.) 

[pag.  Ij    La  Dergira    ei    inna  Caufsa    zun  bialla    e  Bunna  neibia,    che 

15veng  mauada   a   duvrada  da    treis    persunas,    numnadameing   tras   igl  Der- 

schader  e  de  quell  che  metta  igl  ploing  a  da  quell  della  Risposta. 

De  Contas  Vifsas  ei  sei   Dergira? 

Da  Duos  Sorts :     Inna  veng    noranada  Civilla;    La  qualla   ei.    cha  ha 

nuotta  da  far  Cun   Caulsas  de  mallefizis,    ne  de    sekelmeister,    sonder  Cun 

20 Caufsa   ne  Facientas   da  Raubas   e  Damondas    per  dregs    e    marchaus,    ne 

funs,  nua  chei  veng  dau   igl   dreg  e  Raschiun   mo  adinna  part. 

[p.  2]   Lautra  Criminalla,  ne  de  Sekelmeister  ei,    Curche  Las  Caufsas 

en  de  Maleficisz,  ne  de  gronds  frust  dels  Condaments  de  Diu,  a  che  veng 

portau  e  dau  en  La  gisa,   tras  la  qualla  in  tall  ai  vengonz    ee  Meriteivels 

25  de  in  Castig,  ne  vit  igl  gierp,  ne  vit  La  rouba,  ne  vit  La  honnur. 

Per  Contas  Caufsas  po  il  Dreg 

Vegnir  surmanaus  et  impedius   dalla  Raschun? 

Per  quatter  Caufsas  principalmeiug:  scbo 

Tras    la  Cuida,   tras   schengeigs,   tras   schuidonza   ne   malvelgia,  tras 

30  temma. 

Gtei  eei  sai  in  derschaderV 

Derschader  ai  quel,  il  quäl  duei   sigl  ploing  a  Risposta  truar   e  Sen- 

tentiar  at  arver  orra  aigl   dreig.     II  Offici  de    in  bien  si  dreig  Derschader 

Consiste  Enten  sis  poungs: 

35  [P-  ^]  Efser  prompts. 

1.  Efser  si  dreigs  enten  tuttas  Caufsas; 

2.  fervens  e  flifsis  enten  La  giustia, 


J 


Da  Caufsas  da  Dergira  75 

3.  Comparteivels  Enten  igl  murmignar, 

4.  petergiar  bein  cul  Cinziar,  . 

5.  Truar  eudreig, 

6.  Misericordeivels  Col  Castigiar. 

Plinavont:  5 

1.  Petergiar  anavos  vitt  las  Caufsas  pafsadas;  Sinaquei  che  in  pofsi  Las 
prefsentas  ton  pli  bein  Eutalir  ad  Encanoscher. 

2.  Saver,  Co  mirar  e  prender  a  mauns  La  Caufsas  prefsentas,  sco  da 
zavrar  orra  il  dreig  dal  tiert,  il  Bien  dal  sehliett,  La  honnur  ort  igl 
schandt  e  zanur.    Sinna  quei  che  el  vegni  bucca  Enganaus  a  faleschi.  10 

3.  Petergiar  Las  Caufsas,  che  han  da  daventar,  e  Las  Consequenzas, 
per  quellas  poder  parvigni  a  proveder. 

Contas  perfsunnas  audai  tier  inna 
schentada  DergiraV  - —  principalraeing  3.  — 
[p.  4]  In  derschader;  In  cha  metti  igl  ploing;  In  che  [metti]  La  Risposta ;  15 
sehe  Era  Lau  speras  ils  Advocats  n6  Vgaus;  Schrivons  eprocoraturs  ad  in  Salter. 
Gei  norden  ne  diever  a  dammanar  della 
dergira  veng  ei  Salvau  Comminameing? 

1.  Veng  ai  Salidau  e  Reveriu  il  Derschader  e  rogau  per  igl  dreig  En- 
conter  il  tall  per  talla  Caufsa.  20 

2.  Veng  il  tall  schon  il  Di  vidavon  aun  cha  Ave  maria  Cumandaus 
a  Responder  igl  Dreig  Lau  Clumaus  en  avon  igl  derschader  e  lau 
Avisaus  digl  ploing  e  Lamenthasun  enconter  Ell  da  quell,  cha 
plonscha ;  nua  cha  eil  po  nunc  patergiar,  sehe  el  vegli  cul  plon- 
schadur  se  schar  Eudreig,  ne  Logar  e  Convegnir,  ner  bucca  pafsar  giu  25 
e  Se  Cousegliar  [Consegleir]. 

3.  Suenter  enpau  tembs  sto  eil  tornnar  avon  dergira  a  dir  gei  el  vol  far, 
e  sehe  el  ha  sgisa  Encunt[er]  il  derschader,  ne  I^ncuntter  igl  ploing, 
ne  per  buca  efser  prevedius  de   inna  Caufsa  u  lauttra  sehe  po:  — 

4.  [p.  5]   El  insinuar  e  schar  Encouoscher  Culpeivels  u  non  Culpeivels.    30 

11g  ploing   po  era  far  Si  Su    Sias  Rispostas,  Replicas,  duplicas  e 
triplicas,  a  dual  La  Risposta. 

5.  sehe  aber  La  Risposta  ha  naginas  sgisas,  ne  Contradictiuns,  ne  exep- 
tiuns   de   metter    en,    tras    las  quallas    igl  dreig    podess    vegni   schau 
suenter  e  treleschau,  sehe  ai  Sai  il  tal  Culpons  cun  di  „gie"  ner  „nach",  35 
de  efser  Cuutens    da    quella    damonda,    ne  Culpons    da  Risponder  il 
dreig. 

6.  Suenter  aber  sehe  inna  part  u  lautra  fus  bucca  digl  Cumin,  sehe  ai 
Sai  igl  urden  da  dar  Sagironza  per  il  dreig  e  ton  scho  per  quella 
Caufsa,  che  veng  Lau  presentada  avon  quei  per  La  summa  ne  dam-  40 
monda  auter  nuott.  In  affon  digl  Comin,  quei  ai  mai  Culpons  da  dar 
ne  per  igl  Dreig  ne  per  Deivets,  ne  per  schminazeas,  ne  per  mall 
sedeportar,  gir  En  siu  Comin. 


76  ^^  Caufsas  da  Dergira 

7.  Suenter  igl  ploing  u  la  Risposta  veng  ai  da  mufsar  Si  a  empruar 
dallas  partidas  cun  raetter  nannavon  igls  |p.6|  documents  e  schartiras  e 
perdegias,  sclio  ei  manegiaii  da  enpruar  il  pi-im  tras  il  ploing,  Sias 
Caufsas  tuttas,    clie  el  ha,  lau  suenter   La  Risposta  era    ascbiaj  a  pi 

^  veng  Lura  nomnadas  Las    perfsunas,    che    dueien   dar  perdegia;  a  pi 

dau  il  Saramendt  e  f'aig  endamendt,  per  gtei  Caufsa  ella  Saigi  Co- 
mendada  per  perdegia,  Cun  sias  Circumstanzias;  a  pi  tettlau  e  scbrit 
si  a  Lagiu  giu  avon  Las  parts. 

8.  Ei   veng  Lura   dumandau  La   sgisa   dellas   perdeggias,    ei    seigi   per 
1*J            perentella  ne  per  autras  Caufsas,  che  podes  vegni  impediu,  sehe  era 

allegau  da  bucca  dar  Enconter  documendts  e  scbartiras  u  simiglioutas 
exeptiuns;  a  veng  lurra  sisu  Faig  per  quei  Replic,  e  daplic  Triplic  ton 
dal  ploing  scho  dalla  Risposta,  a  erra  bij  Urtbels  u  gcbantau  a  dreig 
sin  tettlar  inna  perdegia  u  Lautra  u  enconoscher  sgisa  u  valeivla  inna 
15  schartira  ne  marcbau,  e  pafsau  giu  e  clamau  en  u  orra. 

9.  a  pi  Suenter  Sil  davos  veng  ai  faig  e  truau  Cun  Sentenzia  quellas 
Caufsas  meuadas  enten  dreig,  Suenter  perdegias  e  schartiras,  e  Legiu 
si  e  aviert  orra  tras  igl  scbrivon,  [p.  7]  taxau  igl  don  dreig  avon  Las 
parts;    giu  Laqualla  Sentenzias,    sehe   inna  part  u   Lautra  fus    agre- 

20  viada,  sehe  po  ella  enten  cutordiscb  disch  appellar  Ladinnameing,  ne 

schar  La  Sentenzia  en  Kraft  ad  efser. 

Gei  in,  cha  ha  igl  ploing,  bagi 
da  far,  avon  dreig  ne  per  dergira. 
Che  el  setz  u  tras  in   procuratur  Sappi   meter   avon  Sin  papir  ne  per 
25  bocca  Clarameing  sia  facinda,  ei  Seigi  en  Civill  u  en  Criminall. 
gtei  dei  vegnir  perscchrit  digl  ploing. 

1.  il  derscbader  a  da  quell  digl  ploing,  a  La  Risposta  Cun  La  Lur 
schlateina,  scho  era  ilgs  num  digl  mufsaders. 

2.  La  Caufsa  ne  La  Ein,  per  qualla  ai  veng  Dumendau  il  dreig; 

30       3.  igl  Recontar  e  La  Casun  e  damonda    en  quantitatt   digl  prezi,    u  en 
gei  vifsa  quei  Cousista. 

po   ins  era  turnar  a  Midar  igl  ploing,  cburcba  el  ai  mes 
avon  e  proticbolaus. 
[p.  8]  Suenter  tuts   dreigs  ei  Sai  vigniu  schau  tier  per  quella  fin ,  che 
35  sehe  in  haves  nuranau  ne  dig  meramia  pauc  el  ploing,  scho  ai  ves  udiu,  ne 
surfaliu  cun  haver  dig  inna  Caufsa  per  Lautra,  ne  inna  Caufsa,  che  haves 
buca  udiu  Chau  tier :  Suenter  quei  duei  el   erra  Sepreveder  della  Sigronza, 
sehe   el   ai    iasters ,    ne    de    ses   documendts    ne    perdegias    per    efser   Lau 
prefsentas. 
4Q  En  gtei  uifsa  duei  efser  inna  talla 

Sigronza  avon  il  dreig. 
Ella  dei  Eser  nev  Realla  ner  Verballa.    Realla  ei  quella  Sigronza,  che 
daventa  e  veng  fagia  cul  seetz  faig,  a  veng  numnada  Sactisfaction. 


Da  Caufsas  da  Dergira  77 

Qaella  che  veng  nomnada  Verbalis  Ei  quella,  che  daventa  orda  igls 
pleits  ne  soleta  Empermischiun,  senza  dear  per  Sigireza  negina  persuna  ne 
Caufsas,  che  Lau  tias  che  nagin  Sa  Lura  Encurir  ne  per  dreig  ne  Rischiuu.  — 
[p.  9]  de  Contas  vifsas  ei  Sei  quella  Sagironza 

Cun  ig]   faig  numnada  Satisfatiun.  5 

De  duos  Modas,    ne  Pignoratitia,  ne  fide  iufsoria. 

Pignoratitia  ei  quella,  che  daventta  Cun  Metter  inpens,  ne  davos 
dreig  inna  Caufsa  a  Bien  Valzen  de  quei  Dreig  u  per  La  damonda,  che 
in   ha. 

Fide   iufsoria    ei   quella^    cha    daventa  Cun  Meter    Suficienta  Sigironza  10 
Cun  haver  havunda  Raubba  per  meuns  a  Era  perfsunnas,  che  Saigien  en  inna 
qualitatt  ne  en  in  Liug,   che  Churche  ei  fales,  in  maneivlameing   pofsi  En- 
curir ne  dumendar  La  Sigronza. 

Qualla  ei  aber  Enten  dreig  La  pli  bunna  Sufficienta 
Sigronza?  15 

Quella  La  qualla  ha  inna  Sigira  bunna  Sigronza  de  inna  perfsuna 
quefsa,  ne  inna  Caufa  mefsa  inpeins. 

[p.  10]  E  glei  aung  da  Inna  autra  Sort  da  Sigronza,  nomnada- 
meing  Cautio  de  uon  ofendendo. 
La  qualla  ei  e  veng  dada  ne  gariada  da  Inna  parfs-una,  La  qualla  fa  20 
smenazias  ne  temraas,    ne  Ehquera  da  fa  den,    cha  ella  sto  afsia  Cun  dar 
Sagirezia,  Eupermeter  bucca  far  don  ne  vit  La  perfsuna  ne  La  Raubba. 

Scho  Era  de  in,  che  sto  Conparer  avon  Dreig  e  fus  bucca  Sagirs  della 
Vita,  ei  Era  vegniu  dau  Sagironza  ne  Salfeconduct  de  irra  e  vegnir  Libararaeing. 

Era  veng   ei    dau  Sigironza  Enten  Dreig  ne  handtliar  u  25 
Surdar  inna  Certa  Rauba,  per  bucca  poder  Magliar  via  quai 
da  in  auter. 
Scho  chur  che  ei  vegnies  dergiau  per  inna  Caufsa,  che  in  haves  temma, 
che  in  tall  Meglias  via,  ne  che  igls  deivets  gli  pernefsen  auncha  ai  fus  venziu 
il  dreg,  u  igl  tembs  della  Empermischiun  fus  bucca  orra  da  pagar,  ne  per  30 
via  de  inna  Schumandada  Enten  Tembs. 

[p.  11]  Era  plinavondt  veng  ei  dumendau  Sigironza  da  in,  che 

ei  pigliaus  dall  Obercheit  ne  ei  enfermonza,  a  garegia 
de  efser  Libers,  ne  de  in  che  fui  Sur  Schumandada,  ne 
orda  mann,  nuache  el  era  Sut.  35 


78  Fuorma  dilg  Dreig  Criminal 


FUORMA  DILG  DREIG  CRIMINAL 
DA  LGIONT. 

Faorma  dilg  dreig  ciyil  a  criminal  da  Lgiout  a  da  la  Foppa,  sco  era  enten  ilg  lud. 
Siugiuradi  da  Sax,  tras  J.  de  Cafull  a  Sagoing,  l'quitfchaa  a  Cuera,  tras  ils  har- 
5  tavels  dad  Andrea  Pfeflfer.    1731. 

[p.  32]  MÜSSADUR  dilg  Ploing,  Jou  gareg  Cunfelg  da  vus,  fer 
Derfcliader,  cun  viefs  [p.33]  Hundr.  tierz  ad  era  quels  mes  Hundr.  Singiurs, 
da  faciar  ilg  Truvament  fin  ilg  Caftig^  fuenter  ilg  Schentament  dilg 
Kay  fer  lieh  Recht. 

10  DERSCHADER,    cun    fieu   Hundr.    tierz.     Cunfelg    feigig   a    vus 

lubieu  fuenter  ilg  Schentament  dilg  Kay  fer  lieh  Recht. 

Lurapaflan  nounavonttutsq(n)[u]els,  ca  roganpargraziaa 
Mifericorgia ;  Ei  feigig  Spirituals  ner  Seculars;  Dunauns  ner 
filgias|   Jaftres    ner  Dumiaftis,    fco  era    ils    vugaus,    Byftands 

15ad  amigs,  a  la  parfunna  f eza,  ca  roga,  ftend  fin  la  fchanulgia. 

Lou  fuenter  van  Iura  ils  Singiurs  a  Cunfelg,  ilg  Muffadur 

dilg  Ploing  avont,    a  quel  da  la  Rafpofta  fuenter,    ad  era  tuts 

ils  auters  mesSigniurs  entenqueiEmbonieu  lieug  daCunfelg, 

a    tarmetan    Iura    pilg  Derfchader    cun  fieu    Hundr.  tierz,    tutt 

20enten  fuorma  fco  vivont  fchon  ei  mefs  par  fcritt,  antroccan 
ca  eis  tuts  ean  pufpei  turnai  enteu  lur  lieug,  te.  Iura  gi  ilg 
MÜSSADUR  dilg  Ploing.  Sabi  fer  Derfchader  cun  viefs  Hundr.  tierz, 
ad  era  vus  auters,  mes  Hundr.  Singiurs,  vus  faveits,  ca  jou  hai  schentau 
a  Dreig,    quont    anavont    ilg  Seckelmeifter    dilg  Cumin  fuenter  ilg  Ploing, 

25  ch'el  ha  cou  ancuuter  quefta  parfunna  plonfchieu,  fuenter  Uordan  a  Schen- 
tament dilg  Kayferlich  Recht  hagig  fuvatieu,  ad  era,  co  deigig  vangir 
dau  ilg  fieu  meriteivel  Caftig,  fuenter  ilg  merit  da  fieu  falament,  fcha  veits 
vus,  fer  Derfchader  cun  viefs  Hundr.  tierz,  a  mi  cumondau  dad  ün  Truva- 
ment, ilg  quäl  jou  hai  da  mamez  bucca  favieu,  mo  grigiau  viefs  fabi  Cun- 

30 feig  da  mes  Hundr.  Singiurs,  ilg  quäl  ei  a  mi  vangieus  lubieus  fuenter 
Uordan  a  Schentament  da  niefs  Lud.  Cumin,  ad  era  dilg  Kayferlich 
Recht.  Afchia  damai  ca  ilg  Truvament  eis  dad  ilg  Scrivont  dilg  Cumin 
vangieus  mes  euten  Plimma,  fcha  fcheut  jou  a  Dreig,  fcha  bein  quel  deig 
(f)[f]angir  ligieus  fi,  ner  chei  ei  veig  Dreig. 

35  DERSCHADER.     Jou    cun   mieu   Hundreivel    tierz,    vus   cumond    da 

Truvar  quei  ca  vus  fumelgia  Dreig,  fuenter  ilg  Schentament  dilg  Kayfer- 
lich Recht. 

MÜSSADUR  dilg  Ploing.  Jou  funt  bein  da  q(n)[u]ei  fenn,  ca  ilg 
Truvament  deigig  tras  ilg  Scrivont  dilg  Cumin  dadaultameng  vangir  ligieus  fi, 


Fuorma  dilg  Dreig  Criminal  79 

a  quei  fuenter  Uordan  a  Schentament  da  niefs  Ludeivel  Cumin,  ad  era  dilg 
Kayferlich  Reell t. 

DERSCHADER  fa  ilg  Um  frag  fin  tuts  mes  Singiurs,  ils  quals  fa- 
vundan  quei  Truvament. 

SCRIVONT  dilg  Cumin.     Logia  fi  ilg  Truvament  dadaultaraeng.       ^ 

MUSSADUR  dilg  Ploing.  Sabi  Ter  Derfcbader  cun  viefs  Hundr. 
tierz,  afchinavont  fco  quefta  parfunna  ei  Truvada  a  la  Mort,  fcha  fchent 
jou  milfanavo(u)[n]t  a  Dreig,  En  chei  fuorma  ei  deigig  vangir  prieu  la  fia  vitta. 
A  chei  feig  dreig,  fuenter  ilg  Schentament  dilg  Kayferl.  Recht, 

[p.  34]  DERSCHADER.    Jou  cun  mieu  Hundr.  tierz,  vus  cumond  da  10 
Truvar  quei  ca  vus  fumelgia  Dreig. 

MUSSADUR  dilg  Ploing.  Jou  funt  da  quei  fenn,  ca  quefta  par- 
funna deig  vangir  largada  da  la  forza  da  vus  fer  Derfchader,  cun  viefs 
Hundr.  tierz,  ad  era  Unna  Cumiiia  Hundreivla  Darchira  ,  a  cou  ngir  dada 
enten  moun  dilg  Na  ch- Rieht  er,  ilg  quäl  hagig  da  la  prender  entenl5 
fes  mouns,  ad  er  enten  fia  vartid ,  cun  la  ligiar  fuenter  ilg  fieu  maftreng. 
A  cura  ca  e'i  fumelgia  Dreig  a  vus,  fer  Derfchader,  cun  viefs  Hundr.  tierz  ad 
Unna  Cumina  Darchira,  dad  ira  cun  ils  gaumers  anfembel,  cun  pu(ff')[ff]onza 
a  va(t)[r]tid  or  da  queft  Embonieu  lieug,  tras  la  aviarta  a  Cumina  ftrada, 
antroccan  fin  ilg  Wahlftatt,  a  lou  deig  Uura  ilg  Nach-Riehter  a  quella  20 
parfunna,  cun  la  fpada  tilgiar  ilg  chiau  giu  da  fia  parfunna,  tontanavont, 
ca  denter  ilg  chiau  a  la  parfunna  poffig  ira  Unna  Roda  denter  tras,  fuenter 
ilg  Truvament  daus,  fuenter  Uordan  a  Schentament  dilg  Kay  fer  lieh 
Recht. 

DERSCHADER  fa  ilg  „Umfrag"  filg  M(n)[u]ffadur  da  la  Rafpofta  a25 
tuts  autres  mes  Singiurs,  ils  quals  favundan  quei  Truvament  fuenter  Schen- 
tament dilg  Kay  fer  lieh  Recht. 

Sinfura  ven  ei  pufpei  faig  I(u)[n]ftanza  s  a  Rieugs  da  cum- 
parchir  grazia,  afchankigiar  la  vitta,  (a)[e]un  amparmafchun 
da  milgiur ament,  ner  da  dar  ad  ella  ün  auter  Caftig,  fuenterSO 
la  cunaf chienf cha  dad  ün  fer  Derfchader  cun  fieu  Hundr. 
tierz,  ad  era  dad  Unna  Honorata  Darchira  &c.  —  Sin  q(n)[u]ei 
Rieug  fan  mes  Singiurs  pufpei  Cun  feig,  fcha  eis  vultan  Cum- 
parchir  grazia,  ner  aber  ir  vinavont,  fuenter  gig  dilg  Tru- 
vament.   &c.  35 

Seha  igei  ferrau  giu  dad  ir  vinavont,  fcha  Rumpa  ilg 

DERSCHADER   la  Bichetta,    a    fierra  quella  avont  la  parfunna 

malfiehionta  a  gi  a  Igi  Naeh-Richt er: 

Meifter  N,  N.    Jou  ehi  cumond  da  prender  quefta  parfunna  enten  tes 
mouns,  da  la  ligiar,   a  manar  ora  fin  ilg  lieug  da  Derfcher  ner  Wahlftat,  40 
a  lou  tilgiar  ad  ella  ilg  chiau  giu  da  fia  parfunna,    tontanavont  ca  denter 
ilg  chiau   a   la    parfunna  poffig  ir  Unna  Roda  par   miez    tras,    fuenter  gig 


30  Fuorma  dilg  Dreig  Criminal 

dilg    Truvament.     A    quei   fuenter    ilg    Schentament    dilg     Kayferlich 
Recht.  M 

DERSCHADER,  Jou  cuu  mieu  Hundreivel  tierz,  duraond  vus  Singiur  ^ 
Muffadur  dilg  Seckelmeifter,  fcha  beinjou  cun  mieu  Hu(u)[n]dr.  tierz,  ad  Unna 
5  Cumina  Hundreivla  Darchira,  pudein  prender  la  Bichetta ,  ad  ira  da  queft 
lieug,  antroccan  ilg  lieng  dilg  Wahlftatt,  par  far  la  finn  a  quefta  Darcliira, 
fuenter  Uordan  a  Schentament  da  niefs  Ludeivel  Cumin,  ad  era  dilg 
Kayferlich  Recht. 

MUSSADUR  dilg  Ploiog.  Sabi  fer  Derfchader  cun  viefs  Hundr. 
10  tierz,  jou  funt  bein  da  quei  fenn,  ca  vus  fer  Derfchader  cun  viefs  Hundr. 
tierz  a  Cumina  Darchira,  pudeigias  ftar  fi  cun  cumpleina  Darchira,  ad  eut 
ilg  Numm  da  Dieu  [p.  35]  prender  la  Bichetta,  ad  ira  da  queft  lieug  Em- 
boni(c)[e]u  antroccan  ilg  Wahlftatt,  a  lou  far  la  finn  da  queft  Dreig,  fuenter 
Uordan  a  Schentament    da    niefs    Lud.   Cumin,    ad    era   dilg    Kayferlich 

löRecht. 

DERSCHADER    cun    fieu  Hundr.  tierz    fa   ilg  Um  frag    fin    tuts 
mes     Hundr.    Singiurs,    ils    quals    favundan    quei    Truvament.    &c.      Lura 
levan   fi  ils  Singiurs   Derfchaders  cun  tutt  la  Darchira  a  van,  Ig'amprim  ils 
Derfchaders  ad  ils  Muffadurs ,    a  lura  ilg  Nach -Richter    cun    la    paupra 
20  parfunna,   a  fper  quella  ils  Singiurs  Spirituals,    a  lou  fuenter  ils  Gaumers, 
cun  tutt  la  Darch(t)[i]ra;    sin  ilg  Wahlftatt  ven    ei   faig    im  Ring,    ent   ilg 
quäl  ilg  Nach-Richter  va  a  Derfcha  quella  paupra  parfunna,  a  cur  ch'el 
ha  dert  quella,  fcha  va  ilg  Nach-Richter  c(n)|u]n  la  Spada  enten  moun 
avont  ilg  Derfchader,  a  gi:    Ser  Derfchader,  jou  ampiar  vus,  fcha  jou  hai    - 
25  dert  quefta  parfunna,  fuenter  ilg  Schentament  dilg  Kayferlich  Recht?       ■ 
DERSCHADER.    Jou    fai   buc   auter,    mo    ca   ti   haigias   fuenter   tieu 
Ufficj,  dert,  fuenter  ilg  Schentament  dilg  Kaiferlich  Recht. 

Lura    turnan    ils    Singiurs  Derfchaders    anfembel    cun   tut 
la  Hundreivla  Darchira    pufpei    ent   ilg  Uordan    fco    vidavont 
BOantroccan  füg  lieug  da  Dreig,  a  lou  gi  ilg.  - 

MUSSADUR  da  la  Rafpofta.  Sabi  fer  Derfchader,  cun  viefs  Hun-  ^ 
dreivel  tierz,  ad  era  vus,  mes  Hundraus  Singiurs;  Afchinavont  fco  quella 
parfunna  ha  giu  faig  ilg  mal,  fchi  ha  ella  cun  la  l'ia  parfunna  faig  la  Peni- 
tenzia,  cuntutt  fcha  funt  jou  da  quei  fenn,  Ca  chi  ca  lefs  trer  fi,  ner  fierer 
35  da  quei  en  Oßlgs  als  Amigs,  deigian  tals  vengir  Caftigiai  vid  bein  ad  Hanur, 
fuenter  Cunafchienfcha  dilg  Dreig. 

DERSCHADER  fa  er   finfura  ilg  Um  frag,    ilg  quäl   cunferman  tuts 
mes  Singiurs. 

A  lura  paffan  giu. 


I 


Dreg  da  Malafizi 


81 


DREG  DA  MALAFIZI. 


(Ineditum  nach  Ms.  Sehe.) 

ff.  160  «^]    CUR  LGEI  DREG  DA 
MALAFIZI 

Scha  g'il  ilg-  darfcliader. 


Wol  an  a  nura  da  Dieus  damenaChi 
a  fa  prafantau  queft  Caf  da  malla- 
fizi,  fcba  anparri  vus  Sgr. :  N.  N., 
Icha  beiü  jou  Cun  mes  undreivel 
tartz  a  dilg  vazaraen  dilg  dreg,  pu- 
deian  rafcheiver  la  fpada  a  la 
bacheita  a  fa  prafantar  fin  ilg  lie  a 
platz ,  par  taner  dreg  für  faig  da 
mallafizi  tanur  da  la  furma ,  a  da- 
manar  dils  buns  prus  vils,  Ca  vus 
duveias  ancunufcher  fin  fur^  quei  Ca 
vus  fumelgia  dreg  pilg  farament  — 

WoU  an  a  num  da  dieus 
Silg  frag,  Ca  vus  mi  deis,  mi  fu- 
melgia queft  dreg,  Ca  vus  Sabi  Ser 
darfchader  Cun  vos  undreivel  tertz  a 
vanzamen  dilg  dreg  Ca  vus  duveias 
racheiver  la  fpada  a  la  bacheita  a 
fa  prafantar  filg  lie  a  platz,  par 
derfcher  für  faig  da  mallafizi,  tanur 
da  la  furma  a  damanar  dils  nof  buns 
prus  vils  a  quei  mi  vult  afchia  fu- 
magler  dreg  a  pilg  Sarament 

[f.  160  b]  3 

Wol  an  a  num  da  Dens 
Cuntut  fcha  anparri  vus  Sgr. :  n  n, 
fcha    bein   jou   Cun    mes   undreivel 
tertz  a  dilg  vazament  dilg  dreg  feian 

Romanische  Forschungen  VIII. 


(Ineditum  nach  Ms.  Schb.) 

[f.  107  a]    Furma  da  Jlalafici  — 

Enten  ilg  Num    d'ilg  Senger  ilg  5 
nofs  Agit  Stat  Enten  ilg  Sef  Moun. 

1.  Dumonda  cL'ilg  Derfchader  fa 

Cur  ei  ean  Sin  ilg  Plaz  — 
Damena  Ch'ilg  ei  Curdau  tiers  qu[e]-it 
trurj  Cafs,  Schj  Anpear  Jou  vus  N.,  10 
Seh  bein  Jou  Cuo  mes  Huudreivel 
Tierz  Avanzament  d'ilg  Dreig  Seian 
Sin  ilg  undiar  Lieug  a  Plaz,  nua  Ca 
nofs  prufs  velgs  vevan  par  Isonza 
da  proceder  Sura  da  dreig  da  Malificj  15 


1.  ßasp.  — 
Bein   Sabi    Sigr.  Derfchader   Cun 
Vos  llundreivel  tierz !  Sin  la  Vufsa 
Amparada,  Scha  Saj  Jou  buc  auter, 
Ca  vufs  Sejas  Sin  ilg  Ordinau  Lieug  20 
a   Plaz,    nua    Ca    nofs   prufs   velgs 
vevan    par    Isonza   Da    tauer    Dreig 
Sura  da  Malificj,  a  quej  mi  vult  Su- 
miligiar  Dreig,    bein    Sabj  Sigr.   D. 
Cun    vofs  H.  T.  Aavanzament    d'ilg  25 
Dreig  a  pilg  Serameut.  — 

[f.l09b]     2^»  Dumonda 

Cuntut    anpear    Jou    vus    S'.    N. 
fcha  bein  Jou  Cun  mef  H.  T.  Avan- 
zament  Dilg  Dreig   pudegau   pafsarSO 
6 


82 


Dreg  da  Malafizi 


fin  ilg  lie  a  platz  par  taner  dreig 
fiir  faig  da  uiallafizi,  tanur  da  la 
furnia  da  nos  buns  prus  vilfl,  ca  vus 
leias  ancanufcher  fin  für  quei ,  Ca 
5  viis  fiimelgia  dreg  a  pilg  Saramen 


Wol  an  a  num  da  Dens  fabi  Ser 
darfchaderl  Cun  vos  undreivel  tertz! 
füg  frag,    Ca   vus  mi   deis,    fai  jou 

10  buc  auter,  Ca  vus  feias  (in  ilg  lie 
a  platz  tanur  da  la  furma  a  d«ma- 
nar  dils  nos  prus  Vils,  par  taner 
dreg  für  faig  da  mallafizi ,  a  quei 
mi    vult     afchia     fumagiar    dreg    a 

15  pilg  farament 

WoU  an  a  num  da  Deus!  Cuntut 
fcha  anparri  vus  Sg:  n  n  fcba  bein 
jou  Cun  mes  undreivel  tertz  ad  ilg 
20vanzament  dilg  dreig  pudeian  pafar 
ent  einfer  las  fcbraucas,  fer  a  der- 
fcher  für  faig  da  mallafitzi,  Ca  vus 
leias  ancanufcber  fin  für  quei,  Ca 
vus  fumelgia  dreg  a  pilg  Sarrament 

25  "? 

Wol  an  a  num  da  Deus  bein  Sabi 
ferdarfcbader  Cun  Vos  undreivel  tertz 
a  dilg  vanzameut  dilg  dretg!  fin  ilg 
frag,    Ca  vus  mi  deis,    mi  fumelgia 

30  queft  dreg,  Ca  vus  fabi  fer  darfchader 
[f.  161a]  Cun  vos  undreivel  tertz 
a  dilg  vanzament  dilg  dreg  pudeias 
pafar  nnt  einfar  las  fchracas,  fer  a 
derfcher  für  faig  da  mallafitzi  tanur 

35  da  la  furma  a  damanar  dils  nos 
prus  vils,  a  quei  mi  vult  afchia  fn- 
malgiar  dreg  a  pilg  Sarament 


Woll  an  a  num  da  Deus !  Cuntut 
40  fcha  anparri  vus  Sgr  n,    Scha    bein 


ent  las  Scbrancas,  Sco  nofs  Prufs 
velgs  vevan  par  Isonza  da  Derscher 
sar  Mallificj.  — 


2  Rasposta. 
Bein  Sabi  Sr.  D.  C.  V.  H.  T.  Sin  la 
vofsa  Amparada  mj  Sumelgia  quest 
Dreg,  Ca  Ca  Vuf  pudejas  pafsar 
enteifer  las  Scbrancas  tanur  Isonza 
a  Damanar  da  nofs  prufs  velgs  a 
Derscher  Sur  ilg  Malifirj :  a  quei  mj 
vult  Sumlgiar  Dreig,  bein  Sabj  S"". 
D.  C.  V.  H.  T.  Avanzamcnt  d'ilg 
Dreig  a  p'ilg  Sarament.  — 

3.  Dumonda 

Cuntut  Ampear  Jou  vufs  S"".  N, 
Cun  mefs  H.  T.  Avanzament  dilg 
Dreig  pudejan  nufs  Schantar  a  Der- 
scher Sur  quest  Dreig  da  Malaficj 
tenur  Dreigs  da  nofs  prufs  Velgs.  — 


[f.  110»]       3  Rasp  — 

Bein  Sabj  Sigr  D.  C.  V.  H.  T.  Sin 
ilg  vofs  Frag,  mi  vult  Sumilgiar  quest 
Dreig,  Ca  vufs  pudejas,  vufs  Schantar 
a  Derscher  Sur  ilg  Dreig  da  Mallificj, 
a  quej  mj  vult  Sumilgiar  Dreig  bein 
Sabi  Sgr.  D.  C.  V.  H.  T.  Avan- 
zament d'ilg  Dreig,  tenur  Damanar 
da  nofs  Prufs  velgs  a  pilg  Sara- 
ment. — 


( 


4.   Domonda. 
Cuntut     Scha     Ampear    Jou     vus 
Sigr   N.,    enten   Chej    Furma   quest 


Dreg  da  Malafizi 


83 


i  dei  vangir  tanieu  dreg  cun  la 
fpada,  ner  Cun  la  baclieta  a  Ca  vus 
duveias  aneanufcher  fin  für,  quei 
Ca  vus  fumelgia  dreg  a  pilg  Sa- 
rameut 


Dreig  da  Mallificj  dej  vangir  mano, 
Cun  La  Bachetta,  ner  Cun  la 
Spada.  — 


8 

Woll  an  a  num  da  Dens,  bein 
Sabi  Ser  darfcbader  Cun  Vos  un- 
dreivel  tertz  a  vanzament  dilg  dreg! 
ilg  frag  Ca  vus  mi  deis,  mi  fumelgia 
queft  dreg,  Ca  vus  duveias  dar  la 
bacbeta  a  Igi  veibel  a  la  fcbar  pur- 
tar  elg  Ses  urdinau  lieng,  a  vus  fer 
darfcbader  cun  la  fpada  für  faig  da 
mallafitzi  tanur  da  la  furma  a  da- 
manar  dilgs  uos  prus  Vils,  a  qnei 
mi  vult  afcbia  fumalgiar  dreg  a 
pilg  farament.  — 


4  RaspoBta 

Bein  Sabj  Sigr.  D.  C.  V.  H.  T.  5 
Sin  la  vofsa  Amparada  mi  Sumelgia 
quest  Dreig,  Ca  vufs  legas  Spada 
meter  a  Mouns  a  Igi  nofs  Landveibel 
far  portar  enten  ilg  Ses  Lieug  a 
Dersclier  Cun  la  Bacbetta  Suenter  10 
ilg  Damanar  da  nofs  pruls  Velgs,  a 
quej  mj  vult  Suniilgiar  Dreig ,  bein 
Sabj  S«-.  D.  C.  V.  H,  T.  avanza- 
ment  dilg  Dreig,  a  pilg  Sarament  — 


Woll  an  a  num  da  Dens!  Cuntut 
fcba  anparri  vus  Sg:  n.,  Sin  Chei 
furma  ilg  dreg  dei  vangir  aubanieu, 
Ca  vus  leias  aneanufcher  fin  für 
quei,  Ca  vus  fumelgia  dreg  a  pilg 
Sarament 


[f.  110^]      Dumonda  5  15 

Scba  ampear  Jou  vufs  S'.  N., 
enten  chei  Furma  Chilg  Dreig  Dej 
vangir  Ambanieu.   — 


10 

Woll  an  a  num  da  Deus!  bein  fabi 
Ser  derfchader  Cun  vos  undreivel 
tertz.  Sin  ilg  frag  Ca  vus  mi  deis 
mi  Sumelgia  queft  dreg,  Chilg 
fcrivont  dei  zapar  lin  las  fchron- 
cas  a  liger  ilg  band  da  la  terra, 
fuenter  quei  dei  ilg  veibel  er  za- 
par fin  las  fchroncas  a  Clumar  or 
ilg  band  da  la  darCbirra,  fin  quella 
furma  dei  ilg  dreg  effer  anbanieu, 
a  quei  rai  vult  afchia  fumalgiar  dreg 
a  pilg  farament 


5  Rasposta. 

Bein  Sabj  Sr.  D.  C.  V.  H.  T.  Sin  20 
quefta  vofsa  Amparada  mi  Sumelgia 
quest  Dreig:    ilg  Landscbreiber    dei 
pafsar    enten   las    Schrancas    Legier 
ilg  Band  da  la  Tera,    Suenter  quej 
dej    ilg    landveibel     paf-ar    Sin    la  25 
Scbranca  a  Clumar  or   ilg  Band    da 
nofsa  Terra,    a    Iura   dej    ilg  Dreig 
efser  Ambanieu.    Quei  mi  vult  aschja 
Samilgiar    Dreig,    bein    Sabj    Sig»", 
D.    C.  V.    H.   T.    avauzament     dilg  30 
Dreig,  a  pilg  Sararament.  — 
6* 


84 


Dreg  da  Malafizi 


11 

WoU  an  a  num  da  Deus!  Cuntut 
fcha  anparri  vus  Sgr,  n  n.,  fcha  bein 
Chi  vangis  furtina  da  fleug  ad  da 
5dauas,  guaras  oder  auters  fgurdins 
da  la  terra,  Deus  vilgig  graziufa- 
meng  parChirrar  ad  efer  avont,  fcha 
bein  jou  Cun  mes  undreivel  tertz  ad 
ilg    vanzament    dilg    dreg    pudeian 

10  laver  fi  pafar  or  einfer  las  Schron- 
cas,  ir  or  a  gidar  duftar  a  vardagar 
quei  don,  fuenter  Ca  quei  ei  duftau 
a  vadau,  pudeian  turnar  a  pafar  en 
einfar  las    fchroncas    a    derscber  für 

l5faig  da  mallafizi  Sentza  auter  apurar 
tanur  da  la  furma  a  damanar  dils 
nos  prus  vils,  Ca  vus  leias  anca- 
nufcher  fin  für,  quei  Ca  vus  fumelgia 
dreg  a  pilg  fajrament 


20  12 

WoU  an  a  num  da  Deus,  bein  fabi 
fer  derfchader  Cun  Vos  undreivel 
tertz,  ad  ilg  vanzament  dilg  dreg! 
filg  frag,  Ca  vus  mi  deis,  nii  fumel- 

25  gia  queft  dreg,  Deus  vilgig  graziu- 
fameng  [f.  162*1  ^'^^^  avont;  fcha 
bein  Chi  vangis  furtina  da  fleug 
a  da  dauar,  guaras,  oder  auters 
Sgurdins  da  la  terra,    Scha  pudeias 

30  vus  fabi  fer  darfchader  Cun  vos 
undreivell  tertz  a  vanzament  dilg 
dreg  lavar  fi,  a  pafar  or  einfar  las 
Schroncas,  ir  a  gidar  duftar  a  vadar 
quei  don,  fuenter  Ca  quei  ei  duftau, 

35  pudeian  turnar  a  pafa  en  einfar  las 
fchroncas,  fer  a  derfcher  für  faig  da 
mallafizi  fenza  auter  anparar  tenur 
da  la  furma  a  damanar  da  nos  prus 
vils,  a  quei  mi  vult  afchia  fumalgiar 

40  dreg   a  pilg  Sarament 


Dumonda  6,  — 
Cuntut  ampear  Jou  vufs  S'.  N.J 
Schfj  Curdas  ent  anqual  Sgurdin^ 
Furtina  da  Fieug,  ner  Guerra,  ner' 
otras  Desgrazias,  Ca  Deus  velgig 
volver  navend,  a  nufs  Parchirrar, 
Scha  bein  Jou  Cun  mef.6  H.  T.  avan- 
zaraent  d'ilg  Dreig  pudefsan  Lavar, 
ir  a  Gidar  vadar  quei  Mal  a,  Suen- 
ter  quej  Ca  quej  Fufs  Dustau,  puspei 
turnar  a  nufs  Sa  Schentar  Enten 
quest  prefsent  Lieug  Senza  auter 
amparar  Anturn  a  proceder  Sur  quest 
Dreig  da  Mallifici,  Suenter  ilg  Da- 
manar da  nofs  prus  velgs.  — 


[f.  111»]      Rasposta  6 

Bein  Sabj  Sig'.  D.  C.  V.  H.  T.! 
Sin  la  vofsa  Amparada,  mj  Sumelgia 
quest  Dreig,  nua  ca  ei  Curdas  ent 
äqual  Sgurdin,  Furtina  da  Fieug, 
Gueras,  ner  autras  Disgrazias,  Ca 
Deus  nufs  parchirig,  Seigig  lavont; 
Ca  vufs  pudeijas  lavar  Sj ,  ir  a 
Gidar  vadar  quej  Mal,  a  Suenter 
quej  puspej  turnar  a  vufs  Schen- 
tar enten  quest  prefsent  Lieug 
Senza  auter  amparar  anturn,  a 
taner  Dreig  Sura  da  quest  Malla- 
flcj  Suenter  Dammanar  da  nofs 
prufs  velgs,  a  quei  mj  Samelgia 
Dreig,  bein  Sabj  Sig'.  D.  C.  V.  H.  T. 
Avanzament  dilg  Dreig!  a  pilg 
Sarament 


I 


Dreg  da  Malaflzi 


85 


13 

WoU  an  a  num  da  Dens!  Cuntut 
Icha  anparri  vus  Sg:  n.,  Icha  bein 
ilg  dreg  feige  par  Cumplein  ner 
bucca,  Ca  vus  duveias  ancanufcber 
fin  für,  quei  Ca  vus  fumelgia  dreg 
a  pilg  Sarament 

14 
Woll  an  a  num  da  Deus,  bein 
fabi  fer  darfchader  cun  Vos  un- 
dreivel  tertz!  füg  frag  Ca  vus  mi 
deis,  fei  jou  bncc  auter,  Cilg  dreig 
feige  par  Cunplein  a  bucca  fei  tanur 
da  furma  a  damanar  dils  nos  prus 
vils,  a  quei  mi  vult  afchia  Su- 
malgiar  dreig  a  pilg  Sarament 


Dumonda  7 
Cuntut,   ampear  Jou   vuss   S'.  N. 
Scbilg  Dreig  seigig  par  Cumplein 


Rasposta  7 
Bein  Sabj  Sg'.  D.  C.  V.  H.  T.!  Sin  5 
la    vofsa    Amparada,    Saj    Jou    buc 
auter,  Cb'ilg  Dreig  Seigig  par  Cum- 
plein   a     bunna     Fei     Suenter    La 
Isouza    a   Damanar    da    nofs    prufs 
velgs    da    proceder    Sura   da  Malli- 10 
ficj,  a  quei  mi  vult  Sumilgiar  Dreig, 
bein    Sabj    Sg'.  D.  C.  V.  H.  Avan- 
zameut  d'ilg  Dreig  !  a  pilg  Sarament. 
Finis. 


[t.  162'»]  Lura    garegia    ilg   veibel  mafadurr-  15 

Bein  fabi  Ser  derfchader  Cun  vos  undreivel  tertz  mi  leis  lubir  maSadur! 

Vus  fei  lubieu,  cbi  garigeis. 

Cumanda  a  Igi  Sgr :  n  u 

Veis  antaleig  Sgr  nn:  fteit  fi  a  figeit  plaid  adreig  a  numa  da  Cumin  a 
Igi  Sgr.   n  n.  —  —  20 

Scha  vus  veis  anzachei  da  darcbiar  en  numa  da  Cumin,  fcha  parnei  in 
auter,  Ca  fapi  vies  faig  taner  enten  dreig,  Vus  faveis,  Ca  vi  da  mei  ei 
antardau,  vus  pudefas  tras  mieu  nun  faver  vangir  enten  Cuft 


25 


Cumanda  vus  fabi  fer  darfcader,  Cell  prendi  in  auter. 

Scha  prandei  ilg  lieug! 

Sabi  fer  darfchader,  Chei  mi  Cumandaf? 

jou  vus  C\imond,  Ca  vus  duveias  far  pleid  a  dreig  a  Igi  landveibel  a  numa 
da  Cumin,  a  vus  Cumond  ilg  dreig  a  fcumond  ilg  antiert  a  quei  pilg  fara- 
ment,  Ca  vus  veis  faig  a  Igi  dreig 

[t.  163*]  Bein   fabi   fer   derlchader  Cun   vos   undreivell  tertz!   fin  vos  Cu-30 
mandar  via  jou  a  gli  Landveibel  a  numa  da  Cumin  far  fes  plaid  a  dreig, 
tond  anavont  fco  jou  fei  a  mi  pli  difch  tiers  tut  quei,  Ca  partingia  tiers  a 


86 


Raschieni  denter 


Igi  dreig,  a  quei  pilg  Sarament,  Ca  jou  vei  faig  a  Igi  dreig,   a  quei  Cun 

Clarra  Cundizion  nua  Ca  jou  faves  l'es  faig  bueca   drizar,   Cell  pofsig  ftar 

giu  da  mei  a  prender  in  auter,  a  quei  a  gli  avont  Cuft  ad  ami  avont  turp 

Fin  dilg  Faig  Da  Mallafizi:   Aiio  MDCCXXXIX 


RASCHIENI  DENTER  ILG  RICH 
HUM,  A  LA  MORT. 

Canzun,  oer  Raschieni  denler  ilg  Rieh  hnni,  a  !a  JHorl. 
(Ineditum  nach  Ms.  Sg.) 


1. 
[f.  53b]  Rieh  Um:  Ch'ei  ei  silg  Mund  pli 
plascheivel, 
Ca  bera  ranba  bein  guder! 
Mort:  Bein  moiir  ei  pli  Nizeivel, 
Ciiüz  a  semper,  deis  saver. 
5  Rieb:  Jou  Sunt  en  grond  Hanur; 
Mort:  Jou  ilg  Schlemer  fier'  eutsur; 
Rieb:  Jou  gaud'  vantira,  Richezia, 
nou  jou  mufa  a  chi  basezia. 

2. 
Rieb:  Mia  vascbkadira  ei  Seida, 
10  Lanziel  tin  a  bi  valli. 

Mort:  Bauld  iis  verms  da    tei  han 
Ciieida, 
tia  Peal  a  Carn  ruin  si. 
Rieb:  B»-iber  a  mangiar  jou  pos; 
Mort:  Questa  noig  morir  ti  stos. 
15  Rieh:  Juu   pflageg   mieu  Chierp  ad 
ofsa; 
Mort:  Jou  tei  fier  giu  eo  la  fofsa. 


25  Rieh:  MI  Samebeit  la  gastaria, 
Mufsicants,  figeit  tunar! 
Mort:  Cur  la  meldr'  eis  Legeria, 

Lur  er'  jou  oii  lasch  afflar. 
Rieb:  Kontas,  Kruogs  a  Glafs  pur- 
teit! 
30  Mort:  Lura  da  Sablun  guardeit. 
Rieb:  Miedis  beals  Sunar  figeine; 
Mort:  Cun  mei  Sault' in  balia  Beine. 

5. 
Rieb:  Tut  Dalpg  dilg  Mund,  ch'arida 
ti  miu  Cor,    chi  lai  piascher. 
35  Mort:  Par  pagailgia  dunt  la  fnda; 
L'  olma    ent'  ilg    uffiern    sto 
Scher. 
Rieh:  Ufa  jou  beif  sin   Sanadad 
Mort :  Ilg  uffiern  aviert  chi  Stad. 
Rieh:  giugs  da  Cartas  deit  a  nufse. 
40  [f.  54^]  Mort:   par  la  vitt' jou  giog' 
par  vufae. 


Rieb:  Mieu  most,  jelj  a  garnezi  Rieb: 
da  biindanza  ei  gartigiau. 

[f.  54»]  Mort:  Mo  ti'olm'ha  bueca  scazi,  Mort: 

20  cada  frig  da  Spir  puccau. 

Rieb:  Jou  lasch    raub'  ä,   Igi  amig;       45  Rieh: 

Mort:  L'olma  lais  aig  ananiig.  Mort: 

Rieb:  mes  uflfonts  pon  divertire;  Rieh: 

Mort:  Mo  ti'  olma  fto  pirire.  Mort: 


Rumbligein,  ligein  las  provas, 
da  bien  Scheiver  nus  Survin. 
Tut   las  vofsas  malas  ovras 
vus  Savundan  sin  la  fin. 
Cur  iou  velgs  veng  a  vangir; 
ti  aung  juvans  stos  morir. 
Lur  vi  iou  taner  dieta. 
Miafaulscb  tei  tschunc'en  grita. 


igl  rieh  hum  a  la  njort 


87 


Rieh:  7. 

Damauu  vi  jou  partarchiare 
5U  vi  dad  ilg  migliuraiDent. 

Mort:  Ti  vcds  fig  a  t'ariglare 

par  amur  dilg  retardament; 
Rieb :  d'  oz'  anvi  vi  jou  Calar, 
Mort:  Sco  ilg  Gas  ven  presentar. 
55  Rieh:  Lur    sin   Deus   iou  schent  ia 
Spronza ; 
Mort:  Quei  Statt  buc  en  ti[a]  pufsonza. 


11. 
Rieh:  Ei  scba  Suspir'  iou  ufs  pia; 

Suspirs  vengian  ord  mieu  cor. 
Mort:  Cor  suspire,  ti  stos  via; 
Mieu  piliet  iou  Sagit'  or. 
85  Rieh:  0  Dieus!    grazia   fai  danton! 
Mort:  Jou  stund  sut    ilg  Sieu  Ca- 

mond. 
Rieh:  dilg  puceau  mi   dai  pardune; 
Mort :  Jou  maz'  senza  compafsiune. 


[f. 55*]  Rieh:  Lur  vi  iou  honorar  Dieue, 
Savundar  Sieu  piaid   andreg. 
Mort :  Cur  da  tei  ei  gunchieue 
60  Plaid',  udid'  ad  antallt^g. 

Rieb :  peuitenzia  fetsch  iou  lur; 
Mort:  Cur  ti  Sentas  la  dalur. 
Rieh:  Lur  partraig  iou   la  Cardien- 

scha; 
Mort :  Scha  Dieufs  defs'  graz'a  riglie- 
scha. 


65  Rieh:  Stai  pir  vi,  o  mort  macorta- 
tei  vi  jou  bucc  dumondar. 
Mort:  Jou  splunt'  vi 'da  tia  porta, 

Veng  gual  ufstiers  mieu  saltar. 
Rieb:  0,  qiiont  pitra  eis  ti  mort! 
70  Mort:  Gl'  uffiern  bear  pli   dira  sort. 
Rieh:  0,  ch'ei  plaid,  ea  giu  starmenta 
Mort:  Tiers  1'  olma  nunpenitenta. 


12.    (La  Mort  gi) 

Quel  hai  jou  ufs  vi  strunglaue. 
90  Sch'el  Cartieu  vefs  verameng, 

Seha  vefs  el  aung  grazg'afflaue, 

A  Rigl'a  laid  sincerameng. 

Sch'ilg    Carstgiaun    bein    sa- 
migliura 

ont  ca  Seig  Curdada  l'ura; 
95  Scha  po  el  sin  mei  speebiar, 

Sc'in  bien    mefs    anturn  pil- 
giare. 

13. 
[f.  56  a]  Chi  vult  gudangiar  la  Sehonza, 
buc  franceschig  da  ngir  velgs; 
mo  cun  mai  haig  Cuminonza; 
100  Semper  haig  mei  avont  celgs; 

Scha  moungl'ell  nagutatumer; 
L'autra  Mort  po  buc  nuscher; 
mo  tal  ei  sin  bunna  strada; 
La  si'  olma  parchirada. 


10. 
Rieh:  Jou  Protest  par  quellaneehia.        105 
Mort:  hagias  pir  buec  andamentl 

75  Rieh:  Lai  ami  aung  inna  lechia; 
Nort:  Na,  ti  stos  tilg  Truvament, 

[f.  55b]  Rieh:  üna  uretta  rog'iou  tei. 

Mort:  tieu  rieug  sttad  buc  vi  da  mei.       110 
Rieh:   aung    dus    plaids    mi    lai   la 
viarva! 

80  Mort:  En  mieu  jert  ei  buc  tal'jarva. 


14. 
Chi  Surtrai  la  penitenzia, 
buc  Savolva  d'ilg  mal  far, 
fa  perpetna  penitenzia 
elg  fieug  d'ilg  uffiern  sto  star. 
0,  CarstiauD,  partraieh'andreg! 
Ch'  ei    seig    quest    mandeun 

Dalleg; 
Quel  ch'anquira  ilg  Temporal, 
Lur'  perda  ilg  Celestial. 


gg  Bref  d'  amur 

BREF  D  AMUR. 

[Bref  d'  amnr.J 
(Ineditum  nach  Ms.  Cal.) 

[fol.  1*1  MTEU  AMIGEIVEL,  A  CORDTAL  SALID  SEIGIG  dau  a  vus, 
5mia  La   pli  Carra   dunschella,    ansemel  Cun  Far   a  Saver   tut  Bien 

Enten  Hanur. 

Mieu   Survetsch   a  Cordial  Salid   da  Tut  Temps  ERA  Cun  ADURAR  Tut 
Bien  A  Car  Enten  Vies  Cor! 

Jou  Vai  Bucca  Vulleu  Schar  Muncatar  da  Scriver:  mia  Bnna  Sanadad, 

10  Era  da  metter  giu  mia  obligaziun  Enten  qnefta  Bretetta,  parchei  Ca  la  gronda 
Carezia  Squitscha  mei  zunt  fig;  raai  fcha  iou  Saves  vangir  Tiers  vus,  a 
mieu  Cor  portar  tier  vus,  vus  efsas  a  [Schi]  Cara,  Sco  in  oungel ;  vus  Schischeis 
gi  a  Noig  Enten  mieu  Cor;  Scba  iou  vus  Dalunsch  vafses  mont,  Scha  legra 
mi   mieu  Cor   da  Carezia -Enten  Latezia;   vus   parsula    vai   iou  Ligieu  ora, 

15  buc  üna  pli  Bialla,  Ca  vus  play  Enten  mieu  Cor;  vus  Efsas  mia  La  Pli 
Bialla,  a  lagreivla  Carezia;  parquei  Serif  jou  a  vias  questa  Brefetta. 

Sgola  vi,  Ti  piuchia  BrefEtta  Tiers  mia  La  pli  Cara  Dunschellätta ;  Sgola 
vi  Enten  Sieu  Cor;  a  porta  a  mi  Raspofta!  Scha  legra  a  mi  mieu  Cor  da 
Carezia.     Suenter    quei   Salveigias   par   bien  a   mia    fideivladad;    patarchei 

20  quei  ad  ura!  Vies  ilg  pli  Car,  [f.  l*»]  ün  bi  utscbi  bein  Cunaschent,  Ca 
Sgola  or  da  mia  patria;  mo  Igetz  utschi  Rugavel  Jon,  or  da  funs  ilg  mieu 
Cor,  Seh'  el  mieu  fideivel  pot  les  Efser,  Sgular  tiers  mia  la  pli  Carra  Dun- 
schellEtta:  Seigias  fideivla  a  veigias  Carezia;  vus  ilg  Mieu  Ligen  ufFont' 
A  vus  vai  jou  mufsau  Carezia;  parquei  Seigias  fideivla  a  mi!    parchei  vus 

25  duveits  Efser  enten  Carezia  mia  latezia.  Vufs  Efsas  plantada  Enten  mieu 
Cor.  Efsas  vus  truria,  fcha  vai  jou  dolur;  Scha  vus  Rieis,  Scha  Sunt  jou 
pleins  latezia,  mia  la  pli  Cara  antroc  enten  perpetten. 

Jou,  Cur  jou  fetsch  salidar,  plaid'  el  Cor  alleluya,  mei  Cun  mei  pos 
mai  anblidar,  Schi  gig  Sco  mieu  Cor  ven  a  fladar.    Cun  in  Cor  Riit  fig  a 

30Schmacau,  vai  jou  bia  mi  patarchiau.  Jou  Salits<  ves  bia  da  dar;  mo  jou 
vai  buc  Comoditad.  Jou  vi  mieu  Scriver  us  finir,  a  vi  quei  Sarar  Cun  in 
Suspir.    Camont  ch'el  deig  tier  vus  vangir. 

Kombt  Einer  zu  Euch,  ist  feiner  alß  ich 
Ach  hertzige  fchätz ,   Vergiis  mich   doch  Nicht! 
35  ich  Sol  doch  haben  dein  Treüw  Vnd  Dein  Eidt, 

Biß  Vns  der  Todt  Kombt,  Von  Einander  hin  fcheid ! 


Daniel  de  Bagnolo  89 

Rest  adina  Cun  Salidar  Cun  ilg  pli  fondato  Spirito,  e  confefso  quei, 
ilg  quäl  iou  mi  Sondel  Schon  vidavont  Sadeclaraus. 

Jou  vus  fetsch  a  Saver,  Ca  jou  Sunt  Souns  a  frescks  a  Casa  Rivaus. 
[f.2*]  ILG  Dato  Et  ils  5*.  Aprill  Ao.  1741.  —  in  Sagens. 

Ulrich  Coray  5 

P.  S. :  Resta  a  la  mia  Consolaziun  Sulettameng  Cun  Salidar  Cun  ilg 
intimo  d'  ilg  Cor,  e  Spechiel  Sin  quella  vantireivla  ura,  Ca  jou  pofsig  ver 
ela  [a]  Sagoing,  Sco  la  giu  mutivau.  Jou  Creig,  Ca  las  marvelgias  da  quels 
da  Sagoing,    d' ina   part,    ch' ei  Sapiau   bucca   vangi   fig  velgs,    ch' ei  San 

bucca  Tut  ilgs  faigs   d'ilg  mundt,  ii) 

A  Sco  Era  mieu  Respective  A     Rest     Vies     Fideivel 

Saud     alla    Duna     Muma:  Spus  antroca  Enten  la  mort. 

Risch  de  Coray 
Der  Nam,  fo  dife  Biuome  hat,  gar  fein  in  diefer  Ordnung  Staht 
Erünnert  Uns  die  Wahre  buss^  Wie  man  sich  darin  fchücken,  15 

Muß  daß  Beyfpiel  nemen  am  Weiblein  zart,  die  inß  Pharüferß  Haul'e  wart. 

A  Mademoiselle 
Madamoiselle  Margretta  de  Capoll 
Presentament 

A  Flem.  20 


DANIEL  DE  BAGNOLO, 
DEFENSIUN. 

della  Vera,  catfolica  Romaua  Gardienscha.    Squicciaa  a  Bauaduz  tras  Mathias 

Moron.     1746. 

CAP.  III.  25 

[p.  9]  Encunter  ils  Türcks. 

ILS  Türcks  vegnien  nau  de  Machomet,  il  quäl  tegnien  ad  honur  buna- 
meing  fco  Dieus,  per  effer  Auctur  della  lur  Cardienfcha.  Quel't  ei  ftaus 
in  pur  della  Tiarra  della  Arabia;  il  l'iu  Bab  fuva  Pagaun,  fia  Mumma 
fuva  Giudiua;  &  ei  vivius  Pagaun  per  in  temps,  alura  ha  priu  fi  de  pertgirar  oO 
ils  Cameis  d'  ina  Vieua,  la  quala  cul  temps  ha  priu  per  fia  Donna.  Quefta 
fuva  bein  richa;  &  afchia  cou  quellas  richezias,  e  con  biars  lifts  tardi- 
ment,  ladernitfchs  garegiava  de  vegnir  Reig  de  quella  Glieut;  veft-nt  aber, 
che  cun  quei  el  podeva  uauta  fcafir,  ei  fa  faig  numnar  Profet  Divin,  &  ha 
priu  per  compoing  de  fias  fchelmarias  in,  che  fa  numnava  Sergio,  igl  quäl  35 
fuva  ftaus  Munig,  e  fugius  ord  della  Clauftra  veva  priu  fi  la  Herefia  dils 
Neftor[i]aners ;  [p.  10]  cun  tut  er  Machomet  ei  daventau  Neftorianer.    Udent 


90  OefensiuD  dulla  Cardienscha 

quei  ils  Giudius,  ban  tenaiu,  che  el  pernes  fi  la  Cardienfcb[a]  dils  Chriftgiauns ; 
entras  quei  el  ha  I'crit  giu  in  Cudilch  della  f'ia  Cardienlcha,  il  quäl  fe  num- 
nava  Alcorano,  il  quäl  el  Icheva  ch'  el  fus  l'tau  dau  en  ä  gli  digl  Auugel 
Gabriel,  queft  Cudifch  ei  tut  pleiu  d'  Herefias,  faulzadatS;  a  Cchelmarias 
tut  per  coinplein.  Dals  Giudius  ha  priu  fi ,  che  in  poffi  haver  biaras 
5  Duuauus,  e  che  da  q[ujellas  in  poITi  vegnir  larg,  cur  che  in  vult.  Dals 
Arianers,  che  il  Vierf  de  Diu  feigi  bucca  d'  ina  feza  fubftanza  fco  igl  Bab. 
Dels  Neftorianers,  che  Chriftus  feigi  nafchius  de  Maria  Purfchialla,  mo  fpir 
Chriftgiaun.  Dels  Manicheiers,  che  Chriftus  hagi  ni  endirau,  ni  morts  per 
nus.     Dels  Epicoreiers,   che   tutta   la   beadienfcha   della   gliaut  feigi   enten 

10  ils  deleigs  digl  Tgierp ,  bucca  mai  enten  quefta  vita,  funder  era  enten 
l'autra. 

Machomet  ei  nafchius  fin  in  Vendergis;  e  per  quefta  rafcbun  ils  Türcks 
fin  quei  gii  fau  firau,  ä  bucca  fin  la  Domengia.  Ha  entfchiet  ä  rafar  or 
fia  Hercfia  gl'  onn  630.  enten   igl  temps    che  fuva  Keifer  Heraclio,    &  en 

löcuort  temps  ei  fa  faig  patrun  d'ina  gronda  part  digl  Mund ;  perquei  che  el 
ha  pudiu  dar  de  crer  ch'  el  fus  termes  da  Diu  per  moderar  quellas  dues 
Cardienfchas,  quei  ei  dils  Giudius  [p.  11]  e  dils  Chriftgiauns;  &  afchiÄ  ha 
lubiu  igl  pitinegn  fco  per  privilegi,  igl  engolar  fauls  facraments.  Ils  Türck[s] 
gin  che  Chriftus  feigi  ftau  g^rond  Profet,  a  foing,  ch' el  haigi  mai  faig  puccau, 

20  ch'  el  haigi  faig  biaras  miraclas,  ch'  el  feigi  ins  k  Tfchiel ;  aber  ca  en 
Tfchiel  ftetti  fper  ils  peis  de  Machomet.  Jeu  met  bucca  ora  las  fablas, 
las  tfchuff'adats  turpigiufas,  che  een  enten  quei  Cudifch,  per  bucca  tartar 
ils  pertratgiaments  gie  quels,  ca  ligien;  fche  gie  ei  fus  fin  in  grau  bein 
faig,    per    far    ver,    che    ina     afchi    tfchuflFa    Cardienfcha    po    bucca   vegnir 

25  da  Diu. 

Sehe  gie  ei  fus  bucca  de  bafeigns  de  refpnnder  a  tuttas  cauffas,  las 
qualas  in  po  tucar  cun  maun,  ch'  ei  han  negina  fumeglia  de  verdat;  auzi 
che  perfuna  d'  honur  feturpegia  da  ligier,  nun  gir  da  crer  auncalura  vi 
refponder  tont  pli  cuortameing. 

30  Ei  cauffa  mal  defchenta  per  fef(d)[e]z  da  gir,  che  Gliaut  rafchuneivla  feigi 

fcafida  de  Diu  per  cuntonfcher,  fco  fia  fin,  cauffas  ä  dalegs  corporals,  dils 
quals  undreivla  Gliaut  fa  turpegia.  A  Iura  mi  refponden  ils  Türcks,  fche 
enten  lur  Parvis  vegnien  d  catar  fom  a  feit;  fche  gien,  che  fch'jau  refpond, 
pauper  Parvis!  fche  gien,  canun ,  jau  refpond,  fchuach  legerment,  migliar 

35  fenza  apetit!  alura  pufpei,  quella  fpifa  ä  buvronda  ha  de  paffar  per  igl 
gang  natiral  [p.  12]  oder  bucV  fche  buc  eis  vegnien  a  vegnir  tont  fmifirei- 
vels,  che  igl  parvis  ils  vegn  bucca  k  puder  capir;  fche  ha  de  paffar,  quei 
vegn  ad  effer  in  tfchuff  Parvis!  tal  ä  quäl  merita  la  vita,  che  meinen  de 
S.  V.  Porgs. 


Descriptiuu  d'ilg  Boiug  da  d'Alvegny  91 

DESCRIPTIUN  D'ILG  BOIGN  DA 
D'ALVEGNY. 

Cnerta  Defcripliuu  d'ilg  ßoigu  da  d'Akeguy  eu  SurfailTa  Romaucia,  &  iuforiiiatiuu 
de  fias  verlids.    Chur,  1747. 

[p.  122J  QUelt  Boign  (I'ituaus  denter  Siar-Ava,  e  Filil'ur,  ina  bun'hura  luni'ch  5 
da  Cafty;  treis  hurettas    lunfch  da   Vazie  fiatt  liuras   für  Cuera)  ei  ent'  igl 
Cummin  da  Bellfort,  de  la  Ligia  de  las  Diefch  Driggiras;   in  quart,  ü  mez' 
hura  fut    la  Vifchnaunca    da    d'  Alvegny,   en   uua  planira    da    d'  una  bein 
liuDga,    e    friggieivla  Vall.     El    era  fchion   da  dyg    ennau    avon    biarl'cient 
onns  euconnüfcius,  renumnaus,  e  dovraus  en  [p.  123j   Sur-Saifi'a  Romancia,  10 
per  via  de  fiu  bien  fuolfer  ed  auters  buns  minerals  ch'  el  ha.     Bein  enze- 
contö  auturs,  e  velgs  fcribents  fan  mentiun  de  qnep(l)[r]'  aua  en  lur  cudischs: 
Igl  vegl,  e  renumnau  Seignur  AEgidius  Tfchudi   da  Claruna,  en  fia  biall' 
oura  cb'  El  a  fcritt  de  la  vera  alta  Retia,  dada  or'   en   ftampa,  e  fquiuiada 
r  empriraa  gada  ä  Bafel,  en  l'Elvetia,  gl' Onn  1530.     Joannes    Stumphius  15 
da  Turig,  en  fes  annals  de  1'  Elvetia,  gl'  Onu  1546.    Wilbelmus  Grattarolus, 
da  Bergamo  üu  fig  renumnau  Docter,  e  Profeffur  de  Medifcina,  en  fia  ovra 
Latina,  eh'  Ell  ha  dau  or  (de  Therrais  Rhaeticis)  d'  ilgs  megliers  Boigns  de 
la   Noffa  Retia,    fquiuiada   ä  Veniefcia ,    avon   var    duecient   Onns.     Jacob 
Scheüchzer  da  Turig,    Profeffur   de  Medifcina,    e    de  Mathematica,    en  fia 20 
Hydrographia  Helvetia  gl'  onn  1717.     Et  aunc   auters.    &c.    —    Igl  Boign 
udeva  avon  temps  algs  Seignurs  de    cafa  Gualthieri  (ü  Walthieri)    ed   uffa 
aud' El  ä  gli  Sr.  Miftral  Steaflfan  Simeu  da  d'  Alvegny;  igl  quäl  ha  alzau, 
e  faitg  pli  larg,   e  pli  grond  igl  Bagheigg  de  l'ufteria  d'  igl  Boign;    e  re- 
nuvau  bunamein   tutt,    con   gronds   cufts   avon  var   veintg   onns.    EI  tratta25 
bein  igls  yefters  che  vegnen,  a  bien  marcau,  cun   buna  carnfrefca  pulleria, 
pefgs  frefcs,  bien  paun,  e  vin;  per  fis  bazs,  ü  raiez  Reinfeh  (muneida  da 
Cuera)  ha  in  cau  tocchen    ufs'  adinna  pudiu  auer  üna  buna  tfcheuera,    da 
bein   enzecontes  troggies,  ü  fpifasj  tut  rauba  freftgia.    Igl  Boign   [p.  124]  ei 
fig  frequentaus,  e  dovraus,   en    temps  da  ftad  da  feigneria  &  autra  glieut,  30 
da  Cuera,  da  Gliont,  da  Tufaun,   da  Tumliafca,  da  tutta  furfaiffa  Romancia, 
e  da  d'  auters  logs  ;   ed  han  biars  faltg  cau   bialles  Curas,    per  malfoignes 
che  naginas  autras  medifcinas,  ner  cufeigls  de  Miedis,  pudevan  gidar,  fco 
l'experiencia  muoffa  mintg'  onn.    Biars  beiven  cau  l'aua  forte  (u  cotfchna) 
da  S.  Murezzi  de  1' Engiadiua,  effend  igl  Boign  mö  oigg  ner  nof  huras  da  35 
lunlch  da   la  fontauna  de  1'  aua  de  S.  Murezzi :    e   pbiu    cau   beinmaneivel 
aver  quella  mintg'  auter  dy  pufpei  frefca,  fch'  in  vul,  d'  igls  Cavallants,  n 
Berniers  che  la  meinan,  e  paffan  cau  tras  bunamein  mintgiady.    Quei  che 


92  Deacriptian  d'ilg  Boing  da  d'Avegny 

cau  fuenter  l'tatt  per  fcritt,  e  veen  digg  de  1'  ava,  e  fanadeivlee  vertita  de 
queft  Boign,  ei  tut  bein  fundau,  e  futteriu  da  l'experientia,  (la  quäl'  en 
tuttas  cauffas  ei  adinna  la  raeglra  Muffadura)  &  era  da  l'autoritad,  e  per- 
diggia  de  biars  c  hau  experimentau;  cun  zun,  &  oravon  de  quefts  quater 
5  cau  fuenter  numnai  perderts  Seignurs  Docters,  e  Miedis;  d' igls  quals  gl' am- 
prim  ei  igl  vegl  Sr.  (Tit.)  Doct.  e  Burgmr.  Gion  Bavier  da  Cuera,  de  lu- 
deivla  recordiencia;  igl  quäl  ha  teniu  ault,  fig  ludau,  favenz  freqnentau,  e 
fez  dovrau  quei  boign  •  &  er'  ordinau  ad  auters  feignurs,  fes  patients,  d'  igl 
dovrar  eu  differentes  mallbignies :  El  veva  er'  (igls  pli  fuenter  Onns  de  fia 

KJvita)  r  intentiun  de  raetter  per  fcritt,  e  dar  or  üna  [p.  125]  defcriptiun  de 
las  vertids  de  queft'  aua,  per  ittel  de  la  Patria,  &  agid  d' igls  malfauns, 
fco  el  a  dau  d'  entellir  a  gli  Sr.  Meinrad  Schvarz  da  Tauau,  fiu  confident 
amig,  e  bein  entelligent  de  Medifcinas;  mä  la  mort  V  ha  impediu.  2.  Igl 
aune    ufs   vivent    Seignur  (Tit:)  D.  Gion  Antoni    Grafs,    da   Porteins,   für 

löTufaun;  igl  quäl  ha  quadortifch  onns  fez  vifitau,  dovrau,  &  er' ad  auters 
fes  patients  ordinau  queft  boign.  &  aunc  lau  tier,  mefs  fez  per  fcritt  las 
vertids  de  queft'  aua,  en  Latin.  —  3.  Igl  Sr.  Meinrad  Schvarz  da  Tavau, 
ün  vegl  &  experimentau  Miedi ;  igl  quäl  (fuenter  auer  furviu  enzeconts 
onns  fco  Barbier,  e  Ghyrurg  d'ün  Regiment  enten  Italia)  ha   pli   ca  trent' 

20 onns  adinna  furviu  queft  Boign  fco  Miedi,  cun  bien  laud;  &  entras  fehl 
liunga  experiencia  buca  mo  obfervau  &  empriu  d'  enconofcher  las  proprie- 
tads,  e  vertits  de  1' aua;  mä  era  fez  1' empruau,  e  cnn  fiu  ittel  differentes 
gadas  dovrau,  per  igl  mal  d' igls  (ßigls,  e  de  las  ureiglies;  hauend  El  ün 
temps    agiu   piars    l'udida,    e  ftaus  furd ,  1' ha  El   en    temps  da  ciunq  dys 

25pufpei  furuegniu  entras  queft'  aua.  &c.  4.  Igl  Sr.  David  Hemy  da  Cur- 
valda,  er'  ün  vegl  prattic  de  Medifcinas,  c'  ha  pli  ca  trent'  onns  en  differents 
Regiments  practieau  la  Chirurgia  enten  Italia,  Spagna,  e  Corfica:  ed  üna 
ftad  or  empriu  d'  enconofcher  quefta  fanadeivla  aua,  cun  dourar  fez  ella, 
e  furvir  ä  biars  fes  patients  en  quei  Boign.    &c. 

30  [p.  126]   1.  Suenter  igl  parer,  meiui,  e  giudizi  de  quels  val  cau  numnai 

Seignurs  Docters,  e  Miedis,  ha  1'  aua  de  queft  Boign  biar,  e  fig  bien  Suülfcr; 
cun  empau  de  Salpeter,  Alum,  e  Vitriol;  &  afchia,  per  confequenza,  ed 
experiencia,  eis  ella  propriamein  buna,   fanadeivla,  e  zun  nizzeivla. 

2.  Per  tuttas  forts  de  malloignies,  affects,  ed  indifpofitiuns,  che  veguen 
35  da  fredurs,   flufs,    e  defluxiuns;     humiditats,    e    fuperfluitats    freidas,    d' igl 

Tgiau,  e  Ciurvi;  che  croden  giu  ent' igls  Ceigls,  ureiglies,  dents,  bucca,  e 
culliez;  fin  igl  pez,   ftommi,   ü  magun ;   fplen ,  u  lef;   dir,  e  lomm.    &c.   &c. 

3.  Confequentemein   gida   quelV  aua    (fco   l'experiencia   muoffa  mintg' 
onn)  fig  bein  per  igl  magun,    ü  ftommi,    cur  ch'el  ei  sfredentaus,    e  lava- 

40gaus;  &  ha  nogin  appetit  da  migliar,  e  lai  vargar  ii  paffar  tras  la  fpifa 
nuudigerida,  fenza  la  puder  Tugheggiar.  Per  catarrs,  e  tuof.s;  ftrenfcia- 
deguia,  u  ftreggiadat  d'ilg  pez,  e  flad.  Ella  fchiggienta  las  defluxiuns, 
flufs,  0  memmia  biara  fpida,  u  humiditat  de  la  bucca,  liunga,  culliez  <S:c.  &c. 


Descriptiun  d'ilg  Öoing  da  d'AIvegny  98 

Per  igl  mal  d' igls  ceiglsj  de  las  ureiglies;  e  d' igls  dents;  fche  la  cafciun 
d'  igl  mal  uegu  da  defluxiuns  freidas.  Ell'  arva  las  obftructiuns  d'  igl  fplen^ 
ü  lef;  d'igl  Dir,  e  Lomm;  fche  mö  quellas  parts  (cun  zun  igl  Lomm)  een 
aunc  entiras,  buc' infectadas  d' enqual  unfladira  marcia,  &  enceiven  annc 
buc  k  fmarcir.  Per  las  [p.  127]  dulurs  de  las  reins;  e  vefchigia;  cur  ca  5 
1' Urina  arde,  brifchia,  e  paffa  cua  dulur.  Per  la  Colica,  mal  d'igl  venter; 
flads,  e  ventofitats  Zuppadas;  e  conftipatiun  d'igl  Tgiirp;  fco  era  per 
fcacciar  igls  viarms.  Per  tutts  cau  numnai  affects,  indispofitiuns,  e  mal- 
fognes,  gida  queft'aua,  cun  beiver  ella  caulda,  ü  tievia:  gl' emprim  dy 
ün  quart,  ü  (s' igl  pli)  üna  meaa ;  gl' auter  dy  üna  mefira  entira;  igl  tierz  JO 
ina  mefira  e  meza;  igl  quart  dy,  dues  bunas  mefiras;  e  dues  mefiras  een 
avunda  pertgi  che  feigi ;  quei  che  dues  mefiras  pon  buc'  eflPectuar,  vegnen 
^ra  buea  puder  far  treis  n  quater.  Cun  beiver  quella  portiun  de  dues 
mefiras,  deyn  continuar  var  quater,  u  ciunq  dys;  &  allura  calar  plaun  fiu, 
cun  prender  mintgia  dy  pli  paucca,  en  quella  proportiun,  fco  in  ha  enciettlo 
a  beiver  ella.  Per  defluxiuns  d' igls  Cßigls,  deien  quels  effer  lavai  cun 
1' aua  caulda  d'igl  boign;  per  igl  mal  de  las  ureiglies  che  vegn  da  de- 
fluxiuns, dei  1' aua  effer  buvida  caulda;  ü  ch' in  la  p6  er  prender  tievia 
en  las  ureiglies.  Per  igls  deuts,  p6  ün  beiuer  alla  caulda;  (fch' igl 
mal  vegn  da  defluxiuns)  &  er' enfemen  lavar  or  la  bucca,  e  las  fchin- 20 
icivas  bein  fauenz  cun  quell' aua  caulda,  u  tievia  &c.  —  4.  Igl  bugnar 
igl  tgierp  en  queft'aua,  gida  fig  bein  per  la  rugnia,  e  defects  de  la 
piall;  e  per  tuttas  fuperfluitats  nofcheivlas  denter  carn  e  piall.  Per 
piagas  aviartas,  bleffuras,  fiftulas.  Per  1'  arthetica;  chyragra ;  podagra, 
(cun  zun  la  nun-ftateivla)  Sciatica;  per  tutta  [p.  128]  fchiradegnia,  ü  para- 25 
lifia;  per  tuttas  ftroppiaturas,  che  fuonden  fin  enqual  accident  apopletic  de 
la  daguotta,  ö  Ichilioc;  per  contracturas,  ü  mal  d' igls  mauns,  artuigls,  ü 
glaihs;  per  igl  mal  d' igls  peis,  &  fchenuglia;  per  igl  mal  d'igl  Diefs,  e 
cueiffes.  Glieut  ch'eran  fin  faigg  fchi(v)[r]ai,  e  ftorpiai,  ch'els  na  pudeuan  ny 
ftar,  ny  feer,  ny  ir;  touauavont,  ch'  in  igls  ha  ftoviu  menartier  fin  caris,  30 
han  en  zun  pauc  temps  furuegniu  fchi  bein  la  fanadat  en  tras  bugnar,  e 
dovrar  queft'  aua,  ch'  eis  een  turnai  a  cafa  a  pei,  fenza  negin  auter  agid, 
fauns,  e  ferms.  Per  pitfchens  affons,  che  pon  buca  crefcer,  11  han  enqual 
member  fchirau,  ü  ftroppiau,  ch' ei  pon  buca  ftar  fin  peis,  ny  encejuer  ad 
ir:  ei  gida  val  a  lau,  ch' ei  pon  crefcer,  ed  enceiver  ad  ir.  Per  confortar35 
igls  niarfs,  e  confolidar  tutt  Lur  fiftenia,  per  tutt  igl  tgierp.  Per  dolurs 
de  members,  ch'en  ftai  ruts  ina  gada,  11  flugai;  &  een  bucca  bein  mefs  en 
u  lugai,  niiglierantai,  e  fcampentai.  Per  fevras  freidas,  intermittentes,  che 
veguen  mintg' auter  dy,  terzana,  quartana  etc.  etc.  Sco  1' experiencia  ha 
cau  da  vegl  en  uau  adina  continuamein  muffau ,  cha  queft  aua  feigi  zun  40 
buna  per  veeglias  fevras  etc.  — 

5.  Cun  zun  ei  queft  boign  bun,  e  fanadeivel  ä  las  femnas,  per  tuttas 
forts  d' indifpofitiuns,  affects,  malfoignes,  e  defects,  che  vegnen  da  fredurs; 


94  Informatiun  della  Exeinpsiun  et  Immunitat 

per  igl  mal  madrnn,  ü  raal  de  la  Mumma,  da  tgei  fort  ch' igl  mal  feigi, 
fch' el  vegn  da  fuperftuitats  freidas  nofcheivlas  e  [p.  129]  memmia  biaras 
humiditats.  Per  remetter  en  Uerden  lur  meins,  ü  fliirs,  cur  ch' Ellas  las 
han  bucca  mintgia  meius  en  temps  duviu ;  u  cur  Ellas  las  han  memia  fig. 
5  Per  render  friggieivlas  quellas  clie  porten  bucc'  affonts  en  lur  Itand  de  la 
leigg,  fch'  igl  impediment,  e  cafciun  vegn  da  fredurs,  ü  fuperfluitas  freidas 
d'  igl  tgierp :  mä  fch'  igl  temperament  fchigg,  coleric,  bilius,  e  cauld  d'  üna 
perfuna  magra  e  fecca,  fuff  la  fuletta  cafciun  d'igl  tal  impediment,  fche 
fulfei  allura  meglier  duvrar  l'aua  forte  de  1' Eugiadina  da  S.  Murrezzi  (ü 

10  enqual  antra  bun'  aua  cotschna  da  Vitriol)  e  beiver  quella  reguladaraeing 
var  14.  ü  15.  dys;  fco  igls  megliers  Docters,  e  Miedis  (ch'  an  fcritt  de  las 
auas  minerales)  datten  d' entellir.  Era  femnas  groffas,  aftgien  e  pon  niz- 
zeivlemein,  e  fanadeivlemein  duvrar  quei  boign  cur  Ellas  een  portanzas  da 
fchion  var  quater,  ner  ciunq  meins,  ü  fin  igl  miez  temps  de  lur  groffezzia; 

15mc\  bucca  biar  pli  bauld,  u  pli  tard;  e  zun  bucca  ent  igls  emprims,  ner 
pli  davos  meins,  ch'  Ellas  een  enquei  ftand.  Ellas  dein  aver  adeig  de 
dovrar  moderatamein  igl  boing,  e  bucca  bugnar  u  ftar  fchi  dyg  en  1'  aua, 
fco  auters  malfauns,  ü  fauns.  Biaras,  ch'  eran  en  quei  ftand,  han  cau  fur- 
vegniu  agid  fuenter  lur  bafegns.    Ellas  deien  oravon  dumander  per  cunfeigl 

20  ün  bien  Miedi,  avon  ca  epQeiver  ad  ir  ent'  igl  Boign.   etc. 


INFORMATIUN  DELLA  EXEM- 
P(L)[S]IUN  ET  IMMUNITAT. 

Ina  cnorta.  ino  fidelyla  Informatiun  della  exemp(l)[slinn,  et  Imninnilat  della  venerahla 
casa  de  Diu  dal  foro,  e  Iribunal  secular.    1748. 

25 

[p.  2]  1.  Per  entellir  pli  bein  la  Cauffa,  fche  eis  fei  dabafegns,  che  in 
confiderefchi  empau  a  navos  il  temps  paffau ,  e  tgei  ei  feigi  da  temps  ent 
temps  paffau  denter  la  Cafa  de  Diu,  e  queft  Ludeivel  Cumin  da  Difeutis. 
Bucca  ditg  fuenter  quei  pia,  che  la  pli  part  de  Noffas  Ludeivlas  treis  Ligias 

:lOei  fe  freg  ora  dilg  ruolg  della  S.  Bafeilgia;  midau  Cardieutfeha,  e  foendau 
la  Doctrina,  e  Reformatiun  de  Ulrich  Zvvingli,  e  Gion  Calvin,  paucs  0ns 
fuenter,  nomnadameing  ilg  On  1526.  han  las  treis  Ligias  eufemlameing  faig, 
6  fchentau  fi  certs  pungs,  &  Articheis  enconter  1'  Immunitat,  e  dreigs  della 
S.  Bafeilgia.    Schi  bein  che  quels  Articuls  eran  directameing  encunter  1'  Im- 

35  munitat  Ecclefiaftica ,  e  nagin  bien  Catholic  podeva  quels  engirar,  aunc 
meins  dovrar   fenza  far  in  puccau  mortal,  fche  ha  tonatont   il  Oberkeit  da 


Informatiun  della  Exempsiiin  et  Iminunitat  95 

gliez  temps  da  quels  feferviu,  e  fuenter  la  mort  dil  Avat  Anfelm  Kreyer 
ent' ilg  On  1538.  da  propria  authoritat  fchentau,  e  legiu  ora  a  lur  bien 
plafcber  j)er  Avat  della  Clauftra  de  Muft^r  in  Canonic  da  Cuera  col  Num 
Leonard  Feürer,  encunter  tutta  rafchun,  eucunter  ils  Scbentaments  della 
S.  Bafeilgia,  encunter  la  Regia  de  S.  Benedeig,  e  encunter  tutts  Privilegis  T» 
della  Clauftra,  e  dels  Religius,  ils  quals  Privüegis  [p.  3]  eran  fchon  dig 
vidavont  da  biars  Papas  concedi,  particolarmeing  aber  dal  Papa  Honorio, 
Lucio,  Gregorio,  Innocentio,  e  da  auters  aunc  biars:  gie  quella  Exemptiun 
han  era  ils  Keifers  fezi  confermau,  Carolus  Magnus,  Otto  L  e  auters  biars. 
II  furnomnau  Canonic  Leonard  Feürer  fchentaus  dal  Oberkeit  fecular  per  10 
Avat  de  Mufter  vefend  el,  che  fia  electiuu  fufs  bucca  valeivla,  ha  fuenter 
fiat  ineins  dau  fi  la  Abbatia,  e  ha  bucca  voliu  pli  effer  Avat  de  Mufter, 
per  bucca  effer  pli  dig  en  prigel  della  perpetna  condemnatiun.  Ladina- 
meing  ha  il  Obrigkeit  fecular  cou  il  Cumin  enfemen  elegiu  ora  per  Avat 
de  Mufter  Paul  Nicolai,  che  era  Plevaun  de  funvig,  in  Prer  fecular.  Ei  aber  l-") 
mai  ftau  poffeivel  da  poder  fuivegnir  la  Confirmatiuu,  e  la  Benedictiun  ni  dal 
Uefg,  ni  dal  Papa;  quefta  moda  da  leger  ora  ils  Avats  della  Clauftra  ha  il  Cumin 
furdovrau  per  cient  0ns.  Suenter  la  mort  d'  il  Avat  Paulus  Nicolai  ha  il  Cumin 
fchentau  per  Avat  Luci  Anrieh  Religius  da  S.  Lezi.  Suenter  quel  ei  vegnius 
legius  ora  dal  Cumin  per  Avat  il  für  Chriftian  Castelberg.  Quel  era  in  20 
Um  da  gronda  Sabienfcba,  da  gronda  Prudienfcha,  e  da  fig  buna  Confcienza. 
Vefend  el  aber  che  fia  Electiun  fufs  encunter  la  Immunitat  Ecclefiaftica, 
enconter  ils  dreigs,  e  fchentaments  della  S.  Bafeilgia,  fcbe  ha  el  fez  fcrit 
la  cauffa  a  Roma,  e  dau  part  al  Papa,  con  refignar  la  Abbatia  en  mauns 
de  fia  Sointgiadat  Papa  pio  il  Ciun  de  queft  Num.  II  Papa  bavend  el  25 
entelleig,  che  für  Chriftian  fufs  in  Perdert,  e  Sabi  Spiritual,  da  buna 
Exemplara  vita,  fche  ha  el  abfolviu,  e  slargau  el  da  tuttas  cenfuras;  u 
peinas  Ecclefiafticas,  e  fuenter  legitimau,  e  confermau  per  Avat  della 
Clauftra  de  Mufter.  11  Avat  Chriftian  ei  ftaus,  quel,  che  ha  mameniu  la 
S.  Cardieutfcha  en  nies  Cumin.  Ei  fe  legia,  che  quel  haigi  faig  ciun  Prie-  30 
dis  en  in  di  per  nies  Curain  eutuorn  per  mantener  la  vera  Cardientfcha. 
El  ha  era  bagegiau  fi,  e  ornau  las  Bafeilgias  per  tut  il  Cumin,  fco  aunc 
oz  il  di  muüffen  fes  Voppens  per  las  Bafeilgias  Veglias  entuorn.  Suenter 
quel  ei  ftaus  centaus  Avat  il  Sur  Nicolaus  Tyron  da  gliez  temps  Plevaun 
da  Trun.  Suenter  quel  ei  ftaus  cernius  ora  per  Avat  Sur  Jacob  Bundi ;)', 
Farer  da  Sonvig. 

2.  Suenter  la  mort  de  quel  ha  ladinameing  anciet  a  garegiar,  e  do- 
mandar  dal  Senat,  e  dal  Cumin  1'  Abbazia  della  Clauftra  [p.  4]  il  Sur  Se- 
baftian  de  Caftelberg,  che  era  Iura  Farer  a  Tuiefch,  e  velend  el,  che  fiu 
faig  leva  bucca  ira  fco  el  leva,  fche  ha  el  termefs  giu  Flera  in  UmCafpar40 
de  Platta,  e  faig  empreftar  dal  Illuftriffim  Signiur  Jofeph  Capol  trei  cieut 
Rifculdis,  de  parter  ora  als  Signurs  Giraus  dil  Cumin  ,  per  comprar  1'  Ab- 
bazia de   Mufter.     Sin  quei  ei  in  Ludeivel  Obrikeit  vegnius    eufemen,    per 


96  Informatiun  della  Exempsiun  et  Immunitat 

lau  pufpei  centar  il  Avat  fuenter  lur  fchliatta  ifonza,  ch'ei  vevan  uffa  fchon 
vi  tier  cient  Ons  furdovrau.  Lau  ei  era  vegnius  il  Sur  Sebastian  Caftel- 
berg  con  fes  amigs,  e  Parens  pei*  folicitar,  e  domandar  la  vivont  noranada 
Abbazia.  II  Oberkeit  moentaus  dals  trei  cient  Rifculdis  ha  unitameing  legiu 
5ora,  e  nuranau  per  Avat  della  Clauftra  il  nomnau  Signur  Sur  Sebaftian 
Cal'telberg,  e  quei  fin  ils  treis  dis  de  März  dilg  On  1614.  II  di  fuenter 
ei  il  Oberkeit  pufpei  ftaus  rimnaus  enfemen  enten  la  Clauftra,  &  ha  faig 
fuenter  lur  fchliata  ifonza  in  Inventar!  da  tut  las  cauffas  della  Clauftra,  e 
fin  quei  fez  di,  ch'era  ils  4.   de  März,    entuorn  mefa  noig  hau  ei   derfchiu 

10  fi,  e  faig  quella  afchi  turpigiufa  Conventiun  enconter  tuts  dreigs,  e  J'chen- 
taments  della  S.  Bafeilgia,  da  la  quala  ei  ftau  il  On  1716.  &  ei  era  uffa 
I'ifteffa  difpitta.  Vefend  aber  il  Oberkeit,  che  quella  Conventiun  fufs  bucca 
valeivla,  e  fuffizienta  avunda  per  eis  fenza  il  Confentiment,  e  fenza  veglia 
d'in  Venerabel  Convent,  fche  han  ei,   fuenter  quei  ch'ei  han  giu  fcbau  giu 

15  con  il  Avad  nief  tuttas  cauffas,  finaquei  che  lur  bref,  accord,  e  Conven- 
tiun fufs  ton  pli  ferma,  e  ftateivia,  termefs  da  mefa  noig  lur  Scrivont  tier 
il  Pader  Prior,  che  era  en  fiu  ruaus,  e  faig  doraaudar  da  el  il  Sigil  dil 
Conveut,  con  dar  de  crer,  che  il  Avat,  e  il  Oberkeit  haigien  faig  ina  bref, 
che  concerni  la  dignitat,    e  l'honur    della  Clauftra,    e    dil  Cumin ;   fin  quei 

20  ha  il  Pader  Prior,  in  Um  veilg,  einfelti,  e  aunc  miez  da  fien ,  nuotta  pa- 
tertgiond  de  fchliet,  refpondiu,  e  dig  al  Scrivont,  ch'ei  deigi  arver  fi  tala 
trucca  e  prender  ora  il  Sigil,  cura  ch'ei  aber  hagi  quei  dovrau,  fche  deigi 
el  pufpei  tornar.  11  Sur  Sebaftian,  ch'era  nomnaus  Avat  d'in  Oberkeit 
fecular,  era  aber  vid  fafez  bucca  Avat,  fonder  mb  Prer,  ne  fil  pli  Plevaiin 

25  da  Tuietfch,  pertgei  ch'ei  era  aunc  bucca  confirmaus  da  nagin  Oberkeit 
Spiritual,  e  haveva  aunc  bucca  habit,  e  toufura  Monaftica  de  Religius, 
fonder  haveva  mb  fia  raffa  de  Prer;  per  effer  ton  pli  fagirs  de  fia  Ab- 
bazia, fche  ei  el  ord  dem  il  Agoft  jus  a  Nt)ffa  Donaun  [p.  5|  per  far  lau 
Profeffiun,   e  domendar  dal  Nuuzi  Apoftolic  la  Contirmatiun  e  Benedictiun 

30  Soleraua.  II  Monfignor  Nunzi  ha  aber  el  ni  voliu  conft'rroar,  ni  benedir, 
effend  che  Sur  Sebaftian  feigi  bucca  vegnius  legius  ora  legitimameing, 
fonder  hagi  la  Abbazia  della  Clauftra  con  daners  enconter  tuttas  Leges,  e 
Decrets  della  S.  Bafeilgia  comprau,  per  quei  poffi  ni  el,  ni  in  auter  el  Con- 
fermar,    e  Benedir.      II  Sur  Sebaftian  vefend    el,    ch'ei    fufs    en    prigel    da 

35piarder  l'Abbazia,  ha  agli  Monfignor  enpermefs  cuolms  d'aur,  el  ha  garegiau 
da  far  lau  en  fia  prcfenzia  la  Profeffiun  fuenter  la  Regia  de  S.  Benedeig, 
e  da  daventar  in  v^r  Religius  Benedictiner,  con  far  quels  treis  Solemns 
Vuts  de  Paupradat,  Caftiadat,  e  Obedientfcha.  El  ha  era  empermefs,  ch'ei 
vegli  fia  entochen  uffa  fehl  fchliatta,   e  fchi  fcandalufa  manada  vita  total- 

40rneing  midar,  e  vegli  viver,  e  morir  fco  in  ver  Religius  Benedictiner  en 
tuttas  cauffas  con  falvar  con  tut  flis  la  Regia  de  S.  Benedeig.  Vefend  il 
Monfignor  Nunzi,  che  Sur  Sebaftian  a  gli  empermetteva  da  vegnir  fuenter, 
e  far  tutta  quei,  ch'ei  agli  vegniefs  commandar,  particolarmeing  ch'ei  vegli 


Informatiun  della  Exempisiun  et  Immunität  97 

midar  la  fia  entocben  uffa  fehl  turpigiufa,  e  fcandalul'a  manada  vita,  fche 
ha  il  Moufignor  Nuuzi,  fuenter  Laver  el  vidavont  abfolviu ,  e  liberau  da 
tuttas  Cenfuras,  e  Peinas  Ecclefiafticas,  Confermau,  e  dau  la  Solemna  Bene- 
dictiun  en  prefenzia  dils  ReverendilTims  Avats  Auguftin  da  Noffa  Donaun, 
e  Joannis  Jodoci  da  Muri,  coul'ecrau ,  e  declarau  per  Avat  della  Clauftra  5 
de  Mufter.  Tut  quei  cli'el  ha  giu  empermefs  a  Monfignor  Ludovico  Comite 
de  Sorego  Uefg  de  Alexaudria  Nuuzi  Apol'tolic,  ha  el  bucca  mb  nuot  falvau, 
fonder  en  biaras  cauffas  fe  deportau  mender  che  vidavont.  Pertgei  fuenter 
paucs  dis  ei  el  da  Noffa  Donaun  tornaufs  a  Mufter,  lau  aber  fe  deportau 
pli  de  fecular,  che  de  Religius,  con  fe  mefchedar  enten  tut  forts  cauffas  10 
iemporalas;  el  haveva  nagin  quitau  della  Difciplina  Monaftica,  talraeing  che 
"uenter  biaras  admoniziuns  ei  il  llluftriffim,  e  Reverendiffim  Signur  Alexan- 
1er  Scappi  Nunzi  Apostolic  a  Lucerna  ftaus  sforzaus  de  vegnir  fez  ä 
Muftfer,  e  reformar,  e  metter  en  Uordeu  la  Clauftra.  Ei  pia  fez  vegnius  ä 
yiufter  il  Monsignor  Nunzi  Scappi  ilg  On  1623  ,  e  arrivaus  lau  ils  25  de  15 
J^oveniber.  Lau  ha  el  ladinameing  enflau  gronda  miferia,  e  difuorden^ 
ont  ent'  il  temporal,  fco  ent'  il  Spiritual  effer,  e  vefend  el,  che  la  pli  gronda 
'oina  della  Difciplina  Monaftica  foffan  las  [p.  6]  pretenfiuus,  e  fchliattas 
fonzas,  che  furdovrava  il  Comin  enconter  tuts  dreigs  della  S.  Bafeilgia,  e 
üls  Ss.  Canones,  &  enconter  la  Regia  de  S.  ßenedeig,  fche  ha  el  faig  da  20 
aver  agli  Miftral,  che  era  da  gliez  temps  il  Signur  Landaman  Gion  de 
^''loriu,  ch'el  veffi  da  portar  avont  enten  num  de  lia  Sointgiadat  cei'ts  pugns 
!  cauffas,  e  garegi  per  quella  fin,  ch'el  deigi  clamar  enfemen  tut  il  Lo- 
leivel  Obrikeit.  Sinquei  ha  il  vivont  nomuau  Signur  Miftral  de  Florin 
in  ils  27  de  November  clamau  enfemen  tut  il  Lodeivel  Obrikeit,  al  quäl  25 
1  Monsignor  Nunzi  Apoftolic  ha  proponiu,  e  portau  avont  quefts  pungs: 

Suenter  haver  giu  porfchiu  fia  Amicizia,  e  Survetsch,  ha  el  dau  ad  eis 
Uten  num  de  Sia  Sointgiadat  la  Beuedictiun  apoftolica,  fche  ha  el  lodau 
1  Zel,  &  iffer,  e  Itateivladat  enten  la  vera  Cardientfcha  dil  Comin  della 
Jadi,  &  ha  exortau,  ch'ei  deigien  decaudenvia  perfeverar  enten  quella  fta- 30 
eivladat.  Suenter  quei  ha  el  ad  eis  muffau,  declarau,  e  faig  v^r  clara- 
leing,  con  mal,  con  malgieftam'eing  eis  hagien  furdovrau  la  Authoritat  da 
^bentar,  e  legier  ora  ils  Avats,  da  fcriver  avont  leges  als  Avats,  e  da  far 
imigliontas  Conventiuns,  e  Compofitiuns  encunter  il  Jus  Canonicum,  en- 
unter  1' Immunitat  Ecclafiaftica,  e  enconter  tuts  dreigs,  e  fchentaments  della  35 
'.  Bafeilgia  etc.  Per  quei  garegia  il  Monfignor  Nunzi,  ch'il  Comin  rendi, 
enunziefchi,  irritefchi,  e  lafchi  fuenter  tuttas  quellas,  e  fimigliontas  fchliattas 
auffas;  ellas  feigien  cau  uomnadas  ner  buc ,  feigien  en  tgei  giau,  ne 
lorma,  e  haigien  tgei  num  de  pretenfiun,  ch'ellas  veglien,  che  poffi  effer 
Dten  in  grau  ne  l'auter  enconter  ils  Ss.  Canones,  ii  enconter  1' Immunitat,  40 
übertat  Ecclefiaftica;  era  las  Collaturas  con  tut  lur  dreigs  deien  ei  tornar 
IIa  Clauftra,  &  empermetter  fointgiamein,  da  mai  pli  garegiar,  ner  doman- 
ar  ü  pretender.     Cura  che  il  Comin  vegn  a  ver  dau  fuenter,   e  reclamau 

Komanische  Forschungen  VIII.  7 


98  Conradin  Riola. 

tuts  quels  pugns,  e  pretenfinns,  fche  dat  Monsignor  Nunzl  facoltat,  e  vertit 
a  fcadin  Spiritual  Approbau  da  flu  Ordinari,  da  abfolver  11  Comin  da  tuttas 
Cenfuras,  e  poccaus,  era  enten  la  Bulla  Caenae  Domini  refervai  agli  Papa, 
enteu  las  qualas  eis  fuffen  f'oi  fa  cordai ,  vegnieffen  aber  ipfo  facto  ladina- 
5  meing  cordar  lien,  fche  ei  leffen  aunc  plinavünt  pretender  ils  norauaus,  ü 
auters  pugns  fitriglionts  encunter  1' Immunitat  Ecclcfiaftica:  [p.  7]  Quei  dei 
tut  il  Comin  enconofcer  per  ina  fpeciala  gratia,  e  benefici,  cli'els  poffien 
fin  quella  maniera  furvegnir  maus,  c  figirezia  de  lur  confcienza.  Sin 
quefui  Propofiziun,  e  damouda  de  Monfignor  Scappi  ha  in  Lodeivel  Obrikeit 

lOdau  part  alias  Vifchnauncas,  e  mt-fs  avont  tut,  pugn  per  pugn,  e  domandau 
lur  parer,  e  meiui.  Tut  las  Vifchnauncas  da  tut  il  Comin  en  (tadas  bein 
perina  con  in  Comin  parer,  che  quei  tut  dei  vegnir  gratificau,  e  librameing 
furdau,  cediu  fuenter  il  defideri,  e  damonda  dil  Monfignor  Nunzi.  Sinquei 
ei  pufpei   tut   in    entir  Lodeivel  Obrikeit    vegnius  enfemen  fin  ils  5  dis  de 

15Üecember,  e  ha  tras  commiffiun  &  ent' il  Num  da  tut  il  lur  Comin  dau 
fuenter,  cediu,  e  renuntiau  tuts  dreigs,  e  preteiifiuns,  ch'el  haveva  enconter 
la  Clauftra,  ils  quals  eran  enconter  ils  Ss.  Canones,  e  enconter  1'  Immunitat 
Ecclefiaftica,  ei  feigien  nomnai,  ner  buc.  E  fin  quei  per  ina  perpetna 
figireza  de  lur  ci  ffiun,  e  renunciaziun  han  ei  dan  bref,  e  Sigil,  ch'enceiva 

20afchia:  Nus  Miftral,  Confeilg,  e  tut  il  Comin  da  Tifentis  figein  de  faver  &c. 
Dau  a  Mufter  ils  5.  de  December,  ilg  On  1623. 


CONRADIN  RIOLA. 

Mnsica  s|Mrifuaia  da  Tolnia,  a  Caera  tras  la  Teua  dad  Andreas  Pfeffer.  Anno  1749. 

Dedicatiun. 

25  [f.  e]  Suenter  ch'jou  hai  gieu  gudieu  fia  cortefia  fin  mia  Supplicatiun 

ad   obfervau  fieu  fliefs  d'exequir  quella,  nan  hai  jou  mi  fmirvilgiau,  ca  V.  S. 
procedend  en   quella  guifa,  ha   gieu  la  gurbida,  favur  ad  hanur  d'un  antir 
Ludeivel  Cumin  da  Lgiont  a  da  la  Foppa  dad   effer  la  quartavla  gada,  ün 
on  fuenter  'lg  auter  Bein-Meriteivel  Landaman. 
30  Ah  Juncker  Gabriel ;  Damai  ca  Deus  en  tfchiel  ■ 

Vus  ei  zu(u)[ii]d  favureivels,  A  fa  vus  vantireivels. 
Scha  dovauteit  Sumlgionts  A  Igi  vid  fes  uflPonts. 
Je  tuts  ad  er  Scadin  Singiur  d'ilg  Oberkeit 
En  queft  bi  grond  Cumin  Po  S'agniar  queft  plaid. 
35  Cunzund  Singiurs  Regents,  Vi  da  fes  Survieuts, 

Po  fa  muffeit  afchi:  Mo  ora  vont  k  mi.  ■ 


i 


Musica  spirituala  99 

Cuntut  Bein-Niebels  ad  Ault-Dicbiaus  Signiurs.  Vivind  jou  da  quella 
Ipronza,  ca  vus  par  volTa  Buutad  vangias  qnefta  mia  libertad  a  dar  ora  en 
buna  part,  fco  prudents  Signiurs  bau  L'ufonza  qnei  da  far,  ad  acceptar  a 
prender  fi  quefta  pitfcbn'  ofFerta  cun  anims  bein  affectionaus  a  cun  viftas 
fareinas,  en  confideratiun  da  la  Materia,  la  quala  tenda  ad  Unna  S.  fin ;  5 
Sco  er  d'llg  SincSr  anim,  cordial  aflPect  a  racunafchent  cor,  or  d' ilg  quäl 
qneft  tut  proceda:  Schi  gareg  jou  la  coutiuuatiun  da  voffa  beinvulgienfcba, 
amur  a  favur. 

Ad  en  aquella  vi  jou  da  funs  da  mieu  cor  Supplicar  ilg  grond   Deus, 
Ilg  Reg  d'ilb  Regs    a  Senger  d'ils  Singiurs  [f.  l],  cb'el    velgig    or  da  Sion,  10 
ilg  Culm  da    fia  Soinchiadad   benedir    a    curiinar    voffas  Nieblas    Parfunas, 
Florifantas  Familias  ad    amplas  Cafadas  cun    tutta  defidereivla    profperitad 
a  cuntantienfclia  a  vus    cunfalvar   enten    liunga,    fauna ,    ruvaffeivla  a  van- 
tireivla  vitta:    Cunzund    velgig,    en  rasguard   da  viefs    ault  affici,    ilg    per- 
petten  Cunfilgier  da  Sieu  BaD  lafcbar  ruvaffar  für  vus  pH    a  pli   ilg  Spirt  15 
da  la  Sabienfeba  ad  antalleg,  ilg  Spirt  d'ilg  cuffelg  a  da  la  puffonza,  ilg 
Spirt  da  la    cunafcbienfclia    a  tema  d' ilg  Senger.    Deus  vus  cumparcbig  la 
buntadeivladad   da  Moifes,  la  migeivladad  da  Gedeoii,  la  pietad  da  David, 
la  Sabienfeba  da  Salomon,  la  giltia  da  Jofapliat,   ad  ilg  ifer  da  Jufias  par 
ca  vus  feias  clareivlas  a    nizeivlas  Lgifcbs,    lagreivlas    Curnnas,   ftatteivlas  20 
Pichias,  dalecheivels  Fittanients,  a  fideivels  Babs  da  noffa  Patria  a  da  viefs 
Cumin. 

Fetfcbig  ilg  grond   Deus ,    ca  voffa  Cafa    da  Darcbira  Seigig   a   reftig 
antroqua  la  fin  d'ilg  mund,  ün  Thrun  da  giftia  Unna  Scola  da  vartids,  ün 
Palaz  dad  banur,    ünn'avdonza   da    charezia,    ün  Refugi   d'ils  Squitfchaus,  2B 
ün  Hofpital   d'ils  panpers  ad  Unna  Muma  d' ils  Orpheus. 

Dettig  ilg  grond  Deus,  ca  la  vangida  a  praefent'a  d'ilg  cudifcb  da 
vofs  tfchentaments  a  da  voffa  Bichetta  en  voffas  Cafas  feigig  fco  quella  da 
la  Ludaun   da  la  Ligia  en  la  Cafa  dad   Obed-Edora. 

En  Summa:  Ilg  Fiirft  d'ils  Regs  da  la  terra,  a  grond  Derfchader  da  30 
tut  ilg  mund  vus  velgig  tras  fieu  S.  Spirt  dar  la  grazia,  ca  vus  feias  fabiß, 
gifts  a  foings  Regents  a  Derfcbaders,  ca  viefs  Regiment,  tiits  vofs  Cufftlgs, 
truvaments,  ad  actiuns  feian  tiers  la  gliergi'ad  banur  da  Deus,  ilg  perpetten 
falid  da  voffas  olmas,  ruvaus  da  voffas  confcientias,  banur  da  voffas  Par- 
funas, a  tiers  ilg  temporal  a  perpetten  bein  ftar  d'ils  corps  a  da  las  olmas35 
da  tuts  enten  viefs  Cumin,  par  ca  vus  pudeias  vontfei  er  regier  cun  Chrifto 
enten  fieu  Raginavel  da  la  gliergia  perpetnameng.     Amen. 

Afchi  vus  ura  dacormeng 
Conradin  Riola. 
V.  D.  M. 


7* 


tOO  Conradirt  Riola 


[p.  28]  III.    Was  lebet,  was  schwebet. 

1.  Adinna,  parinna  nies  Reg  Excellent, 
Spindrader;   Derfchader,  Scaffider  puffent, 
Lsigreivel,  fideivel,  perpetten  Singiur, 
Ludiin,  a  cantein  Igi  laud,  gliergi'ad  hanur. 
5  2.   Nus  ftf-jau,  nus  mejan  fin  terr'a  par  mar 

Cantein  a  ludeiu  ilg  nies  Senger  Dens  char 
Chi  fcriva,  chi  viva,  chi  mai  trai  ilg  flad, 
Adnrig,  hanurig  la  fia  Majeftad. 

3.  Lagreivel,  cureivel  folelg,  ca  fas  cauld, 
10  Vus  fteilas  lagreivlas ,  Planets  d'  ilg  tfchiel  ault, 

Vus  Auugels  buc  ftaungels,  Beaus  a  ligeus 
Canteias,  ludeias  ilg  Senger,  nies  Dens, 

4.  Manaders  (   ,^        ,     ,        ,.  „  ,  . 

^r   n.>  1       i   Uerschaders  Kegents  a  Subiets 
Mufladers  )  *  '' 

Vus  Humens  a  femuas,  juvuals  a  pitfchnets, 

15  Baffeit  vus,  fchnulgeit  vus,  ureit  ilg  Signiur, 

Purfcheit  Igi  a  deit  laud,  gliergi'  ad  hanur 

5.  Vangias,  vangias  fcadin  cun  daleg: 
Canteias,  ludeias  ilg  Senger  andreg: 

[p.  29]       Chi  fenta,  s'moventa,  chi  mai  trai  ilg  flad 
20  Adurig,  hanurig  la  sia  Majeftad. 

6.  Deus  dettig  a  fetfchig   ca  nus  tuts  bein  zund 
Vivian,  Survian  ä  Igi  quou  s'ilg  mund, 

Cantond  a  ludoud  ilg  fieu  nura  banadeus 

Muffeian    ch'  nus  feian  ils  chars  fes  ligieus. 
25         7.  Murind  a  jfinind  nus  fin  tera  nofs  gis, 

Ti  Senger,  nus  preng  er  en  tieu  Paravis. 

Da  ver  a  guder  a  lou  femper  tiers  tei 

Latezi'en  pleinezia.     Ah  Senger  dai  quei. 
8.  Lou  Iura,  fifura  en  tfchiel  nus  vangin 
30  Mai  ftaungels,  cu'ls  Aungels  tei,  Deus  benedin. 

Tut  cloma:    Uofanna,  Deus  feig  benedeus. 

Adinna,  parinna  ludein  tei   nies  Deus. 


Miisica  spirituala 


101 


|p.  268j  CanzuD  da  caiitar  en  las  Scolas. 

Sa  conta  fco :  En  tieu  num,  o  Je/u  char ! 
Bens!  Quo^it  yig  dei  jou  reftar? 
A  la  Soinchia  Trinitad. 
0  Grond  Deus,  Bah,  Füg  Soing  Sitirt. 
An  ludein  po  tuts  niefs  Dens. 

1. 
JEfu  Cbrifr,  ver  Füg  da  Deua, 
Ch'eis  vangieus  da  tl'chie!  fin  terra, 
Par  luuffar  ils  les  ligeus, 
A  morind  Spindrar  eis  era, 
5  Seis  po  ti  er  nies  Spindrader, 
Nies  Prophet,  a  grond  Muffader. 

[p.  269]  2. 

Nu8  rugein  tei  dacorineng, 
Ca  ti  po  cumparchias  ufsa 
Tieu  Soing  Spirt  zund  richameng 
10  Alg  Schulmeifter,  ca  nus  rauffa; 
Ch'el  cunflifs  nus  antruvidig, 
Nies  Saud  a  niz  anquirig. 

jCh'el  uus  muffig  cun  prudienfcha 
<Cun  grond  flifs  a  cun  patientia. 


Sieu  Schuar,  plantar,  luvrar 
Vi  da  nus  po  benedefche, 
15  Sieu  muifar,  antruvidar 
En  nofs  cors  ti  fagilefche, 
Par  furngir  tia  cunafcbienfcha, 
A  quoulras  la  biadienfcba. 

Tiers  ilg  fieu  plantar,  luvrar, 
Dai  po  Senger  la  carfchienfcha; 
Tras  ilg  fieu  antruvidar 
Dai  a  nus  la  cunafcbienfcha 
Da  la  Soingchia  velgia  tia, 
Da  plafcher  ä  chi  afchia. 


Dai  memori'  ad  antaleg, 
20  Flifs  a  veigia  dad  amprender : 
Quei  ch'ei  ven  muff.iu  andreg 
Fai,  ti  Senger,  bien  frig  render. 


Tut  ilg  bien  da  tei  deriva; 
Hei  fchi  dai  Iras  grazia  Spira. 

[p.  270]  5. 

25  Fai  ti  Senger  crefcher  fi 

Nus  tuts,  ch'effan  quou  anfenabel 

En  fabienfcha  pli  a  pli, 

Gual  fuenter  tieu  Exempel, 

Ch  ent'  ilg  Spirt  pli  ferms  vangian 

30  Ad  k  chi  andreg  Survian. 


Mo  cunzund,  o  Jefu  char, 
Velgias  po  ti  la  cardienfcua 
Tras  tieu  Spirt  en  nus  luvrar, 
A  la  vera  ranafchienfcha: 
35  Nus  tros  quel  illuminefebe, 
01m' a  chierp  Sanctifichefche! 

7. 

Ca  nus  tuts  fco  tes  ufonts 
Tia  velgia  amparneian, 
Noffa  vitta,  pings  a  gronds, 
40  Da  cormeng  er  la  figeian, 
A  vivian  quou  adinna 
Tiers  la  ti'  hanur  Divina : 


Troq  ca  ti  nus  tras  buntad 
Vens  en  tfchiel  tiers  tei  a  prender; 
45  Nu'  ch'  ei  la  parfechiadad, 

A  munglein  buc  pli  amprender: 
Nu'  parfech'  ei  cunafcbienfcha, 
A  perpetna  biadienfcba! 


Hei  fchi  mein'  o  Senger  Deus, 
50  Nus,  ils  nofs,  tras  grazia  tia, 
En  tal  Scola  d'  ils  ligeus, 
Ca  nus  lou  da  cumpangia 
Tei  ludeian,  ngind  mai  ftauugels 
Culs  Beaus  a  tuts  Soings  Aunghels. 


102 


Canzun  della  Lavioa 


CANZUN  DELLA  LAVINA  A 
RUERAS. 


Caozun  de  igl  T\g 
Riieras. 

(Ineditum  nach  Ms   r.) 

[f.l»]  1. 

Tutt  dei  ver  Cnmpifiun 
a  plonfcher  cun  rifchun, 
Cun  gron  birgir  ä  Sufpirar 
de  igl  don,  che  ei  daventau 
5  igl  liug,  che  veng  nuuQuau, 
Tujefch,  igl  Vig  Rueras. 

2. 
Per  far  ä  tufs  de  Saver 
che  ei  fiau  igla  Sis  de  fevre, 
ei  dan  gin  la  lavina, 
10  giefiad  Cafaaa  Sut  curclau 
a  biara  gliaiid  mazau; 
0  vee!  gronda  Ruina. 

3. 
Las  nof  de  Sera  ei  ftau, 
Cura  che  ei  han  Ruafau, 
15  Schadin  een  Cal'sa  Sia. 
val  een  in  Gurt  moinen 
han  ei  ftoviu  tilar  daven, 
tier  Diu  von  la  giuftia 

[f.lb]  4. 

Scho  ei  veng  Cau  dau  quen 
20  een  ftei  Sut  pH  che  tfchien, 
Reftei  Sut  la  lavina, 
igls  biara  ftoviu  morir 
ä  bucca  podiu  fugir; 
Speronza  ei  ftau  negina. 


€aDZQU  della  Lavina  per  ils  6  de  Farrer 
a  Rueras ;  i749. 

(Ineditum  nach  Ms.  Bsa.) 

[p.  68]  1. 

Tuta  deien  ver  conpalsiun 
e  plonfclier  cun  rafchiin, 
cun  grond  bargir  leu  fperas 
dil  cafa,  eh'  ei  daventau 
5  el  Waa,  che  veing  nomnaua 
Tujetfch,  ii  vitg  Rueras. 


Per  far  a  tuts  de  faver, 
ch'  IIa  fis  de  favrer 
ei  dau  giu  la  Lavina, 
10  fchi  feitg,  che  fut  curclau 
e  biara  gliaut  mazau ; 
0  vee!  gronda  furtina. 

3. 
Las  nof  della  fera  ei  ftau, 
cura  ei  han  ruafaau, 
15  fcadin  en  cafaa  Tia; 
mo  val  en  in  moinent 
tut  ei  tilau  navend 
tier  Diu  avon  Giuftia 

[p.  69]  4. 

Cau  en  fut  quella  en  ftai, 

20  pli  che  tfchien  en  lau  riftei 
fut  la  Lavina, 
ils  biara  ftoviu  morir 
et  han  bucca  podiu  fugir; 
fperouza  ei  ftau  nagina. 


25  Trenta  een  Si  cavei, 

en  veita  confervei 

Con  NVmbra  rutta  ä  frufta. 

Cum  Plonfcher  ä  plirar 

ä  gron  Salamaniar, 
30  da  ver  tonta  i^iiaud  morta. 


25  Trenta  en  fi  cavai, 

en  era  confservai 

cun  nembra  ruta  a  frufta, 

con  plonfch'^r  e  plirar 

a  feitg  felamentar, 
30  de  ver  tonta  Gliaut  morta. 


Canzun  della  Laviua 


103 


Duos  femna3  ban  anflau 
ä  quellas  Si  Cavau 
Cum  gronda  fadigia, 
Rofsari  han  orau, 
ch'  Diana  ä  Confervau 
tras  ägid  de  Maria. 


Treis  feglias  ch'  an  enflau 
a  quellas  Si  cavau, 
eun  gronda  furtina. 
Roisaris  han  orau, 
35  che  Dieus  hagi  confservau 
tras  agit  de  maria. 


Lnr  Bab  fpiritual, 

ei  mei  ftau  in  adual 

de  laud  ton   meriteivel; 
40  favens  ha  el  vifau, 

che  Diaiis  hagi  pinau 
[p.  7U]  für  eis  in  firof  fehnueivel. 

8. 

Mo  tras  voller  de  Diu 
ha  ei  era  plafchiu 
45  de  curdar  fut  la  lavina; 
el  ha  era  ftovia  morir 
et  ord  il  mund  a  comparer 
avon  diu,  la  buontad  divina 

9. 
Cona  hau  ei  tier  manau, 
50  in  di  trenta  fatterau, 
cun  npmbra  ruta  frufta. 
con  ploulcher  a  plirar 
eis  ftoviu  fatterar 
ils  niorts  fenza  Viftgiadira, 

10. 

55  Umens  ftei  maridei 
diefch  en  era  lau  ril'tai, 
donauns  treis  meiufs  che  trenta, 
biars  giuvens  et  affous, 
era  paucs  meinfs  che  tons, 

60  fatteraus  en  tut  fiattonta. 


11. 
De  rauba  a  de  thiera 
pon  in  faver  con  biars 
ei  riftau  fut  la  Lavina; 
ils  biars  ftoviu  morir 
65  et  era  fioviu  pirir, 
[p.  71]  e  refian  lau  adina. 


104 


La  Tromba  dil  giuvenessen  di 


[f.  2»]  13. 

Che  in  po  gir  con  Rifchuu 

ä  Plonfchar  Cun  pafsiiiu 
75  Cun  gron  bargir  ä  Sufpirar, 

che  Dians  ä  ftrufigiau 

per  fcrof  de  lur  puccaus, 

ton  feg  igl  Vig  Rueras. 

14. 
La  fin  lein  nus  rogar, 
80  che  Diaus  dei  pardunar 
entras  Siu  gron  marteri 
della  petfra  pil'siun, 
ad  eis  Comparfgir  perdun 
ä  tut  quels,  che  een  el  S.  Santeri. 

15. 
85  Far,  che  ei  fton  Si  Lavar, 
che  Diaus  veng  ä  truar 
Sin  igl  gron  gi  ad  efsar, 
che  ei  pofan  tuts  vignir 
een  Tfchiel  ä  Diaus  banadir; 
90  Ritfcheivar  troft  parfetgia. 

Amen. 


12. 

Nagln  po  patertgiar. 
nagln  fa  declarar 
la  gronda  maxcaria, 
70  ch'en  quei  llug  ei  daventau, 
che  mel  pli  regordau 
dil  temps  della  Moria. 

13. 
Ch'in  po  dir  con  ralchun. 
tuts  dein  ver  compafsiun, 
75  Cun  gron  bargir  lau  fperas, 
che  dieus  ha  ftrofigiau, 
per  ftrof  de  lur  puccau 
ton  feitg  il  Vitg  Rueras. 

14. 


80 


La  tin  lein  nus  rogar, 
che  diaus  dei  pardunar 
entras  fiu  gron  marteri, 
muort  la  pitra  pifsiun 
conpar  tier  il  perdun 
a  quels,  ch'en  en  fonteri. 

15. 


85 


I 


Cur  nus  ftovein  fi  lavar, 
a  diaus  ven  a  truar, 
fin  quei  gron  di  Adefsa, 
che  nus  pudeien  lu  udi, 
vigni  tier  mei,  vus  benedi, 
90  cun  mei  elg  Sointg  Parvis. 

Amen. 


I 

i 


LA  TROMBA  DIL  GIUVENESSEN  DI. 

[La  tromba  dil  ginrenessen  di.] 

(Ineditum  nach  Ms.  Gi.) 

[f,  1  ^]  L  a  e  m  p  r  e  m  a  e  n  z  e  n  a. 

veing  La  mar  a  lavar  Si  a  Se  alzar  plica  10  Bratfclia  Sur  Tuttas  petzas 
en,  alla  glieut  vt-gnien  a  Itar  Sin  Tiar  Scols  pefch  ella  auva,  mo  Tras 
voller  da  Diu  veing  Nagin  a  Negar.  Sonder  Tutz  vegnieu  a  ftar  coo 
fatfcha  angiu.  Mo  la  Sera  Tuerna  a  La  Mar  Sebafsar  a  Tornar  el  Stan 
da  vidavon^  Sco  Dieus  ä  ordinau. 


La  Tromba  dil  giuvenessen  di  105 


La   Seconda  anzena. 


Ei  Ton  heftia,  cba  nagin  po  ni  ira  ni  flar:  aveguian  a  Tutz  ftar  enten 
gronfl[aj  dolur,  a  plai  a  Diu  Tut  g(r)[l]orius  da  far  Tornar  la  Sera  a  Siu 
plafcher,  per  far  vegnir  La  Tiarza  enzena  ilg  tiers  gy:  Mintgln  Teitli,  Co 
jeu  Drumbell  Sy.  5 

La    tiarza   Enzena. 

Vegnien  igls  pefcli  a  Sanodar  Sur   lauva  vi,    cun  Tonta  Canera:    che 
per  igl  gron  farcas,  chei  vegnian  a  far:  veing  ad  ira  entocha  Tfcliial  quefta 
Ramur.     Tut  quellas  caufsas,  che  quels  Tiers  fan  Sa  Dieus  en  Tfchiel ,  il 
quäl  ei   Tut   pofsend  ad    ei    ina    rafchun    ton   gronda,    che  mintgin  de    vus  10 
veing  gargiar  La  Mort. 

[f.  2  *]  L  a   q  u  a  r  t  a   E  n  z  e  n  a, 

Veing  a  fchigiar  Si  ia  Mar  a  Tutas  autras  Caufsas  Samigliontas,  Reins, 
ni  fanteunas,    Ni  auvas  veing   a   vegnir  Negliu  Senflau,  Denonder   che   la 
glieut  vagnien  a  ftar  enten  gronda  Mifseria,  e  Mifsericordia  Nazegia  Nuettalö 
Clamar.    a  Schia  a  ordinau  Dieus  Tut  pofsent,  igls  Reins  a  fanteunas  Reftan 
Scheigs,  chei  maunca  ä  Tutz  Lauva  perfiu  a  ils  utfchals. 

Las   Ciung   Enzena s. 

Siuvan  Las  jarvas    da   Senn,   a    ils   pumers   vegnian    a   beter   grondas 
Savurs  da  Senn,  ad  era  igls  utfchals  vegnien  a  Serimnar  enzemel  ä  pon  Ni  20 
beiber,  Ni  migliär  a  Suenter  Lur  norden  vegnian  ad  ira  api  ils  Chriftgieuns, 
Tgei  vegnien  ei  a  far! 

Las    Sis    Enzenas. 

Vegnien  ei  a  ver  Curdon  Tutz  igls  Bageigs  in  Sin  gliautter,  Cuerts  a 
palatz,  Bafelgias  et  entiras  puns  a  Chriftials  sin    tutz  mauns,    a  flomas  de  25 
fiug  vegnien  da  per  tut  Neutier,   digl  Orient,    e  digl  Oxident  a  Sin  Mietz 
gy  a  Sin  Mefsa  Noig,    che  Sin  quei  gy  Veing  ad    efser  Tonta  dolur,  che 
mitgln  veing  a  far  gronda  ramur. 

[f.  2'']  Las   Siat   Enzenas. 

Veing    La  Tiara    a   Trenblar    pertut    igl    Mund    cun    Trenblar    afchi  30 
fchnueivel,    che  Ni   umans,    Ni    femnas   vegnian    a  Saver   ftar    Sin    peis   a 
vegnien  a  garir  La  mort,  La  Mort!  Mifsericordia  Non  valla  de  Clamar,  ni 
Mirs,  Ni  portas  fe  po  anflar,    Sco  Metta  La  Scartira  Sontgia  a  giu  Siara, 
afchia  fchnueivel  veing  a  Trenblar  la  Tiara. 

Las   oigt   Enzenas.  35 

Veing  adual  Tut  igl  Mund  Splanaus,  Kuolras  a  Krefts  vegnien  a  Se- 
bafsar,  ä  non  Se  affla  Ni  Hotz,  Ni  Scallas,   tut  veing  ad  efsar  raanau  en 


lOö  La  Tromba  dil  giuvenessen  di 

pnerla  a  per  la  pulsonza  Da  Diu;  La  gliaut  veguien  a  fugir  ellas  grottas 
e  Teunas  a  vulten  leu  Sezupar;  mo  pon  bucca  Ni  Clamar,  Ni  Refponder. 

Las   Noff  Enzeuas. 

Savezau  ei  vegnient  ord  Lur  Teunas  quels,   eben  gt^lts,   auacbiu  cba 
5  pol'si  Tfcbieutfchar  iu   plait,  a  Tutz  paren,  che  ei  Seigien  mitSj   a  piardau 
Sienza  a  Lur    gagliardia;   oufsa  Lin   a  Lautter  Non  San  enconofcber,  igls 
Feigls  enconofcban  bucca  Lur  babs,  et  Las  feglias  era  Bucca  Lur  Mumas. 

[f.  3*]  Las   diefch  Enzenas. 

Di  La  Sointgia  Scartira,  cbei  Sefarvan  Las  fofsas  da  Tutz  igls  Mortzs, 

10  alias  ofsas,  che  en,  en  Lur  fofsas  vegnien  a  Levar  fi  con  grond  Spuvient, 

als  tiers  vegnieu  aver  gronda  Tema,   mo  Sil    feld  veguien    ei  a  far  grond 

Salamentem,  a  dals  Tiers  vegnien  Tut  La  gliaut  a  fugir,  Ton  Sco  ei  pon 

a  bucca  urdar  Nagin. 

Las    endifch   Enzenas. 

15  Veing  igl  Soleigl   alla    glifia   piarder  Lur   Splandur  ä  clarezia,   a   las 

Iteilas  vegnien  a  Cordar  Tuttas  giuda  Tfchiel,  a  Tut  igl  Mundt  veing  a 
Reftar  enten  ftgeradeigna,  ä  la  Natira  Humana  veig  ä  Sfardar,  a  nuetta 
valla  ei  Lura  lia  Tema,  cur  chin  qnetta,  cha  igl  Cor  ftopi  fchlupar  ora, 
alla  glina  para  grad  Sco  ella  fus  Seun. 

20  Las  dudifch  Enzenas. 

II  Mundt  veing  ad  Efser  fin,  uua  che  Tut  fto  Lura  Morir,  mo  ils 
miedis  con  lur  medefchinas  Sin  quella  ura  fton  era  Morir,  Tut  fa  fin,  mo 
lajen  Tuttas  paupras  olmas  ira  al  liug  digl  Uffiern  ä  Biaras  autras  van  el 
burgatieri,  che  en  Salvadas  Tras  la  grazia  da  Diu, 

25[f.  S»»]  Las   Tredisch  Enzenas. 

Veing  Dieus  a  veguir  Con  gronda  Mayeftat  a  Tarmetter  il  tiug  giuda 
Tfchiel  Sin  Tiara,  cha  Brifcha  Lura  tut  il  Mundt,  veing  a  Nuet  Reftar  en 
Nagin  Liug,  mo  Tut  Barfchar  fchuber  Daven,  e  Tal  fing  veing  ad  arder 
davenda  Tochen  Las  portas  digl  Uffiern. 

30  Las   quitordif eh  Enzenas. 

Se  affla  era  alla  Sointgia  Scartira,  che  menta  bucca,  chei  Sei  in  Nieff 

Tfchiel  a  diu  Nova  Tiara,    a  queft  vezins    vafseivlameing  ä  Senprova  era 

Con  igl  Soing  Evangeli,   chei  Deigi  vegnir  Chrlftus  Tut  puf-seuts  a  Truar 

Sur  igls  Buns  ä  Sur  igls  Mals,  cun  quellas  piagas,  cbel  a  Retfchiert  Digls 

35  giadi|  u]s.     Amen ! 


Utoria  de  toa  Grova 


107 


INA  ISTORIA  DE  INA  INOZENTA 
GROVA  E  SOING  VLRICH. 

loa  hisforia  de  ina  iiiozenta  e  Perseifuitada      Ina  Hisforia  De  Dina  iuotzeiita,  Perseqi- 
GroFa,  la  qiiala  eiilras  Soiiig  Vliich  ei      tada  Giova  la  qnalla  eniras  S  Ulrich  ei 
de  sia  Perseciitiuu  Tigiiida  liberada.  De  fia  perl'ecutiuu  veguida  liberada.    5 


[P-1] 


(Inediturn  nach  Ms.  Cp.) 


SPer  igl  Reimstrora  fuva  ei  in  zert 
Groff,  igl  quäl  el  a  Sia  duiia  muert 
igls  veglsj  che  avon  temps  shrivevan 
las  historias,  bucca  mes  igls  uums, 
ancalura  ei  quella  historia  verdei- 
vla:  bucca  mo  enten  la  vitta  de  S. 
Virich,  sunder  era  ent  igl  brevier 
de  AugsPurg,  igl  quäl  igl  PaPa  a  schau 
ira  ora  igl  on  1570,  sco  Igei  lau  de 
anflar. 

Quei  Groff  ei  la  enciatta  vivius  cun 
sia  Grova  enten  tutta  Pasch:  mo  aunc- 
alura  era  el  in  um  susPetus,  et  per 
quei  Pudeva  quella  Pasch  bucca  cu- 
zar  dig  denter  el  ä  la  Grova;  bein 
che  la  Grova  era  tuttavia  da  bein; 
mo  auncalura  deva  igl  Groff  adaig 
enten  tuttas  causas ,  cha  la  buna 
Grova  fieva  et  quellas  metteva 
tut  ora  enten  mal. 

Da  gllez  temPs  era  ei  in  niebel 
Ritter,  igl  quäl  era  da  buna  vitta, 
igl  quäl  veva  ina  isonza,  de  savens 
vignir  e  Plidar  cun  quella  Grova; 
mo  cun  tutta  anur.  la  Grova  veva 
era  quei  bugien,  muert  quei  che  igl 
Ritter  era  zunt  niebels ,  et  manava 
ina  buna  vitta;  et  aschia  Plidaven 
ei  savens  ensemel  cun  tutta  frind- 
lichariat  e  coiifidonza:  in  dels  servi- 
[p.  2]  turs  digl  Groff  a  quei  dau  adaig  et 
a  mes  ora  tut  enten  mal  et  Perquei 
che  el  seigi   tou  pli    bein    vignius  a 


(Inediturn  nach  Ms.  Fa.) 

[f.  Sa]  _ 

fper  igl  Rrein  ftron  fuva  ei  in  zert 
Groff,  il  quäl  el  a  IIa  Donna  murt 
igls  vegls,  che  auon  temps  fchriveven  10 
las  hiftnrias,  bucca  mes  igls  nums, 
auncalura  ei  quella  biftoria  Verdei- 
vla:  bucca  mo  enten  la  vytta  de  f. 
Ulrich,  l'under  era  en  il  Brevier 
de  au(n)gfpurg,  igl  quäl  il  pappa  k  fau  1 5 
ir  orra  igl  ou  1570,  fcho  eglei  lau 
dentflar. 

Quei  Groff  ei  la  entfchiatta  vivius  cun 
fia  Grova  enten  tutta  paifch:  mo  aunc- 
alura era  el  in  tim  fuspetus,  et  per  20 
quei  pudeva  quella  paifch  bucca  Cut- 
zar Dig  Denter  el  alla  Grova;  bein 
che  la  Grova  era  tuttavia  De  Bein; 
mo  ouncalura  Deva  il  Groff  adaig 
enten  tuttas  Cauf^as ,  cha  la  bunna  25 
Grova  figieva  et  quellas  mateva 
tut  ora  enten  mal. 

Dalietz  temps  era  ei  in  niebel 
Ritter,  il  quäl  era  de  buna  vitta, 
il  quäl  veva  ina  hisontza,  de  favens  j^o 
vegnir  ä  plidar  cun  quella  Grova; 
mo  cun  tutta  anur.  la  Grova  veva 
era  quei  bugien,  murt  quei  che  il 
Ritter  era  cun  niebeln  et  manava 
ina  buiia  vytta;  et  afchia  plidavan  35 
ei  fauens  enfeinel  cun  tutta  fidei- 
vladat  e  Coiifidontza:  in  Dels  furvi- 
tturs  digl  Groff  ä  quei  dau  adaig  et 
a  mes  ora  tut  [f.  b^]  Enten  mal  et  perquei 

che  eil  feigi  ton  pli  bein  vegnius  h 


108 


latoria  de  ina  Grova 


(Inedituiu  nach  Ms.  Cp.) 
siu  signur,  sehe  ha  el  dig  agli  GrofF, 
che  quei  Ritter  seigi  niemia  savens 
tier  sia  Grova,  et  senza  dubi  seigi 
Sei  nueta  bien  avont  maun.  igl 
Groff  ei  tras  quei  vignius  Perturbaus, 
senza  quei  che  el  era  vidavon  fig 
susPetus,  et  a  Judicau,  che  quels 
das    agien    denter    eis    ina     carezia 

10  malschubra.  sinaquei  che  el  Possi 
vignir  sisura,  co  ei  seigi,  a  el  dau 
adaig  entten  tuttas  .  .  .,  che  la 
Grova  figieva,  et  Per  quella  fin, 
a  el  ina  gada    envidau  a  gast  quei 

15  Ritter;  mo  ei  Igei  stau  in  maltu- 
kigieiyel  gientar;  el  a  dau  groii 
adaig  sin  igls  Plaids,  che  el  Plida- 
va  cun  la  Grova,  et  co  el  sedePorti 
cuü    ella ;     igl    bien    Ritter    saveva 

20  bucca  igl  susPet,  che  igl  Groff  Portava 
encunter  el ;  a  duvrau  la  sia  frindli- 
chadat,  sco  autras  gadas  cun  la 
Grova  et  saveva  da  nigin  mal. 
suenter    quei    cha   ei    eran    lavai  si 

25  della  meisa,  scha  igl  bien  Ritter 
Plidau  cun  la  Grova  de  Persei,  sco 
ei  eran  lau  restai  igls  Plisuenter, 
cun  tutta  frindlichadat  suenter 
lur  isonza. 

30  Igl  Groff  aber,  quei  era  ordadora  et 
tetlava,  tgei  ei  discurissen  ensemel 
et  a  udiu  lur  discuerz;  mo  a  mes 
ora  tut  enten  mal  et  a  comendau 
a   ses   surviturs,    ch'ei    deigien    se- 

85  Pinar  cun  lur  armas ;  et  ei  enten 
gritta  ius  enten  la  stiva,  nua  che 
igl  Ritter  a  la  Grova  eran  ensemel; 
et  a  dig  algi  Ritter:  Ti  schelm  I 
tgei  as   ti    de  Plidav  da  Persei  cun 

4Uniia  Duiia?  iou  ai  tes  terdimens 
dig  vurdau  tier;  usa  sun  iou 
vignius  sisura  la  tia  malizia, 
la  quala  ti  as   schon  in    gron  temPs 


(Ineditum  nach  Ms.  So.) 
fiu  figniur,  fche  ha  el  Deg  agli  Groff, 
che  quei  Ritter  feigi  memia  favens 
tier  fia  Grova,  et  fentza  Dubit  feigi 
ei  nuotta  bien  auont  igls  mauns.  igl 
Groff  ei  tras  quei  vegnius  perturbaus, 
I'entza  quei  che  el  era  vidavon  fig 
fufpetus,  et  k  Judicau,  che  quels 
Dus  aigien  denter  eis  ina  Caretzia 
mall'chubra.  fina  quei  che  el  pofsi 
vegnir  fifura,  co  ei  feigi,  k  el  Dau 
adaig  Enten  tutas  Caufsas,  che  la 
Grova  figieva,  et  per  quella  fin 
ä  el  ina  Gada  envidau  a  gaft  quei 
Ritter,  mo  e  glei  ftau  in  maltue- 
cageivel  geutar;  el  ä  dau  gron 
adaig  fin  igls  plaids ,  che  el  plida- 
va  cun  la  Grova,  et  co  el  feDeporti 
cun  ella;  il  Bien  Ritter  fauaiua 
bucca  il  fufpet,  che  il  Groff  portava 
encunter  el;  ä  Duvrau  la  fia  frint- 
liadad,  fco  autras  Gadas  cun  la 
Grova  et  faveva  da  nagin  mal. 
fuenter  quei  che  ei  Eran  lavai  Si 
della  meifsa,  fch'a  il  bien  Ritter 
plidau  cun  la  Grova  de  perfei,  Sco 
ei  eran  lau  reftai  igls  pli  fuenters, 
cun  tuta  friutliadat  fuenter 
lur  ifontza.  — 

II  Groff  aber,  quei  Era  ordadoi'a  et 
tetlava,  tgei  Ei  difcurefen  entfemel 
et  ä  udiu  lur  Difcuorts,  Mo  ä  mes 
ora  tut  enten  mal  et  a  Comendau 
a  fes  furviturs,  che  ei  Deigien  fa- 
pinar  cun  lur  armas,  et  ei  en  tutta 
gritta  ius  enten  la  ftiva,  nua  che 
il  Ritter  a  la  Grova  eran  Enfemel; 
et  ;i  dig  agli  Ritter:  ti  fchelm! 
tgei  as  ti  de  plidar  da  [f.  4®]  perfei  Cun 
mia  Dona?  iou  ai  tes  terdimens 
dig  urdau  tier;  ufsa  fun  iou  ve- 
gnius fisura  la  tia  malitzia, 
la  quala  ti  as  fchon  in  Gron   temps 


tstoria  de  ina  Grova 


109 


(Ineditum  nach  Ms,  Cp.) 
duvrau.  Igl  Junker  a  la  Grova 
an  Pigliau  gronda  tema  de  quei 
et  an  dig  agli  Groff:  mo  Pertgei 
favosa  signoria  ina  talla  [p.3j  susPec- 
tiun  sin  mei,  che  iou  ai  igls  dis 
da  mia  vitta  mai  giii  in  mal 
Patertgiamen  tier  vossa  Grova. 
igl  Groff  ei  restaus  enten  sia 
gritta  et  a  comendau  ladina- 
meing  als  ses  surviturs ,  che  ei 
deien  Pigliar  igl  Ritter  et  sera 
en  el  enten  ina  tuer.  Igl  Ritter 
aber,  quel  a  Protestau  et  a  dig, 
che  el  seigi  senza  cuelPa;  mo 
el  a  Pudiu  urbir  ora  nuet;  sunder 
el  a  stuviu  ira  enten  la  Perschun. 
la  Grova  aber  ei  semessa  enscha- 
nuglias  et  a  rugau  igl  Groff,  ch'ei 
vegli  schar  ira  quei  susPet;  Per- 
tgiei  che  ella  agi  mai  ui  viu ,  ni 
udiu  nagin  Plaid  ner  actiun  mal- 
honesta  vida  quei  Ritter.  igl 
Groff,  vilaus  a  dig  encunter  la 
Grova  enten  tutta  gritta:  Ti  rum- 
Pada  della  leig!  mauegias  ti,  ca 
iou  vegli  chrer  a  tias  menzegnias ; 
che  iou  ai  viu  cun  mes  egls ;  viu 
tgei  actiuns  ti  as  faig  a  musau 
encunter  el  ?  et  Perquei  vi  iou  tei 
far  in  exemPel,  che  tuttas  Dunauns 
luxuriusas  vegnien  giu  da  tei 
a  sastamentar;  schi  gleiti  che 
el  a  giu  dig  quei^  scha  el  ladina- 
mein  dig  a  ses  surviturs,  ch'ei 
deigieu  manar  la  Grova  dad  ina 
vart  et  metter  enten  ina  Per- 
schun ,  daluusch  da  igl  Ritter ; 
et  aschia  ei  la  Grova  cun  bargir 
et  susPirar  vignida  mauada 
enten  la  Perschun ,  sco  igl  Ritter ; 
et  en  aschia  vigni  raessi  enten 
fermonza. 


(Ineditum  nach  Ms.  So.) 
duvrau.      [II]  Juucher    ä    la  Grova 
an    pigliau    gronda    tema     de     quei 
et   an    deg    agli  Groft":    mo    pertgei 
fa   vol'sa  Signioria   ina    tala    fuspett-  5 
ziun    Sin    mei,    che    ai    iou    ils    Dis 
da     mia     vytta    mai      giu     in     mal 
patertgiament     tier      vofsa     Grova? 
Ilg     Groff     ei     reftaus      enten     fia 
Gritta    et     ä,    Comendau    la    Diua- 10 
meing    als     fes     lurviturs,     che     ei 
deien     Pigliar     il     Ritter     et     fera 
el      enten      ina      tuor.       il     Ritter 
aber,    quel    a    proteftau    et    a  Dig, 
che    el     feigi     fentza    Cuolpa;     mo  15 
el  a  pudiu    urbir   ora   nuot;    funder 
el  ä    ftuviu    ira    Enten   la  prifchiun. 
la    Grova    aber    ei    femefsa    Enscha- 
nuglias  et  a  rugau    il  Groff,    che  el 
vegli    ichar    ira    quei    fufpetj    per- 20 
tgei    che    ella    aigi    mai    ni    viu,    ni 
udiu    uagin    plaid    ner     exiuu    mal- 
honefta      vida      quei      Ritter.        igl 
Groff,    tut  vilaus  a  dig  Encunter  la 
Grova  Enten    tuta    gritta :    Ti    rum-  26 
pada  della   leig!     manegias    ti ,    cha 
iou  vegli    chrer    a    tias   mancegnias; 
che   iou    ai    viu    cun   mes    egls,   viu 
tgei        actiuns        ti        as        mufsau 
encunter  el  V     et  per  quei  vi  iou  tei  30 
far  in  exempel,    che    tutas  Dunauns 
luxuriufsas     vegnien      giu      da     tei 
ä     faftamentar.       fchi      gleiti      che 
El  ä  giu  Deg  quei,   fchä  el  ladina- 
meiug    dig    ä    fes    furviturs,     che    ei  35 
deigien    manar     la   Grova    da    diiia 
vartd    et     metter     enten     ina     per- 
fchiuu      da      lunfch      digl      Ritter; 
et   afchia  Ei   la  Grova    cun    Bargir 
et        fufpirar        vegnida        manada  -10 
enten    la    perfchiun,     fco     il    ritter; 
et  en  afchia  vegni  mefsi  Domadus  enten 
fermonza. 


liO  La  veta  de  Sointgia  Rosina 

LA  VETA  DE  SOINTGIA  ROSINA. 

(Ineditum  nach  Ms.  Bs.) 

[p.  72]  Enten  ilg  Marchau  de  Ruma  Senflava  ina  regina  de  merviglusa 
balezia,  che  fenomnava  Rofia.  quefta  regina  haveva  in  marin,  che  feiiom- 
5  nava  Reitg  de  Auftia,  in  Um  crudeivel  encunter  ils  Chriftgiauns ;  pertgei 
tuts  quels,  che  fuven  agli  tgifai,  ch' ei  fufien  Chriftgiauns,  fche  bein  gleiti 
fagieva  el  prender  a  cun  divers  tormens  tormentar  entoclien  la  Mort.  queft 
Reitg  era  iu  pagoun  e  podeva  per  nagina  vifa  da  fia  Duna  furvagnir  Affons; 
per   la   [p   73]  Qiialla   caufsa    el  fuva  tuta  via  trefts  a    encunter   la  Regina 

10  falameutava.  la  Regina,  per  el  Confolar,  erapruava  con  de  tutas  forts 
caulsas,  e  gidaven  nuot;  a  fuenter  da  qnei  ha  ela  ferefolviu,  de  dira  tier 
ils  lur  Dieus;  fiuaquei  che  eis  gidafseu.  in  di  ei  fela  ida  enten  il  Colifclieo, 
nua  che  ei  era  il  pli  gron  Diu;  et  a  quel  ei  cartevan ,  che  quel  pudes 
gidar  il  pli  bein;   pertgei  ilg  Giavel  habitava  enten  qnel;  il  quäl  era  Num- 

15  naus  pifchtrogot,  a  ilg  jdol  fenomnava  Pantaleon  a  deva  rifposta,  a  tgi  che 
el  emparava;  a  perquei  maven  ei  a  far  facrafezi.  Efent  la  Rofina  ida 
enten  quei  liug  Cun  gronda  Compaguia,  a  ella  rogau  tutavia  quei  jflol, 
chei  lessen  agli  conceder  Affons.  vignida  la  duna,  fche  ha  ilg  jdol  faitg 
rifpofta  a  Rofina,    a   adeilg:    va  a  fai   facrafezi  a  tuts   ils  auters  jdols  da 

20  Ruma!  cura  che  ti  veings  a  ftar  cun  il  tiu  mariu,  fcha  veings  ti  a  vegnir 
Purtonza,  a  veings  a  parturir  in  Feiig,  il  quäl  veing  at  efer  Guvernatur 
da  tut  il  Marchau  e  Pievel  de  Ruma!  alura  ei  Rofina  ftada  feitg  Confolada. 
Bein  gleiti  eis  ella  ida  ad  ha  faitg  tutas  canfsas,  fco  el  haveva  dig;  ad 
afchia  fent  ella  Cun  fperonza.     Denton  eis  ei  pafau  vi  in  grond  temps,    o 

25  fohe  eis  ella  enng  bucca  vagnida  purtonza;  per  la  qualla  caufsa  ella  ha 
bargiu  petrameing;  nua  clie  la  prudenta  regina  ha  ferefolviu  a  di:  usa  hai 
ieu  finiu  da  prender  xMadifchinas,  che  fil  munt  en  ftadas,  a  duvrau  tuts 
boings  at  jarvaa  ad  era  Serecomamdau  agli  ld(jl  Pautaleon  a  faiig  tut  quei, 
ch'el  mi  havef  Comandau,  a  tutas  queftas  Canfsas  han  mi  nuota  podiu  gidar. 

30 mo  ufsa  per  gues  vi  jeu  ferecuorer  tier  il  Dieus  dil  Chriftgiauns;  a  fche 
quel  ha  pli  gronda  pufonza,  che  ils  nos,  fche  vi  ieu  enten  qnel  crer,  et 
adorar.  havent  ella  faitg  queft  propieft,  fche  ha  ella  termes  per  in  S.  Pader, 
e  cun  in  zun  gron  zell,  taig  vagnir  avon  ella;  tier  ilg  quäl  ella  ha  dig;  0, 
Segnier  Pader!  ieu  hai  zun  gront  defideri  de  haver  figlilonza;  nua  che  ieu 

35hai  empruau  [p.  74]  Tuttas  Madifchinas  da  queft  munt,  fco  era  jarvas  a 
Boings  a  fun  ida  tier  ils  nos  Dieus  de  Aftrogots  a  Pantalleoa  e  ai  faig  biars 
Sacrafezis  at  eis  e  a  tuts  ils  I[d]ols  de  roma;  a  tuttas  queftas  caufsas  han 
mei  nuotta  podiu  gidar.  Nua  che  ufsa  vi  ieu  recuorer  tier  il  vies  Diu,  e 
fche  veing  haver   pli  gronda  Pufonza,   che  il  nies,   fche  vi  ieu  a  quel  crer 

40 6  adorar  et  agli  furvir.     Refponda  ilg  S.  Pader:   Madona!  ilg  miu  Siguiur 


La  veta  de  Sointgia  Rosina  lli 

a  faitg  ilg  ITchiel  e  Tiara  e  la  mar  a  tutas  Caufas ;  che  fe  po  ver  Sin 
queft,  ha  faig  Nefcber  e  fa  fa  Murir;  a  Nagiua  creiatira  Po  fugir  da 
fes  meuns,  ne  da  fia  Pufo[nJ/2a;  a  fche  vvis  ichigieits  della  fia  ainur,  vignits 
vus  a  lentir  tonta  Letezia  eilten  ilg  vies  Cor,  cha  vus  veing  a  far  Sches- 
mervigliar,  a  vus  veiug  era  a  conceder  figillonza;  a  quei  clie  vus  garigieits  5 
fin  queft  Munt,  veng  el  a  dar.  llcfponda  La  Eegina:  en  tut  e  per  tut  vi 
jeu  furvir  a  taner  char  quei  Diu :  a  rog,  che  vus  mi  mufeies,  tgei  ieu  vai 
da  far!  alura  ha  quei  S.  Fader  dau  agli  in  cudifch,  che  haveva  las  Miraclas 
da  Nies  Segnier,  ch'el  veva  faitg  fin  e  difcureva  della  fia  Pafiun,  la  quala 
el  ei  ftaus  ora  per  la  flateina  humana;  a  Iura  ha  quei  Soing  Pader  deig:  10 
Madona!  pernei  a  ligi  Queft  Cudifch!  a  cau  a  quendifch  dys  vi  jeu  vignir 
pufpei  tier  vus;  at  enten  quei  tenips  vi  ieu  rogar  Diu  per  vera  Glifch  a 
ilg  ver  Diu.  Suenter  haver  dig  queft  plaits,  eis  el  S.  Pader  turnaus  tier 
fia  habitaziun,  et  enten  Sias  Oraziuns  rogava  el  Diu,  chel  gli  defsei  touta 
Grazia,  cha  quefta  Ragina  vigniefsi  en  la  Cardientfcha  Catolicha.  la  Re-  15 
gina,  ligient  queft  Cudifch,  pli  ella  ligieva  a  pli  gli  plischeva.  avon  chei 
fei  ftau  pafau  ils  oitg  dys.  a  ella  tarmes  per  quei  S.  Pader,  et  a  dig  agli 
S.  Pader:  ieu  fun  tut  inmorada  enten  ilg  vies  Diu,  Jefus  Chriftus.  alura 
ei  el  ftaus  beiu  [p.  75]  Confolaus  et  agli  ha  dau  in  ■  auter  Cudifch,  il  qnal 
difcureva  dils  faitgs  dils  Apoftels  de  quei  teftamen  nieff  e  della  beadadat  20 
e  della  vetta  perpetna,  a  gi  ala  Madona:  Ligi  vus  queft  Cudifch!  aluia 
vy  jeu  pufpei  turnar  tier  vus  cau  de  tfchum  dys!  pli  ch'ella  ligieva,  a  pli 
ch'ella  fefchaldava  de  legier,  cura  chei  glei  ftau  pafau  ils  tfchum  dys, 
fche  ei  quei  S.  Pader  pufpei  tornaus  tier  ella;  e  cura  ch'ella  ha  viu  el, 
fche  eis  ela  ftarla  zun  leda  a  dy:  S.  Pader!  ieu  afflel  enten  quefta  Sontgla  25 
Scartira,  che  ieu  rai  pofi  bucca  Sefalvar  ne  ira  enten  ilg  Rigianavel  de 
Tfchiel  fenza  ilg  S.  Baten,  nua  che  ieu  vus  rog,  che  vus  mi  batigieies! 
alura  ha  ilg  S.  Pader  alzau  ils  Ses  Eigls  encunter  Tfchiel  et  ha  engraziau 
il  Tut  Pufent  Diu,  e  dy:  Madona!  da  pia,  chei  gliei  a  vus  de  plafclier, 
fche  vi  ieu  a  far  bein  bugien.  et  a  priu  a  banadiu  1' aua ;  alura  ha  el  30 
ella  batigiau  Enten  Num  dil  Bab  e  dilg  Feiig  e  dil  Spert  foing;  a  dy : 
Madona;  ufsa  feigies  da  bien  cor;  pertgiei  vus  veis  rendiu  la  vofsa  olma 
a  Diu,  nies  Scafider;  ieu  ai  fparouza,  ch'el  vegni  at  udir  vies  gargiament! 
Suenter  quefts  plaits  ha  i](s)  S.  Pader  dau  für  dad'ella  la  Banedeziun ;  a  pli 
ei  tormaus  tier  fia  habitaziun  cun  gron  legermeut.  Stent  Rolina  paugs  dis  35 
cun  fiu  Mariu,  fche  eis  ella  daventada  Purtonza;  et  alura  ei  ilg  Reig  e 
tuta  la  fia  Cuort  ftai  enten  grouda  letezia.  Efsent  in  dy  la  Regina  enten 
la  combra  cun  il  Reig,  fche  ha  ella  dig:  ieu  tei  rog,  miu  char  mariu,  che 
ti  per  mia  amur,  fche  ti  plaigi  de  confentir  a  miu  voler  de  quei,  cha  ieu 
veng  a  dir.  Refponda  ilg  Reig :  ieu  vi  mai  enconter  dyr  a  tuta,  ch'ei  a  ti  40 
de  plafcher!  alura  ha  ela  entfchiet  a  dir  tutas  quellas  Caufsas,  co  ei  era 
daventau,  dellas  madifchiuas  a  dils  Boings  et  jarvas  e  dils  Sacrafezis  faitgs 
a  ils  lur  [p.  76]  Idols  a  faule  Dieus;  ala  fin  ha  ella  difchcuriu  dilg  S.  Batten, 


112  Furmma  da  Tschentar  darchira 

leigi  vagn[i]da  Purtonza,  a  Iura  di  ella:  ami  figi  ei  Po  da  plafcher,  o  miu  Chat 
mariu!  da  vagnir  alla  Catolicha  Cardientfcha!  Suenter  queft  plaits  ha  la 
Regina  antl'cliiet  a  legier  in  de  queft  Cudiich,  cha  quei  Pader  S.  veva  giu 
dau.  Udent  ilg  Reitg,  chel  podeva  bucca  fefalvar,  ne  ira  en  il  S.  Parvis 
5  fenza  ilg  S.  Baten ,  sehe  ha  el  ditg  at  ella :  depia  che  ieu  mi  pos  bucca 
felalvar  Senza  ilg  S.  Baten,  fche  rog  ieu  tei,  che  ti  mi  tarmetias  per  quei 
Pader  S. ,  che  ha  tei  batigiau;  a  vi  era,  che  el  bategi  era  mei !  alura  ei 
Rofina  ftada  zun  confolada,  et  ha  bein  gleiti  tarmes  per  ilg  S.  Pader.  a 
cur  che  queft  S.  Pader  el  ftaus  vignius ,  fche  ha  il  Reitg  Retfchiert  ilg 
10  S.  Baten  cun  gronda  revarenzia. 


FURMMA  DA  TSCHENTAR 
DARCHIRA. 

Furuia  Da  ffcheutar  Darchira. 

(Ineditum  nach  Ms.  Cap.) 

16  [f.  1*]  Damai  ch' ei  ha  plaschieu  bein  a  vufs,  mefs  hundraus  Singiurs 

Sin  tal  gi  da  numnar  ün  gi  da  Üreig  Sin  griament  a  Solicitar  dal  N.  N., 
ad  efsas  cou  anfembel,  Schi  pudeits  vufs  cunfilgiar,  Schi  bein  vus  leits  far 
üna  antsceta  a  Schentar  Darchira; 

Lurä  Stat  ilg  Maftral  Si    ad   ampiearra   ün   Singiur:    Schi   arapier  jou 
20  pia  vufs:  N,  N.,  Scha  bein  ei  Seig  Silg  gi  ad  urä,    ad  erä  ilg  temps,  ad 
ordinari  lieug,  ca  jou  pos  Ser  a  Dreig,  ner  ch' ei  Samelgia  Dreig; 

Rafpunda  quei  ch' ei  dumandau  a  gi: 

A  mi  Sumelgia  quest  Dreig,    ch'el  Seig  Silg  gi  a  Sin  l'urä,  ad  erä 
ilg  temps  ad  ordinari    lieug,    ca  vufs  puDeiafs  Ser  a   truar  a  Schi  gig, 
25        Sco  vufs  Sumelgia  Dreig. 

Majtral:  Schi  ampier  jou  vufs,  Singiur,  Schi  bein  iou  hagig  Sing"-  giraus 
avunda,  ca  iou  pofsig  Ser  a  manar  quest  Dreig,  ner  ch'ei  vufs  Sumelgig 
Dreig. 

Rafpiinda:    a  mi  Sumelgia   quest  Dreig,   ca   vufs    leigias  Dumandar  niefs 
30        veibel,  Sch'el  hagig   cumandau ;  Iura  far  üiia  antsetta  Sin  mes  honaraus 
Singiurs,  a  manar  a  Schi  luutsch,  Sco  vufs  Sumelgia  Dreig. 

[f.  \^'\  maftral  gi:  Schi  amper  iou  vufs,  Singiur,  Schi  bein  quest  Dreig  deig 
vaugir  ambanieus  atras  chi  el  Deig  vangir  ambanieus. 


Furmma  da  Tschentar  darchirä  ll3 

Ra/punda:  a  mi  Sumelgia,  quest  Dreig,  ca  vufs,  Singiur  Derfchader,  ilg 
dueias  arabanir  Suenter  niefs  diever  a  damanar. 

Sin  Surä  gl  ilg  Derfchader: 

Enten  num  da  Dens  ambanefch  iou  quest  Dreig,  üiia,  Lautra,  a  la 
terza  gada,  Suenter  urden   a  tfchentament  da  niefs  Ludeivel  Cumin.        5 

Maftral:    hai  jou   ambanieu  Suenter  la  furmaV 

Bafpofta:  Jou  Sai  bucca  autalir  auter,  ca  vufs  veigias  ambanieu  Sin  la 
terza  gada  Suenter  nos  tfchentaments.   — 

Veibel  Cloma  orä:  Se  anzachi  garegia  Mafsadur.  — 

Qael  ca  dumonda  Mafsadur  gl:  10 

Sabi  Singiur  Derfchader;  jou  gareg  ün  Mafsadur. 

Derfchader  gl:  Vufs  Seig  lubieu. 

Lura  garegia  el,  quel  ch'el  vult,  ilg  quäl  el  sa  Scüfsa, 
ca  el  Deigig  prender  üu  auter,  par  ca  el  vengig  bucca  an- 
tardaufs.  15 

[f.  2a]  Derfchader:  Singiur:  n.  n.  Damai  ch'ilg:  n.  n.  vufs  garegia  par 
Mafsadur,  a  Scbia  vufs  cumond'  iou,  ca  vufs  leigias  Star  Si  a  far  Sieu 
plaid  a  Dreig  enten  mietz  furüia,  Da  co  ca  nufs  vein  nofs  dreigs. 

[Mafsadur:]  Sabi  Singiur  Derschader!  Tras  vies  cumond  stund  iou  Si  a 
fetsch  Sieu  plaid  a  Dreg !  a  mi  plidescb  er  enten  tutt,  quei  cauda  tiers  20 
ilg  Dreig;  aber  cun  questa  clarä  refalvada,  cha  Scha  iou  algi  antardas 
anqual  caufsa,  ca  el  pofsigStar  giu  da  mei  a  prender  ün  auter,  adüfia 
par  cuiiaschienscha  Da  vufs,  Singiur  Derfchader,  a  mefs  hundraufs 
Singiurs. 

Derfchader:  Jou  vufs  cumond  ilg  Dreig,  a  Scumond  ilg  antiert  pilg  Silra- 25 
ment,  ca  vus  veits  faig  algi  Dreig. 

Massadur:  vilgig  Deus,  ca  ilg  Dreig  Daventig!  Sabi  Singiur  Derfchader! 
jou  gareig  cunfelg. 

Derfchader:  vufs  Seig  Lubieu. 

Suenter  ilg  cunfelg,  gl  ilg  Mafsadur:    Sabi  Singiur  Derfchader!    Sco  iou 
pos  antalir,  fcha  vult  quest  ploing  tuccar  tiers  a  Igi :    n.  n.  cun  tut  ilg  30 
pudeiets  ilg  fchar    cluinar,  scha  el  vult  prender  Mafsadur. 

[f.  2  b]  Curä  ca  la  Bafposta  cunpara,  scha  garegia  el  era  Mafsadur  en 
furmä,  Sco  vidavont  ilg  ploing. 

Mafsadur  Dilg  plohig  gi:  Sabi  Singiur  Derfchader!  leits  pia^tadlar  ilg 
ploiog  Dad  ilg :  n.  n.,   ilg  quäl  el  Sez,  ner  iou  enten  Sieu  num  Savefsan  35 

Komaiiische  Porscliuugen  VIII.  O 


114  Cudifch  de  medeschinas 

gir  a  purtar  a  vont  a  vufs,  Sabi  Singiur  Derfchader,  ad  er  a  quels,  Mefs 
hundraufs  Singiurs? 

Derfchader:   Jou  vi  tadlar,    a  t'ar  furafen  cun  vies  agid  ad  agit  Da  Mefs 
hundraufs  Singiurs. 

bMa/sadur  Dilg  ploing:  ilg  eis  tfchou  prafsent  ilg:  n.  n.,  ilg  quäl  gi,  ca 
el  stopig  raauar  ün  ploing  encunter  ilg:  n.  n.,  A  confsista  ilg  Sien 
ploing  enten  Subftanzia: 


CUDICSH  DE  MEDESCHINAS. 

[Cadifch  de  medeschiiias.] 
10  (Ineditum  nach  Ms.  ßth.) 

[p.  19]  chil   chor   patesh,   adera    per   tuts  Munchaments  del  Magun,    a 
per  tuts  tifis, 
Adera  p.  tuts  Munchaments  chil  Carstgiaun  pätesh  Endadens,  da  quei  chil 
Carstgiaun  po  buca  saueer, 
15  Adei  bien  Von  igl  Mal  Curdar  Via,  a  quei   Ei  la  Verdaad, 

adei  bien,   Von    la    dagota,    a    Von    crauadegen    del    tgierb,    a  Von    tutas 
apostemias,    cha  quei  tut   Iura    agli  Carstgiaun  quei  di,    na    croda  tiers 
per  Nosheer,  ni  don  po  far, 
Adei  bien  Von  tutas  diegles  da  tgei  malzoigna  Ei  pudes  Eser 
20  [p.  20]   Adei  bien  per  tuts  Aus  del  tgiau,  sco  quei  Croda  tiers, 

Adei  bien  p  tuts  Munchaments  del  dies,  u  dellas  Reins,  adera  dels  dens, 
Adei  bien,  per  igl  Mal  flad  della  buca,  cha  ferdas   V  tufas  Mal, 
Adei  bien,  Von   diegles    seitgias   u    sägitom  dela    perfuna,    a   scatsha   igl 
Nausha  tom  Endadens  della  perfuna,  a  fa  in  bien  lef  flat, 
25  P-  diegla  tgiau 

prein   dela  aiia  d  Miferon,   a  trai  si  pigl  Nas,  shä  Calla  Ei  ferstunda, 
[p.  21]  P  quels  chen  sur  Cargai  dils  pluils 

prein  fiegla  d  Vigna  a  aigl,  a  shmaka  denter  iglauter,  a  Vnshi  a  frushi 
igl  tgau  cuntut,  shä  scatsha  quei  a  Mor  tut, 
30  in  antra  Vuisa  p  scheatshar  ploils  a 

lendets  del  tgiau 
prein  da  puolura    chei  glimada    giut  tgiern  tshierf ,    a  beiuer    chun  Vin, 
quei  lai  buca  eresher  Ni  pluils  ni  lenddts  sin  tgiau,    a  shä  ti  da  quela 
puolura  spatatshas  sigl  tgiau,  shä  Mor  Ei  tut  pluigls  a  lendets 
35        [p.  22]  Auen  igl  durmir,  p  igls  quals  En  sur 

Natira  sienalenti 
prein  fiegla  dpolaga,    a  quei  sauens,    tiegni  bein  duras  freshg  En  buca 
shä  prent  quei  giu  la  sien 


Cudifch  de  medescliinas  115 

p  ögls,  eben  shcüri 
prein  laua  da  shelcrut,  a  chur  ti  Vas  a  durniir,   shä  Meitg  Eis  iögls,  quei 
fa  tuta  Via  Clars, 

auou  ira  saim  Nas. 
prein  arsliila  barshada  dadina  bigua  u  diu  fuorn,   a  Meitg  Enten  ferm  ishiu,  5 
a  fai    ina    pasta  cun    tut,    a  pi  frusba    quei    anpalitg  cun  in    det   igl  Naas, 
Endadens,  sbä  staliuci, 

[p.  23]  P  la  Vdida. 

prein  laitg    petz    da  dina  duna,    cba   Ei  quindish  dis  Eu   pigliola,    a  prein 
birshurzel.     Vul  dir  Kägisb    tsbierf,    a  quei    laui   bein  shuber,    a    sbmacka.  10 
hira  sbä   scuitsba  cun  igl  laitg  Entras    in  lenziel ,    a  pi  lai  dogotar  treis  vi 
quater  daguts  Enten  las  obrciglias  uer    treis  ii  quater  dis,    sbä  Ven  ei  pli 
bien,  a  Veus   bein  Vdir. 

p  la  boca,   cba  Mal  flad 
prein  las  crustäs  da  paun  segel   a  ina  iarua  cba  Num  gaigan,  a  Negels,  a  15 
fai  puolura,   a  droua  quei,  sbi  Ven  ei  änagit, 
|p.  24|  P  igl  Mal  flad 

sbin  Ves  Mal  flad,  p  casbuu   de  Euqual  Malzoigna,  sbä  prendi  aua  freida, 
a  sali  bein  fitg,  a  Magli  giu  da  quella,  paun  segel  Cauld,  ton  sco   ti  pos, 
treis  dis,  da  damauns  da  gigiu,  sbä  Ven  la  boca  da  funs  obra  bein  ferdar,  20 
a  Vens  pli  lustis  da  Migliar  — 

da  far  biala  fatfcba   u  Vista 
prein  faua,  a  Meitg  bein  biara  Enten  bieu  ferm  isbiu,    a  lai  sbeer  lien  in 
di,  adina  Noitg,  autrocba  la  paletsba  Va  giu,  a  Iura  sbä  sbigenta  El  soleigl, 
a  pi  fai  pulura,  a  Iura  sbä  Meitg  sbubra  aua  Caulda  Vitiers,  cba  ti  })ofias  25 
[p.  25]   te  lauar  Cun  tut,  a  Cura  ti   Vol  ibra  a  durmir,  sbä  laui  la  Vista, 
sbä  eis  ela  la  damaun  biala, 

p  igl  Culiez, 
sbin  Mal  u    dolur  El  Culiez    ues,    prendi  lendagens,    a    sbmacki,    Iura  sbi 
beiuitg  da  quela  broda,  Ei  sblarga  Era  igl  petz ;  30 

p  scitsbar  guotter 
Quei  prendi    busuurz,    a   seif  Nuorsa,    a  sal.    ton  in    sco   iglauter  Ensemel 
sbmackau,  a  Meitg  sil  guotter,  quei  scatsba 

auon  igl  sanglut 
prein  lendagens,  a  sbmacka,  a  beiui  la  broda,  quei  tä  gida,  35 

[p.  26]  Per  Mal  del  sein, 

prein  Rägisb  fenckel,  a  cuöi  quei  bein  cbei  Vigni  lom,  a  pi  Meitg  tieui 
sil  sein  della  ferana,  sbä  Calla  Ei  igl  Mal,  Ner  prein  lentagens  a  Cuöi  quei 
bein  cun  Meel,  a  Meitg  sil  petz  tieui,  ina   gada  u  duos,  gida  Era  zunt  bein! 

p  las  femnas  cban  lur  Cuors  Memia  sauens  40 

prein  tgiern  tsbierf  a  Rai  En  buolnra,  a  Meitg  Enten  aua  freida,  a  Iura 
sbi  beiui  da  quella  aua,  sbi  stiliuesbei,  po  sba  prein  bucka  Memia  biar 
puolura  cbei  stiliuig  Memia  fitg  — 


±\Q  Unna  Canzun  davart  la  mort 

Per  las  dunauns,   da  paturir  igl  Vfont, 

[p.  27]  dunauns    cba  Van  En  Breigas    da  Catar  Vfonts    a   p  Eser   gleitias, 

preiidi  liegla  da  Vigna,  a  fhmacki,  a  la  broda  tseiuri  Entras  in  stratsli,  a 

beiui  da   quela  broda,  Ner   igl  Vin   cba   fus  Coitg  En    quela   fiegla,    quei 

5  gida  ton  pli  gleiti,  a   cata  pli  tgondsh 

Cur  igl  secret  u  lur  dsuenter,  non  fus  Vigniu, 
prein  fiegla  drofäs  Enten  Vin,  a  beiui  londer  giu,  quei  ta  gida. 

Ina  Custeiula  broda  da  pauc  Cuost,  cbin  po  adina  faluar  En  Casa,  da 
quala  Medega  Enten  pauck  dis  da  tutas  sorts  plaigäs,  dsenza  auter  Miedis 
10 [p.  28]  prein  fiegla  dulm,  a  fcbmacka,  a  la  broda,  quei  fa  Cunpogna  a 
dual  igl  argient  Vif,  scuitsha  ohra,  a  Meitg  euten  in  guotter,  u  Enten  in 
Vashi  da  stuorz,  a  pi  Meitg  spera  fiuck,  lai  pauck  a  pauck  buglir,  En- 
tochen  chei  Ven  dir,  a  droui  quei,  quei  Ei  in  itg  zunt  Custeiuel 

p.  Rogna  u  plarina. 
15  prein  Ragisb  Vrtikles,  a  Cuöi  deitg  beiu  Enten  Vin    a    frusba  Cuntut  Ner 
prein  treis  lots  fulper  pifau,    a  Miets  pfunt   sonsha  Vedra,    a  fcbmacka  in 
denter    iglauter,    a   pi  Vnsbi  Nua    cba    ti    as  la    plarina,    quei    tä  Medega 
Ner  prein  pasta  cba    seigi  aisba,  Ner  lauon,    a  stricha  la  pfuna,   En  suua 
[p.  29]  duer,  shä  siuuas  ti  ora  tuta  quei,   chei  Malfaun, 
20  Ner  prein  in  quart  bisbada,  a  quater  lots  fulper,   Cula  quei  Enfemel  a  Iura 
prein  Enpau  Caruouna  a  Cula  Era,   a  pi  prein,  a  pisa  geneiura,   a  arpagas, 
a  fai  quei  En  pulura,   a  prein  tscbera  a  sauuu  a  sal ,  alura  sha  Mafcbeda 
a  fcaulda  tut  Enfemel,  a  pi  Meitg  ora  Enten  in  beber,  lai  sfardar,  Ei  Era 
bien,  Enprouada 
25  E  saun  an  Cuiglau 

prein  Bulagia  a  Cuei  Enten  Vin,  a  beiuj  londergiu, 

da  scatsbar  pidrias 
prein  potscba  fem  Conif  cun  il  sem,  a  metg  Enten  igl  lietg,  scbä  Colri 


UNNA  CANZUN. 

Inna  Gauzuu  Dayart  la  mort. 

(Ineditum  nach  Ms.  F.) 

1.  2. 

[f.  12»]  La  mort  Cun  Sieu  pilieti                    5  jlg  arg,  ch'  ela  ha  tandieue 

Vult  faschinar,  Pa  sagitar, 

La  vitta  tiers  la  mort  Regs,  lirsts,  purs  a  fingurs 

Par  far  tilar.  Ca  ston  pafsar! 


Canzuu  dellas  pli  snenter  causas 


117 


3. 

La  mort  Cun  bucca  surtrer 
10  Ven  avangir; 

Oz  ün ,  Damoun  ün  auter 
Par  far  murir. 

4. 
Posounafs  vens  ad  udiri 
[f.  12^]  Cun  grond  tunar; 
15  Ilgs  morts  or  da  lur  fofaas 
Par  lavantar. 


Ilgs  morts  vengian  a  lavare 
Sagirameng, 

Cur  Deus  ilgs  ven  clumare 
20  Silg  truvament. 

6. 
Jou  fei  ün  bi  Curchine, 
Elg  paradifs, 

Ca  Deus  nus  ha  sampcbiaue 
Elg  Soing  parvifs: 

7. 
25  Sempar  lou  vardageschan 
Treifs  rofsafs  bi: 
Deus  Bab,  filg,  a  soing  Spirte, 
En  tschiel  Lou  si. 


8. 
Par  quellas  rofsafs  bellafs. 
30  En  Tschiel  niirar;  — 
Navent  dilg  mund  gugent 
Lefs  iou  tilar ! 

9. 
Cur  i  ven  ada  quella, 
Ch'  iou  sto  murir, 
35  Mi  vilgiafs  ti,  o  Deus, 
Buc  schar  pirir! 

10. 
Cur  i  ven  ada  quella, 
[f.  13  a]  Ch'iou  sto  tilar, 

Mi  vilgias  ti,  o  Deuse, 
40  Buc  bandnnar! 

11. 
Ilgs  oungels  or  da  tscbiel 
Fei  ti  vangir; 
A  mis  purtar  en  tschieli, 
Elg  Soing  Parvifs! 

12. 
45  Sempar  lou  vingian  stari 
In  a  scadin ;  — 
Ch'an  tschou  gieu  Da  mirare 
Inna  talla  fin!     Amen,   finifsl 

Amen. 


CANZUN  DELLAS  PLI  SUENTER 

CAUSAS. 

CauziiH  dellas  pli  sueuter  cansas  dilgl  Cliristiauns. 

(Ineditum  nach  Ms.  Ar.) 
[p.  10]  1.  2. 

Las  pli  suentras  causas, 
Che  igl  Christgieun  bä  da  far; 
L'emprima  ei  dellas  quater 
La  strengia  pitra  mort. 
5  Tgiei  peina  stermentusas 
Nus  tuts  stuein  sentir 
Sin  la  pli  davos  ura. 
Cur  nus  stuein  spartgir. 

Kyrie  eleison. 


L'autra  vigni(m)[n]  nus  l'ura 
10  Tier  igl  streiug  trovaraen, 
Che  Dieus  entochen  Iura 
Hä  spltgiau  sil  puccont; 
Chel  dei  far  peuetienzia, 
[p.  11]  Star  giü  da  ses  puccaus, 
15  Dourar  bein  sia  conzienzia, 
Sin  tuts  graus  esser  prus. 

Kyrie  eleison. 


118 


Canzun  digl  temps  giazius 


Vid  la  tiarza,  ca  ei  schi  triilia, 
Deis  ti  bein  patertgiar, 
Las  doliirs  stermentusas, 
20  Che  ston  uss  endirar 

Quels,  che  han  schon  !a  Sentenza 
Della  perpetnadat, 
C'h'an  bucca  tatg  penetienza 
Tras  liederlychadat. 

Kyrie  eleison. 

4. 
25  La  quarta  ei  la  beadat, 
Gloria  dilg  Soing  Parvia, 
Cha  nigin  shä  raetter  iira, 
Cent  bein  ei  sei  leusi ; 


Glei  da  tonta  dultschesgia, 
30  Che  igls  Auugels  soingiamein 
Cou  tiita  contentezgia 
Lauden  Diu  perpetnamein. 

Kyrie  eleison. 

5. 
0  Chriftgieun  pertraggi, 
QiiCdts  plaids  preing   bein  a  cuor! 
35  Dieus  hä  ä  ti  dau  la  leggia, 

A  scharni  ora  quäl  ca  ti  vol: 
[p.  12]  Star  en  Parvis  adina 
Con  igls  Aungels  a  Beaus; 
Ner  adina  enten  igl  Ufieren 
40  Denter  igls  condemnaus. 

Kyrie  eleison. 


CANZUN  DIGL  TEMPS  GRAZIUS. 

Cauzuu  digl  Temps- 


[p.  23]  1. 

'0,  Temps  grazius, 
cö  mai  vens  da  nus 
spendiu  malnizeivel, 
cha  eis  ton  prezius. 


5  Fus  bein  da  saver, 
cha  in  dei  quel  goder 
cun  fä  penetienzia, 
ä  Diu  bein  survir. 

[p.  24]  3. 

Igl  Temps,  chai  passau, 
10  ven  mai  pli  turnau, 
a  vein  da  ri«ponder, 
cö  igl  ei  daventau. 


(Nach  Ms.  Ar.) 


Cur  quel  peiglia  fin, 
Perdun  ei  ä  negin, 
a  ven  la  Sentenzia 
20  sur  tuts  a  seadin. 

6. 
Sch'ei  fus  dacretau 
ad'  in  Condemnau 
de  ta  penetienzia, 
fus  bein  paregiau. 


25  Comond  ei  da  Diu 
cha  tgi,  ca  ei  scafiu, 
mori  stö  siu  tiarra, 
tut  tgi  ei  naschiu. 


Igl  Temps,  che  ei  present, 
ei  vair  schö  in   moment, 
15  savein  buc  quäl'  ura, 
la  mort  prenda  navend. 


Tis  giovens  Aflfons 
30  en  temps  de  paucs  ons 
[p.  25]  ston  er  tilar  via 
tier  lur  Perdavons. 


Abraham  Willy 


119 


Nu  ei  Sallamon 
cul  Scepter,  a  Tron? 
35  nu  ei  Aristoteles, 
oder  Ciceron? 

10. 
Quels  en  in  moment 
digl  Mond  en  daveu, 
cul  grond  Ailessander 
40  cul  siu  Regimen. 

11. 
Glei  bein  da  patertgiar 
da  bucca  surduurar 
igl  Temps  ton  custeivel, 
cha  pö  mal  tornar. 

12. 
45  Glei  bucca  da  fidar 
digl  Mond  tauer  char, 


quel  hä  sla  mira 
de  nus  enganar. 

13. 
Conts  en  surmenai 
50  a  fig  engannai, 
che  en  sil  sueuter 
vegni  condemnai. 

[p.26]  14. 

Sei  tut  avissau 
a  bein  sepinau, 
55  de  far  penetienzia 

avon  da  prender  comiau: 

15. 

De  trer  ceu  davend 
a  spitgiä  Trovamen 
a  rescheiver  Sentenzia. 
60  digl  ver  Diu  pussent. 


ABRAHAM  WILLY. 

Siffouta  tfchiiDC  hiftorias  biblicas,  Lindau  tras  Ludvig  Stoffel  1755. 


[pag   161] 


LA  XXX.     HISTORIA. 
DAVART  SAMSON. 

Der/chad.  XIII.  ad  XVI  Capitel. 


1.  SAmfou  dad  una  extraordinaria  Fermezia,  era  ilg  tredifcliavel  Der- 
fchader,  2.  a  quella  fia  Fermezia  ftev'enten  fes  Cavels,  3.  quei  Samfon 
mava  tiers  ils  Philifters  per  farmaridar,  4.  a  zvar  aueunter  la  Vellgia  da 
fieu  Bab,  a  Mumma.  5.  Sin  quei  Viadi  antupava  a  Igi  ün  Liun,  6.  ilg 
quäl  el  fcarpava  fco  da  fcarpar  ün  Anfiel.  7.  Cur  el  pufchpei  turnava 
anavos  per  quella  Strada,  fcha  vevan  ils  Avieuls  faig  Mel  enten  l'Efca  da 
quei  Liun,  8.  a  parneva  cun  el  ün  Fruft  da  quella  Paigna  Mel,  mo  Icbeva 
bucca  nuca  el  ves  afflau  quei.     9.  [pag.  162]  Sin  la  fia  Noza  deva  Samfon 


Claras  D  u  m  a  n  d  a  d  a  s. 

1.  Chei  veva  Samfon  remarceivel  vi  dad  el?  2.  Enten  chei  fteva  fia  Fer- 
mezia? 3.  Nua  mava  Samfon  a  biella  Stiva?  4.  Daventava  quei  cun  Vellgia  da 
fesGeniturs?  5.  Chei  fcuntrav'ei  ad  el  s'ilg  Viadi?  6.  Chei  figiev'el  cun  ilg  Liun? 
7.  Chei  fcuntrav'ei  cun  l'Efca?  8.  Chei  figiev'el  cun  ilg  Mel?  9.  Chei  purtava 
Samfon  avont  ad  ils  Nozadurs? 


120  Abraham  Willy 

fi  a  fes  Galts  una  Angivinatiuu,  la  qiiala  eis  duveffen  lingiar  en  cleifFer 
fett  Gis.  10.  El  amparmetteva  ad  eis  da  dar  trenta  Camifchas,  a  trenta 
Vaftchieus  da  firaus,  I'ch'els  liiigiaflen  quei.  11.  Sch'ils  Philifters  faveffen 
quei  bucca  lingiar,  fcha  duvefXeu  eis  dar  a  Igi  trenta  Camifchas,  a  trenta 
Vaftchieus  da  firaus.  12.  L'Angivinatiun  confisteva  enten  quei:  Spisa  luava 
or  d'ilg  Mallgiader,  a  Dulfchezia  or  d'ilg  Ferm.  13.  Parquei  ch'ils  Phi- 
lifters faveven  quei  buc  relevar,  14.  fcha  targievan  eis  la  Spufa  da  lur 
Vart,  15.  ad  ella  bargieva  continuadameiug,  a  deva  afchi  gig  buns  Plaids 
a  Igi  Spus,  antroqua  ella  ha  giu  carraalau  or  dad  el  ilg  Mifteri,  ad  ella 
antardiva  quei  ad  ils  Phililters.  16.  Cur  ils  fett  Gis  eran  anturn,  fchevan 
ils  Philifters:  chei  ei  pli  dulfch  ca  Mel,  |pag.  163]  a  chei  ei  pli  ferm  ch'ün 
LiunV  17.  Samfon  deva  enten  rafpofta:  fcha  vus  veffes  buc  arrau  cun  mia 
Vadialla,  fcha  veffes  vus  buc  lingiau ;  18.  fin  quei  mav'el  a  fturneva  trenta 
Philifters,  a  deva  a  quels  ca  vevan  lingiau,  la  Vaftchiadira  da  quels. 
19.  Cur  Samfon  fin  quei  leva  ver  fia  Spusa,  fcha  vev' ilg  Bab  dad  ella, 
dau  ella  ad  ün  auter.  20.  Cuutut  mava  Samfon  a  pellgia  treitschient  Vulps, 
21.  quellas  ligiav'el  cun  las  Cuas  duas  a  duas  anfemel,  22.  mo  denter  las 
Cuas  ligav'el  ün  Tizun,  23.  a  fchav'ellas  currer  enten  las  Mias  d'ils  Phi- 
lifters. 24.  Ils  Philifters  vangievan  da  quei  rabchiantai ,  a  barfchavan  la 
Spufa  da  Samfon,  cun  l'antira  Cafa  da  fieu  Bab.  25.  Ei  vangieva  fuenter 
tiers  quei,  ca  Samfon  fa  [pag.  164]  lafchava  ligiar  cun  Sugas,  a  fa  con- 
Iigniava  voluntarmeing  a  fes  Anamigs.  26.  Damai  ch'ils  Philifters  ilg  afchia 
vevan  traplau,  a  garrivan  da  Latezia ,  fcha  fcarpava  Samfon  las  Sugas, 
27.  a  mazava  cun  üna  Miffialla  dad  ün  Afen  milli  Philifters.  29.  Unna 
antra  gada  für  curdavan  ils  Philifters  Samfon  enten  ilg  Mareau  da  Gafa, 
anlroqua  ch'el  era  tiers  üna  Piteuna.  29.  Mo  a  mefa  Noig  levava  Samfon 
fi,  a  parneva  navend  las  Portas  d'ilg  Mareau,  a  purtava  quellas  s'ilg  Fil 
d'ilg  Culm.  30.  S'ilg  fuenter  vangieva  Samfon  amuraus  enten  üna  Femna 
cun  Num  Delila,  31.  quell'era  d'ils  Philifters  cumprada  ora,  per  ch'ella  an- 
drafches,  enten  chei  la  Fermezia  da  Samfon  confiftig?  32.  Samfon  auganava 
Delila  treis   gadas    üna  fuenter  l'aiitra    cun  [pag.  165]  dar   da   quella   vart 


10.  Chei  amparmettev'el  ad  eis?  11.  Chei  ftuevan  ils  Philifters  amparmetter 
a  Igi?  12.  Enten  chei  confifteva  la  Angivinatiuu?  13.  Saveven  ils  Philifters 
quella  relevar?  14,  Co  anqureven  ils  Philifters  da  fa  gidar?  15.  Chei  figieva 
la  Spufa?  16.  Chei  Rafpofta  deven  ils  Philifters  per  eis  fez?  17.  Chei  fcheva 
Samfon  fin  quei?  18.  Nunder  nou  parneva  Samfon  la  Vaftchiadira?  19.  Chei 
daventav'ei  lou  fuenter  cun  la  Spufa?  20.  Chei  vangiev'ei  a  Samfon  endament  da 
far?  21.  Chei  figev'el  cun  las  Vulps?  22.  Chei  ligiav'el  denter  las  Cuas?  23.  Nna 
fchav'el  currer  las  Vulps?  24.  Co  mav'ei  parmur  quei  cun  fia  Spufa?  25.  Chei 
fcuntrav'ei  cun  Samfon  fuenter  quei?  26.  Chei  daventav'ei  cun  las  Sugas?  27.  Co 
fa  revanfchava  Samfon?  28.  Co  mav'ei  cun  Samfon  enten  ilg  Mareau  da  Gafa? 
29.  Chei  figieva  Samfon  a  mefa  Noig?  30.  Enten  chi  vangieva  Samfon  amuraus? 
31.  Chei  gariavan  ils  Philifters  da  Delila?   32.  Era  Samfon  ton  fidaus  ancunter  ella? 


1 


Abraham  Willy  121 

una  faulza  luformatiun,  33.  ramprima  gada  fa  fchav'el  ligiar  cun  fett 
Sugettas  bletscbas;  c'eran  uovas,  34.  cur  quei  era  daventau,  fcheva  Delila 
tiers  el:  ils  Philifters  für  tei  Sanifou !  35.  Iura  fcarpav'el  las  Sugettas,  sco 
una  Corda  barfchada  d'ilg  Fieuc;  36.  i'autra  gada  fafchav'el  ligiar  ciiu 
novas  Tretfcbas,  37.  a  Delila  clumava  pufchpei:  ils  Philifters  für  tei  Sam- 
fou !  38.  mo  Samfoii  fcarpava  las  Tretfchas  fco  iiu  Fil ;  39.  la  tierza  gada 
fchav'el  anclavillar  fias  Vadellgias,  40.  cur  Delila  pufchpei  clumava:  ils 
Philifters  für  tei  Samfon !  41.  fcha  targiev'el  fias  Vadellgias  cuu  las  Clavillas 
or  da  la  Prei.  42.  Mo  ella  traplava  ounc  s'ilg  fuenter  ilg  Mifteri ,  num- 
nadameing  ca  [p.  166]  fia  Fermezia  feigig  zupada  enten  fes  Cavels.  43.  Lura 
fchav'  ella  clamar  ladinameing  ils  Philifters,  par  ch'els  duveffan  lagiar  fin 
el.  44.  Enten  quei  fa  durraantavel  vi  enten  ilg  Darvulg  dad  ella;  lura 
fchav'ella  tallgiar  infenfiblameing  las  fias  Vadellgias  navend.  45.  Samfon 
ancurfcheva,  cb'ilg  Senger  era  unchieus  navend  dad  el,  paronca  quei  era 
daventau,  46.  parquei  vangievan  ils  Philifters  a  Igi  meifters,  a  cavaven  a 
Igi  or  fes  Oelgs,  47.  a  ligiaven  fin  quei  el  cun  duas  Cadeinas  dad  Irom, 
a  zvungiaven,  ch'el  ftueva  trer  ün  Mullin.  48.  Danton  ca  fes  Cavels  eran 
carfchi,  furvangiev'el  pufchpei  fia  Fermezia.  49.  Unna  gada  cur  ils  Phi- 
lifters falvaven  üna  gronda  (Jnfrenda,  fcha  fchaven  eis  raanar  Samfon  nou- 
tierS;  parch'els  veffen  (f)[l]ur  Sulaz  [pag.  167]  cun  el.  50.  Mo  la  Casa,  enten 
la  quala  ils  Philifters  eran  rimnai,  fteva  fin  duas  Pechias,  51.  enten  quella 
Cafa  eran  treimilli  Spectaturs,  52.  lura  pellgiava  Samfon  cun  fes  Mauns 
las  duas  Pechias,  a  freva  l'antira  Cafa  enten  üna  Mufchna.  53.  Tonta- 
navont  ca  Samfon,  a  fes  Anamigs  vangievan   loutras  mazai. 


33.  Co  anganav'el  ella  raiuprima  gada?  34.  Co  fcheva  Delila?  35.  Chei 
figieva  Samfon  cun  las  Sugettas?  36.  Co  anganav'el  ella  I'autra  gada?  37.  Chei 
fcheva  Delila?  38.  Chei  figieva  Samfon  cuu  las  Sugas?  39.  Co  anganav'el  la 
tierza  gada.?  40.  Chei  fcheva  Delila?  41.  Chei  figieva  Samfon  cun  las  Vadell- 
gias? 42.  Scha  Delila  fchifar  cun  quei?  43.  A  chi  dev'el  ilg  avis  da  quei? 
44.  Chei  figievan  ei  cun  Samfon  parton  ch'el  durraeva?  45.  Chei  ancurfchev'el 
cur  el  deftadava?  46.  Chei  figievan  ils  Philifters  cun  el?  47.  Chei  devan  ei  a 
Igi  da  far?  48.  Survangieva  Samfon  bucca  pli  fia  Fermezia?  49.  Chei  figievan 
eis  cun  el  tiers  lur  ünfrenda?  50.  Co  era  quella  Cafa  bagiada?  51.  Con  Spec- 
taturs eran  enten  quella  Cafa?  52.  Chei  figieva  Samfon  cun  las  duas  Pechias? 
53.  Co  paffav'ei  cun  la  fiafta  da  l'Unfrenda?  — 


122 


Canzuns  dils  Tumbliaschins 


CANZUNS  DILS  TUMBLIASCHINS. 


[Caiizuns  dils  Toiubliaschins. 

(Ineditum  nach  Ms.  €ha.) 


I 


[f.  8»]  Jou  vi  a  VU8  cautare, 
caiitar  dils  Tuiabliaschins, 
lur  ramur  si  dutnbrare 
ad  er  lur  grond  sgurdins. 

5  Silg  gi  da  Soing  Tumalche 
er  la  fera  a  la  noig 
aa  gieu  callo  la  pafche 
tranter  eis  bein  dabot. 

Ils  da  Mefaa  han  anfchiette 
10  ün  grond  tuinult  piigver 
als  nos  par  far  antierte, 
Sco  ün  quei  ha  pudieu  ver. 

Parchei  füg  gi  vanginen 
d'  la  Lygias  dus  tarmes, 
15  CO  eis  ils  ratfchaveüen, 
vangits  udir  bein  prest. 

Cur  eis  la  proponennen, 
fuenter  ilg  punds  brief 
ils  nos  guder  duefsen 
20  bein  zeintz  oter  danief, 

En  faiga  da  Religiune 
lur  libertad  havere 
Seinz  ottera  obligatiune 
lur  dregs  sco  de  vel[ge]. 

25  [f.  8^]  Quei  ei:  chcls  den  pudor 
enten  ils  lur  albiergs 
lur  Cretta  exercitare, 
enten  caas  dils  bafengs. 

Or  einfler  pardiare 
30  culpons  breg  bein  da  lafchar, 
mo  uffonts  da  battiare 
dein  eis  lur  buc  dustare. 

Er  dar  anleine!  legse, 
ils  maUauus  vifitar, 


35  Sin  baras  gir  dus  plaidse 
aunc  ch'or  chiafa  rucagiar, 

Sco  er  ils  lur  firaufse 
als  nofs  buc  far  faivare, 
a  fchi  en  nagin  grose 
40  oreintfer  quei  sforzar. 

Sin  quels  pufseivels  puoingse 
han  eis  ils  deints  sgnzgiou, 
cun  pals,  fists,  crappa  a  poingse 
als  Mefs  maun  metter  lieu. 

45  Cun  quei  buc  sto  avunda, 
cur  ils  Mefs  ean  stai  navend, 
Schan  eis  catto  par  buongna 
da  drizar  lur  intent. 

[f.  Qa^]  Or  cafa  dün  dils  nofse 
50  üna  bois  han  eis  prieu, 
lur  leza  a  frusta  mefse, 
Er  el  mazar  vulieu. 

A  beiver  lur  ean  jeufse 
Enten  dus  logs  sagire, 
55  la  fera  lur  vangieuse, 

gual  ch'anfchaver  ilg  fchire. 

Da  vangir  ils  humens  tutse 
eil  buc  avunda  sto,   • 
mo  las  femnas  a  B(a)[u]bsc 
60  han  er  lieu  ver  gido. 

Cun  guaffens  mal  lubieuse, 
Sco  si  fura  ei  numnau, 
er  cun  stillets  a  boise 
Sin  vias  sa  cattau. 

65  Mefs  mann  lur  a  noi  chiafsa 
elg  vig  bein  da  Tumilg, 
quei  era  ogs   a  Nefse 
Mastrals  tuts  juvans  velgs. 


I 


CanzuDs  dils  Tumbliaschins 


123 


Mufsont  Iffriadad 
70  Enten  lur  opiniun, 
[f. Qb]  par  sdrir  ils  lur  [coutVaise] 
or  einffer  la  Religiun, 

Cur  Ig' ei  ad  ela  fallieue, 
chels  han  buc  ent  pudieue, 
75  cun  bein  chels  han  vugieue 
lur  forza  a  flils  duvro, 

Schan  eis  lur  beiu  preste 
ün  auter  iist  catto, 
par  t'ar  davrir  ils  ifchse 
80  buu  plaids  a  lur  duvroe: 

Chi  feig  eu  cafa  musckettas, 
ca  öden    Igi  cumin, 
lefsan  gurdar  lafezas, 
scha  dettig  rueins  schvurdin. 

85  Ils  nos  han  ilg  ifch  avierte, 
do  tiers  da  vangir  eint 
a  dus  dilg  Oberkeitte; 
quei  ei  tut  sto  cuntent. 

Lur  eil  vangieu  eint  tfchinge, 
90  ils  guaffens  furgurdo 
ad  er  ilg  pievel  pinge, 
ca  en  cafa  sa  cattou. 

Cur  eis  han  gieu  vieue 
ils  guaffens  nunfittos 
95  Ad  ei[ran]  pauca  Igieute, 

[f.  10  a]  mai  indifch  humens  stos, 

Han  eis  lur  catto  core, 
anfchiet  a  schmanatfchar, 
chels  velgian  a  ver  ora 
100  ils  guaffens  eis  falvar, 

Chi  feian  dilg  cumin 
ad  a  dels  öden  tiers 
fchabein  ca  sa  minchin, 
chels  ean  niaunca  ilg  miez. 

105  Scha  ie  nun  era  vere, 
Chi  fufsen  dilg  cumin 
aunc  san  eis  fcüfar  vulere 
gig,  dils  nos  ei  buc  ün. 


Afchi  fan  faigs  patrunse 
110  ni  aunc  la  mezadade 
dilg  cumin  la  danturne, 
0  gronda  Libertade! 

Cur  eis  han  quei  giu  cunderte, 
ils  guaffens  furvangieu, 
115  fchi  eil  bein  adavierte 
A  Firstenau  vangieu. 

Ilg  quäl  cumin  parderte 

Lur  Vaibel  tarmatett 
[f.  10^]  bein  par  andriefcher  preste, 
120  clarameng,  co  ils  f'aig  stets. 

Cur  quels  da  mefsa  han  vieue 
ilg  avis  da  lez  cumin, 
Da  ün  la  anturn  saveine 
Ver  Principals  buc  ün. 

125  Ils  oters  pitfchenetse 
han  Vacht  haver  stuvieu, 
beiu  lez  ad  aunc  plis  noigse, 
afchi  sa  ilg  faig  mido, 

Ca  quels  galgiarts  barunse, 
130  ca  tut  levan  malgiar, 

vivont  fchi  ferms  a  grondse, 
fchi  bauld  sten  turaentar, 

Ils  quals  bein  cun  agid 
dad  easters  potentats 
135  han  fchmanatfchau  a  gige, 
chels  feigian  deliberos. 

Dad  ont  la  libertade 
perder,  ca  la  Religiun 
lafchar  vangir  squitfchade 
140  enten  niaunc  ün  puoing. 

Aunc  plinavaunt  plidaue, 
chi  fan  eis  sa  offerieue 
[f.  IIa]  agid  en  cbei  graue, 

chels  bafengs  vefsen  gieue, 

145  Han  er  stuvieu  turnare 
ils  guaffens  fin  ad  ün, 
ent  ilg  lieuc  prieu  purtare 
tras  gir  da  tfchel  cumin. 


124 


Canzuns  dils  'J'umbliaschins 


Mo  qiiei  ha  Deus  vulieue 
150  par  d'ancanufcher  dar, 
ca  tut  a  faig  feig  fieue, 
chel  pofsig  tut  manar. 

Ca  tuts  fes  anamigse 
a  turp  stopchian  vangir, 
155  ils  quals  cun  faig»  ner  gigse 
fes  cartens  lefsan  sdrir. 

Afchi  hal  er  manaue 
quei  faig  tras  fieu  cufaelg, 
chels  han  a  nus  pudieue 
160  prender  biic  ün  chiavelg. 

Mo  ti,  0  Deus!  ludaufse 
feias  bein  par  tut  tes  duna, 
ca  ti  nus  has  spiudraue 
or  fut  lur  pals  a  mauns. 

165  Dal  piinavoDt  agide, 
ca  nus  pudeian  er 
beio  tras  la  tia  vartid 
la  libertad  gudere, 


[f.  11  Ij]  Tieu  plaid  par  tut  udire 

170  a  lez  er  savundare, 

tuts  mals  cufaelgs  er  sdrire, 
velgias  er  cun  nus  star. 

La  gliergia  hanur  ilg  laude 
a  chi  feig  dau  Singur, 
175  tras  Christ  nus  fai  beause 
er  tras  grazia  ad  amur 

Dei  ca  nus  pudeian  baulde 
cun  tuts  beaus  a  buns 
tiers  tei  ent  ilg  tfchiel  aulte 
180  guder  parfog  tes  duns. 

Amen!  o  Deus,  fai  vere 
ilg  rieug  da  tieu  fumelg, 
Lei  quel  tut  bien  gudere 
alg  meine  bauld  en  tfchiel. 

185  Quei  ei  pli  a  la  curta, 
Cha  davantar  favieu, 
quei  ca  vitiers  maunc  ufsa, 
Ad  oters  lafchar  vi  iou. 
Finis. 


11. 
(Ineditum  nach  Ms.  Cha.) 


[f.  1^]  Cur  ils  Meas  han  ugieu  purtau 

avont, 
San  eis  stumplau  tuts  ad  in  munt. 
Ilg  S.  Jon  Caviezel   vangit  dils  lur 
stumplau  a  terra  par  lur  hanur; 
5  el  fchet,  o  vae,  jou  hai  dolur! 

Lg'autcr  gi  bein  marvelg 
vanginen  ils  Mefs  nanu  a  Tumelg 
par  anqual  caufsa  purtar  avont 
da    quei ,    chei    stau   decrettau    si 
Lgiont; 
10  eis  han  savieu  quei  tut  vivont. 

Ils  Papals  han  sa  cufsilgiau  a  lur, 
ch'els  velgian  far  gronda  ramur, 
las  dunauns  ad  ils  uflfants 
dein  prender  pals  a  crappa  en  lur 
maun, 
15  par  far  fco  ils  lur  pardavonts. 


Cur  ils  Meafs  ean  navend  tillau, 
Ilg  Masf.  Christ  han  eis  pichiau, 
ün  da  Tumelg  ha  gieu  faig  quei 
par  far  ver  ilg  fieu  parer, 
20  el  ha  tarchiau,  chel  deig  rumäner. 

La  duna  frena  mi  ven  elg  fenn, 

quel  gi  plidava  ella  bein, 

fchet:     chars     Singurs!     buc     fei 

ramur, 
ca  nus  vangeian  buc     .    .    . 
25  [f.  1  b]  parchei  i  fus  ounc  bear  pigur. 

La  duna  velgia  dilg  Mrä«  Jon 

ha     prieu     üna     Latta    gronda    a 

maun, 
pudet  buc  alzar  par  fia  valur, 
quei  ha  ella  faig  par  fia  amur, 
30  Ilg  Juncker  Buol  cunafchet   la   fia 
favur. 


Canzuns  dils  Tumbliaschins 


125 


Aunc  ün  faig  mi  ven  andiment, 
cur  ils  papals  vangiiien  par  vic  eut, 
fchi    ils    ha    üna     batailiera     gig 

partal, 
chi    feigig    enten     cafsa    dad    ün 

jiivnal 
35  vangieu  mes  bearas  bois  a  pals. 

Luia  ean  curieus  ils  brafs 
enten  cafa  fenza  elafs, 
cun  tegens  traigs  a  cun  bastuns, 
Zimt  tig  fchlamont  fco  Narrnns 
40  par  üna  maufengia  fenza  grund. 

Eis  fez  ban  sa  cunfefsau, 
ch'els  hagien  lient  nagiit  afflau 
Auter  cüna  bois  vid  la  prei 
dilg  peader  et  par  gir,  chi  el  feig, 
45  ün  juvnal  da  buua  fei. 

jou  pudes  quels  bein  numnar, 
mo  pir  jou  vi  quels  tarlafchar. 
Co  eis  lian  prieu  la  bois  raalandrap, 
or  avont  ilg  ifch  dau  sün  ün  crap, 
50  A  quella  tut  a  frusta  faig. 

.     .     .     .     ei  da  sa  smarviliar, 
[f.  2*]    chels    han    la    frusta    buc 

schau  Star, 
Lün  ha  prieu  ilg  Ror,  Lg'auter  la 

ferra, 
quei     han    eis    furvangieu    en    la 

guerra, 
55  chei  ad  eis  stau  üna  gronda  nuvella. 

Quels  da  Pasqual  ean  vi  turnaus, 
Ilg  Jacum  Catrina  han  ei  antupau 
cun  ils  cavals;  i  fova  lau  aunc  ün, 
manava  or  da  Vultlina  vin 
60  a  Igi  Juncker  Uolrich   a   buna   fin. 

Ilg  Peter  Tschup  cun  aunc  var  dus 
han  gig  nagutta  s.  dafcus: 
nu3  lein  vontzei  bein  turnar, 
a  gli  June,  matinadas  far, 
65  a  cun  fieu  vin  la  feid  ustar. 

beinbauld  s'han  elspuschpei  raspau, 
en  cafa  dilg  Mar.  Jonsan  buvrantau ; 
ilg  vin  da  casti  ha  gieu  faig  quei, 


chels  han  gieu  purtau  en  ün  grond 
vafcbi, 
70  ca  taneva  Ü5a  bariig  ad  aunc  pli. 

eis  han  antfchiet  a  far  rainur, 
treis  humens  han  eis  tarmes  avont 

dils  lur 
par  vercklas    ilg  Juncker    da    pli- 

dantar, 
chels   ilg   savefsan   tant  pli    prest 

uiazar, 
75  mo  Dens  lafcha  buc  davantar. 

Tras  üna  juvanfchella   ils  ha    .  .  . 

chels  han  bein   bauld    ilg    ...    . 

[f.  2^]  cau  ei  er  sto  Sr.  josua,  ün  tapfer, 

furvient  da  Deu, 

ilg    Ml",    jöri     ad     aunc     plis    ean 

vangieus, 

80  chels  ean  stai  10.  humens  carfchieus. 

Lura  ils  maflauns  ean  tuts  vangeus 
fig  armaus  fco  ils  judieus, 
bucca  mai  eis,  mo  er  las  lur  dunauns 
cun  fists  a  pals  enten  lur  mauns, 
85  angual  fco  eis  fufsen  tuts  pagauns. 

Ilg    Comifari    Travers    ei    er    van- 
gieus lau, 
Jlg  frust  gros  cun  el  purtau, 
cun  bearas  culettas  quei  cargau; 
iou  vefs  quittau,    chel   ves  dustau, 
90  fchi  han  eis  pir  lur  pli  fig  spluntau. 

Ilg  Mr.  Rudelf  ad  aunc  plis  tiers 
ban  dau  eis  ilchs  cun  mongs  dien 

ad  fier, 
üna  fchialla  hani  gieu  er  mefs 
par    ir    ent   par    la   faneftra    dilg 
Mr.  Christ, 
95  mo  Deus  ha  quei  tut  spazau. 

Ilg  Mr.  Jon    schnider    da     Tumilg 

bain 
ha  gig,  parmur  da  quei  cun  forma 

fein 
ün  da  Pasqual  cun  ün  pal  perquei 

Igi  det, 

chel  par  terra  via  curdet, 

100  Sgr  jofua  quei  fez  vafet. 


126 


Canzuns  dils  Tuinbliaschitis 


Ilg  Lutzi  Tfchareg  pauc  fen  ha  gieu 

chin  eis  falgiou 

,    .    .    .     Clin  el  eisei  bein  stau 

105  [f.  3»]  er  las  anfeilas  mal  falvau. 

Mo  iou  vi  l'char  ün  aiiter  gir, 
ca  sa  pH  bein,  par  buc  fallir, 
cbi  qiiel  ei  sto  chi  fa  rafo  fig, 
ca  la  pistola  Igi  ha  dafchgig, 
110  forza  chel  ei  sto  maltraig  tig. 

Cur  eis  han  aiiter  buc  piidieu  far, 
han  eis  anfchiet  a  buns  plaids  dar, 
chels  dein  darvir,  ils  lafchar  ir  ent 
mai  dus  ner  treis,  gig  par  farament, 
1 15  mo  eis  ean  quei  nagiit  Staus  ent. 

Da  quei  s'an   anqualchins   en  cafa 

an  tumieu, 
par  quei  eis  buc  ent  fchar  vulieu, 
cun  gir:  a  uus  stat  bler  pH  bein, 
fcha  nus  tapfraraeng  nus  dustein, 
120  antroca  ca  pli  agid  nus'vein. 

Mo  quels  pudenan  buc  manar  vi, 
ils  auters  venan  bein  bauld  ilg  pli, 
fchenan,  nus  ils  lein  aint  lafchar, 
parchei    fcha   nus    cun    forza  lein 
dustar, 
125  vangifsen  eis  a  nus  inazar. 

Cuntut  vangit  ei  giu  faro, 
chi  duvefs  vangir  treis  aint  lafcho. 
Eis  manzunanen  fiuadün 
da   la  lur  part,    3.  principals  dilg 
Cumin, 
130  fco  nus   lein  qui   nuranar  mincbin. 

Cumifari   travers   fa , 

[f.  3^]  Lg  auter  M»",  jon  velg  cun  ses 
2.  Tests, 
ilg  terz  fo  Ma.  Baltrameu  da  Pasqual, 
quei  taruiateni  aint  par  tal, 
135  chel    ilg    faig    guardas    giu    bein 
angual. 

Aunc  dus  par  forza  scatfchanen  aint, 
tarchiont   da    prender    als    auters 
l'ardimaint, 


nio  quei  pndet  nagut  fcaffir, 
parchei  chels  vevan  faro  giu  l'agir, 
140  pli  bault,    co   sa   fchar  far  antiert 
tuts  da  morir. 

Cur  eis  pilg  gang  fura  ean  ent  vangi, 

sluganen  2  tfchou  a  3.  ä  qui, 

Ils  gronds  antfchavenan  bauld  sala- 

mentar, 
chilg  Juncker  raufchtiettas  ves  faig 
fitar, 
145  forza  eis  ner  oters  par  mazar. 

Ilg  junck.  autfcbavet  rasposta  a  dar 
e  cundregs  gruuds  a  sa  fcüfar 
cun  gir:  iou  hai  ilg  mieu  faig  pinar, 
par  bucca  ir  a  perder  fchar, 
150  er  a  nagln  par  contrafar. 

Sin  fes  amigs  antfchavet  el  bault 

mirar, 
fchanchin  parelünplaid  vangisafar; 
qua  antfchavet  ün  a  plidar ; 
bein  bauld  let  M»".  Jon  ustar 
155  cun  gir,  i  vengian  bauld  spluntar 

[M]o  ün  aindaveins  ha  gig  finfur: 
GuardeJt  chi  fetfchan  buc  ramur 

nus  vein  giu  fara 

[f.  4  a]  da  nus  defender  en  questa  chia, 
160  antroqua  chün  la  vitta  ha. 

Sinfura  antfchavenan  bault  a  gir: 
nus  par  quei  aint  vein  Heu  vangir, 
anchinas  mufckettas  deits  vus  ver 

bein, 
fcha  ellas  fufsen  dilg  cumin, 
165  lafchallas  ver,   nagut  far  nus  lein. 

Cur  eis  han  quei  ngieu  vieu, 
bein  bauld  han  las  mufckettas  prieu, 
a  Igi  Steffan  hani  giro  filg  plaid, 
chi  Igi  deidavantar  nagutta  adalait, 
170  j  fova  da  quels  dilg  Oberkeit. 

Mo  cur  ilg  steffan  ei  sto  or  en  la  via, 
hani  duvro  beara  malgistia. 
Tacka!   tacka!    han  eis  clumau, 
ad  han  zund  mal  ilg  bastunau, 
175  Ach  Deus,  ach  Deus,  o  chei  puccau ! 


CanzLins  dils  Tumbliaschins 


127 


Jou  vefs  duvieu  vivont  rafchdar, 
Santinellas  han  eis  bein  faig  star 
ora  stradas  ad  er  vi  leeg, 
Na  einfer  Mofs  a  viig  Tulieu 
180  a  si  fuia  chiaunts  vee  jon  udieu. 

Cur  quels  da  Scheit  han  antaleg, 
A  Vieulden  han  faig  ir  aneg. 
curreit!  la  cafa  dilg  junc.  ei  prida, 
fchi  leiu  nus  cun  bun  ardi    .     .     . 
185  [f.  4  b]  la  contrapart  catfchar  navent. 

Ils  da  Scheid  bauld  sa  figenen  si ; 

las  santinellas  han  tumieii, 

scha    je    eis    eran    bue    difos   ella 

guerra, 
vazevan  eis,  chils  papala  cun  quella 

ferra 
190  ils  levan  s'  drir  par  Igieut  a  terra. 

Ilg  zander  fchet  a  fieu  quino: 
fui  navend,  ner  ti  vens  mazo! 
cur  el  vangit  fut  ilg  clavau, 
cun    üu    pal    lg'  han    eis    do    filg 
chiau, 
195  chel  ei  lau  a  terra  dau. 

Dad  el  sa  Deus  lur  prieu  puccau, 
elg  ha  tras  quels  da  Scheid  spindrau, 
ils  quals  ean  vangieus  anzaquonts 
Amprefcha  antroca  fiil  fumchiauns 
200  e  la  spichiau  fin  lur  cumpoings. 

Quels  da  Vieulden  ean  lur  er  van- 

geus, 
lur  spronza  vevan  eis  fin  Deus, 
chel  vangis  ad  eis  a  star  tiers 
ad  ils  defender  da  quels,  chils  fan 

antiert, 
205  quei  era  tut  ilg  lur  cunfiert. 

Ilg  Peter  Path  ei  sto  Santinella 
ad  ha  udieu  quella  curella. 
Iura  ha  el  do  yfs  zund  dadault: 
pir  cureit  dabot  a  bauld, 
210  perchei    chels   vengia    cun    tut  lur 
guault. 

[f.  5^]  Quei  hani  udieu  giu  Salgios, 
ad  ean  bein  bauld  stai  starmantos, 


Sün  quei  ilg  Steflfan  bandunau 
a  tuts  ils  guaffeus  lau  lalchau 
215  E  vi  a  naun  fick  biatau. 

Cureiian  tuts  enten  la  vall, 
tarmefs  ilg  Vaibel  ha  ilg  Mastral: 
Curra  dabot  a  gi,  chels  dein  turnar, 
quei  faig  lein  nus  bein  lugar, 
220  han  tut  faig  quei  par  anganar. 

Eis  han  cartieu,  en  stai  ubiedis, 
par   quei    chilg  Vaibel    ei    sto    da 

priedi. 
Aint  elg  turnar  hani  antupaus 
quels  da  Vieulden  lick  armaus 
225  E  par  quest  faig  er  fick  vilans. 

Ün    filg    dilg    Ma:    Christ    Flifch, 
numno 

ilg  jacum  Catrina,  ha  drizo, 

chel     ei     curreu     vilg     cutnin     da 
Farfchno, 

aunc  üu  cuu  el  ieus  tilg  Vugo 
230  a  gig,  CO  ils  da  Mefsa  han  splunto. 

Mo  ilg  Vugo  cun  fieu  Cufselg 
han  gig:   nus  lein  far  a  chiavelg, 
dus  huoiens  lein  uus  urdinar, 
chels  quei  faig  dein  fez  gurdar, 
235  chels  sapchian  a  nus  rafchadar. 

[f.  5  b]  Quels  dus  vanginen  na  Tumilg 
En  cafa  da  M*:  jon  velg. 
Us  han  tuccau  maun,  ils  faig  vangir 
Si  par  la  fchiala  a  dafchir, 
240  han  gig,  en  quala  stiva  lein  nus  ir? 

Cur  quels  en  stiva  han  tadlau, 
han  eis  la  Igifch  bein  prest  stizau, 
mo  ün  dad  eis  ha  gieu  tant  fen, 
ha  gig,  pir  bucca  ils  sgriffiain, 
245  parchei  en  grond  prigel  nus   stain. 

Mo  Deus  ha  dau   a  quels  dus  ar- 

diment, 
chels  han  tfchanfchau  asprameng; 
ilg  Vaibel  fchet:  iou  sunt  ün  redli 

hum, 
Er  Vaibel  dün  hundreivel  cumin 
250  a  quest  cun  mei  ei  vofs  vafchin. 


128 


CanzuQs  dils  Tumbliaschins 


IIa  tios  fingurs  han  tarmes  nus  dus 

par  VU8  vifar  buc  adafcus, 

ca  vus  leias   quels  da   priedi  buc 

perfequitar, 
cuntut  duveits  rasposta  dar, 
255  fcha  leinsa  nus  a  vus  tadlar. 

Bucca  grond   faig    ban  eis  tfchan- 

fcho, 
mo  pir  loms  plaids  adina  do. 
Mufckettas  vein  nus  dunjando  bein, 
tarchiont,  clii  feigian  dilg  cuinin. 
260  mo  quei  ei  davanto  tras  ilg  vin. 

.     .     .     lur  navent  tilaus, 
[f.  6*]  Ean  vangi  naun  t'ilg  Mr.  Ambros 
par  ilg  fieu  frar  da  vifitar, 
A  ver  ilg  faig  co  el  pofsig  star, 
265  ad  ilg  Junck.  Buol   par  cunfortar. 

Cur  ils  papals  han  quei  udieu, 
han  eis  pir  lur  zand  fick  tumieu. 
Ilg  Ma»:  Lutzy  ei  curieu  tiers  fieu 

quinau: 
0  mieu  char  frar !  mi  gi  inpo  quest, 
270  fcha    quels    da    Farfchno    vengian 
prest? 

Mo  ils  papals  ean   partut  fgulaus, 
parchei  chels  eran  tumantaus. 
ils  principals  quels  ean  vangieus 
Si  davoa  Dufch,   par  las    chialgas 
ieus 
275  angual,  fco  eis  lefsan  pilgiar  leurs. 

Ilg  cumin   da  Farfchno  ha  la   da- 

maun  marvelg 
tarmes  naun  humens  da  Cufselg 
A  guardar,  fchels  vefsan  ils  guaffens 

randieu, 
chels  han  la  fera  gieu  prieu 
280  ancunter  tutta  rafchun  da  Dien. 

Cunbein  chels  faig  san  anvidar, 
Schils  han  eis  fez  stuvieu  purtar 
en     cafa    dilg  ju:     nua    eis    han 

prieu; 
quei  ha  ad  eis  zund  mal  plafchieu, 
285  fei  quint,  co  ilg  cor  ils  ha  battieu. 


Mo  dus  da  Tumilg  ean  .... 
[f.  6^]  .   .   ilg  Casti  da  Razöen  placaus, 

lian  gig :  duiia  Singura !  nus  lein 
rugar, 

ca  vus  vos  pievel  velgias  cunslgar, 
290  chels  gidan  quels  da  priedi  uiazar. 

La    Singura     fchet:     figeit     nagut 

danief 
a  buc  rumpeias  ilg  pundts  brief; 
fcha  iou  riimpes  si  quella  chrusta, 
fchi  mas  ilg  mieu  casti  a  fiusta, 
295  jou  sai  buc  auter  ancanufcher. 

Ilg  zander  ha  er  gieu  puplau, 

a    quels    da     Traun     fick    fchma- 

natfchau ; 
ilg  tagen  hal   prieu  giu  da  la  prei 

enta  maun. 
ha  gig:  jou  vi  gual   ir  giu  plaun, 
300  A  vus  lein  fitar  ont  chi  fea  damaun. 

Ils  da  Scheid  ean  vangieus  vifaus, 
han   quels  da  Vieulden   er  clumau 
a  tuts  anfemel  sa  raspau : 
San  cufsalgiau,  co  i  feigig  da  far, 
305  par  chels  pofsen  sa  dustar. 

Traunter  eis  sa  cato  humens  dan- 

talleg, 
ils  quals  han  gieu   cufselg  parfeg. 
„Nus    lein    star   anfemel    fco  buns 

frars 
a  tapframeng  ils  cuntrastar, 
310  Nua    ils    bafengs    vengian    a    du- 
mandar. 

Traunter  eis  sha  bein  cato  ün  hum 
.     .     .     .    gurdai  par  muntiun!" 

[f.  7  a]  Quei  cufselg  bein  a  tuts  plafchet, 
fchenar,  quei  ei  cuslgiau  andreg, 

315  Deus  ha  el  do  quei  antalleg. 

I  fus  aunc  bear  da  gir  da  minchin, 
cur    eis    han    purto    si    da    casti 

ilg  viii, 
quonts  eis  ean  stai,  fai  jou  buc  gir. 
han  fick  dau  yfs,  fco  da  bargir, 
320  fco  dad  ir  fuenter  bara. 


Canzun  dils  treis  humens  da.  vieulden 


129 


Han  manigiau,   chi  feia  tut  fchon 

Nagin  ils  dettig  pli  ampaig 

Da  mazar  ilg  Junck.  Buol  a  Mast: 

Christ, 
manigiont,  ca  nagin  vengig  a  bargir, 
325  qiiei  crei  a  mi,  ilg  ei  fagir. 

Vangieu  ei  er  la  dima  Catrina, 
ha   gig:    nus   lein   far  fco  en   Vul- 

trina. 
quei  ha  ün  bein  pudieu  ver  par  tal, 
chella  ha  gieu  fünta  mann  ün  pal 
330  Ad  er  cnntels   par  far  grond  mal. 

Quei  ha   ün   bein   pudieu   ver    cun 

oelgs, 
chels  han  lieu   far  fco   dilg   temps 

velg 
dad  Ahab  a  lur  jezabel, 
CO  eis  cun  Nabot  han  drizo  da  far. 
335  la  fia  vingia  ad  eis  par  trar. 

0  Dens,  ti  eis  ilg  ver  fchuldau, 
[f.  T^»]  ilg  quäl  par  nus  ha  vurigiau! 


Has  dau  a  nus  bratfch  ad  agid, 
Cunfiert  a  trost  ad  er  lalid, 
340  filg  quäl  stat  tut  ilg  nies  agid. 

Schagie  ela  statten  da  nus  strauglar, 
lein  nus  parquei  buc  zagiar. 
0  Deus!  nus  dei  ilg  tieu  s.  spiert, 
ilg  quäl  ei  tut  ilg  uos  cunfiert, 
345  A  nus  osta  da  forza  a  tiert. 

Ach     Deus,     ach     Dens!     ti     tut- 

pufsent! 
buc    preud     ilg    fieu    foing    plaid 

navond, 
Ach!  buc  nus  castiare, 
Castia  quels  Tirauns,  o  Deus! 
350  Castia  bucca  ils  tes  ligieus. 

Silg  pli  davos  lein  nus  Kogar, 

la  vitta  seterna  nus  lei  radar 

Ad  enten  tfchiel   ns  velgias  bauld 

ttanar, 
ca  uns  pudeian  tei  semper  ludar 
355  Tras  Jefum  Christum,  ilg  tieu  filg 
char ! 
Finis. 


CANZUN  davart  la  fcLiiiivei?la  mort  Daria  dlls  treis  humens  da  vieulden,  Davanllada 
ent  jig  on  1766  dils  20  August,  ent  ilg  miedi  sco:  jou  vi  caiitar  Dils  velgs  grifchiuus. 

(Ineditum  nach  Ms.  Che.) 

III. 


[f.  i'^]  Tadleit  po  tiers,  o  vus  Grifchiuns: 
Udit  vuä  filgs  dilgs  ve[g]ls  baruns, 
Chei  jou  vi  fi  rifchdare, 
Ün  faig  zund  grond  a   ftarmentus, 
5  Fig  Scarfchantus  a  dollorus, 
Cun  larmas  a  plirare. 

2. 
Ad  in  Cartent  a  sinzer  Cor 
Daves  quei  bein  far  ir  sur  or, 
Da  patarchiar  fuenter, 
10  Ach  vus,  ca  effes  Reformaus, 
A  leits  er  davanttar  biaus, 
Leits  Ufa  cor  buec  prender. 

Romanische  Forschungen  VIII. 


8. 

Par  üna  buna  exortaziun. 
Ad  er  par  üna  admonitiun 
15  A  velgs  a  juveus  zünde, 

Ca  viveits  ufsa  da  qiieft  Temps, 
Ils  pli  davos  numnaüs  savens 
Dils  Soings  Apoftels  bunfse. 

4. 
[f  2  '1]  Ach  meit  entten  vufs  Sez,  vufs  tuts, 
20  Ca  ngitf  a  leger  queft  Difchcurs, 
Ta[t]leit,  co  Igei  pafsaue, 
CunVieuldan,  Scheid  anchin  da  Traun, 
Ad  er  cun  anzaquonts   da  Plaun, 
Ad  Ortenfteiu  uf  tfchaue; 
9 


130 


Canzun  dils  treis  humens  da  vieulden 


25  Dils  milli,  Set  tfchient,  Sifonta  Sis, 
Dils  20  d'aguft  vus  sai  iou  gir, 
Silg  Sabatt  fon  riveie, 
en  la  Vifchnauncka  da  Tumilg, 
Silg  plaz  par  Salvar  lur  Cumiu, 

30  Anseubel  fon  rafpaie; 


Suentter  lur  ifsonza  zund, 

Dils   lur  prus  velgs,   chi   en   stai 

avont, 
Ca  vevan  afchi  gurbieue. 
Cur  eis  antfchiet  ban  da  plidar, 
35  Par  muntaner  lur  libertad, 
Da  nagin  mal  Savevan; 


Lur  ei  quei  gottlos  chiaun  da  Saung, 
Travers  numnau,  Quei  grondTiraun, 
A  tuts  bein  Cunafchende ; 
40  Cun  ün  Trieb  Morders  el  vangitt 
Sburflout  a  fchmanatfont  zund  fig 
bein  zund  vafseivlamenge, 


11. 

Lur  en  anchins  navos  turnai; 
Cun  priguel  da  lur  vitta  eu  ftai, 
par  quels  1er  prender  Si, 
Quels  ngeven  dels  aunc  mal  tracttaus 
65  ad  in  latiers  fig  buftonaus; 
Sper  quels  mez  morts  sagire. 

12. 
[f.  3^]  Ilg  Anprim  da  quels  Treis  man- 
ziiinaus 
ei  Staus  Maftral  Raget  ludau, 
Tfcharner  cun  Sieu  Surnume; 
70  Quell  ngit  Igamprim  din  tfchuz  tucau 
Tras  Sieu  dadens  fchi  tarfchinau; 
Morir  ftuvet  quell  hume. 

18. 

eil  Sarottlava  enten  Sieu  Saung 
Cun  fuspirar  a  lamentont, 
75  Chanchins  fperas  bargivan ; 
el  sehet,  jou  vi  bugend  morir, 
Mai  fch'iou  pofs  grazia  Survangir, 
Da  mieu  Spindrader  jefu. 


8. 

[f.  2**]  Quei  lur  bein  bault  ils  plidenta 
Cun  gronda   furia   mann  Catfchau, 

45  Cun  vaflfens  &  sagitome, 

El  fchet,  fugit  giu  dilg  Cumin, 
Ner  ch'ieu  Sagit  tuts  fin  ad  in, 
0,  Schelms  a  Morders  grondse; 

9. 
lur  quefta  Igieut  dilg  anamig, 
50  Ca  fönen  Sur  curdei  zun  fig, 
ils  Morders  plidentanen, 
Cun  duftar  giu  a  cun  rugar, 
Chels  quei  po  buc  duvefsen  far; 
Nagut  eis  quei  Tadlanen. 

10. 

55  Ils  Schelms   atfchanvenan  Sagitar, 
A  queft  lur  er  da  saduftar, 
Scbels  ie  buc  vaiFens  vevan, 
lur  ean  treis  dels  bault  giu  curdai, 
Cun  anchins  auters  mal  salvai, 

60  ils  autters  quels  fugenan. 


14. 

Ilg  Sifur  chei  ufs  numnaus, 
80  Sia  mulger  ha!  davofs  lafchau, 
Ün  filg  ad  ina  filgia, 
Cun  ils  Treis  pings  lur  uffontsets, 
Ca  fönen  Ses  beadisets 
Cun  leid  a  carfchadengia. 

15. 
85  Lautter  ei  ftau  quei  tapfer  hum, 

ScrivontHans  Baltzer  cun  sieu  num, 

Vangonts  bein  da  Numnare; 

Quei  ngit  er  bauld  giu  Sagitau, 

Nun  saviont  er  murdriau 
90  Sco  Abner  generalle.  1.  Samu:  26: 

16. 

[f.  3^]  Tras  Sias  Coftas  sanganauJfs 
Zund  tiers  la  mort  fo  el  plagaus; 
Cun  grood  Sufpirs  sparchiva. 
ufs  pudein  nus  bein  clumar  or, 
95  Cun  ilg  Reg  David  zund  da  cor, 
Cur  el  afchi  bargiva.   2.  Sam:  3: 


Canzun  dils  treis  humens  da  viulden 


131 


17. 
Saveits  vus  bucc,  oz  oi  curdau 
un  firft  en  jfrael  ludans 
Tras  qiiels  d'  la  uialgiftia, 
100  Ilg  Suinuinnaus  ha  schau  davos 
Sia  Uiiüa  cun  tfchiung  pings  uffonts 
Clin  kumber  a  Carfchaditna. 

18. 
Ilg  Tiers  vi  iou  er  ver  Numnans, 
jlg  quäl  fo  Kezy  Bantzer  Stau, 
105  Stuvet  morir  afchia; 

elg  nielger  efser  da  ses  gis, 
ent  ilg  Trentavell  on  latiers 
Privau  la  vitta  sia; 

19. 

Tras  sia  vaicha  Sagitau 
110  Zund  lamanteivell  el  plida 

Cun  Sufpirar,  o  Deuse, 

Ach  mi  veng  po  uis  en  agid, 
[f.  4»]  Ach  jefu  veng  cun  tieu  Salid, 

Mi  spiudre  da  quei  Menge. 

20. 
115  Ell  lur  vuleva  aung  si  lavar, 

Nagin  afcava  quau  gidar 

Parmur  d'lur  sagitome. 

0,  panpra  vieuva,  pings  uifonts 

Lafchau  Davos  cun  Ciinber  grond, 
120  er  cun  paugs  tnitels  zünde. 

21. 
Dus  orfenets,  ca  dornen:  „Bab", 
ad  ün  elg  bift  d'  la   moma  ftat, 
ün  crap  s' pernes  puccaue; 
Chi  vefs  po  quei  gieu  mauiau, 
125  Cur   eis  dils    lur  han  prieu    cum- 
giau, 
C'lur  davofs  gi  fus  staue. 

22. 

Zund  Schnueivel  ils  chiauns  lichont 
Stuvevan  ver  lur  aigen  Saung, 
ScoquelsNabotvonpeda,  1.  Reg.  21. 
130  eis  ean  ilg  tiertz  gi  si  manai 
A  veulden  tuts  treis  sutterai, 
Ach  carfchadengia  gronda. 


23. 
Sin  spronza  ean  eis  or  samney, 
Chels  Tarlgifchar  pofsen  vonzei, 
135  Tiers  glicrgia  si  lavare, 

A  cun  giftia  Da  jefsu  Chrift 
Avont  quell  grond  Derfchader  gift 
Dilg  maun  dreg  pofsen  ftar. 

24. 
[f.  4  b]  ufsa  vangits  ver  antaleg, 
140  Co  iou  einfalti  hai  Defcrit 
Da  queft  mortat  sgrifcheivell; 
Mo  queft  vi  jou  aung  gir  finsur 
A  varuiar  scadin  singiur, 
Ca  han  quei  Da  Truvare. 

25. 

145  Vandetta  pilg  saung  iiiocend 
Dumanda  Deus  Datfchertameng 
enten  sieu  plaid  schi  clare; 
ufs  vus  Derfchaders  sut  ilg  teg 
Da  la  bachetta  vufs  varneg, 

150  Vus  d'veigias  bucc  mirare 

26. 
Sin  Duns,  sin   tfchencks,  dil  mund 

banur, 
Seig  pauper,  Rieh,  ner  grond  Singiur 
Duveits  bucc  fchaniare, 
Schilgiog  ven  Deus  vus  Caftiar, 
155  Ilg  Saung  da  vus  er  Dumandar, 
el  vult  giftia  vere. 

27. 
Scha  vus  la  Bibla  Tras  vulveits, 
Quont  bears   exempels   vus  afleits, 
Chell  vult  haver  aschia, 
160  Ca  tals  Gottlos  vcngien  brifchai, 
je  ancarpei  ad  or  cafei 
Navend  la  vifta  sia. 

28. 
[f.  5^]  Ach  mire  Cur  Ahan  vet  prieu 

ad  angullau  dilg  ambanieu, 
165  Stuvet  tut  jfsraelle 

Par  quell  malgist  lur  angaldir, 
Avont  lur  anamigs  fugir, 
mazar  ftuvenen  quelse; 
9* 


132 


CaDZUD  tlils  treis  humens  da  vieulden 


29. 
Uffonta,  biesca,  tut  quei  chell  vett 
170  Nagin  quei  fchanigiar  pudett, 
Qiiau  fo  uagiüa  grazia; 
Vangit  or  uianau  ad  ancaipau 
ad  aung  sifur  er  ilg  brifchau, 
freu  sut  'na  mufchna  crapa. 

30. 

175  Er  cur  SauU  vett  bncc  tut  mazau 
Amaleck,  sco  fo  cumandau, 
Reg,  biefca  fchaniaue, 
Schi  ha  Deus  lur  ilg  Ratidau, 
Chell  diu  naalfpiert  ngit   murtirau, 

180  Chell  vett  nagin  Ruvaufse. 

31. 
Er  n(i)g[i]t  ün  fumaz  da   treis  ona 
Dilg  temps  da  David,   pilg  Soung 

Spons, 
Ca  Saul  vett  bucc  Sallvaue 
A  Gibion  ilg  Sarament; 
185  Mo  ilg  mazau  vi  da  sieu  Sem, 
Stuvet  ngir  ftruffigiaue. 

32. 

[f.  5t>]  Sea  fuccfasurs,  seet  sin  ün  gi 

Dilg  Temps  la  meäfa  ean  pandi  si, 

Deus  vult  haver  afchia. 
190  Schel  dei  ngir  Reconfiliaus, 

Schi  ftoll  dilg  mal  ngir  ftruffigiaua, 

eil  lai  bucc  pafsar  vie. 

33. 
Scha  je,  canqual  chin  fus  mitfchaua 
Da  la  vandeta  dils  Carftiauns, 
195  Mo  da  Deus  bucc  sagire; 

Herodis  han  ils  verms  milgiau, 
A  bers  lur  vitta  aez  privau; 
Quei  faig  po  bucc  falire. 

34. 
David  parquei  ha  gavifchau 
200  ad  a  fieu  filg  ftein  cumondau 
Da  joab  bucc  lafchare.    1.  Reg.  2 : 
Cun  ils  ses  Cavels  grifchs  ir  giu 
enten  la  fofsa  cun  hanur, 
Mo  deigig  ilg  mazare ; 


35. 

205  Parchei  joab  zund  mall  Spirtaus 
Dus  Tapfera  humens  vet  mazau 
Cun  ilg  Sieu  tradimende; 
figet  sco  eil  bitfchar  vullet, 
Cun  ün  zupau  pilliez  punfchet; 

210  0  fauls  angonamende. 

36. 

[f.  6*]  Simei,  ilg  quall  vett  fchmaladieu 
David,  ca  fo  par  Reg  unfchieu, 
Quei  hal  er  comendaue  ,  1.  Reg,  2: 
Chel  Tras  'na  violentta  mort 

215  Par  mur  da  sieu  schi  uialdaport 
Duves  vangir  mazaufse. 

37. 
Ach  fchi  Si  pia,  o  vufa  Grifehiuna, 
Tadlaid  niea  Deua  a  fefs  Cumonds, 
Da  tuta  puder  ufa  quelse, 
220  Gottloa  Tirauns  po   bucc    aculpeit, 
Mo  la  giftia  giavilcheit, 
Navend  cun  talls  Rebelse. 

38. 
Ca  nus  la  greetta  da  Deus  tfchaue 
Targeien  buoca  sin  nos  Chieus 
225  parmur  dilg  Saung,  chei  sponse, 
Cun  ir  cau  Sutt  ün  tribunal, 
buc  ordinau,  ad  aiinc  ün  tall, 
Ca  ei  zund  partafchontse. 

39. 
Vufa  vieuafa,  orfanets,  parenta, 
230  Ach  bucc  parneitDauers  a  Schencks 
Da  quela  par  fohauiare. 
Vnlten  quels,  c'an  Igiamprim  cufs- 

Igiau 
A  murdriau  ain  ün  tall  grau 
Cun  Schengs  ils  liberare. 

40. 

[f.  Q^]  Scha  vus  vangifsas  quei  a  far, 
pudes  cun  vua  er  Davantar, 
Sco  cun  Gehafi  mava:  2.  Reg.  5: 
Cun  prender  fchencks   da  Naäraan 
Videl  Renta  ilg  da  biämall, 

240  Deua  fchi  ilg  ftruffiava. 


Canzun  dils  treis  huniens  da  vieulden 


133 


41. 
Auncular  fto  iou  cnnlfesar 
Aunc  sin  la  fin  ilg  nies  mall  far, 
Cun  nus  ftat  miferabell, 
Scha  nus  patarcbein,   cliei  piiecau 
grond 
245  en  nos  Ciuuin  ei  ufs  bers  ons 
Pafsau  Continuavell. 

42. 
Daners  da  prachias  eis  ei  preu, 
Gautras  lin  lauter  antardieu; 
0,  chei  puccau  da  judas. 
250  ßauba  malgifta  tanieu  char, 
Duvrau  malizia  ad  anganar, 
En  Schvang  van  talas  ovras. 

43. 
Quell  ca  surmaun  ha  pudieu  ver, 
Quell  ha  can  lur  sa  faig  valier 
255  Cun  lauter  sut  squitfchare, 

Cun  gualt  duvrar,  cun  pungspichiar, 
Manchir,  zundrar  ä  fchmanatfchar, 
Par  Bieu  ftuvet  pafsare. 

,    44. 
[f.  7^]  A  vein  a  fchi  a  vont  Deus   gift 
260  Maritau  tut  Strofs,  Caftigs, 
Chieu  sto  mi  fchmarvilgiare, 
Chell  nus  schi  gig  ha  cuupurtau, 
Navend  dad  el  bucca  ftnfchau; 
Chei  lein  nus  pia  fare? 

45. 
265  Duvein  clumar,  defiderar: 

0,  gift  Deus,  bucc  nufs  caftiar, 

Sco  nus  vein  meritaue! 

Mo  enten  tieu  tilg  jefu  Chrift 

Nufs  ancanufche  ti  par  gift, 
270  Schi  vangin  nus  scanpeie. 

46. 
Quels  tuts,  ca  han  faig  tals  puccaus, 
Sco  Igei  er,  ca  han  cunffesau, 
Pudes  anguallchin  gire : 
Co  afcen  tals  aung  giavifchar, 
275  Cun  autters  da  giftia  far; 
Jou  pos  quei  bucc  capire. 


47. 
Ad  ün  tall  vi  Rafpofta  dar: 
Ti  nar,  velgias  bucca  tarchiar, 
Ca  iou  vulles  mitfchare; 
280  Mo  sut  ün  Oberkeit  pufsent, 
Nunpartafchont  vi  ftar  bugent, 
Chili  mall  ven  Struftiaue. 

48. 

[f.  7t>]  Schi  navont,  sco  Igei  ordinau, 
Sco  Deus  fin  tera,  eil  obligau 

285  Dilg  mall  prender  navende. 
Da  quell  Iura  ngir  ftruffigiau, 
Suenter  sco  nufs  vein  vingiau, 
Quei  fus  ilg  uiieu  jntende. 

49. 
Cuntut  vi  iou  da  cor  Rugar 
290  Minchin,  ca  ha  sia  ollma  char, 
Chell  velgig  po  calare 
Da  far  puccau,  a  Deus  ftridar, 
Ad  elg  uffiern  sa  schmarfchentar; 
Mo  velgias  fafcinare. 

50. 

295  Or  da  Sodam  cun  Lot  fugir 
A  bauld  en  Zooar  da  vangir; 
Mo  fti  vens  bucca  farre, 
Schi  vens  ti  lur  sagir,  sagir 
Culs  nuncartents  ftuver  pirrir; 

300  Ach  prend  po  quei  navende. 

51. 

Ach  jefsu  pia  nies  Spufs  char, 
Ti  cheis  parsull,  ca  pofs  gidar, 
Farmezia  velgias  dare 
A  tuts  quels,  ca  crein  entten  tei, 
305  A  chi  dilg  Bab  Cean   fchankiay, 
Tieu  Spiert  da  Savundare. 

52. 
[f.  8^]  Tras  tieu  Spiert  fai  fagir  lur  cor, 
Chels  tei  ludont  tfchau  Clomen   or, 
Sco  'Is  anngels  a  ligieuse: 
310  Soing!   Soing!   Soing!   seigig    tieu 
num, 
Jlg  quall  parsulameng  ei  bun! 
Amen!  gl  ti,  o  Deuse: 
Amen 


134  Statuts  da  Fürstenau  ad  Ortenstein 

STATUTS  DA  FÜRSTENAU  AD 

ORTENSTEIN. 

[Statuts  da  Fürstenau  ad  Orteuslein.] 
(Ineditum  nach  Ms.  Fr.) 

5    [p.  46]  ARAR  ner  SAGAR  meragia. 

Quel  c'ara  uer  sega  ad  ün  auter  sieu  Funds  sur  Nodas  a  Terms  quel 
ei  curdau  par  niinchia  pei  c'  El  ha  arau  ner  sagau  memgia  1  ^  Fallonza 
ad  ei  mincliiamei  a  quel  ilg  qnal  ilg  Don  ei  faig  refalvau  sefs  Dreigs,  er 
dei  nagin  Arar  pli  vi  tiers  ils  Terms,  auter  c'el  dei  laschar  spazi  d'ün  pei 

10  lunderor. 

LENNA  AMBANIDA. 
Quel  ca  tailgia  giu  Lena  ambanida  quel  ei  curdau  1  ß  Fallonza. 
Suenter  sco  ils  Lens  fufsen  dei  El  plianavont  vangir  castegiaus  suenter  la 
Forma  dilg  Dreig ;  mo  quel  ca  Tailgia  giu  Pnmers  da  Frig  sin  la  Pastira, 
15  quel  ei  par  minchia  pumer  curdau  3  S  Fallonza  a  par  mincliia  Laresch 
2.  ^  a  suenter  sco  El  figiefs,  scha  dei  El  plianavont  vangir  ciastigiaus 
Suenter  la  Forma  dilg  Dreig. 

[p.  47]    Item,  quel  ca  prend  ad  ün  auter  Lena    luvrad'or,    ner  da  las 
Seifs,  ei  curdau  1  S  Fallonza,  ad  ei  a  quel,  cei  vangieu  faig  Don  refalvau 
20ses  Dreigs. 

VAUS  a  VIAS,  pafs  ner  Repafs. 

Scadin  dei  dar  a  lauter  ent   ilg  Funds  vau   a  via  (ner  pafs  a  repafs) 

ilg  pli  datiers  dad  ir  a  casa  a  silg  mender  Don,    ouncalura  refalvond  nua 

Clin  veva  avont  Temps  vau  a  via  sco  da  velg  vangir  nou,  ad  ün  Frig  dei 

25  spichiar  lg'  auter  8.  gis,  a  cur  ils  8  gis  ean  pafsai,  scha  dei  ün  far  asaver 

a  lautra  Part  a  sez  sagar  ner  far  la  via  tras  ilg  Funds  da  lauter,   far  seck, 

Runas,  ner  Barleingias,  a  far  asaver  a  quel  dilg  quäl  la  flur  ner  ilg  Frig 

ei,  parcei  vomig  buca  a  perder,  a  scha  quoi  Funds  vangifs  vieult  vid  üna 

autra  casa  ner  Vischnounca  scha  stat  ei  minchiaraai  suenter  cuuaschienscha 

30  da  la  Darchira. 

FAR  SEIFS. 

ils   Hofs   (ner  Salomns)  dein  minchia  mai  far  seif  vid  ils  auters  Beins, 

Orts  a  Vingias,  dein  far  seif  sper  Curchins,  ad  ils  Curchins  sper  ils  auters 

[p.  48]  Beins,    mo    nua    ca   2  Curchins    stauschen    ün  vid  lauter,    scha  dei 

35  minchün  far  la  Mezadad,  sumlgiontameng  nua  ca  2  Saloms,  ner  orts  pelgiau 

ün  vid  lauter  dei  minchün  far  seif  la  Mezadad.   —   — 

Chi  ca  vult  far  Orts  curchins  Vingias  da  nief,  quel  guardig  nu  El 
haig  vau  a  via.  — 


Statuts  da  FUrstenau  ad  Ortenstein  135 

PARTAZUN  da  PUMAS. 

Scbün  lia  Pumers  salvadis  ner  Domestis  sin    sieu  Funds  ca  vargan  or 
sieu  Funds,  sur  ilg  Funds  dün  auter,  scha  dei  quella  puma  ca  varga  sur 
or  vangir  parcliida  adual,   ouncalura  dei  quel,   dilg  quäl  ilg  Best  dilg  pumer 
ei  bncca  sieu,  bucca  talgiar  giu  la  Roma,   resalvond  scha  tala  Roma  figiefs  5 
Don  vi  da  sefs  Salf  (ner  Bagegs)  ner   defsen  Don    da  Bagiar,    mo  tueond 
tiers    quella  Roma,  ca  touscha  sur  Funds  frietau  dün    auter,    sco  curchins, 
vingias  ad   orts,  scba  dei  quel,  dilg  quäl  ilg  iert  ei,  et  a  tras  la  Roma  ven 
faig  ilg  Don,  ver  la  lechia  da  talgiar  giu  la  Roma,  ner  da  guder  sulet  la 
Puma,  ca  ven  giu  lau,    cbei  ca  ven    schilgiog  prieu  giu  ner  sacus  giu  dei  10 
adual  vangir  parcbieu ;  mo  quei,  ca  croda  sin  la  Pastira  sauda  a  quel,   dilg 
quäl    ilg  Pumer  ei. 
[p.  49]  FULLAR  a  PISAR. 

Item  da  fullar  dei  ün  prender  da  crenas  15  Coven  üna  Crena,  a  da 
pifar  par  minchia  ster  Graun  ün  Minal  avont  ca  pifar  sut  Fallonza  da  1.  ® 
seuzia  graza.  — 

PAGAILGIA  da  REISGAR.  15 

Item  pagailgia  da  Reisgar,  ner  Reisgadira,  ei  seig  par  pinchia  ner 
gronda  Blocka  ei  3  de.  par  minchia  Tschunckeisma;  mo  quei  cei  Lena  ner 
Blocka  da  Felgia,  sauda  par  minchia  Tschunckeisma  4.  de.  a  la  Tschunckeisma 
da  cumin  dei  efser  quartas  11^2-  ^  1"^^  ^^'^  ^^  basengs  dei  ün  duvrar  la 
Tschunckeisma,  er  dei  minchia  Reisgader  reisgar  Lg' amprim  a  Igieut  dilg  20 
Cumin,  avont  c'als  Esters  sut  Fallonza  par  minchia  Block,  ner  Pagailgia 
da  fullar  asehia  savenz  scei  daventa  3.  fö  Fallonza. 

[p.  50]  MENDAS  da  la  BIESCA. 

Item  Lgei  decretau  ad  urdanau  paramur  ner  davart  las  Mendas  da  la 
Biesca,  ca  nu'  ei  ven  Marcadau,  da  pagar  cun  Biesca  senza  menda,  scha  25 
dei  üna  Vacca,  ca  mai  3  Tettas,  ner  ün  Biese,  ca  furtschella,  cei  tschocks, 
scurnaus,  ner  ha  autras  vafeivläs  mendas,  efser  serrau  or,  sco  er  quella 
Biesca,  ca  ven  cumprada,  vendida,  ner  baratada,  ca  sa  catafs  endeifer  ün 
eil  mafangina,  ad  ilg  Vendider  vefs  avont  ca  vender  anchiert  anqualcaufsa 
vid  ilg  Biese,  a  bucca  laschau  asaver,  scha  dei  El  purtar  giu  ilg  Don  Sulet;  30 
mo  schei  fufs  nagut  anchiert  avont  ca  vender,  scha  dei  ilg  Cumprader  a 
Vendider  purtar  giu  ilg  Don  mietz  par  ün ,  ilg  sumlgiont  par  Salzschädig 
ner  mietz  oil  dei  er  vangir  salvau  asehia  suenter  ilg  on  ad  ilg  mietz  oü 
navend  va  ent  ilg  vugig  dilg  Cumprader. 

Quei  ca    tuca   tiers    autras  mendas  ei  ün    nagutta  culpont    da  star  sut,  35 
ouncalura  dein  ils  Laigs  a  Marcaus,    ca  daventen  denter    ilg  Cumprader  a 
vendider,  vangir  salvai  a  dai  vangir  vivieu  suenter  quels. 

Declaronza  dilg  Arteckel,  ca  stat  tschou  gual  avont  las  mendas  da  la 
Biesca,  sco  quel  ei  Anno  1711.  dils  Deputaus  dilg  Hochgerecht  a  la  Punt 


136  Statuts  da  Fürstenau  ad  Ortenstein 

da  Fürstenau  decretada,  a  lou  suenter  dad  amadus  Oberkeits  a  Cumins 
vangida  cunfermada,  cuntut  er  che  Biesca,  ca  ven  Cuniprada  veudida  ner 
baratada,  ca  sacattafs  endeifer  ün  mietz  on  Mafaugina,  scha  dei  ilg  veu- 
dider  ver  ilg  Don  vid  sasez  a  purtar,  ad  ün  tal  Biese  sco  El  safla  dei 
5  efser  curdau  tiers  algi,  mo  scliilg  Biese  ent  ilg  mietz  oii,  ca  savunda,  ad 
aschia  en  spazi  d'üu  on  vangel's  aflau  Mafangin,  scha  dei  Iura  ilg  cum- 
prader  a  vendider  ver  ilg  Don  adual,  a  purtar  giu  anferael,  ad  ilg  Biese, 
ner  quei  ca  pudefs  lundror  vangir  traig  a  Nez,  dei  er  survir  adual  ad 
amadus,    ad    ilg  Sumlgiont  dei  er  vaugir  antaleg    ilg  Salzschädig  ner  Mal- 

lOseck. 

Tschou  ei  er  da  saver,  ca  schiig  Cumprader  encorfchefs  enqualcaufa 
da  menda  vid  Ilg  Biese  ner  vefs  dubi  da  quel,  scha  dei  El  bucca  ver 
libertad  da  laschar  quel  stuner  senza  vivont  far  asaver  en  buna  forma 
algi  vendider;  mo  schiig  vendider  lefs  bucca  cumparer,  ner  ün  tal  Biese  siu 

15  l'offerta  dilg  Cumprader  prender  anavos,  uer  schilgiog,  vangir  giu  cun  ilg 
Cumprader,  en  tal  caas  Iura  po  ilg  cumprader  en  preschienscha  da  2  Huu- 
dreivels  Humens  nunpartaschouns  laschar  quel  sturuir,  a  suenter  sco  ei 
sacatta  ladinameng  far  asaver  all  vendider,  a  quel  agli  offerir  apustar,  El 
seig  Mafangin  ner  Salzschädig,    santalH    rainchiamai    enteifer  üu  antier  on 

20  [p.  52]  a  meetz  on  en  forma  ä  guefsa,  sco  avout  ei  faig  Mentiun,  tut  abnna 
fei,  a  senza  Mal  Act,  dilg  mietz  ad  antier  oii  anvi,  ei  ün  nagutta  culpout 
pli  da  stat  sutt. 

CUR  BIESCA  PIERRA. 
Cur  ün  Biese  pierra  senza  vangir  a  Niz,  scha  dei  scadin  laschar  sutterar 
25  sutt  fallonza  par  minchia  Cheau  S.   1.  Armenta  uer  Beasca  gronda. 

FAR  Donn  da  la  BIESCA. 
Item  ün  Bof  antier  dei  sut  3  oüs  bucca  vangir;  mo  quei  cei  sur  3.  0ns 
po  vangir  scüsau  en  ün  pagament;    ouncalura    schün    tal  Bof  antier   figiefs 
Don,  scha  dei  quel.  ca  ilg  Bof,  purtar  giu  ilg  Doü  suenter  eunaschienscha 
30  da  la  Darchira. 

Item  cur  Vaccas^  Bofs,  ner  antra  Biesca  malagurdadameug  senza  fraud 
fan  Don.  ün  Igauter,  schei  ün  parquei  nagut  culpont  plinavont.  — 

Item  scha  d'anchina    sort  Biesca    figiefs  Donn,   ei  seig  en  Ers ,    Praus 

ner  auter  Funds,  scha  po  quel,  alg  quäl  ilg  Doü  ei  faig,   manar  2.  giraus 

35  da  la  Vischnounca,  sin  ilg  Don,  a  quei  laschar  stimar,  pilg  tierz  pfenig,  a 

suenter  la  Tailgia  buc  anqurir  plianavont    cun   Dreig    cun  Condictiun ,    cün 

dei  er  far  Kund  ala  cvntrapart. 

[p.  53]  FAR  CURCHINS. 

Item  scadin  po  da  7.  Sagiretschafs  Prau,  schün  ha  far  üna  Sagiretscha 
40  Curchin,  a  dei  er  menar  par  vau  a  via. 


Statuts  da  Fürstenau  ad  Ortenstein  137 

Er  cur  ün  ha  ün  Pumer  sin  ilg  Funrls  cVUn  auter  a  vendefs  el  a  quel, 
dilg  quäl  ilg  Fuuds  ei,  scha  dei  quei  ver  nagina  Traichia ;  mo  seh' El 
vendefs  ad  ün  auter,  scha  dei  quel,  dilg  quäl  ilg  Funds  ei,  ver  lamprima 
Traichia. 

TSCHANTAR  PUMERS.  5 

Nagin  dei  nagins  Pumers  en  sieu  Funds  tschantar  ne  laschar  crescher 
si  memgia  datiers  vid  ilg  Funds  a  Bagegs  dad  auters,  numnadameng  bucca 
pli  datiers,  ca  2.  Tschuncheismas  lunderor,  a  scha  la  Roma  figiefs  Don  a 
lauter,  scha  dei  quel,  dilg  quäl  ilg  Pumer  ei,  talgiar  giu  la  Roma,  ouncalur 
ei  a  minchüü  enten  quei  refalvau  ses  Dreigs.  ^^ 

URDEN  dils  USTIERS. 

Scadin  Ustier,  ca  dat  or  vin,  dei,  seh' El  ei  dilg  Sarament,  scha  dei 
[p.  54]  El  amparmetter  als  Cheaus  da  cumin,  scha  lai  ün  star  tiers  quei, 
ad  ün  auter  dei  far  ün  Sarament  cun  detta  standida,  c'El  velgig  buca  meter 
pli  ca  2.  x^'  sin  üua  Masira,  ad  ilg  Most  x'  3.  la  mafira,  coi  eh' El  cumpra,  15 
sut  Fallonza  da  1  fö  minchia  Sauma,  a  dei  plinavont  vangir  castigiaus  pilg 
Sarament. 

Mo  quel,  ca  crescha  en  sias  aiguas.  Vingias,  eis  El  bucca  culpont  da 
laschar  schaziar ,  schün  dat  urden  par  auters  Frigs,  sco  Garnezi,  Caschiel, 
Pienng  etc.  scha  po  ün  er  dar  Urden  pilg  vin.  —  20 

Item  tuts  Ustiers  dein  efser  ubiedis  da  dar  Albierg  a  scadin  Gast,  El 
seig  Ester  ner  Domesti,  a  dar  algi  da  mangiar  a  da  beiver  par  Sieu  üaner, 
a  pendlar  or  ün  aviert  Schild  sut  Fallonza  da  1  U,  quel  ca  sur  pafsas  quei, 
a  chi   ca  vult  taner  Ustaria,  dei  taner  ilg  antier  on  sut  Fallonza  da  5  %. 

Milsanavont  eis  ei  decretau,  ca  scadin  Ustier,  santali  Ustier  da  cumin,  25 
dei  dar  ad  üna  Pilgiolounca,  ner  schilgiog  ad  üna  parsuna  malsauna  ner 
cei  en  basengs,  cur  Eis  ston  ver  vin,  autroca  tont,  sco  par  f.  1.  sin  credit, 
ner  sin  spechia,  a  schiig  Ustier  vult  buca  spichiar  pli  gig,  scha  po  El  en 
spazi  d'ün  meins  sa  far  pagar,  ouncalura  mai  a  quels  da  la  Darchira,  cean 
sasi  ent,   quei  vult  gir  Vaschins.  30 

[p.  55]  Ilg  Ustier  da  cumin  dei  par  ils  eusts  da  Darchiras,  Ig'atun  da 
Meza  stad  navend,  antroca,  (antroca)  Callonda  Marza,  prender  Biesca  grafsa, 
da  Callonda  Marza  anvi  Biesca  senza  Menda,  aschilgiog  Garnezi,  Pieung, 
Caschiel,  Vin  ad  auter  da  peisa  a  Masira,  lautier  on  tras  suenter  sco  ilg 
curs  ei,  a  la  Biesca  dei  vangir  preziada  en  stailg  da  Daners,  ad  ilg  Ustier  35 
dei  spechiar  14  gis  suenter  cilg  Truament  eis  ieus  or,  a  schün  vefs  buc 
ner  defs  buc  da  quella  Rauba  sifur  scritta ,  scha  po  T  ustier  stimar  pilg 
tierz  a  trer  ent  ilg  sieu,  a  quei  mufsar  sez  etc.  a  schiig  Ustier  lefs  bucca 
trer  ent  ils  Custs  da  Darchira,  mo  spichiar,  scha  dein  quels  dilg  amprim 
on  anvi  cun  3.  x'  par  f.  ad  vangir  antschisi.  40 

Ilg  Ustier  da  Cumin  dei  a  minchün,  ce  seig  Pardechias  ner  auters,  ca 
maingian  cun  la  Darchira  quintar  en  adual  spiendi,  sco  la  Darchira,  a 
bucca  plianavont. 


138  Casper  Collemberg 

Ad  iin  Landr.,  Landt.,  ner  Seckelraeister  dei  vangir  pagau  adual,  pils 
Fallaments  Gi-obs,  sco   algi   Ustier  da  cumin. 

Ils  Ustiers  da  cumin  dein  mincli'  on  suenter  las  velgias  raodas,  avout 
ilg  Cumin  avertameng  vangir  ligieu  or  a  tsclientau. 

5  SCHUAR  las  VIAS  ner  STRADAS. 

Quel  ca  meina  ner  driza  l'aua  tras  la  strada,  ei  cnrdau  1.  S  Fallonza 

[p.  56]  aschi  savcnz  sc' ei  daventa,  a  nagutta  tont  meius  far  la  strada  buna, 
SCO  vivont. 

CHIAMIN. 

10  Scadina  casa  dei  lasebar  far  sieu  cbiamin,    a  taner  schuber,    cbi  ch'a 

la  pufsonza,  chi  cb'  a  aber  buc  la  Pufsonza,  scha  dei  leza  Viscbnounca  algi 
lasebar  far,  a  quei  far  antscbisir,  a  quest  Deivet  dei  vangir  traig  avout  tut 
ils  auters. 

ANCURIR  SCHNECKS. 
15  Nagin    dei    ent    ilg  Funds    d' ün    auter    ne    anqurir    ne  cavar  Scbnecks 

antroca  Eis  ean  bucca  cuverts ;  Sut  Fallonza  da  l.fö;  ascbi  savenz  sco  ün 
surpafsa  quei,  a  vangifs  angartaus;  ad  a  qtiel,  cei  faig  Don  refalvau  ses 
Dreigs.   — 

ANCURIR  si  sem  da  CUREG. 
20  Nagiu  dei  anqurir  si  sem  da  Cureg  ent  ilg  Funds  dün  auter  sut  Fal- 

lon/.a  da  1.  U. 


CASPER  COLLEMBERG. 

Yiadi;  che  ja«,  Gion  Casper  Collemberg  ?ai  faig  11  oü  1765.  en  L'isla  de  Frontscha. 

(Ineditum  nach  Ms.  Col.) 

25  [p.  147]  Cau  eisei  ufea  tout  quei,  cbe  il  ei   anus  arivau  depli,  cbe  nus 

efsen  davent  de  Frouscha,  Cau  Suenter  vus  vij  jau  far  la  descriptiun  de 
L'isla  de  Frouscha,  La  quala  ei,  scho  jou  vus  vai  vizau,  ä  4.  Millis  uras 
da  Paris,  ent  la  partida  dil  mont,  nomnada  l'Affrique.  II  emprem  vus 
feisch  jou  de  Saver,  che  quella  isla  Seigij  ad    il  Reig  da  Fronscba,    depli 

30onns  avont  quei  apartaneva  ela  ad  ils  Holenders,  Scho  era  2.  autras  islas, 
che  en  bucca  da  Lonsch  de  quella;  l'ina  ha  num  L'isla  de  bourbon,  en  la 
qualla  ei  ven  Bia  et  bien  Caffe,  et  Biara  Solida  Biestgia^  Scho  era  biars 
et  Buns  Cavals,  Bien  grann  et  feig  buns  freigs  Auter,  quei  Biaras  oranges, 
che  ei  in  dils  mellers  fregs,  che  in  po  miliar  Sil  mont.     La  tiara  de  quei 

35liug  ei  bucca  biala ;    il   ei   feig   biaras   et   macortas    et   aultas   montoguias; 


Casper  CoUemberg  139 

quella  isla  de  Bourbon  ei  bucca  afcbij  gronda,  Scbo  L'isla  de  Fronscba, 
la  qualla  ha  60.  uras  detouru;  quella  de  Bourbon  ha  mai  30.  uras.  La 
tiarza  de  quellas  islas  ei  nomnada  Rodrigue,  la  qualla  ei  feig  pintgia ;  ella 
ha  mai  10  uras  ded  ir  entuorn.  Sin  quella  isla  ven  ei  gronda  quautitat 
d'ina  Sort  tiers,  nomuaus  torta  de  tere,  ils  quals  en  feig  buns  da  malliarö 
et  buns  per  la  Sanadat.  Cau  ascbigian  ei  sin  naf  miutgia  meings  prender 
5.  ner  6.  schent  de  quellas  tortas  per  l'isla  de  Fronscba  et  per  quella  de 
Bourbon;  igl  ei  da  quels  tiers,  che  paisen  schent;  po  crer  ils  auters  plij 
auters  meins ;  ei  tegneu  quella  sort  tiers,  Scbo  feig  nefsesaria  per  il  de 
[p.  148]  viver  de  la  Duos  islas  de  Fronscba  et  de  Bourbon.  Quella  pintgia  10 
isla  ei  a  schent  uras  lonscba  de  las  duos  grondas;  il  ei  Sin  quella  isla  mai 
ver  15.  ner  20  hommens,  que  varden  tier  l'isla.  Scbo  LMsla  de  Fronscba 
ei  la  prinsipalla  de  quellas  trais,  Sehe  efsen  nus  Stai  en  quei  liug. 

Cau  fan  ei  Corners  feig  gronds,  autras  gadas  pudev'  in  far  euqual  ons 
ina  fortua  feig  gronda;    rao  de  quei  temps,    che  nus  eran,    era    ei    gronda  15 
miseria;  las  uiaras  eran  caschun,  che  il   comers  era  tout  Lavagau.     Quella 
isla  ei,    Scbo  jou  vus   vaig    gieg,    plaiua    de   grondas   montognas  et  bucca 
biala;    quellas  montognas    en  aschi  aultas,  che  la  gliaut,    che  Stat  lau,  po 
ver  las  nafs,  che  vegnen,  de  20.  uras  lonscbs  en  mar.    La  tiara  ei  tonaton 
feig  buna,  Schegie  che  ella  ei  plaiua  Crapa;    il  fons,   che  ven  Louvrau,  il  20 
quäl   dat  feig  gronda  paina  de    louvrar  ora;    ei    ven  bien    graun    en  quella 
isla,    era  de    toutas  Sorts    buns  frigs,    Scbo   era  empau  caffe  et  Socar,  mo 
bucca  bear.     Scbo  en  quella  partida  dil  mont   ei  mai  ne  fa  unviern,    Sehe 
fan  ei  dous  gadas  per  on  graun  et  fein:    et  tout   on  ora  crescha   ei  toutas 
Sors  caussas,    oreifer  il  viu,    che  il  ei  bucca,    et    il  quäl    ei  feig  cars;    en  25 
temps  d'uiara  han  ei  vendieu  il  vin  3.  francs  la  masira,  mo  de  miu  temps 
vendevan  ei  schung  francs  la  masira,  il  quäl  fieva  2.  Eiscoldis  de  casa;  en 
quella  jsla  eisi  ver  1.  schent  Franzos,  che  han  Campagnes,  en  las  quallas 
ei   ban  per  far    louvrar   gronda   quantitat.     tout    gliaut   nera.     Mo  jou    vus 
vaij  visau,    il    mender    dils  Borgers    ha    20.  et  trenta  Schlafs,    il    ei   biars  30 
che  ban  [p.  149]  doua  Schent,  et  auters  150.  auters  100.  auters  80.  auters  60. 
et  quella   uisa    ha    mintgin    ton  Scbo    el    ei  capabels  de    comprar;    quei    fa 
touta  lur  Rechezia.    Con  quella  paupra  gliaut  fan  ei  il  Comers,  grad  Scbo 
nus  fiein    denter    nus  cun  la  Sal^  bistgia;    ei  venden,    datten  en  pagament 
quella  gliaut,    Scbo  nus    marcadein,    cun  daners  blouts,    et  ei  traten  quels  35 
Esclafs,  Scbo  nus  tratain  la  Biestgia;    fan  trer  Lena,  Crapa,   et  toutas  las 
lavurs  grevas  ei  fan  vegnir  quella  gliaut  de  4.  —  5.  uras  lonscb  con  gronds 
et  grefs   Bourdis.     Jou  perneva  mal  pucau  de  ver,    con    mal  quella   gliaut 
ven  tartada;  paug  che  il  patrun  ei  bucca  contens,  ner  Sehe  enqualliu  fales. 
Sehe  fain  ei  ligiar  quella  gliaut  con  cordas  pais  et  mauus  vid  d'ina  Schala  40 
en  venter,    et   fan   ad'el  dar   con    in    fest  Satel   100  fridas  Sil  tgil ,    con   il 
quäl  fest  ven  faig  tout  en  tocs  lur  tgil;  ei  fan  dar  enqual  gada  200.  300. 
400.  500  fridas,  et  enqual  gada  ton  feig,  che  ei  mazen.    Quella  uisa  traten 


140  Casper  Coüemberg 

ei  quella  gliatit,  clie  ha  la  malura  d'efsor  Schlavs,  per  touta  lur  vcta. 
Tgiai  Spisa  rlatt'n  ei  a  quella  gliaut"?  Ei  daten  ensitgiai  Regisclis,  nomiiadas 
maguon ,  et  aua,  et  enqual  gada  empau  ris  faie  quer;  tgiai  forza  quels 
Schlafs  pon  ver,  en  mai  saver  malliar  paun!  Ei  han  uina  vistgiadira  si 
5  dies;  ils  biars  han  in  schliet  toc  Lctiziel  per  taner  supau  la  niuadat.  Biars 
en  afchi  mal,  che  ei  fuin  et  van  cn  ils  oualts;  mo  ei  en  gleitj  pris;  et  mal 
[p.  150]  va  Iura  cun  eis:  L'emprenia  gada,  che  ei  fuin,  fan  ei  tillar  giu 
las  ureillas,  et  noden  con  in  fier  canl  Sil  dies,  per  el  enconoscher;  la  Se- 
gonda  gada,  che  ei  fuin,  fan  ei  tilar  ils  niarfs  dellas  compas,  et  la  liarza 

10  gada,  che  ei  fugiefsen,  fan  ei  preuder. 

Curche  enqual  patrun  ha  tema,  che  enqualtgin  de  Ses  Schlafs  vules 
fugir,  Sehe  fa  el  meter  in  toc  fier  vid  ina  comba,  oder  ina  tarmenta  cadaina- 
fier  enta  culiez,  che  paisa  50  Creuas,  et  quella  uifsa  fan  ei  eis  luvrar  Scho 
vidavont.  —    II  ei   denter  eis  enqual,  che  en  bucca  afchi  mallurius;    quels 

15  Surveschen  en  cafa  a  lur  patruns,  et  en  vistgi  valetus,  baiu,  et  han  Bien 
de  milliar;  a  quellas  Sorts  Schlafs  ariva  ei,  che  lur  patrun  dat  lur  libertat, 
curche  ei  han  el  furvieu  biars  ons,  et  che  ei  en  contens,  oder  che  ils  pa- 
truns dessen  Si  quella  ifsla,  per  tournar  en  Fronscha. 

II  ei  de  schunc  Sors  de  quella  gliaut  nera  en  quella  ifsla;   cn  tout  po 

20  ei  efser  20  mellis  Esclavs,  Ina  Sort  de  quels  ners  ner  neras  han  bucca 
cavels,  Scho  niis  alfs;  ei  han  Scho  launa  nera  Sin  lur  tgiau,  la  qualla  ei 
Schurada,  Scho  la  launa  nurza.  Quels  en  d^ina  tiara  nomnada  Malgache 
et  masenbiz.  Una  auters,  che  en  bucca  aschi  ners,  Scho  ils  auters:  quels 
en  de  Linde,   partida  dil    mont,    nomnada  Lafia,    la  qualla    apartein  ad  il 

25grond  terg;  quels  han  cavels,  Scho  nus ;  et  en  buns  luvres^  et  en  ils  biars 
libers,  pcrquei  che  ei  renden  [p.  151]  grond  Survetsch  a  touts  ils  alfs  che 
en  en  quella  isla. 

La  biara  de  quella  gliaut  ei  pagauns,  et  encauuscha  uina  cardienscha; 
ei  viven  Scho  la  biestgia  l'ins    cun  lauters,    Scho   ei  Schabegia,    il  quäl  fa 

30  paug  a  lur  patrun,  che  damonda  ply,  che  ei  deigien  luvrar,  che  autras 
causas,  ei  han  Setz  pauc  cardienscha,  et  prendeu  ina  de  lur  Schlavas  per 
Sefurvir. 

Sunt  feig  pauchn  cardienscha  et  devotiun  eisi  cau  denter  ils  fransos 
et  auters  catoligs;    il  ei  niai  ina  baseilgia  gronda  en  quella  jsla,  la  qualla 

35  ei  feig  gronda,  Scho  jau  vus  vai  visau,  et  2.  caplotas,  en  las  qualas  il  ei 
in  prer,  per  gir  la  mofsa  enqual  gada;  il  ei  gliaut,  che  mai  ne  po  vegnir 
a  mefsa;  ton  ei  en  lonsch  davent  dil  marcau  et  dellas  caplotas.  Biara 
gliaut  miera  Scho  la  biestgia  Senza  ritscheiver  ils  Sointgs  Sacraments, 
mintgin  pertratgia  bucca  auter,  cha  far  ina  gronda  fortuna. 


Mattli  Conrad 


141 


MATTLI  CONRAD. 

i\ovas  canzHiis  fpiritiialas;  Coira  tras  Bernhard  Olto.    1784. 


[p.  76]    XIX.  CANZUN  DAVART  LA 

PASSIUN  A  MüRT  DA  JESU 

CHRISTI. 

Mieu  Prinzi  da  la  Vltta  char! 
Co  dei  jou  mai  Chi  augraziar 
Par  ti'  Aiuur,  Charezia, 
Ca  Ti  a  mi  has  deinuffau 
5  Cun  prender  fin  Tei   mieu  Puccau 
E'lg  Stand  da  tia  Baffezia? 
[p.  78]  0!  ca  mieu  Cor  luafs,  fco  'lg  tieu, 
A  fufs  fchi  cauld  fco  ilg  Burnieu, 
Par  dar  Racunafchienfcha! 

19  Par  puspei  tiers  a  Chi  purtar 
Ilg  Frig  da  tieu  grev'  Andirar, 
A  foinchia  Ubadienfcha ! 

Antfchiet,  o  Chrift!  ha  tia  Paffiun 
En  fcüra  Noig  cun  l'Uraziun, 
15  Par  dar  a  mi  Clarezia. 

Jou  vez  Tei  mont  or  d'ilg  Marcan, 
A  mi  arvent  ilg  Tfcbiel  ferrau, 
[p.  79]  Quont  grond'ei  tia  Charezia! 
Sur  Kidron  ün  malmund  Ual 

20  Vas   Ti ,     par    mei    fpindrar    dilg 

Mal, 
[p.  80]  Silg  Culm  da  las  Olivas  — 
Nu'ca  fin  Tei  fpechiava  bear 
Angufcha,  ca  nagin  po  crer, 
Ca  Ti  par  mei  fentivas. 

25  Un  Jert  fov' ei  nu'  ch'ilg  Puccau 
Ei  faig  'lg  amprim,  a  nu'  ch'  er  loa 
Ei  persa  la  Giftia; 
Un  Jert  has  Ti  er  or  ligieu, 
Ad  enten  quel  a  mi  gurbieu, 

30  Dad  ir  en  Tfchiel  la  Via.  — 
Ti  fovas  lou  zund  cumbriaus, 
Cun  tal'  Angufcha  circumdaus, 
Ch' un  fa  buc  la  defcriver; 
Ti  ta  ftorfchevas  lou  fc'unVierm, 

35  Sentivas  Peinas  dilg  Utfiern, 
Tut  mai  par  mieu  Malviver. 


Ti  fieuas  Saung,  par  mei  fpindrar 
Or  da  l'Angiifch'ad  Andirar, 
A  clommas  cun  Fidonza: 

40  Ach  Bab!  o  fcha  puffeivel  ei, 
Scba  vommig  queft,  Sicher  da  mei! 
Ti  has  lou  tiers  Puffonza  — 
Mo  pir  ei  feig  a  Chi  ramefs! 
0  ca  jou  er  afchi'  figefs 

45  Adinn' en  la  Crufch  mia! 

Finalmeng  ha  tieu  Bab  t'udieu, 
A  dau  Cuntiert  tras  'lg  Aungel  fieu. 
Cun  mei  fa'l  er  afchia. 

ün  Comp  da  gronds  Lufs  ven  a  lur 
50  Cun  Judas  ilg  tieu  Traditur: 

Par  Tei  fc'  un  Tfchut  furprender  — 
Cun  mei  fufs  ei  pigiur  paffau, 
Scha  Dens,  fco  jou  vefs  meritau, 
Vefs  lieu  fuenter  render.  — 
55  Ti  lais  fifur  d'els  ta  pilgiar: 
Par  mei  en  Libertad  fchentar, 
ün  ligia  Tei,  Fideivel !  — 
[p.  81]  Ils  tes  Juvnals  bandunan  Tei, 
Ti  vol  parfuls  pagar  par  mei 
60  Lgi  Gift,  a  Bnutadeivel. 

ün  meina  Tei  avont  ilg  Dreg  — 

Tes  Anamigs  han  grond  Daleg, 

Da  ver  Tei  en  Cadeinas. 

Eis  chifan  Tei  tut  fauUameng; 
65  Mo  ti  ftas  lou  zund  chiouameng, 

Rafpundas  fin  Naginas  — 

Parchei  fin  milli  Chifas  jou 

Savev'  a  Dens   par   mieu  Puccau 

Neaunc  rafpunder  Unna. 
70  Jou  blaftemava,  Chrift!  tieu  Bab, 

Parquei  ven  für  Tei  rat  ilg  Stab  — 

Coa  fovan  tuts  parünna. 

Cun  Spid'a  Puinga  vens  lur  tractau! 
Jou  vev'  a  Chi  qaei  gudingiau 
75  Cun  uiia  naufcha  Vitta. 

Bear  Befas,  Gomngias  ftas  Ti  or, 


142 


Mattli  Conrad 


Parquei  ca  jou  cun  ilg  mieu  Cor 
Hai  traig  für  Tei  la  Gritta. 
Parfin  tieu  Petrus  lia  fchnagau 
80  Treis     Gadas     Tei     für    ilg     fieu 
Cheau; 
Mo  el  figiet  or  d'Temina; 
Jon  aber  hai  cun  bers  Puccaus 
Schnagau  er  Tei  fiu  uiilli  Graus  — 
Ach  gie!  pir  leider!  memma. 

85  Sco  Ti  cun  Grazia  has  mirau 
Sin  Petrus,  ch'era  curabriau, 
Afchi  fin  mei  er  mire! 
Vouim  jou  anerr,  a  fai  buc  co 
Pufpei  turnar,  fcha  trai  mei  po 
90  Tiers  Tei  —  a  mei  parchire! 
Mi  tengie  Ti  ftateivlameng 
En  la  Vartid  fideivlameng! 
Mi  fai  po  quella  Grazia! 
Jou  rog  tei,  Senger!  mi  fai  ferm, 
[p.  82]  A  feigias  Ti  mieu  Schild,  a  Schirm 
E'ls  Gis  da  mia  Fleivlezia ! 

Sin  'lg  auter  Gi  vens  Ti  marvelg 
Straigs  tiers  Pilat  dilg  grond  Cun- 

feig; 
Parchei  ca  Ti  vulevas 

100  Ad  ils  Pagauns  er  meritar 
Cun  ilg  tieu  pitter  Aandirar 
La  Vitta  —  fco  gig  vevas. 
Un  ha  Tei  Reg  d'la  Pafch!  chifau, 
Sco  veffas  Ti  tut  rebellau 

105  Cun  la  Doctrina  tia. 

Jou  fov'  ancunter  Deus  rebell,  — 
Parquei  vens  Ti,  o  Regd'ilgTfchiel! 
Dad  eis  chifaus  afchia. 

Cun  Barrabas  ün  Prifchunier, 
110  A  Morder  vens  Ti  mefs  e  per, 
0  gronda  Malgiftia! 
Un  tira  quel  Puccont  avont 
A  Chi,  ca  das  la  Vitt'  alg  Mund, 
Co  mav'  ün  mai  ord'  via! 
115  Mo  chei  vi  jou  ufs  mi  vilar 

Sur  d'ils  Judieus  —  ad  eis  chifar? 
Jou  Morder  hai  la  Vitta 
Da  la  mi'  Olma  buc  ftimau, 
La  Mort  pli  aulta  fchaziau, 
120  Deus  anrifau  tier  Gritta. 


Tut  ilg  Clumar  ad  ilg  Garrir: 
Ilg  crucifig':   El  fto  morir, 
Sa  bucca  fchi  grevs  effer, 
Sco  mieu  Puccau,  a  Naufchadad, 

125  Ca  ftridan  Deus  la  Majeftad  — 
Seh' jou  vi  quels  ancanufcher  — 
Ilg  Saung,  daTei,  Chrift!  fluffiaus, 
Cur  Ti  vangivas  gaslisus, 
A  currunaus  cun  Spinas, 

130  Mi  gl:  Chei  jou  par  mieu  Malfar 
Vefs  gieu  a  femper  da  fpichiar:  — 

[p.  83]  Angufch'  a  fpir  Furtinas. 

Ti  vens  tiers   quella  Mort  truvaus, 
Ca  Ti  deis  ngir  crucifichiaus, 

135  Er  quei  par  mei  daventa: 

Ca  jou  ngnifs  bucca  d'ilg  gift  Dieu 
A  femper  femper  fchmaladieu 
E'lg  Fleug,  c' adin' arfenta. 
0  Tfchut  da  Deus !  quont  voluntus 

140  Prends   Ti   fin   Tei    ilg    Len    d'la 
Crufch ; 
Par  buc  lafchar  mi'  Olma 
Sut  ilg  gref  Fafch  da  mieu  Puccau, 
Cu'lg  quäl  jou  hai  mieu  Deus  ftridau, 
Ca  fpir  Vandetta  clomma. 

145  Ti  eis,  o  Culm  da  Golgotha! 
Silg  quäl  ufs  tieu  Scaffider  va, 
Par  cou  lafchar  fia  Vitta. 
Sc'ün  Malfichiont  ven  El  tractaus, 
Tras  Mauns,  a  Peis  ven  El  furaus, 

150  Un  vi  d'  la  Crufch  El  fichia. 

Quou  pagas  Chrift,  mia  Sagirtä! 
Par  mieu  Dapurtament,  ca  ha 
Sur  mei  traig  la  Svantira. 
0  chei  amliras  Ti  par  mei! 

155  0  quout' Angufcha  ven  fin  Tei, 
Par  dar  a  mi  Vantira!  — 

Par  mei  Cumpoing  d'ils  Aungels  far 
Vol  Ti  cun  Morders  lou  pandlar, 
0  gronda  tia  Baffozia! 
160  Er    zunt     tia     Rafs'  a    tieu   Vafch 
chieu 
Ven  dilsUflfonts  d'ilg  Mund  chi  prieu 
Parmur  da  mia  Nienezia. 
Gie  tia  Buntad  ei  fenza  Fin! 
Parchei  ti  uras  a  fcadin 


Mattli  Conrad 


143 


165  Da  tes  Contraris  Grazia. 

Ilg    tieu    Saung    fpons    ha    fchon 

Vaitid 
Da  dar  Igi  Schocher  d'ilg  Salid 
Cumploina  Sagirezia.  — 

[p.  84]  Giu  dilg  Piiccau,  a  la  Sgrifchur 

170  Dad  ils  Judieus,  c'han  Tei  Singiur 
Mazau,  vult  Tfchiel  a  Terra 
Sa  ftarmantar  —  gie  vid'  ilg  Tfchiel 
Ven  fcür  treis  Huras  ilg  Solelg, 
La  Terra  trembla  era; 

175  Ilg  Vel  dilg  Tempel  fa  fandet, 
La  Grippa  dir'  er  quella  det 
Anfennas  da  Triftezia  — 
0  Jefal  chi  vefs  buc  vulieu 
Crer:    ca  Ti  feis  ilg  Füg  da  Dieu 

180  Ilg  Füg  da  la  Charezia? 

Mes    Dens!     mea    Dens!    has    Ti 
clumau: 

Ach  CO !  has  Ti  mei  bandunau? 

0  Chrift!  ach  chei  Angufcha! 

Ha  Chi  caufau  mieu  Bandunar 
185  Ilg    Bab    da    Tfchiel,    a    Senger 
char  — 

Ca  Grazia  mi  fa  nffa! 

Ach,  jou  hai  Seid  —  aunc  clommas  Ti 

Ifchieu  ei  lur  fampchiau   a  Chi  — 

A  Chi,  par  dar  da  beiver, 
190  Mi  lai  o  Chriftus!  Seid  haver 

Suenter  Tei,  ach  Senger  er  — 

Da  ti'Ainur  ngir  eivers.  — 

Ti  gis:  ufs  ei  tut  cumplanieu!  — 
Prend    fi,    o   Bab!    po   ilg    Spirt 
mieu ! 

195  Sin  quei  lur  Ti  morivas.  — 
Afchi  ha  tia  Mort  caffau 
Ilg  pitter  Frig  da  nies  Puccau  — 
Salid  Ti  nus  gurbivas. 
Ber  miili  Gadas  feig  a  Chi 

200  Parquei,  o  Chrift !  Laud  unfrieu  fi !  — 


Tia  Mort  ei  noffa  Vitta. 
Maz' ilg  Puccau,  a  lai  po  mei 
A  chi  cou  viver  —  a  vontfei 
Haver  Glierg' infinita! 

205  Uli  punfcha  tras  tia  Cofta  aunc, 

[p.  85]  Ad  ei  vangit  or  Au'  a  Saung, 
Er  quei,  Cunfiert  mi  clomma. 
Da  Jefu  Chrift   quei  Grip   pichiau 
Fantaunas  duifchas  vengian  nou, 

210  Par  buvrentar  mi'  Olma. 
Chi  lefs  cu'  Ig  Capitani  buc 
Dadault  clummar?  a  gir  partut: 
Queft  ei  im  Gift,  ün  Senger  — 
Chi  lefs  ufs  buc  er  Rigl'  haver 

215  Da  fieu  Puccau,  a  lur  er  1er 
Tiers  Chrift  Refugi  prender? 

Lur  ven  d'un  Jofeph  concedieu 
La  sia  Foffa  pilg  Chierp  tieu  — 
Er  Nicodemus  curra 

220  Cun  Specerias  d'Aloe, 

A  Mirra  par  ler  unfcher  Tei, 
A  futterrar  a  Iura.  — 
Ach  gide  Senger  po:  ca  jou 
Sutterre  tut  ilg  mieu  Puccau, 

225  Ch'el  haig  buc  pli  Puffonzal 
Scha  veu  niia  Foffa  lur  vontfei 
Ad  effer  ün  bien  Leg  par  mei 
Tras  Tei,  Chrift,  mia  Fidonza. 

Tieu  Chierp  antroqua  füg  tierz  Gi 
230  Stat  en  Ruvaus  —  a  cun  Sagi 
Tia  Fofs'  er  parchirada  — 
Mo  pir  cun  Gliergia  ad  Hanur 
Tiers  Truz  dils  Anamigs  a  lur 
Daventa  tia  Lavada. 
235  Pudefs  po  ti'Amur  mei  trer 
Da  tauer  char  Tei  Chriftum  er 
Dad  ufs'  antroqua  femper!  — 
Jou  vi,  fchi  gig  fco' Ig  Puls  mi  dat, 
Mi  dai   quei  Dun  tras   tia  Buntad! 
240  Deus!  Laud  dacor  chi  render!  — 


144 


Mattli  Conrad 


LXIIII  CANZÜN  DAVART  'LG  ÜNVIERN. 


[p.  240]  Grond  .Scaffider!  grond  eis  El! 
Clin  fieu  Mauii  ten  El   il^'  Tfchiel. 
Lgi  Solelg  ciiraniondas  Ti: 
Veng,  a  turne  rainchiagi ! 

5  [p.  242]  Biins  eis  Ti  ftateivlameng; 
Bien  a  Tuts  das  richameng; 
Buns  eis  Ti  buc  mai  alur, 
Cur  iig  Feld  ei  en  la  Flur; 

Mo,  ca  Ti  eis  grond,  a  ferm, 
10  Vez' ün  er  d'ilgTemps  d'Unviern  — 
Ent  ilg  Luft  a  Nivel  fcür, 
Ca  Ti,  Senger,  fas  vangir. 

En  ilg  Bafs,  a  fin  ilg  Ault, 
En  las  Valls,  ad  ent  ilg  Guaiilt 
15  Fas  Camonnas,  a  Palaz, 

Or  d'la  Neiv,  ad  or  d'ilg  Glatfch. 

A  la  Terra  das  Ti  Kraft; 
A  las  Plontas  ilg  lur  Saft; 
Das  er  quei,  ch'iin  ha  rugau, 
20  Quarclas  bein,  quei  ch'ei  feiiinau. 

Ti,  c'auiblidas  buc  'Ig  Utfclii, 
Das  a  Nus  aunc  ber  da  pli. 


Laud  a  Chi  e'  lg  Cauld  a  Freid 
Ti  ca  doftas  Fomm  a  Seid! 

25  Ti  mieu  Cor  rumongie  cauld! 
Yen  ilg  Pauper  tard,  ner  bauld, 
Sch'ilg  vafchchefche  fco  ün  Frar, 
Dai  er  Paun  lgi  da  niangiar! 

Cur  'lg  Unviern  ei  paffau  vi, 
30  Scha  fa  —  Deus  Tut  crefcher  bi; 
Praus,  Pumers,  a  Guaults  ean  lur 
Bels  poinpus,  ad  en  la  Flur. 

Schi  ven  er  fagir  vontfei, 
Cur  jou  mier,  ad  ir  cun  luei ; 
35  Enten  Pulvra  veng  jou  ir; 
Mo  fin  'lg  ultim  Gi  flurir. 

Ei  fcha  vengig  pir  quel  Gi, 
Nu'  ch'  ilg  Freid  ftulefcha  vi ! 
0  perpeten  bi  Solelg! 
40  Legre  nus  lur  er  en  Tfchiel. 

[p.  243]  Quel,  ca  fa  Hanur  a  Dieu, 
Prend  Deus  fi  par  ilg  Filg  fieu! 
Mo  clii  buc  Hanur  Lgi  dat, 
44  Vont  El  er  cun  Turp  lur  ftat. 


LXXXV.  DAVART  LA  BUNTAD  DA  DEUS  ANVERS  DA  NOSSA  PATRIA. 


[p.  328]  Puffent  a  buntadeivel  Dieu! 
Ach  quont  ber  Bien  has  cumparcliieu 
A  noffa  Terra  d'ils  Grifuhuns ! 
Chi  fa  rifchdar  fi  tuts  tes  Duns 
5  [p.  330]  Ca  ti  has  dau?  Hallehija! 

[p.330]  Cur    ils   nofs   velgs    buLS  Par- 
davonts 
Vanginen  fig  d'ils  lur  'J'irauns 
Sin  beras  Furinas  mal  tractai, 
Tras  Chi  ean  eis  vangi  fpindrai? 
10  Tras  Tei,  o  Deus!  Halleluja! 


Gie  Ti  eis  quel,  c'has  eis  gidau! 
Ti    Senger     eis,    c'has     eis    spin- 
drau ! 

Cur  eis  clumavan:  ach  Agid! 

Seh' has  Ti  ad  eis  lur  dau  Salid, 
15  0  Tutpuffent!  Haleluja! 

Cur  eis  tieu  Plaid  havevan  buc, 
A  cur  ei  fova  fciir  partut; 
Tras  Chi  ean  eis  illuiuinai? 
Chi  deva  Lgifeh  ad  eis  pufpei? 
20  Ti  Bab  grazius!  Halleluja! 


Lti  Ciira 


145 


Chi  cunfalvav'  antioquan  ufs 
Tieu  Plaid,  a  Libertad  a  nus? 
Chi  ha  la  Terra  parchirau? 
Chi  tut  ilg  Mal  navend  duftau? 
25  Ti,  Seuger  Dens!  Halleluja! 

Par  tut  quei  Bien,  o  Deus;   ca  Ti 
[p.  331]  Has  dau,  a  das  aunc  minchia  gi, 
A  nus  Grifchuns,  chei  lein  nus  far? 
Nus  lein  dacor  Chi  angraziar, 
30  0  Bab  da  Tfchiel !  Allelujal 

Pren  fi  nies  Laud,  ca  nus  Chi  dein, 
Lg' Angraziament,  ca  nus  purtein  ! 
Hanur,  Sabienfch'a  Majeftad 
Seig  dau  a  Chi  par  tia  Buntad 
35  Tras  Jefum  Chrift!  Halleluja! 

0  Senger,  tutpuff ent  a  grond! 
Ach  velgias  aunc  milfanavont 
La  noffa  Terra  cunfalvar! 
Da  tut  ilg  Mal  la  parchirar! 
40  La  benedir!  Halleluia! 


NiefsKegl  ach  dai  tiers  quelia  fin 
A  minchia  Ligia  ä  Cumin 
Illuminai  a  buns  Pafturs! 
A  Sabis,  Gifts  Superiurs! 
45  Buns  Patriots!  Halleluja! 

Ach  lai  la  tia  Religiun. 
Ch'ei  ilg  pli  grond  a  niebel  Dun, 
En  noffa  Terra  bi  flurir! 
A  tuts  Cummins  a  Chi  furvir 
50  En  la  Vartid!  Halleluja! 

Lai  po  la  noffii  Libertad, 
Cha  Ti  nus  das  tras  tia  Buntad, 
Andreg  guder  cun  Lagrament, 
Cun  ver  real  Angraziament; 
55  Ach  Senger  gie!  Halleluja! 

Un'  autra  Patria  has  er  lou 
En  Tfchiel  p'ils  Virtuos  famchiau; 
Scha  gide,  Senger,  Senger  Ti! 
Ca  nus  vivan  Tuts  a  Chi, 
60  Sin  Terr'ä  Tfchiel!  Halleluja! 


LA  CURA. 

La  Cnra. 

(lueditum  nach  Ms.  In.) 


[f.  la]  Vegn  in  Aflfon  cun  Alas, 
Che  jeu  eung  mai  ai  viu, 
En  miu  jert  de  fliirs  biallas, 
üal  fco  fche  quel  fufs  flu. 

5  Mira  las  Eras  lofchas, 
Sin  mintgia  Caglia  va; 
Giu  rumpa  Brumbels,  Rosas, 
Fa  biallas  Tschittas  ftä. 

Las  fgolan  sin  las  Rosas, 
10  11s  Purls  d'Aur  vul  ftrichiar 
giud  lur  fpringidas  Alas, 
Puspei  las  vul  pigliar. 

Sin  ina  biall'  e  fabia 
Aulz'  il  Meun  cun  adaitg. 

Romanische  Forscliungen  VIII. 


15  Tschaflfa,  mo  aneitg  ragia, 
Ach!  tgei  ei  po  mai  faitg? 

Ach!  dil  Rosee  'na  Spina 
Punschiu  ha  flu  zart  Meun; 
Tala  dolur  fcadina 
20  Schigienta  fi  il  seun. 

[f.  1  b]  Per  dolur  il  Meun  fcrola 
E  quetta  da  tremblar; 
Schnueivel  eung  fedöla 
E  traitgia:  „tgei  dei  far? 

25  El  mira  fin  la  Plaga, 
Crudeivel  ei  gl'afpect; 
E  trai  cun  petr'  Egliada 
La  Spina  ord  fiu  Dett. 
10 


146 


Canzun  entuoru  ir  engiait 


Tier  Doris  en  la  hetta 
30  Tadlavel  jeu  al  tal, 

Plonscbent,  mo  tgi  mal  quetta; 
Fetsch'  beflfas  giud  fiu  mal 

El  dat  il  Tgiau,  las  Alas 
Aulz'  el,  e  di:  „Sas  Ti, 
35  Tgei  dolur  fan  las  Piagas? 
Ti  deis  pia  fenti. 

El  cun  fiu  artg  lagegia; 
Tgei  vegn  ei  lunderor? 
Meins  che  ins  eung  manegia 
40  Stat  fiu  paliet  eil  cor. 

[f.  2*]  II  Mal,  che  mei  tormenta, 
Sgarscheivel  ei  fentir: 
Dun'  vi;  e  tgei  daventa?  — 
Jeu  quettel  de  murir. 


45  Mo  Doris,  inia  Cara, 

Dabott  trai  cun  in  Betsch 
II  paliet  ord'  la  plaga, 
Et  unscba  cun  in  Eitg. 

La  ftrecha  zart  e  lefmein 
50  La  plaga  cun  fiu  Meun; 
La  zufla  er'  fchi  dulschmein, 
Che  fun  leu  vignius  feun. 

Sehe  'von  mes  Eigls  pH  gadas 
Vegn  quei  affon  fchi  bi, 
55  Cun  artg  e  biallas  Alas, 
Rir  or  vi  el  mai  pli. 

Vefs  Doris,  mia  Cara, 
Giu  n'ina  Compafsiun, 
Da  far  mei  feuns,  en  Bara 
Fufs  fenza  Remischun. 


CANZUN  ENTUOR[N]  IR  ENGIART. 


Canznn  eiituor(n)  ir  engiart. 


(Ineditum 
[f.  7«]  Jacob.  1. 

Schon  de  dig,  o  char  Compoing, 
fche  nus  veigien  grond  gudoing; 
Digls  hengiarts  vei  patertgiau 
de  continuar  empau. 
5  Aunc  adina  d'ir  entuorn 
las  noigs  ora  e  far  il  ftuorn, 
fco  la  nofsa  moda  ei  ftada 
da  nus  minders  praticada. 

Efau.  2. 
Tgei  dubitas  o  da  bein? 

10  queft  ei  la  moda,  che  nus  vein; 
de  ftarleger  e  mirar, 
tgi  nus  vein  de  maridar; 
qualla  feigi  la  dunschialla 
glufna,  recb(e)[a],  fina,  bialla, 

15  che  nus  pofsi  fulazar, 
figlionza  biarra  dar. 


nach  Ms.  Co.) 

Jacob.  3. 
Mo  gi,  fche  per  femaridar 
ei  de  bafsens  de  paccau  far, 
fco  ton  tiers  midar  las  vufchs, 
20  a  buns  parens  dar  tontas  crufcbs, 
digl  t[g]ierp,  della  olma  ad'entiert. 
adina  ftar  fut  ciel  aviert, 
fco  paupers  morders  e  bargada 
Da  Diu  fchnueivel  hafsegiada. 

[f.  7  b]  Efau.  4. 

25  0,  camarad,  tgei  procedura 
ei  mai  quefta  aunc  alura, 
de  titular  afchi  ils  mats? 
Calla,  calla,  fenza  fpatz; 
Tfchontfchia  plidada  fundamen! 
30  iau  vi  tadlar  tei  bein  bugien; 
fche  la  verdat  fa  tei  plidar, 
il  tiu  Cufseigl  vi  fuendar. 


Canzun  entuorn  ir  engiart 


147 


Jacob.  5. 
Ach  cons  e  contas  filla  flur 
D'ills  liir  ons  bau  piar[s]  Thoniir! 

35  ach  cons  e  contas  ha[n]  ftoviu 
tras  l'engiart  en  num  de  Diu 
piarder  fig  bunas  ventiras, 
prender  marfchas  venzadiras? 
fil  davos  ftgisar  lafcbau, 

40  quei  chei  vevan,  rufidau. 

Efau.  6. 
Quei  ei  ver;  mo  tedli  empau! 
vein  nus  bucca  tuts  artau 
glir  hen  giart  avon  biars  ons 
da  DOS  buns  vegls  perdavons? 
45  Sehe  glei  ad  eis  ftau  concediu ; 
[f.  8*]  pertgei  buc' er  a  nus  lubiu? 
vein  nus  buc  la  libertad, 
fchi  bein  fco  eis?  gi,  co  ei  Ttad ! 

Jacob.  7. 

0,  pupratfch ;  has  mai  udiu ; 
50  Co  biars  vigls  hau  fchmaladiu 

la  lur  fventireivla  fort 

fiu  lur  ura  della  mort? 

Ach,  tgei  batter  ils  lur  petz! 

Ach,  tgei  rigla  en  fefetz! 
55  ei  han  giu  da  haver  furdovrau, 

la  libertad,  che  Diaus  ha  dau. 

Efau.  8. 
Quei  po  efser  la  verdat; 
afchia  plidava  er'  miu  tad, 
Chur  chel  fil  pung  da  mort  fchieva, 
60  digls  hengiarts  grond  laid  haveva; 
mo  CO  dovefsen  nus  mai  far 
per  poder  femaridar? 
fche  nus  mai  ord'  cafa  mafsen, 
digls  hengiarts  navenda  ftafsen. 

Jacob.  9. 
65  En  auters  loigs  fan  era  nozas; 
mo  tilan  bucca  ton  las  cozas: 
rogan  il  bab  per  la  figlia 
perfin  denter  paganeglia. 
[f.  8b]  fan  fco  lur  buns  veigls  comonden, 
72  lu  confeigl  filmeins  fuonden; 
ed  oh,  tgei  ventireivla  leig, 
che  ven  fatgia  afchi  endreig! 


Efau.  10. 
En  auters  loigs  van  carotfcbas, 
han  falams,  grafsas  marlotfchas, 

80  fan  banchets  feftin  e  bals, 
maglien  tuortas  et  utfchials, 
nus  de  quei  favein  nuotta, 
mo  ad  engiart  bucca  dubetta, 
lein  nus  ir  guder  favens, 

85  quei  plifcher  da  mintga  temps. 

Jacob.  11. 
Gie  uefchina,  quei  ei  bi, 
fc'in  mietz  miur  e  mietz  utfchi; 
silla  nera  ftgiradegna 
cuorer  tier  la  giuventegna, 
90  temp  de  noig  fenza  cazolla, 
fco  il  lader,  che  engoUa, 
gallantas  giufnas  endridar, 
tier  tfchufs  puccaus  las  furmanar. 

Efau.  12. 
mo  fche  tgei  manegias  ti, 
95  che  nus  feigien  tuts  nafchi, 
[f.  9^]  per  mai  ver  ina  legrezia, 
mai  ina  pitfchna  letezia; 
mai  ord  casa  fe  muentar, 
CoD  matauns  mai  converfar? 
100  tgi  cha  tfchurvi  ven  bein  a  ver, 
che  quei  podes  buc  valer. 

Jacob.  13. 
Verameng  letezia  gronda 
ord  dils  engiarts  a  nus  fuonda; 
ftovein  nus  buc  feftrapazar; 
105  babs  e  Mumas  favens  ftridar; 
ver  il  num  de  naradira; 
runiper  nofsa  viftgiadira ; 
patir  freid,  fchaliras,  fien; 
gi,  fche  quei  ei  per  nus  bien! 

Efau.  14. 
110  Char  compoing!  ti  has  rafchun, 

Glir  hengiart  ei  in  paltrun; 

nofsa  nara  moda  ei  ftada, 

dal  Demuni  patertgiada, 

per  nus  trer  enten  fes  latfchs, 
115  d'inocens  far  vegnir  fchliats. 

otz  ord  cafa,  e  mai  mai  pli ! 

Glir  hengiart  vi  jau  dar  fi! 
10* 


|4iS  Statuus  par  uiia  Ciiuipangia 

Jacob.  15.  tgei  plifcher,  tgei  legerment 

Lefsi  Diaue,  che  tu[t8],  fco  ti  defsen  nus,  a  tgi  cha  fen. 

refolvefien  de  dar  fi  Tgei  ventiras  furengiu 

[f.9^]  glir  hengiait,  quei  cutfch  pateigl,  125  furvigniefaen  nus  da  Diu!     Amen, 
fuendafsen  oiiu  confeigl; 


STATUUS  PAR  UNA  CUMPANGIA. 

Statuus  par  un'  hundreirla  Cumpangia  ner  Darchira  da  Mats. 

(Nach  Ms.  Sehe.) 

Pilg  amprim. 
5  Dei  minchia  Confederau  da  darchira,  schibein  ilg  Maftral  a  Stathalter 

anfembel  cun  ils  Girans,  saver,  sco  ils  puings  da  Nies  Schentament,  ca 
savundan  cau  suenter  dad  ün  Beinsabi  Oberkeit,  anfembel  cun  lur  Buga- 
dias,  ca  ei  sapchien,  co  ei  hagien  da  fa  falvar. 

Pilg  2do. 
10  Dei  minchia  Girau  anfembel  cun  sia  Bugadia  fa  fliffiar  dad  ir  minchia 

priedi  ad  uraziun  en  Baselgia  par  fallonza  1.  S.  ner  fueuter  cunafchienfcha 
da  la  Darchira. 

Pilg  3«". 
Dei  nagin  fa  fchar  cattar  durmint,   aunc  bear  meins   da   rir  ner  nuar 
15  ent  bots.     ^/g.  S.  fala  ner  suenter  cunascbienscha  da  la  Darchira. 

Pilg  4*0. 
Dei  nagin  Girau  ner   sia  confidada  Bugadia   l'ün  lauter  s'antupar  cuu 
Mals  plaids,  par  fallonza  1.  'S},  ner  suenter  cunafchienscha  dilg  Dreg. 

[f.  Ib]  Pilg  5°. 

20  Dein  Nagiuas  da  quellas  si  sur  menziouadas  ner  confidadas  Bugadias 

bein  sa  parchirar,  da  sponder  aua  tiers  la  fantauna,  aunc  bear  meins  da 
purtar  aua  tiers  la  fantauna,  Par  fallonza  d'üna  S.  ner  suenter  cunafchien- 
scha dilg  Dreg. 

Pils  6«. 

25  Dein  Nagins  da  quefts  Giraus  ner  da  lur  bugadias  sa  ftridar  ner  lavagar 

cun  bottas  Neif,  par  fallonza  2.  S.  ner  suenter  cunafchienscha  dilg  Dreg. 

Pils  7°. 
Dei  minchin  sa   parchiraer  dad   ir  en  Bafelgia   suenter  cha   ei  cantau, 
1.  S.  falla,  ner  fuenter  cunafchienscha  dilg  Oberkeit. 

30  Pils  8. 

Dei  nagin  pilgiar  a  mauns  ad  ün  auter  la  sia  Bugadia  da  la  ftridar 
ne  cun  mals  plaids  ner  fcbilgiog  anqual  caufsa  malhoflia  da  bitfchar  a  da 
quella  sort,  sut  fallonza  U.  3.  ner  suenter  cunafchienscha  dilg  Dreg. 


Statuus  par  una  Cumpangia  149 

Pils  9. 
Deigian   las  Bugadias,   cur   ei  ean  anfembel,   parcliir   or  Nagins  mals 
plaids,  auter  ca  cur  Igei  4,  pon  ei  far  taner  andament,  a  far  ;i  faver  a  lur 
Bugau,  ch'el  fapig  ir  auavon  cun  Dreg. 

[f.  2a]  Pils  10.  5 

Scha  las  Bugadias  l'üna  ner  l'autra  vangifsan  ftridai  Cun  mals  plaids, 
a  gin  a  lur  Bugau,  ad  ilg  Bugau  ngis  buc  ad  ir  anavont  cun  Dreg,  dei 
efser  3.  fö.  falla  ner  fuenter  cunafchienscba  dilg  Dreg. 

Pils  11. 

Cur  ün  Girau  ner  ün  Confederau  da  Darchiru  ngis  buc  a  Darcbira  senza  10 
cafcbun  fuficienta,  dei  efser  2.  fö.  falla,  Ner  fuenter  cunafchienscba  dilg  Oberkeit. 

Pils  12. 

Scba  ün  Confedarau  da  Darcbira  ngis  3.  gadas  buc  a  vanglr  a  Darcbira 
fenza  cafcbun^  dei  efser  claus  or  d'ün  bein  sabi  Oberkeit. 

Pils  13.  15 

Ei  Dein  Nagins  da  quels  Coufederaus  da  Darcbira  a  fa  fcbar  cattar 
fenza  capella  a  Darcbira.    2.  S.  ner  fuenter  Cnuafcbienscba  dilg  Dreg. 

Pils  14. 

Cura  ün  Girau  ner  ün  auter  cumpara  buc  a  drecbias  buras  a  Darcbira, 
dei  efser  2.  fö.  falla,  ner  fuenter  cunafcbienscba  da  la  Darcbira.  20 

[f.  2b]  Pils  15. 

Dein  ils  Brunameifters  fa  flifsiar  da  ver  eu  ün  Dreg  Urden  la  fantauna 
ad  anturn  la  fantauna  talgiar  navend  ilg  Glatfch  flifiameng,  ca  buc  ancbinas 
da  quellas  junfras  Bugadias  fa  scarpitfcben  ner  dettan  a  tera^  a  fa  fetscbian 
mal,  par  falonza  3.  U.  ner  suenter  cunafcbienscba  da  la  Darcbira.  25 

Pils  16. 

Dein  er  Nagiuas  da  quellas  confidadas  Bugadias  pilgiar  a  Mauns,  dad 
ir  fin  las  gafsas  cun  Nuau  or  ils  calzers,  ner  tfcbapitfcbaus  giu,  ner  senza 
Tfcbop,  dei  efser  üua  fö.  falle,  ner  fuenter  cunafcbienscba  dilg  Dreg. 

Pils  17.  30 

Dein  Nagins  Giraus  ner  da  lur  Bugadias  ir  speras  vi  ner  neu,  senza 
fa  salidar,  fut  falla  da  2.  S.  ner  fuenter  Cunafcbienscba  dilg  Dreg. 

Pils  18. 
Dei  nagin  fa  fcbar  ent,    dad   avdar  tiers    suniez  ner  saltiez  ner  auters 
malsbonefts  dalegs.     3.  fö.  falla  ner  suenter  Cunafcbienscba  dig  Dreg.  35 

[f.  3a]  Pils  19. 

Scbaucbin  giavifcbas  palaun,  quel  dei  efser  culpont  oravont,  da  metter 
10  Scbellis   cufts  da  Dreg  fin  la  raeifa. 

Pils  20. 
Dei  er  mincbia  Bugau  efser  culpont  dad  anvidar  fia  Singiura  Bugadia  a  40 
paft,  er  a  far  fcbeiver,  fut  falla  da  3  S.  ner  suenter  cunafcbienscba  dilg  Dreg. 


150 


CanzuDS  de  Valterina 


Pils  21. 
Sin  ilg  Davos  dei   er  minchia  singiura  Vugadia  efser  culponta  a  i'ieu 
Singiur  Vugau,  da  cumparchir  anqual  caufsa  d'bien  ner  preffent,  fut  peina 
da  lur  lianur  e  Reputaziun. 

Pils  22. 
Sin  la  fin  ha  ün'  hundreivla  cumpangia  da  matts  da  Vieulden  fa  fcliau 
ent  fin  minchia  p[u]ing  da  niefs  Schentament  da  salvar  l'ün  l'auter  fei  a  carezia. 


CANZUNS  DE  VALTERINA. 

Cauzuti  snr  las   preseutas  fatslieudas   de  Taltrina  a  Clareuatschentada  si  dad  in 
Patriot  siu  i'entschatta  dilg  onu  1789.    Fiiegeudes  Blatt  in  12". 


I. 


[p.3]  1. 

Jou  Vez  j   ca  nos  Undraus  Cumins 
Entfcheiven  a  mirar, 
Coi  va  cuils  faitgs  en  nos  Confins 
A  vulten  quen  far  dar. 


[p.  5]  6. 

In'  antra  Cuolp'  ein  er'  ils  Purs, 
(A  Tgi  vul  cunter  gir?) 
Ufficis  Venden  ad  honnrs 
Pli  Car,  eh'  ei  por  Vertir. 


5  Valtrin'  ei  lur  pli  gron  quitau 
A  lain  gnir  endamen, 
Con  foun  ad  eis  ei  ha  cuftau, 
Per  quella  prender  en. 
*  Sut  il   plaid  Valtrina   eis    ei 
cou  tras  a   tras    era  de  com 
prender  Clavenna. 

[p.  4]  3. 

Perquei  garegian  eis  d'udir, 
10  Danunder  fei  la  Crufch, 
Ca  la  Valtrina  fa  Seutir 
Sin  tuts  mouns  fia  Vufch. 


Vua  manigieis,  ca  nos  Signurs 
La  cuolpa  fein  de   quei: 
15  Sehe  mi  lubis,   0  Cars  mes  purs', 
Vi  metter  or,  co  gl'  ei. 


In  ton  la  Cuolp'  ein   certs  Signurs, 
Ch'  han  faitg  bia  per  paffiun. 
Ad  han  ftruclau   bein   biar  Savurs 
20  Per  far  pli  gron  tfchagrun. 


25  Ufficis  deis,  a  nuot  mireis 
Sin  Umens  de  Vertits: 
Sin  Tgi,  ca  dat  i!  biar  Urdeis 
A  bucca  sils  merits. 

8. 
Tras  quei  fton  ils  officials, 
30  Per  bucca  ftar  en  Don, 
Savens  duvrar  remidies  tals, 
Ca  fan  il  mal  pli  gron. 

[p.  6]  9. 

La  tierza  Cuolp'  ein  tals  a  quals 
Dils  Untertoners  Sez, 
35  Ca  pli  che  nus  ein  naufchs  a  raals, 
Mo  Zupen  vi  lur  Vez. 

10. 
Quels  fan  Zun  vefs  dad  ubidir 
A  leffen  Cumondar, 
Perquei  fan  Ton  per  encurir 
40  De  fe  puder  fchligiar. 

11. 
Jou  plaidel  mo  de  tals  a  quals 
A  buc  dil  general, 
Che  ftrusch  fa  quei,  cha  fan  quels  tals, 
A  nus  vul  buc  Ichi  mal. 


Canzuns  de  Valterina 


151 


[p.7]  12. 

45  Gl'ei  bieii  per  nus,  caNien  vul  quels, 
Er  fez  il  Kayfer  buc, 
Schiglios  pudeffen  nus  cun  eis 
Oun  gitg  giiigar  il  buc, 

13. 
II  Kayfer  fa  d'in  ver  Amitg 
50  Ail  gieft  Cuffegl  nus  dat, 
Ca  dein  falvar  fco  pH  de  gitg 
II  Vegl  Capitulat. 

14. 
A  quei  veis  vus  Cumins  de  far 
De  gitg  fchon  empermefs: 
55  Cuntut  ftueis  qnei  bein  falvar, 
Igl  ei  gie  buc  fchi  vefs. 

[p.  8]  15. 

Sehe  quei  luanetlamein  leis  far, 
Sco  jou  dubitel  buc. 
Sehe  vi  jou  vus  ufs  informar, 
60  Co  deis  quei  far  sil  Zuc. 

16. 
Gl'emprim  ftueis  perina  ftar, 
Vus  Purs  a  vus  Signurs, 
Schiglioc  perdeis  en   ftaigl  Catar, 
Gideis  ils  Traditurs. 

17. 
65  Gl'ei  buc  il  Temps   de  denter  vus 
Schgargnir  a  Ciitifar, 
Vus  effes  mai  ftai  fchi  munglns 
Sco  ufs,  en  pafch  de  ftar 

[p.  9]  18. 

Sehe  greta  veis  fin   certs  Signurs,. 
70  Sehe  Zupenter  fertoii, 

Per  bucca  derfcher  or,    nies  Purs, 
Cuil  boign  er  igl  Atfon ! 

19. 
Vendetga  fche  vus  leffes  far, 
Sch'in  autcr  Temps  fpitgiei: 
75  Ufs  ils  Signurs  veis  de  diivrar, 
Co  leis  mo  vus  far  quei? 

20. 
Mireit  cun  Pola  co  gl'ei  jii 
Tras  malperinadat; 
De  gitg  han  quella  fchon  fpartgiu, 
80  Ad  oun  en  prigel  ftat. 


[p.  10]  21. 

Cun  Holand  co  eis  ei  paffau 
Per  on  tras  difuniun? 
Ilan  bunamein  la  ruinau 
A  mefs  en  perdiziun. 

22. 
85  II  Kayfer  vefs  il  Türe  de  gitg 
Stergiiau  a  dumignau, 
Sehe  Rusland  vefs  de  ver  amitg 
Fideivlamein  gidau. 

23. 
L'america  tras  l'uniun 
90  Ils  Britters  ha  fchgitfchau 
Ad  obtenia  fia  intenziun, 
Dil  giuf  fe  liberau. 

[p.  11]  24. 

Mireit  con  bein  las  caufas  Van 
Cun  dreitg  perina  ftar: 
95  Veseis  coi  va  cun  quels,  che  fan 
Nigin'  uniun  Salvar! 

25. 
Cuntut  fche  leies,  Cars  Grifchuns, 
En  queft  temps  prigulus 
Bein  fcbangiar  la  difuniuns, 
100  Tener  la  pafch  tier  vus. 

26. 
Deit  ferm  Camoud  a  quels  Signurs 
Che  van  fin  il  Congrefs, 
Ch'els  dein  duvrar  tut  las  favurs, 
Per  quei  ch'ei  empermefs. 

[p.  12]  27. 

105  A  ils  Valtrinastgs  figieit  falvar 
Tut  quei,  ch'ei  convigniu, 
Lur  Dreitgs  figieit  bein  obfervar 
Ad  eis  ftruclar  nigliu. 

28. 
Cuntals  partraigs  pudeis  clamar 
110  Ils  Valtrinastgs  tier  Vus, 

Cun  eis  pli  bein  fe  Cnffigliar 
Sur  quei,  ch'els  ein  munglus. 

29. 
Sch'en  tala  uifa  Keformeis 
Tut  quei,  ch'ei  ftau  Suriu, 
115  Ad  ils  abus  fut  boun  metteis, 
Caffeis  quei,  ch'ei  faliu; 


152 


Canzans  de  Valterina 


[p.  13]  30. 

Sehe  gniz  figir  a  Turnentar 

Ruaus  a  pafch  tier  nus, 

IIa  UDtertoners  Confolar, 
120  Star  bein  cun  eis  er  vus. 

31. 
En  cas  ca  qiiei  lefs  nuot  gidar, 
Per  render  eis  cunteots, 
A  leffen  oun  continuar 
Pli  lunfch  lur  moviments, 

_        82. 
125  Sehe  po  in  faver,  con  tard  igl  ei 
A  CO  gl'ei  manigiau: 
En  ftaigl  ftar  fut,  fche  leffen  ei 
Biar  on  ver  Cumondau. 

[p.  14]  38. 

DilsCaps  plai  d'jou,  a  buc  dils  pars, 
189  Ils  quals  nus  tegnien  cbar: 

Mo  tfchun,  sls  Valtrinastgs  Signurs 

Eis  ei,  che  train  il  Car, 

34. 
Saveis  coi  fufs  de  far  cun  quels, 
Che  fuffen  en  quei  grau? 


185  Tractar  eis  grad  fco  tons  Rebela 
A  figlientar  il  tgiau. 

85. 
Mo  quels  remiedis  ein  extrems, 
A  bucea  de  duvrar, 
Danö  fch'in  affla   ver   euil  Temps, 
140  Ch'ei  leffen  rebellar. 

[p.  15]  36. 

Ferton  mireit  Amitgs  de  ftar 
Cun  Vienn'  a  Cun  Miloun, 
Lu  gniz  feo  Ruftgs  a  far  rufchnar 
Vos  inimitgs  fut  boun. 

37. 
145  Jou  fiarel  giu  cun  replicar 
Quei,  ch'jou  vus  vai  plidau: 
Perinadat,  giuftia  far, 
Salvar  quei,  ch'ei  Tractau. 

88. 
Quefts  ein  ils  raiez   per  Confervar 
La  pafch  ad  il  Ruaus: 
Sehe  quels  vigniz  ad  obfervar, 
Sch'ei  '1  faitg  fchon  gartigiaus. 


[f.l«-]  1. 

Ina  canzun  ei  gnida  a  meuns 
A  mi  ual  fenza  frau, 
che  plaida  cun  grons  lefts  a  creuns 
dils  faigs  prefens  enpau. 
5  Gl'auctur  fe  numna  Patriot, 
Mo  l'ei  in  traditur, 
fto  efser  zun  gron  idiot, 
tgi  fmiüa  buc  gl'auctur. 


II. 

(Ineditum  nach  Ms.  C.) 

[f.  IV] 


EI  gi,  ch'ei  vendien  memgnia  char 
Ufifeeis  &  honurs, 
Senza  fin  ils  marets  mirar, 
20  quei  fan  ils  malgiefts  purs. 

Cheutras  fton  ils  Signiurs  favens, 
per  gnir  or  fenza  don, 
duvrar  remiedis  violens, 
che  fan  il  mal  pli  gron. 


Mo  El  dad  ina  vard  lein  fchar, 

10  denton  fia  canzun 

Cun  flis  lein  nus  examinar 
a  cun  grond'  attenziun. 
La  cuolpa  vul  el  giu  partgi 
fin  fubdita,  Purs,  Signiurs, 

15  Mo  fin  tal  moda,  che  bia  pli 
la  cuolpa  fus  dils  Purs. 


25  Tadlei,  Amitgs,  tadlei,  mes  Purs, 
fchia  plaid'  igl  nief  Horaz, 
per  ftgifar  ora  ils  Signiurs, 
a  mintgia  lur  ftrapaz. 
Tgi  ha  a  ti  tal  fchlus  mufsau 

80  o!  digl  nief  fecul  fchand, 
Pir  ha  nigin  pageun  plidau 
Mufter  digl  fatterland. 


Canzuns  de  Valterina 


153 


[f.  2>-]  5. 

Dils  feculs  barbarf  neunavon, 

Gie,  neunavon  Dionis; 
35  Er  Radamant  de  Flegeton, 

er  Nero  fez,  a  plis; 

Tuts  quelf  fan  fin  nin  grau  a  ti 

la  palma  contraftar ; 

Er  Machiavel  ceda  de  pH 
40  a  teu  filofofar. 

6. 
Che  fche  nus  lein  marets   mirar, 
l'experienza  dat, 
Che  in  cumin  um  fei  il  biar 
de  bein  e  de  verdat, 
45  Ton  fco  ils  grons  &  eugn  de  pli 
A  dovra  buc  tons  creuns, 
A  violenzas,  fai  da  gi, 
Jen  buc  fchi  grons  tireuns. 

[f.  2v]  7. 

Pernei  avon  ils  faigs  vergai, 

50  Vignits  vuf  fehon  enflar, 

Che  quefts  Signurs  ault  ftudigiai 
feigien,  di  fai  il  biar, 
De  reglas  a  tuts  tfchentamens 
ftorfcher,  manar,  fc'ei  piai; 

55  er  de  vertits  cun  fallamens 
Confunder  en  difai. 


Danton  che  in  cumin  Signiur, 
che  viva  mai  cuil  feu, 
De  far  endreig,  de  far  honur, 
60  Avon  fafez  ha  preu; 
Lagegia  de  feu  feramen 
bufatgiamein  falvar, 
A  lai  er  bucca  dar  eil  fen, 
de  tons  Curfchins  duvrar. 

[f.  3']  9. 

65  Mo  per  tut  quei  ver  eugn  pli  dar, 
po  enavof  mirei 

Sils  temps  pafsai,  fche  guits  enflar 
nof  veigis  a  buüa  fei, 
Ils  faigs  lugar  tuts  afchi  bein 
70  fco  uf  &  eung  de  pli, 

fenza  duvrar  fchi  faulzamein 
igl  ergo  e  gl'atqui. 


10. 

Fus  meglier  buc  ver  tons  giurifts, 

Mo  galant  umens  plis; 
75  fus  bien,  ch'ei  fufs  nigins  fofifts, 

quei  fuf  in  bien  avis; 

Lu  gnef  ei  fchon  ad  ir  pli  bein 

Cuils  fubdits  e  cun  nus; 

Sehe  nufs  vid  igl   tgiamun   matein 
80  Mai  umens  giefts  a  prus. 

[f.  3v]  11. 

Mo  lein  denton  fils  tiarzs  vigni, 
Ch'er  cuolpa  efser  dein; 
Ils  üntertoners,  vi  jeu  gi, 
Vulten  vertir  nin  frein. 
85  Ei  lefsen  biar  on  cumendar, 
Che  obedir  fulet, 
Silmeins  enqual  particular, 
fchia  plaida  nief  Poet. 

12. 

Gl'ei  faulz,  mef  Purs!  bucca  cartei, 
90  nof  Untertoners  en 

fideivels  ftai  a  buna  fei, 

de  ftar  tals  han  eil  fen. 

Mo  nuf  ftuein,  pretenden  eis, 

dils  Signiurs  fchermigiar, 
95  A  bucca  fchar  pli  gig  aun  quelf 

fchi  feig  tirranifar. 

[f.  4'-]  13. 

Ei  vulten  er,  che  nuf  duein 

il  veigl  Capitulat 

Salvar  cun  eis  cumpleinamein ; 
100  rifchun  han  en  verdat. 

Giofep  ils  dus,  nief  Keifer  gron, 

garants  ei  fez  da  quei; 

Quei  vegn  mufsar  ils  dens  peron, 

che  nuf  falvein  buc  fei. 

14. 

105  Igl  imortal  Monarc  figir 
fuf  buns  e  giefts  cun  nus, 
Mo  El  po  bucca  pli  vertir 
tons  violens  abus; 
Bucca  tartgei,  ch'in  tal  Monarc 

110  fchi  fabi,  gieft,  pufsent 

buc  tegni  fpanlgiau  feu  arc, 
tons  vietrichs  cheu  vafent. 


154 


Canzuns  de  Valterina 


[f.  4v]  15. 

Si  pia  Purf!  perinamein 

Mirej,  nii  ej  vul  luuncar; 
115  II  veigl  capitulat  conplein 

figei  tuts  obfervar. 

Gl'ei  biicca  vuf,  che  veif  inuncnu, 

Muncaii  han  ilf  Signiurs; 

Marets  de  ual  ftargliar  enpau 
120  tuts  quels,  ch'en  traditurs. 

16. 
Uf  eis  ei  temps  de  denter  vus 
Vegnir  perina,  co 
Pigliar  aineuns  tut  ferius, 
A  qiials  miezs  legier  o. 
125  Mieu  meinj  fufs  de  ftabilir 
in  ftrof-gericht  perquej, 
A  leu  enfemlamein  vignir, 
il  faig  mirar,  co  '1  ei. 

[f.  5  >■]  17. 

Denton  ftueif  comunicar 
130  l'ins  l'auterf  vof  pertraigs, 

Stueis  enfemen  calcular, 

Co  liigar  0  quelf  faigs; 

Stueis  buc  fcbar  quej  ordameiin 

fco  vivon  ails  Signiurs, 
135  Mo  deputej  oz  ner  dameun 

Cheu  tier  giefts,  tapfers  Purf. 

18. 
Meu  meinj  fuf  eugn  für  da  quej, 
Cuils  Valtrinafgs  de  gnir 
Perina  e  dumandar  tgi  fei, 
140  Chifchun  de  nuf  untgir; 
Meu  meinj  fuf  de  dumendar 
dat  eis  quei,  ch'ei  pafsau 
Malgieft  tons  ons,  ad  er  mirar, 
tgi  hagi  faig  puccau. 

[f.  5v]  19. 

145  Vez  fchoD,  ch'ei  vegn  gnir  neunavon 

difuordens  fenza  fin, 

Violenzas,  fai  quei  oravon, 

er  ladernetfchs  perfin ; 

Ei  vegn  tuccar  buc  maj  Mifans, 
150  ei  vegn  tuccar  eugn   plis, 

lis  nums  denton  de  tals  tirrans 

en  pleüia  lafch  cun  flis. 


20. 

Mo  tucchi  tgi,  ch'ei  po  tuccar, 

Sin  quej  nuot  mirej ; 
155  Scö  ei  maretten  leigias  dar 

il  ftrof,  buc  fchanigiej. 

Sei  pign,  ner  gron,  buc  fchanigiej, 

Sei  fubdit,  Pur,  Signiur; 

Tgi  de  ton  mal  la  cuolpa  ei, 
160  duvrei  cun  quei  rigor. 

[f.  G"-]  21. 

Ligi  Juvalta  Fortunat, 

difuordens  gnita  enflar; 

En  prigel  er  la  libertad, 

Et  eugn  mal  auter  biar. 
165  Tgei  han  ei  faig  per  ver  ruaus 

ils  nof  buns  veigis  a  prufs; 

A  certa  Signiurf  han  preu  ilf  tgiaus, 

quei  ei  gie  nuot  difcuf. 

22. 

Si  pia  Amigs,  fi  chars   mes  Purs! 
170  buc  auter  temps  fpitgei; 

Buc,  buc  fidei  de  Vof  Signiurs, 

figei  Vufez  tut  quei. 

Ei  lefsen  uf  cun  lefts  e  creuns 

a  perfin  cun  Canzuns 
175  Tut  Zupar  vi  lur  faigs  tirreans, 

lur  neras  intentiuus. 

[f.  6v]  23. 

Vof  tapfers  frars  de  Bretigau 

han  in'  entfchatta  faig ; 

Er  quelf  de  Glion  han  fuondau 
180  Gl'exempel  lur  cunpaig. 

Stuein  er  nuf  afchia  far, 

fche  nuf  ruaus  lein  ver; 

A  fche  nuf  lein  tier  nuf  clumar 

ilf  Valtrinafgs  fezs  er. 

24. 
185  Gl'ei  bucca  temps  de  differi, 

Horatz  quei  plaida  bein : 

II  feug,  ch'in  dofta  bucca  vi, 

pren  forza  enetgiamein. 

Afchia  va  ei  er  cun  nuf, 
190  Vafeits  fezs,  co  ei  ftat. 

Da  prender  ei  pinau  difcus 

Valtrina  e  libertat. 


Canzuns  de  Valterina 


155 


[f.?']  25. 

Mirej  Holland  e  Pola  er, 

Euma  mireit  de  pli ; 
195  Mirei  tuts  libers  ftans  pilver, 

buc  in   gnits  furvignir, 

Che  feigi  buc  dils  grons  Signurs 

pleun  feu  gneus  ruinaus. 

Schia  vegn  ei  ir  cun  nuf,  mef  Purs, 
200  fch'ils  eigls  tanis  eugn  elaus! 

26. 
Ad  en  verdat  mirej  Holland, 
ftrufch  miez  en  libertat, 
Mirei  dil  Pol  feu  Fatterland, 
tut  Ichulfchanaus  co'l  ftat; 
205  Ils  grons  en  Itai,  e  buc  ils  Purs 
de  tut  quei  mal  chifchun, 
Han  faig,  fco  fan  ilf  nof  Signiurs, 
per  far  pli  gron  tfchagrun. 

[f.  7v]  27. 

Mo  meglier  han  d'America 
210  Ils  Purs  quej  faig  tfchafau; 

Sez  han  la  lur  Republica 

digl  Brit  giuf  liberau; 

Ei  han  tras  ferma  Uniun 

Cheutier  pudeu  rivar; 
215  A  cun  taner  fez  il  tgiamun 

A  buc  ails  grons  quel  fchar. 

28. 
Jeu  fetfch  la  fin  cun  replicar 
tut  quej,  cli'jeu  vai  plidau: 
De  tut  pafsau  il  quen  far  dar, 
220  ftueits  vuf  cun  quitau; 

Dils  Valtrinafgs  &  eugn  pli 
de  nofsa  Cafsa  er; 
Nu  tons  dauerf  en  vigni  vi, 
ftueis  marvegliaf  ver. 

[f.8r]  29. 

225  Valtrina  ei  tochen  ufsa  ftau, 

e  Cafsa  dils  Signiurs; 

Sulet  elf  han  tut  quej  migliau 

e  fchau  zun  paug  ails  Purs; 

Vignefsen  er  de  cheu  d'envi, 


230  fche  vuf  mateis  buc  frein, 
II  niefs  fco  vivon  migliar  vi, 
e  rir  il  venter  plein. 

30. 

Si,  fi,  mef  Purf!  la  taflfradat 

de  nos  veigls  recordej, 
235  Quels  han  cunprau  la  libertat 

Cun  fponder  feun  perquej. 

Ton  cuoft'  ei  buc,  o  tapfers  Purf! 

fch'il  tgiau  vegn  figlentaus 

Ad  enzaconts  de  nof  Signiurs, 
240  fch'ei  il  faig  fchon  gartigiaus. 

[f.8vj  31. 

Mo  quelf  remiedis  en  extrema 
ä  bucca  de  duvrar; 
Dano  fche  vegnen  gnir  cuil  tems 
lur  tradimens  en  dar; 
245  Sehe  della  tiarra  traditurs 
a  de  Valtrina  er, 
Maretten  ei,  o  chars  mes  Purf! 
Meglier  nuot  pilver. 

32. 

Quefta  canzun  per  in  biameun, 
250  0  Patriots  mes  chars! 

fchangeig  a  vuf.     Oz  ner   dameun 

ilf  faigs  vi  dar  pli  clars. 

Vai  buc  giu  tems  de  declarar 

Ual  quefta  ga  tuts  faigs ; 
255  Antra  chifchun  vegn   fchabigiar, 

lu  vi  gi  mes  pertraigs. 

[f.  9r]  33. 

Quei  ch'jeu  cun  prefcha  vai  cantau, 
ei  ftau  mutif  fulet, 
Ch'il  faterland  buc  inganau 
260  Vegni  digl  grifch  poet; 
L'ei  traditur,  cartei  ami, 
fanumna  Patriot; 
Tgi  l'ei,  vi  l'autra  gada  gi  : 
denton  dun  pietigot.  Finis. 

NB.  fut  quelf  plaids  Valtrina  e 
Valtrinafgs  ei  era  (Ventalir  Cla- 
vena  e  Clavenafgs. 


156 


Canzuna  de  Valterina 


ni. 

(Ineditum  nach  Mg.  C.) 


[f.  9v]  1. 

Sehe  ignoiauztgia  ei  vertit, 
che  dei  uianar  il  tgiamun 
de  nofsa  tiarra  en  profit, 
fche  ha  gl'auctiir  rifchun, 
5  de  perdagar  las  miras 
de  feu  fliet  cor  &  intentiun, 
ch'enquera  mai  fventiras, 
alla  tiarra  perditiun. 


Quei  ch'ei  fallen  corregier, 
10  Meu  meinj  fuf  er  qnel, 

Mufsar,  co  in  duef  regier, 

Mo  buc  Clin  gretta  a  fei ; 

Tifsi  tgi  che  ord  fpida, 

ei  tufsagaus  endadenf, 
15  Seu  cor  en  fei  faniida 

a  giezza  petters  dens.   . 

3. 

Strofgerichts  han  ftiftigiau 
Cun  grons  cuofts  e  bia  dolurs; 
II  nar  auctur  phiid'  en  quei  grau 
20  fco  ils  tfchogs  dellas  colurs. 
[f.  10']  In  Belj  e  Bafelgia 
han  piars  en  fin  il  tgiau, 
igl  ifiocent  Pro  Rufca 
han  ei  martirifaii. 

4. 
25  De  foing  Gliezi  in  avat 

han  ei  er  preu  il  tgiau, 

Sco  perdetgia  de  quej  dat 

in  auctur  Clafsificau. 

Ne  gniefla,  ne  ornat 
30  pudet  el  liberar; 

La  furia  ha  rut  il  ftab; 

El  ha  ftueu  ciiidar. 


Na,  na,  ftrofgerichts  buc  lauda, 
Juvalta  Fortunat! 
35  Peer  teidli  quei,  che  auda, 
jeu  ditgiel  la  verdat. 


Cun  norden  pli  perfeig, 
en  nof  buns  veigis  vigni 
tier  lur  e  tier  nief  dreig, 
40  fco  la  hiftoria  gi. 

[f.  10  V]  6. 

Ei  fchavan  bucca  handliar 
cun  farramena  uflfecis: 
Ei  fchavan  bucca  marcadar 
cun  tratgiaa  a  caprecis. 
45  Figiej  cumics,  fco  elf  han  faig, 
Ch'in  pofsi  buc  vargar: 
Vendei  uffecis  cun  adaig, 
fchei  bucca  fechitfchar. 


Vuf  Prers  veigies  adaig 
50  gl'ei  bucca  vies  duer, 
de  far,  fco  certa  han  faig, 
pleina  d'  fül  a  tifsi  ner; 
de  far  zun  malmadiras 
canzuna  e  fpargamena, 
55  ch'en  pleins  mai  de  aviras, 
e  fpafa  macorta,  nocena. 


Ne  en  Bafelgia,  ne  figl  Plaz 
figieis  vuf  freig  afchia, 
en  ditfchiert  mida  il  fulaz 
60  favens  fin  tefta  fia. 

Chitfchei  vief  naf  en  vief  brevier 
e  fcheit  il  vief  uffecj ! 
[f.  Il""]  Cun  pli  adaig,  che  oz  &  jer, 
bargada  de  pauc  precj. 

9. 
65  Jeu  falvel  ora  talf  e  qualf, 

Che  viven  en  lur  ftan; 

Sai  bein,  ch' ad  Eis  difplain  quelf 
tala, 

Vein  quei  cun  fpot  e  fchan. 

Jeu  vi  zun  bucca  far  fco  eis, 
70  Che  falven  or  nigin; 

Tut  fa,  che  nimis  ei  fpira  fei, 

famida  en  vez  perfin. 


Canzuns  de  Valterina 


157 


10. 
Giurifts  vein  nuf  nigins, 
bein  docterf  pH  ch'avunda, 

75  Cb'enqueran  luai  fciirdins. 
mirei,  co  in  fatunda 
Cheuvi  fin  iüa  pleunca, 
en  det  cud  in  ani; 
Co  el  raPor  fia  breunca 

80  gren  gl'ergo  &  atqui. 

11. 
Igl  auter,  ch'ei  ca  Docter, 
lein  nuf  fchar  dad  in  meun; 
Tut  fa,  ch'el  ei  in  hocher 
e  malvengons  Pleveun; 


85  [f.  11  v]  Da  trer  en  fia  buorfa 
eil  bein  difaus  adina, 
Bia  leuua  d'ina  nuorfa 
per  fas,  ner  cun  rapina. 

12. 

Ne  furia,  ne  calira 
90  garregia  la  giuftia; 

Ell'  ha  la  fia  mira 

de  grada  ir  per  via. 

Tgi  po  capi ,  capefchi, 

en  plaits  digl  evangelj ; 
95  Tgi  ch'  ha  plifcher,  garefchi, 

Ami  ei  fpons  igl  jelj. 

Fin. 


IV. 

(Ineditum  nach  Ms.  Fe) 

[f.  8  a]                      1.  6. 

Buna  rischun  han  vos  Confrars,  Mo  quei  fai  fenza  St.  Tumasch 

ei  han  dreig  de  Critifar  egl  evangeli  fez, 

II  regier  de  certs  feculars,  Ei  en  pli,  che  vus,  per  bia  de  pafch, 

per  quel  part  reformar.  Migievels,  prus  e  crets. 


2. 
5  Ei  gin  o  clar  a  nof  fignurs 
Cun  vera  Cogniziun, 
Cho  ei  han  manau  pilg  nafs  ils  purs, 
ei  quei  bein  rebelliun. 

[f.  8  b]  3. 

Vein  d'engraziar  a  nofs  pifturs, 
10  lur  laud  lein  or  rafsar; 

Ei  han  plidau,  fco  vers  docturs, 
bucc  per  zitgi  infamar. 

4. 
Ei  pon  maneivel  fuftaner, 
d'aver  faig  la  Canzun, 
15  Chei  fenza  fei,  ner  tifsi  ner 
Cun  buna  jntenziun. 


Ei  han  buc  bafengs   de  Protectur, 
Tuts  quels,  che  vus  mordeis, 
Schei  fufs  bafengs,  fufs  Defenfur 
20  de  quels,  che  vus  lamenteis. 


25  Ei  en  galants,  deig  bein  fco  vus, 
fenza  far  ton  fracafs, 
fan  diftinetiun  dent  ilgs  rugnufs 
a  letgia  dent  ils  Spafs. 

[f.  9  b]  8. 

Ei  vezzan,  che  certs  nof  fignurs 
30  han  enorms  muncaments; 
Vertir  de  tuttas  forts  errurs 
ei  cunt  ils  Tschentaments 

9. 
Ailg  Frenz  noufs  vezs  palefar 
fto  er  in  fpiritual ; 
35  da  dautra  fort  vezs  vi  zuppar; 
quei  mufsa  la  Moral, 

10. 
Pilg  bein  de  Tiarras  e  Marcaus 
en  era  eis  Ciamai ; 
de  procura  ilg  Cumin  ruaus, 
40  en  figir  obligai. 


158 


Canzuns  de  Valterina 


11. 
Qiieft  ei  ilg  fens  de  Monfignur, 
Tiel  Gieft  ha  quels  moniu; 
Ei  han  fuendau  lur  fupiiur 
et  ii  Camond  de  Diu. 

12. 
45  Brevier  e  bibla  efser  dein 
part  d'Iur  occupaziun: 
vus  Scheis,  nus  auters  ftudigiein 
mo,  CO  far  difsenfiuu. 


[f.  9  a]  13. 

D'olmas  piftgiar   ails  maun  facrai, 
50  von  tut  il  tschiel  ha  dau; 

mo  faulz,  che  nuot,  nuot  auter  mai 
dei  efser  lur  quitau. 

14. 
Perquei  fchei  ils  vofs  Confrars 
ftar  tier  lur  vocaziun : 
Quei  vegnen  far,  cu  iigs  feculars 
han  meglier  laiach  pilg  man. 


(Ineditum  nach  Ms.  Fo.) 


[f.  9  b]  1. 

Sehe  ti  cun  auters  tees  Confrars 
Tier  viefs  laiscb  fufses  ftai, 
Ne  d'  prers,  ne  d'  auters  feculars 
ufs  gnefses  Critifai. 

2. 
5  Gi  traditur  ad  in,  che  ei, 
Tgiei  ei  quei  bein  falliu; 
gi  auter,  che  vardeivel  fei, 
ei  en  bafengs  lubiu. 

[f.  10  a]  3. 

Rispond'  ami,  ti  gron  Doctur, 
10  dils  mais,  ch'en  fin  nies  tgiau, 
Tgi  fei  chiscliuD  ;  ti,  jeu,  neilg  pur, 
ei  ilg  gir  quei  infamau? 

4. 
La  Pasch  ei  ftau,  buc  rebeiliun 
la  mira  dils  pifturs, 
15  Buc  Fifsi,  feil;  bun'jntenziun 
han  giu  et  han  pils  purs. 

5. 
Figiefses  Schon  ilg  protectur 
per  umens,  ch'en  Sco  ti : 
En  caufsa  propria  Defenfur, 
20  ei  vul  empau  depli. 

6. 
Quei  fai  jeu  schon  ord  S.  Tumasch 
ord  gl'evangelj  er, 
che  tut  dei  procurar  la  pasch, 
fei  fecular  ner  preer. 


7. 


25  Eis  ti  er  preer,  schibein  Sco  nus 
quei  fufs  in  Schuber  Spafs, 
Sch'abfolva  tez  a  tes  rugnus, 
Chen  feig  Sco  ti  eilg  bafs. 

[f.  10  b]  8. 

Saplaida  buc,  meu  char  Confra! 
30  d'errur  particular: 

Cu'ilg  vatterland  fut  fura  va, 
ftuein  nus  tuts  clamar. 

9. 
Quei  la  Scartira  et  ils  Docturs, 
quei  plaida  er  la  Morall; 
35  Sacrificar  ils  traditurs 
pilg  ruaus  general. 

10. 
Auter  ei,  tiarras  e  marcaus 
vuler  regier,  Sco  ei  plai, 
auter,  haver  ils  fes  quitaus, 
40  de  buc  gnir  furmanai. 

11. 
Sur  dovra  buc  nief  Monfignur 
et  eung  meins  nies  diu; 
fai  a  tetez  pli  grond  honur, 
il  nuin  de  prer  has  priu. 

12. 
45  Gi  era  ti,  schei  plai,  brevier, 
Doctrina  enpren  cunzun, 
per  faver  miglier,  che  oz  ne  jer, 
Tghei  feigi  Difsenfiun. 


Canzuns  de  Valterina 


159 


[f.  ll«^]  13. 

Glei  ver,  chilg  niefs  emprem  quitau 
50  las  olmas  efser  Dein ; 

Glei  faulz,  chei  feigi  faig  puccau, 
Sehe  nus  pilg  mun  vigliein. 


14. 
Sehe  nofsa  Tiarra  e  übertat 
lefsen  pittir  cunzun : 
Ti  vezzas  tez,  co  ei  va  e  ftat, 
Schei  er  niefs  laisch  ilg  Mun. 


VI. 

CanzuQ  dedicada  ails  Ludeivels  cuiiiius  de  nossa  excelsa  republica  sin  l'eatschatta 

digl  onu  1790. 

(Ineditum  nach  Ms.  C.) 

5. 


[f.  12  V]  1. 

Sehe  Violenztgias  e  fcurdins, 
fche  praepotenztgias  e  curfchins, 
Sch'igl  überrumplen  ei  vertit, 
Che  meina  enten  bien  profit 
5  de  nofsa  tiarra  igl  tgiamun, 
fche  ha  igl  nief  auctur  rifchun, 
de  criticar  iiia  canzun 
fatgia  cun  buna  intentiun. 

2. 
Sehe  quei  ei  fliattas  miras  ver, 

10  de  ord  dellas  fventiras  trer, 
fco  era  ord  grond  fpot  e  fchand 
igl  fciiltfchanau  nies  faterland, 
Sco  fama  va  per  tut  il  mun ; 
fche  ha  igl  nief  auctur  rifchun, 

15  de  criticar  ina  Canzun 
fatgia  cun  buna  intentiun. 

3. 
Sehe  norden  bien  eu   nofs  contins, 
fche  vuler  pafch  cun   nos  vifchins, 
fche  Untertoners  confolar, 
20  vul  gi  maj  petter  fei  fpidar; 
Sehe  quei  ei  nofsa  perditiun, 
fche  ha  igl  nief  auctur  rifchun, 
de  criticar  iiia  canzun 
fatgia  cun  buna  intentiun. 

[f.  13r]  4 

25  Sehe  ftrofgerichts  fi  ftiftigia, 
fche  de  tut  mal  il  quen  far  da, 
fche  proeurar  digl  ftaü  profit, 
fche  trer  nus  ord  la   fclavitit; 
Sehe  tut  quei  ei  mai  rebelliun, 
30  fche  ha  igl  nief  auctur  rifchun, 
de  criticar  ina  canzun 
fatgia  cun  buna  intentiun. 


Mo  cheu  fto  jeu  il  pei  fermar, 
quei  plaid  vus  metter  o  pli  elar; 

35  gron  left.  lefs  cheu  duvra  gl'auctur, 
per  trer  de  fia  vard  il  pur: 
Sehe  vus  tadleis  l'explieatiun, 
fch'  ha  el  er  cheu  niiia  rifchun, 
de  criticar  iüa  Canzun 

40  fatgia  cun  buna  intentiun. 

6. 
In  ftrofgericht  bein  regulau 
ha  igl  auctur  giu  menigiau, 
quei  ei  er  buna  e  gida  bein, 
per  metter  a  certs  tals  fi  frein, 
45  Anflein  nigin  auter  cantun, 
perquei  ha  el  bucea  giu  rifchun, 
de  criticar  Ina  canzun 
fatgia  cun  buna  intentiun. 

7. 
In  ftrofgericht,  che  mira  ha, 
50  de  tuts  culpeivels  ftruffigia; 
de  manar  en  buns  tichentamens, 
de  far  de  tntf  faigs  violens. 
[f.  13  ■v]  Buc  enblidai  la  revifiun 
quäl'  ha  igl  nief  auctur  rifchun, 
55  de  criticar  iiia  canzun 
fatgia  cun  buna  intentiun. 

8. 
In  ftrofgericht,  che  tuts  congrefs 
diffetfchi:  jeu  dun  il  confefs, 
che  quels  en  daventai  il  fchand, 
60  il  fpot,  igl  don  digl  fatterland: 
Cheu  veis  la  notificatiun, 
fche  ha  gl'auctur  buc  giu  rifchun, 
de  criticar  ina  canzun 
fatgia  cun  buna  intentiun. 


160 


CanzuLS  de  Valterina 


65  Du8  u  treis  g'S  p^ifsan  ei  vi 
en  conplimens,  e  leudenvi 
Bais,  galtarias,  e  fcftins 
eo  liir  objects  ils  pli  carins ; 
Giugs  excefsivs  roccupatiun ; 

70  pia  fch'lia  gl'auctur  buc  giu  rifchun, 
de  criticar  ina  canzun 
fatgia  cun  buna  intentiun. 

10. 

Ei  era  liir  quitau  pli  groii, 

la  cafsa  co  fvidar  inintg'on, 
75  CO  denter  eis  politifar, 

fubdits  e  nus  pil  nafs  manar; 

Quei  ei  lur  bialla  difcretiun; 

ha  pia  buc  giu  gl'auctur  rifchun, 

de  criticar  iiia  Canzun 
80  fatgia  cun  buna  intentiun. 

[f.  14r]  Ij. 

Denton  feremnen  denter  en, 
dils  faigs  lugar  pau3  han  eil  fen ; 
Mo  dovran  mai  ils  lur  infchins, 
per  lunganir,  e  far  fcurdins, 
85  portan  nigina  relatiun; 

pia  fch'ha  gl'auctur  buc  giu  rifchun, 
de  criticar  iiia  Canzun 
fatgia  cun  buna  intentiun. 

12. 
Tgi  ei  dil  Keifer  penfionaus, 

90  tgi  ha  per  fronfcha  feefs  quitaus, 
tgi  d'auters  potentats  difcus, 
tgi  trai  il  car  per  domadus, 
ritfcheivan  recha  feig  penfiun? 
ha  pia  gl'auctur  buc  giu  rifchun, 

95  de  crittar  Ina  canzun 
fatgia  cun  buna  intentiun. 

13. 
Sin  quei  fton  ei  gron  ftudj  ver, 
igl  echilibri  co  taner: 
Co  l'ins  faver  favorilar, 
100  fenza  f'encorfcher  l'auter  fchar; 
Co  tut  taner  en  fufpenfiun: 
pia  fch'ha  glauctur  buc  giu  rifchun, 
de  criticar  ina  canzun 
fatgia  cun  buüa  intentiun. 


14. 

105  0  fchand,  o  tuorp  de  nofs  confins! 
da  cheu  darivan  tons  fgurdins: 
0  chars,  meefsPurs!  arvei  ils  eigls 
Mirei  navos  fin  nos  buns  veigls, 

[f.  14v]  Ch'han  fcumendau  de  trer  penfiun ; 

110  pia  fch'ha  gl'auctur  buc  giurilchun, 
de  criticar  iöa  canzun 
fatgia  cun  buüa  intentiun. 

15. 

Ei  pia  in  ftrofgericht  figir 
feig  necel'saris,  per  vignir 

115  a  queft  et  auters  mals  avon, 

Che  nus  fmanatfchen  mal  pli  gron, 
Per  trer  nus  ord  la  perditiun ; 
pia  fch'ha  gl'auctur  buc  giu  rifchun, 
de  criticar  iüa  canzun 

120  fatgia  cun  buna  intentiun. 

16. 
Pils  cuofts  duefs  zvar  bucca  ver 
quitaus  fchi  grons  nies  farifer: 
ha  gie  cha  giu  quitaus  fchi   grons 
per  nofsa  cafsa  auters  ons; 
125  Quei  fa  gie  tut  perfin  fi  Trun; 
perquei  ha  el  buc  giu  rifchun, 
de  criticar  iüa  canzun 
fatgia  cun  buSa  intentiun. 

17. 

In  fa  buc  fchar  per  dignitats, 
130  per  fignorias  &  ornats: 

La  patria  ei  pli  bia  valfen, 

che  fignoria  &  ornamen : 

Lefcha  ei  quei  per  tut  il  mun; 

ha  pia  buc  giu  gl'auctur  rifchun, 
135  de  criticar  iüa  canzun 

fatgia  cun  buüa  intentiun. 

[f.  15'-]  18. 

Din  meuu  Bafelgia  e  Bell  fchein, 

Ils  BB.  fchei   plai   en  CC.  midein; 

[fchia  plaid'  igl  tfchieg  della  colur] 
140  Mo  quei  gli  ei  buc  en  favur: 

Tgi  l'ei,  ftat  buc  tut  fcret  fil  frun; 

perquei  ha  el  bucca  giu  rifchun, 

de  criticar  ina  canzun 

fatgia  cun  buna  intentiun. 


Canzuns  de  Valterina 


161 


15. 

145  Abufs,  gl'ei  ver,  en  daventai 
enten  ils  ftrofgerlchts  pafsai ; 
abufs  faveiis  fto  igl  dreig  vertir, 
mo  buc  perquei  vein  qiiel  d'iintgir, 
Mo  ils  abufs  obligatiun, 

150  ha  pia  buc  giu  gl'auctur  rifchnn, 
de  criticar  ina  caiizun 
fatgia  cun  buüa  intentiun. 

20. 
In  ftrofgericht  pia  tuoin  a  gi 
par  iiecefsaris  oz  il  gi: 

155  in  ftrofgericiit  bein  regulau, 
che  giufti  quei,  ch'ei  lavagau, 
Che  t'etfchi  gieft' inquifitiun: 
pia  fch'ha  gl'auctur  buc  giu  rifchun, 
de  criticar  ina  canzun 

160  fatgia  cun  buiia  intentiun. 

21. 
Che  fche  quei  plaid  plifches  ch'a  ti, 
perina  lein  fin  quei  vigni: 
lein  gir,  per  far  pli    cuort  procefs, 
enftaigl  de  ftrofgericht  congrefs, 
265  [f.  I5v]  Ildegiefts,  fabisPursfefsiun: 
fch'ei  era  cheu  niiia  rifchun, 
de  criticar  iüa  canzun 
fatgia  cun  buna  intentiun. 

22. 
Quei  ei  pia  feu  meiui  ftau, 

170  de  procurar  cun  gron  quitau 

Cheu  tier  giefts,  fabis,  tapfers  Purs, 
Che  luirien  bncca  fin  favurs, 
Che  hagien  vera  Cognitiun : 
pia  nu'  ha  cheu  gl'auctur  rifchun, 

175  de  criticar  ina  canzun 
fatgia  cun  buiia  intentiun. 

23. 
Ho,  ho!  pleun  teu,  gi  cheu  gl'auctur: 
Nu'affl'ins  unai  figl  muii  tal  pur? 
„Sehe  l'ignoranztgia  ei  vertit, 
180  „che  dei  manar  en   bien  profit, 
„De  nofsa  tiarra  il  tgiamun, 
„lu  ha  11  nar  auctur  rifchun, 
tall  critica  ha  Ina  canzun 
fatgia  cun  buüa  intentiun. 

Romanische  Forschungen  VIII. 


24. 

185  Buc  afchi  aul,  o  giuncher  quet, 
Purs  dat  ei  de  pli  gron  nnaret 
fco  vus  &  auters  fignurs  grons, 
ch'en  er  bia  p!i   che  vus  vengons: 
oMin  quei  tigieis  admiraiun, 

190  Quiteis  ver  Giu  buna  rifchun, 
de  criticar  ina  canzun 
fatgia  cun  buna  intentiun. 

[f.lSr]  25. 

Mai  enzaconts  vi  dumbrar  fi; 
l'entfchatta  fetfch  fi  La  Cadi: 

195  Nais,  Berters,  Tgietgiels  e  Palis, 
Schmids,  Cafanovas,  e  Lumbris: 
Balets,  Cargiets,  in  de  Campliun: 
veis  pia  er  cheu  buc  giu  rifchun, 
de  criticar  iüa  canzun 

200  fatgia  cun  buna  intentiun. 

26. 
In  Banerher  nus  dat  Surein, 
Er  Muots,  Cabiallavetas  vein, 
Cathoiuens,  Caviezels,  Chifchers, 
en  divers  lugs  Mons.  Huonders,  Bers, 
205  Tapfers  fon  Chrifts  e  frars  fi  trun : 
veis  pia  er  cheu  buc  giu  rifchun, 
de  criticar  ina  canzun 
fatgia  cun  buüa  intentiun. 

27. 
Meis  pli  engiu,  fch'en  Arpagaus, 

210  Wechers,  Dermonts  e  Cadonaus, 
Cadufs  cun  plis  de  quei  cumiü, 
Heüis,  de  Arms  für  crap  pertin, 
Quei  ei  per  nus  confolatiun ; 
vus  aber  veis  buc  giu  rifchun, 

215  de  criticar  iüa  canzun 
fatgia  cun  buna  intentiun. 

28. 
Sehe  nus  lein  ir  eugn  vinavon 
in  triep  enflein  nus  mai  en  Glion: 
In  Prajfident  er  fi  Ladi; 
220  Landama  N..t,   de  tfchei  uaeun  fi 
[f.  16^]  Pitafch  in  feigl  miftral  tfchainuu: 
pia  fche  veis  bucca  giu  rifchun, 
de  criticar  iüa  canzun, 
fatgia  cnn  buüa  intentiun. 
11 


162 


Tscliantaraents  da  Montogna 


29. 

225  Chiftrilch  ei  fcarvon  Barclaineii, 
Sagoign  ha  er  brafs  Umens  feu: 
Vinzapfs  fifur:  Cadufs  Kiifcliein, 
Küppers  a  l'naiis,  Üion  Paul  Riein, 
Clin  eugu  biars  umens  de  bien  diin : 

230  pia  fche  veis  bucca  gin  rifchiin, 
de  criticar  iiia  canzun 
t'afgia  cim  bufia  intentiun. 

30. 
Sehe  per  Luinneztgia  en  mireis, 
In  Miftral  Gielli  leu  enfleis, 

235  Ils  Bhimentals,  ils  Arpagaiis, 

Cadufs,  Montalta,  in  de  Terfuaus 
Ils  Pelicans  en  in  cantun: 
pia  fche  veis  bucca  giu  rifchun, 
de  criticar  iiia  canzun 

240  fatgia  eun  buiia  intentiun. 

31. 

In  Alexander  dat  Safgiein,. 

Cadufs,  Camenifchs  or  Schluein ; 

Si  Laags  e  fleui  en  fut  Signurs; 

Mo  a  Irin  (iat  ei  tapfers  Pars: 
245  Caprezs,  Caflifchs,  Tienis  cunzun ; 

pia  fche  veis  buc  giu  rifchun 

de  criticar  iiia  canzun 

fatgia  cun  bima  intentiun. 
[f.  I?--]     {fehlen  Strophen:    32  u.  33. 
Verse  249—264  incl.) 


34. 

265  Mirei  uaai  nofsa  ligia  conts 

Brafs  Pars :  las  autras  han  er  tonts, 
Biars  fufs  eugu  ftau  de  dumbrar  fi, 
luo  il  tempf  pudet  buc  pli  verti; 
Mirei,  tgei  bialla  procefsiun: 

270  pia  fche  veis  buc  giu  rifchun, 
de  criticar  ina  canzun 
fatgia  cun  biina  intentiun. 

35. 
Ti  petiineter  de  canzuns, 
che  lais  cun  bien  ne  mals  ne  buns, 
275  Mira  tuts  quels  has  diffaniau, 

per  ignorans  eis   titulau. 
[f.  17^]    [fehlen  Verse  277  —  280  incl.) 
{fehlen  Strophen  30  und  37.     Verse 
281—296  incl.) 

38. 
Quefts  han  la  maulta  buc  turfchan, 
la  tiarra  buc  difbonurau : 
Quefts  vivan  e  lain  viver  nus 
300  e  plaunfchen  fez  de  vus, 

Quefts  fan  la  nofsa  infectiun: 
pia  fch'  ha'l  giu  niüa  rifchun, 
de  criticar  ina  canzun 
fatgia  cun  biina  intentiun. 


TSCHANTAMENTS  DA  MONTOGNA. 

[Tschantaments  da  Montogna.] 

(Nach  Ms.  Mo.) 

[f.  1'']  Anno  1792.    dils  9.  MAIG 

>  ha  ün  Ludeivel  Cumin  Catau 

Par  bien  da  salvar  Cumin  da  Tscliantaments, 
sun  ilg  quäl  gi  ils  Tsantaments  ean  vangi   ligi  giu  ad    an  pri  fi  da  falvar 
ils  fequents  Articheis   sco  favundan,   Sco  era   schau  für  enten  anchins  fals 
ad  ün  ludeivel  Obei-ch[e]it  da  meter  vi  tiers  Suenter  la  basngiufadad  etc.  etc. 


Tschantaments  da  Montogna  163 

XXIX.  Dei  nagin  Vaschinadi  prender  fü  üu  hinderfas,  schel  dat  buca 
fagironza  per  300.  R,  a  Quella  Canun  pofig  ilg  Cumin  en  Gas  Chün  Tal 
duves  vangir  eilten  Gast  parmur  Da  quel ,  ilg  Vaschinadi,  chilg  ha  prieu 
fi  au  Gurir,  a  quel  dei  efer  obllgau  da  purtar  giü  f'ut,  [f.  5 »]  Peina  fuenter 
Ciuiaschienscha  dün  Ludeivel  Obkt,  ven  antaleg  ün  Ester.  5 

XXX.  Eis  ei  era  prieu  f i ,  Ga  nagin  vaschinadi  da  nies  Cumin  dei  efser 
befügt,  da  prender  ent  vaschins  sco  antrocan  Da  quau  ei  stau  ufsitau,  a 
quantras  Gusau  Gust  a  Igi  Gumin.  Scha  par  vangir  avont  a  Quei  schi  eis 
ei  fag  Ga  scha  par  üna  Talla  Gaschun  ilg  Gumin  duves  vangir  a  Gust  scha 
stopig  un  tal  Vaschinadi  efser  40  0ns  garant  a  Igi  Gumin  ,  per  Quellas  10 
Casadas  Ga  vangefsan  Gumpradas  ent,  Santaleg  ün  Ester. 

XXXI.  Schei  vanges  Tras  2  Parfunas  ner  plis  DispiTas  a  daBats  afchia 
Chei  vanges  fag  nodas  ner  saung  ner  enten  autras  guifas  mal  falvau,  scha 
dei  ün  Tall  Suenter  Gunaschienscha  dün  Ldi  Obt.  vangir  Gastigiau. 

[f.  5b]   XXXII,   Wen    ei  Gonsidieu  a  parfunas  da    nies  Gumin    dreg  aviertl5 
suenter  Teraps  fixau   Dilg  Punts  Artikel. 

XXXIII.  Schei  des  Nozzas,  ad  ei  vanges  faig  frachias  Sun  las  Gas  las 
Ch'ei  pudes  vangir  fag  disUrden  da  quelas  varts  scha  dein  Tals  vangir 
Castigei  fuenter  lu   marit. 

XXXIV.  Tucont  Tiers    ilg    Dumandar  Vin    da    Gavals    sün   OGcafiun    Da  20 
Nozas,    ad  ei  fa  des  DuspiTas  a  vanges  faig  Don,    scha  deigian   quels  ca 
damunDan,  purtar  giu  Tuts  dons  a  Gusts. 

XXXV.  Eis  ei  Tschantau  dilg  antir  Obt:   a  urdanau  sün  Ratificatiun  dilg 
Curain,  Ga  da  Quander  anvi,   Ghi  Ga  fages  Grofsa  fia  spufa  on  Ga  la  Co- 
pulatiun,    ner  Kirchengang,    er    fumalgiontameng,    Quels,    Ga  vefen    schon  25 
surpasfau,  deigien  efser  Gurdej  enten  5.  A-  fall^i. 

[f.  6^]  XXXVI.  Eis  ei  faig  Ga  nagin  deig  Scuvar  Salpeter  —  a  Tera  fün 
ilg  nos  Anschies  sut  Peina  da  6  /\.  falla,  Gun  Gunditiun,  Ga  la  meza  falla 
dei  Survir  a  Quel ,  Ga  dat  ent  ilg  Thäter  — 

XXXVII.  Ghi  ca  schas  star  ner  Tanes  Lgieut  Dasfamada  enten  Sieu   Gu- 30 
viert  senza  aver    fagironza    par    100  A-     Quel    deigig    efser  Gurdau    enten 
50.  A-  falla.  — 

XXXVIII.  Ei  Gatau  par  bien,  Ga  las  D.irchiras  da  Smft'"  Deigian  vangir 
falvadas  Suenter,  sco  ün  Ludeivel  Obt.  Gata  par  bien. 

XXXIX.  Dei    ilg  Obkt.  sün    Gis    da    darchira    efser    obligau    da  Lüna  Da  35 
prender  amaun   Bichieta   a  scha    las  Parts  fusfan  Buca  Rivei,  schid  deigig 
ilg  Obkt.  Puder  ir  vinavont  fuenter  ilg  Dreeg. 

11  * 


1(54  Tschautaments  da  Montogna 

XL.  Partanont  ilg  Salari  dilg  Zufaz  dei  vangir  falvau,  Sco  nus  vangin 
falvej.  — 

XLI.  Eis  ei  Scumandau  dad  ir  or  Bafelgia  avont  Cantar  Tut  peina  da 
10  ^  falla. 

5  [f.  6'']  XLII.    Dei  un,  Ca  Dat  ent  üna  fiarada  a  lei  Cuniandar  Sia  Contra- 
part a  va  buc  anavont,  esfer  Culponts  30  k"^. 

XLIII.     Scha  2  Parfunas,    Ca  fufsan  fin   lur  ofis    adatteivlas  Da    far  Am- 
parmaschuns  da  leeg,  las  qualas  vangesan  da  Quelas  stabiladas  tontanavont 
ad    ellas   vangdsfan    buca    manadas    ora,    mo  Dau  larg,    quellas    dein  efser 
10  Curdadas  minchüna  en  /\.  8.  falla. 

TLVI.  Cur  Chün  manas  ün  Plong  a  vont  ün  Ld^  Obkt:  Tras  Una  fagirada 
a  fia  Contrapart  CumPares  Buc,  a  ei  mas  üna  fantentia  entenContm:  scha 
dei  ei  vangir  dau  Plaz  da  far  ilg  Auflößen  lamprima  darchira  suenter 
Cunaschienscha  Düu  Ld'  Obkt.  a  schiig  Auflösen  vanges  bucca  faig,  scha 
15  dei  vangir  dau  Exequtiun  Da  la  Öantesia.   — 

XLV.  Tucont  Tiers  las  falas  da  Cumin,  scha  dein  [f.  7  *]  Quellas  fuenter 
la  fantentia  dada  en  Temps  da  Dus  meings  vangir  mefses  giu  a  quella 
Canun,  scha  dei  la  meza  darchira  efser  obligada  da  metter  enten  Exe- 
cutiun. 

20  XLVI.    Ei  faig  dilg  Ldi  Cumin,  schei  fus  Parfunas,  Ca  rumpesfan  la  Leeg, 
scha  dein  Tallas  efser  Curdadas  enten  40.  A«  falla. 

XLVII.    Dei  mincha  mastral  da  Cumin  efser    obligau  Minchia  darchira  da 
dumandar  Quels    dilg    Sarameut,    schi    Sapchien    erra,    sch'ei    fus  Parfunas 
enten   nies  Cumin,    Ca  vefsan    furpafsau    ilg  Tschautaments  Divins  ner  ilg 
25  Tschautaments  Da  nies  Cumin. 

XLVIII.  Scha  Duas  parfunas  Ledias  vefan  Cumino|n]za  Carnalla  anfemel  a 
Quei  vanges  a  daviert,  scha  Dein  Quellas  efser  Curdadas  enten  20  A- 
falla. 

XLIX.    Schüna    Parsuna    dilg    Obkt.    vanges    Cumandada    Dilg    Veibel    a 
30  Cunpares  buc,  mo  stes  orra  fenza  scufa  fulitieuta,  dei  efser  Curdada  enten 
LA-  falla. 

[f,  T'']  L.  Dein  ils  Singiurs  dilg  Obrigkeit  farton,  Chilg  ei  a  maun  Bicheta, 
buca  Pafar  giu,  rasalvont  scüfa  fufetienta. 

LI.    Schei   duves   Cunter    spronza   dar    ent   Criminals    a   fus    Parfunas,  ca 
35  vefsan   par   lur    fallamens    meritau    da    prender   la  vita,    a    tallas   parfunas 
vefsan  faCultat  da  pagar  ilg  Cust,  dein  quellas  aung  Tiers  Quei  efser  Cur- 
dadas enten  60.  A-  fa — 


Theodor  de  Castelberg  165 

LH.  Schuna  parfuna  par  malla  Cunfiensia  da  fes  fallaraents  davautas  fugia- 
tiva  a  Ca  Quella  vanges  or  da  suffitientes  Raschuns  Cundemnada  da  ver 
perts  ils  dregs  a  da  stuver  bandunar  ilg  Cumin,  ner  la  Tera  Senza  vangi 
a  sa  lagitimar,  scha  dei  Quella  parsuna  Efser  Curdada  enten   120.  A.  falla. 

Lni.  Tucont  tiers  ils  Dischplascbevels  Crimiuals,  Scha  dei  enten  Tall  Tems  5 
ilg  Derschader  buca  sa  absantar  dilg  Cumin  senza  liziensia  dilg  Obkt.  ad 
ilg  Obkt,  er  buc  senza  litientia  dilg  Derschader. 

If.  8*1  LIV.  Schei  vanges  cautau  par  bien  Tucont  tiers  ils  benifitis  Da 
Cumin  scha  posfig  scadin  guder  Quels,  eis  Segian  datiers  ner  dalunsch, 
aungalura  cun  Quela  Rafalvada  a  Conditiuu,  ca  Quels  cha  en  enten  Terras  10 
Eftras  hagiau  atroquan  ilg  Tems  present  purtau  giu  las  gravetias  sco  ün 
auter  hum  Da  Cumin,  sco  erra  da  metter  Hipoteht  ner  sigaronza  per  R  lOO, 
Ca  schiig  Duves  Das  Cas  da  sa.  represenTar  Ca  Quels  fegian  obligai  da 
Cunparer,  a  Quela  Canun  scha  pofsig  ilg  Cumin  pilg  usftant  fa  far  pagau 
vid  ilg  Unterpfant  ner  fagironza  ad  erra  da  efser  prafent  ent  ilg  Cumin  Cur  15 
ei  ven  parchieu  ora  ils  benificis. 

LV.    Tuconttiere   ilg   salvar  Cumin  Da  Tschantada,   schei  Quel  Catau  par 

bleu  Da  salvar. 

Sco  erra  Dei  ilg  Okt:   a  las  Dudisch  vangir  sin  ilg 

platz,   par  Tanont  la  Taxa  dilg  pagament  dilg  mastral,  scha  dei  Quel  pagar  20 

mincha  on  x^  40  a  da  Quels  ca  vengian  sil  Cumin  ün  meza  vin  par  vusch.  — 

[f.  8**)  LVI.  Tuconttiers  las  Instrugtiuns  scba  Quella  ven  Dada  suenter  la 
furma  ä  ilg  mastral  1.  Deputau  da  ür  sco  mes  da  nies  Cumin  a  Puntstag 
a  scb'ün  auter  vules  Tontanavont  Sa  Cunter  metter  a  Igi  fa  Duspitavel  ils 
Dregs  Dilg  Cumin  scba  dei  iin  Tal  efser  Curdau  enten  /\.  falla.  25 


THEODOR  DE  CASTELBERG. 

Canzun  comenferada  al  Tems  de   1794.  Gauzun  comeosurada  al  temps  1794. 
entocheu  Sio  Leotfchatta  dellas  üiarras. 

(Ineditum  nach  Ms.  Ta.)  (Ineditum  nach  Ms.  Tb.) 

In  tems  Sei  ufsa,  veits  udiu,  In  temps  sei  ufsa,  veis  udiu, 

Sai  buc  CO  di,  ne  Coitg,  ne  Chriu,  Sai  buec'  co  dir,  ne  coitg,  ne  criu 

Trafo  roglai  adln  zugla,  Traso  roclei  adln  ruclar, 

chiu  bunaineing  Sigl    tgiau  Sto  fta,  Ch'iu  bunamein  sil  tgiau  sto  star, 

5  Tut  tgiula,  Chizla,  lefs  mida,  5  Tut  che  lamenta,  les  midar, 

mo  niang  igl  Gianter  po  duftar.  Mo  gniang  il  gianter  po  dustar. 


166 


Theodor  de  Castelberg 


(Inedituin  nach  Ms.  Ta.) 
Ils  Giachubiners,  Sco   ei  Scheven, 
brafa  nofs  Uerdens  fa  quels  leven, 
Ei  han  Igigiau  metu  ault  eni)aii 
10  e  mal  leutras  Sefez  tartau; 

Cun  metter  tut  en  gron  Sgurdiu, 
eil  Sez  gni  ord  igl  merk  perfin. 

A  lulch  ei  in  lu  levaus  Si, 
a  Sco  quel  vul,  Sto  ei  tut  y, 
15  Da  tone  Projects  Stai  mefs  en  pei 
ad  eil  buc  in  faliu  ei  fei, 
a  quei  queza  grad  Schi  ditg, 
che  Vez  a  Lafters  en  Sil  Spitg. 

[f.  6  b]  Religiun  enpau  Sei  eun, 
20  las  bunaa  ovras  en  diu  meun; 
La  carezia  Proximala 
ei  Sut  peng  en  ha  rut  in  alla; 
Regliadat  ei  mal  en  pung, 
Sinzeritat  ha  rut  ilg  gruing. 

25  Glisnereing,  Schneriems,  Engons 
veing  duvrau  de  Pings  a  Grons. 
Uerdens  buns  Sei  Nofs,  ne  Veilgs 
nagin  vul  ve  avont  ils  Eis. 
Plira,  gliez  pliren  Schliats  a  buns, 

30  igl  Criedi  fui  tut  a  Sparuns. 

La  vardat  ei  en  Cugliada, 
Manzegnias  taffer  en  a  Strada; 
In  enprova  en  tuts  faitgs, 
chil  Sta  en  ei  mo  pertraigs. 
35  Mintgin  grefcha  per  Giufteia, 
mo  da  lunfch  de  cala  Seia. 

[f.  7»]  Quels,  chen  quäl  Survetfch  San  fa, 
munglafins  mal  ad  Eis  gieda 
En  in  Schi  Schliet  a  petter  pys, 
40  Sa  CO  leis  e  gude  buns  dis. 
Figiei  Sco  nos  veilgs  han  faigt, 
ils  Sez  vivevan  cun  adaitg. 

Enftaigl  fa  Deivet  mo  cun  Spender, 
veven  ei  Migliems  de  Vender. 
45  De  Kroms  lafters  Senufpeven, 
de  Pon  cafa  Sevifchtgieven 
A  fchaven  auters  Sevifchtgi 
Sin  Modas  narras,  chin  fto  ri. 


(Ineditum  nach  Ms.  Tb.) 
lls  Giacobiners,  sco  ei  fchevaii, 
Brafs  novs  uordens  far  quels  levan, 
Ei  han  legiau  meni'aul  empau 
lu  E  mal  leutras  sesez  tartau; 
Cun  meter  tut  en  gron  sgurdin, 
En  sez  gni  ord  il  merk  perfin. 

Alusch  ei  in  lu  levaus  si, 
E  8CO  quel  vul,  sto  ei  tut  ir, 
J5  Da  tons  projects  stai  mez  en  pei 
Ad  el  bucc'  in  falliu  ei  fei, 
A  quei  quoza  grad  schi  ditg, 
Che  vez  a  Lasters  en  ail  spitg. 

Religiun  empau  sei  eun, 
20  Las  bunas  ovras  en  d'in  meun; 
La  carezia  proximalla 
Ei  sut  pegnia,  ha  rut  in' alla; 
Recliadat  ei  mal  en  pung, 
Sinceradat  ha  rut  il  gruing. 

[p.  5]  Glisnergiem,  Snariens,  Engons 
Veng  duvrau  de  pings  e  grons, 
Uordens  buns,  sei  nofs,  ne  velgs 
Nagin  vul  ver  avont  ils  Elgs. 
Plirar,  gliez  puren  schliats  e  buns, 
30  II  credit  fui  tut  a  sparuns. 

La  verdat  ei  encugliada, 
Mansegnias  taffer  en  a  strada; 
In  emprova  en  tuts  fatgs, 
Che  il  Star  en  ei  mo  pertraitgs. 
35  Mintgin  grescha  per  giustia, 
Mo  da  lunsch  a  casa  sia. 

Quels,  ch'enqual  survetsch  san  far, 
Munglas  ins  ad  eis  gidar 
En  in  schi  schliet  e  peter  pys, 
40  Sa  CO  leis  guder  buns  dis. 

Figiei  sco  nos  buns  velgs  han  fatg, 
Eis  sez  vivevan  cun  adatg. 

Eostalg  far  deivet  mo  cun  spender, 
Vevan  ei  migliens  de  vender. 
45  De  Kroms  jastras  senuspevan, 
De  pon  casa  sevistgievan 
A  Schavan  auters  sevistgir 
Sin  Modas  narras,  ch'in  sto  rir.  — 


Kelatiuu  aigl  Landtag 


167 


(luediiuiii  nacli  Ms.  Ta.) 
Per  miafehlas  vevan    buc    cuJeida: 
50  pez,  Pindels  a  blahas  Seida. 
iMo  enpniei  de  Siieudar, 
Sco  eis  ban  faitg,  us  e  de  far. 
Sehe  vus  de  far  quei  enpnieis, 
Sagir  cul  tems  cuntens  Sändeis 

55  [i.l^l  Tgei  auter  nus  veiii  de  Spitgia, 
o  gliez,  banau  ei  de  Lignia. 
Vegui  Meglicr,  vegni  tuender, 
Sco  la  veing,  Stueiula  prender 
Ne  leinfa  forfa  üiarra  fa? 

(30  per  grad  dilg  tut  Se  ruina. 

Noiö  veilgs  veven  Niaifs  ad   ol'sa, 
a  tut  lu  mava  Sin  la  pol'sa, 
Lubiu  fuvei  de  far  a  bratlVh 
1110  US  i'an  ils  Sitons  ilg  Catlcb 
65  A  nus  de  quei  veing  Scliliet  a  rtrulcb, 
perqueicunveingdefarPufcb.pufcb. 

Cheu  tras  quei  veita  tut  en  plat 
in  ping  avis,  co  ei  us  ftad. 
Tier  l'ins  poi  el'ser  Spons  la  brodn, 
70  tier  Tauters  forfa  tuch  la  noda. 
Pernei  en  bein  a  buna  Paifch, 
Cungiu  Sei  denter  dulfcb   et  aifcb. 


(Inedituni  nacb  iMs.  Tb.) 
[p.  6]  Per  miasc'las  vevan  bucea  (pieida : 
50  Pez,  pindels  e  blahas  seida. 
Mo  empruei  de  suendar 
Sco  Eis  han  fatg,  er  de  far. 
Sehe  Vus  de  far  quei  enipriieis, 
.Sigir  cul  temps  contens  s'enfleis. 

55  Tgei  auter  nus  vein  de  spitgiar, 
0  gliez  hariau  ei  de  ligniar. 
Vegni  inegiier,  vegni  mender, 
Sco  la  veng,  stueinsa  prender. 
Ne  lein  scha  nus  ujara  far? 

60  Per  grad  dil  tut  seruinar. 

Nos  velgs  vevan  gniarfs  ed  olsa, 
A  tut  lu  mava  sin  la  pofsa; 
Lubiu  fuv'  ei  de  far  a  bratscb ; 
Mo  U8  fan  ils  sitons  il  catscb. 
65  E  nus  da  quei  vein  schliet  e  strusch, 
Perquei  conveng  de  farpusch,  puscb. 

Cheu  tras  quei  veis  tuts  einplat 
In  ping  avis,  co  ei  uss  stat. 
Tier  l'ins  poi  efser  spons  la  broda, 
70  Tier  l'auters  tue  la  noda. 
Paruei  en  bein  e  buna  paisch, 
Cungiu  fei  denter  dulsch   et  aiscb. 


Relatiaii  dil  Sig^.  Laiidrichfer  Hasleliierg,  aigl  aiilt  lud.  Laudtag  darart  sia  Ulifsiun 

eü  rHeketia. 

Ault  ludeivel  Landtag! 

Eisend  Jeu  ufsa,  fuenter  ver  obteniu  la  Lubienfcba  de  turnar  en  la 
Tiarra,  cbeu  arrivans,  fcb'eis  ei  era  miu  Dover  de  metter  giu  l'Obligada  5 
Relatiuu  dils  Objects  d'Importonza,  ch'eeii  da  mei  vegui  fcovri  duroiit  mia 
Dimora  en  l'Helvetia.  Nagin  ne  vega  aber,  ne  fa  da  mei  fpetgiar,  che 
quefta  mia  fcartira,  fco  ei  duefs  efser,  terlifchi  cun  quei  rafinau  ftil,  che 
vegu  oz  il  di  nfitaus,  da  pli  che  jeu  ier  arrivaus  fchou  oz,  per  bucca  per- 
der  temps,  quella  prefentel ,  ed  a  mi  ei  era  bucca  dau,  de  fiu  inna  tala  10 
maniera  m'explicar. 

Las  pli  importontas,  a  fupreunentas  Occurrenzas  en  l'Helvetia  hai  jeu 
fe  flefsegiau  de  fideivlamein,  a  fenza  terglienar  notificar  duront  mia  De- 
moratiun  a  Turig,    a    per    quei    mi    referefch'jeu    da    quellas    varts   fin  las 


168  Theodor  de  Castelberg 

Brefs,  che  jeu  vai  da  leii  termels,  a  vegn  cheuneu  mai  quei  metter  vi  tier, 
ch'ei  d'allura  enneu  daventau. 

Gremprim  di,  fil  pual  la  Comifsiun  della  Tiarra  fut  la  Prefidenza  dil 
Sig*".  Lands  Freies  Kilchfperger  conftituida,  eil  lud.  Stand  de  Turig  ha 
5dau  l'enciata  a  fias  Sefsiuns,  eis  ei  arrivau  la  Notitia,  che  las  Truppas 
Imperialas  a  Conftanz  s'augmentefchian^  a  ch'ei  dei  era  fchon  a  Schaffhaufa 
efser  poftau  Quartier  per  quellas :  gl'ei  cun  inna  gada  vegniu  termefs  De- 
putaus  fils  Confius  de  Turig,  che  ftaufchan  leu  encunter,  i)er  pli  bein 
s'informar  da  quellas  varts :  il  di  fuenter  ha  ins  reciert  Brefs  da  Schafflinsa, 

10  las  qualas  de  naginnas  Poftatiuus  da  Quatier  meldogiavan,  bein  aber  noti- 
ficavan,  ch'a  Schaffhusa  fei  daventa(n)[uj  il  medem,  fco  a  Turig,  vul  dir,  che 
la  Regeuza  proviforia  s'hagi  era  leu  totalmein  mefs  en  Ruaufs ,  che  treis 
Compagnias  liberas  della  Tiarra  per  garnifchun  feigien  traiggias  eil  Marcau, 
a  tut  ils  commembers  della  Comifsitin  della  Tiarra  feigien  fe  rimnai:  ch'ei 

ISs'augmentefchi  Truppas  Imperialas  a  Conftanz  ha  era  bucca  fe  verificau. 

Cun  inna  gada,  che  Bern  ei  vegniu  occupau  dallas  Trupas  Franzofas, 

a  las  Truppas    ded  Agit  dils  Cantuns  een   pufpei  ftadas  traggias  auavos  a 

cafa  lur,    fcb'ha    il    lud.  Stand    de  Luzern    termefs    in' Ambasciada  militara 

tier  il  general  Brüne  cun  inna  Bref  dil  tenor,   cb'il  Stand  de  Luzern  hagi 

20  fchon  fe  democratisau,  a  nutrefchi  tutt'  Amicitia  encunter  la  Republica  fran- 
zo(f)[f]a,  a  perquei  era  hagi  fperonza  d'aver  d'experimentar  naginnas  Hoftilitats 
dallas  Truppas  franzofas:  General  Brune  ha  refpondiu  en  fcrit,  ch'ei  hagi 
nagin  camond  d'intraprender  antginna  Hoftilitat  encunt'  il  Stand  de  Luzern, 
era  encunter  quel  vegni  a  fe  portar  amicheivlamein  dil  tut,  ed  ha  eil  medem 

25  temps  a  bucca  mefs  vi  tier  ails  Sigrs.  Ambafciadurs,  che  la  Froncia  vegni 
tuttavia  bucca  fe  mifchedar  lien,  tgei  Conftitutiun  i'Helvetia  fe  vegli  dar, 
ch'aber  la  Froncia  eigl  avegnir  vegli  ftar  en  inna  Corrifpondenza  cun 
l'entira  Helvetia,  fco  in  Tgierp,  a  bucca  cun  Cantuns  feparai. 

Ils  ciunc  Oantuns  democratichs  Uri,  Schviz,  ünterwalden,  Zug,  a  Claruua 

SOhanOrdinau  inna  Rifpada  ä  Brun(u)[n]en,  a  da  leu  termefs  in' Ambafciada 
tier  il  General  Brune;  l'Incombenza  de  quella  dei  efser,  de  reprefentar  ail 
numnau  General,  ch'ei  feigien  adinna  ftai  democratichs,  a  confequentamein 
la  pli  aulta  Pufsonza  ftetti  enten  meun  dil  Pievel,  ch'aber  en  quei  Riguard 
la  novla  Conftitutiun,  che  circolefchi,  per  eis  fufs  ne  adequata ,    ei  accep- 

35  tabla. 

Eil  medem  temps  ha  Appenzel  in  —  ed  Aufferoden,  in  Reinthal,  il 
Toggenburg,  las  Tiarras  vivon  appertenidas  ail  Princip,  avat  de  S.  Gaigl, 
ed  il  Marcau  de  S.  Gaigl  teniu  inna  Confereuza  ad  Appenzell  —  la  tier 
een  era   vegni   antgins  Deputai   dil  Türgeu ;    quefts   een  aber    bucca  vegni 

40  admefs,  pervia  de  quei,  ch'ei  fchon  naven  dil  Thürgeu  vevan  termefs  inna 
Deputatiun  tier  il  citadin  Mengaud,  ed  il  General  Bruue,  la  quala  navend 
da  Turig  era  partida,  per  ir  tier  queftas  autoritats  enfemblamein  cun  quella 
dil  lud.  Stand  de  Turig.    En  la  numnada  Conferenza  dei  ei  efse(t)[r]  vegniu 


Relatiun  aigl  Landtag  160 

concliirliu,  de  termetter  Depiitaus  a  Brunnen  per  faver,  tgei  ils  ciunc  Can- 
tuns  leu  rifpai,  intraprendian? 

Jeu  hai  tutta  cliifchun  de  crer,  che  quefta  Deputatiun  i'ei  arrivada  a 
Brunnen  peer  fuenter  de  quei,  che  la  ril'pada  de  leu  era  fchon  fe  feparada, 
a  las  Deputatiuns  leu   bien  affladas  fchon  eran  (in  Viadi.  5 

Ils  Sigr.  Deputai  dil  lud.  Stand  de  Turig  han  da  Basel  anavos,  fuenter 
ver  giu  inna  Couferenza  cuil  citadin  Mengaud,  notificau,  che  da  part  della 
Fronzia  vertefchi  la  Mira,  d'occupar  tut  l'Helvetia  cun  antginnas  Truppas, 
per  totalmein  radifchar  ora  ils  Oligarchs,  ch'el  aber  hagi  ad  es  dau  Brefs 
de  Reccomondatiun  tier  ils  Generals,  de  per  inna  gada  quei  fuspender.        10 

Gl'ei  tuttavia  figir,  ch'ei  regia  en  l'Helvetia  inna  gronda  Propenfiun 
encunter  la  Rheti(o)[a],  fco  ils  Signurs  Ambafciadurs  d'Honur  de  diflPerents 
Stands,  a  particolarmein  quels  ils  lud.  Stand  de  Clarunna  han  claramein 
encunter  mei  s'externau,  cuils  quals  jeu  duront  mia  Demora  a  Turig,  vai 
giu  chifchun  de  plidar,  a  che  per  confequenza  inna  pli  ftretgia  Coalleatiun  15 
cun  l'Helvetia  ei  zun  meneivla  d'obtener. 

Sigr.  Rathsherr  Keller,  a  Sigr.  Burkhart  Ambafciadurs  d'Honur  dil  Stand 
Luzern  han  in  finuau  a  mi  de  vegnir  a  Luzern,  ftond  che  leu  tras  in  cumin  — 
Eidgnofsisch  Tagfazung  ton  pli  gleiti  favefs  vegnir  incaminaus,  avend  il 
Stand  de  Luzern  adinna  infiftiu  fin  tala  Rifpada,  a  vegniend  el  tras  quei  20 
occafionaus  de  replicar  fias  Reprefentatiuus :  Da  pli  che  jeu  aber  veva  fchon 
reciert  l'Tnfinuatiun  de  tnrnar  anavos,  era  tfcheu,  a  leu  udeva,  ch'inna 
generala  Rispada  ord  diferentas  Confideratiuus  eu  la  prefenta  fituatiun  fei 
bucc  de  cufsegliar,  fche  vai  jeu  queft  viadi  tralafchau. 

Sin  miu  Viadi    de  Retorn   hai   jeu    en    las  Tiarras  de  S.  Gaigl    ed  eil  25 
Reinthal  remarcau,    cb'in   emperneva  de   dovrar   ils  Waffens,    a  da  per  tut 
exercitava. 

Cura  jeu  fun  partiuns  da  Turig,  ch'ei  ftau  gl'indifchdis  pafsau,  fche 
ftevan  antginnas  Truppas  franzofas  en  Arau^  Lenzburg  a  Brugg,  pli  lunfch 
aber  eran  naginnas  avanzadas.  30 

Sco  gl'ei  pia  Faig  daventau,  che  tut  Its  lud.  Stands  en  l'Helvetia,  ils 
quals  han  difraefs  lur  antichas,  ne  provifionales  Regenzas  een  entrochen  a 
cheu  reftai  fchenegiai  dil  trerent  de  Truppas  franzofas,  fchem'  iucoragiefcha 
mia  fincera  Aviartadat,  de  cheu  remarcar,  chin  ruafseivel  Progrefs  dellas 
Operatiuns  dil  Landtag,  fco  era  de  fiu  Ausfchufs  vegni  ad  efser  il  pli  pro-  35 
fiteivel  per  nofsa  Libertat,  ed  independenza,  a  pertgei  duefs  in  bucca  voler 
portar  queft'  Öffreuda  alla  fchi  dadault  clommada  vufch  dil  temps !  dall'  autra 
vart  mett'jeu  a  fcadin  deciartamein  a  cor,  che  l'interna  Perinadat,  ed  inna 
totala  Reconciliatiun  Nus  po  fil  pli  figir  pertgierar  avon  fventira  a  Ruinas. 

Pertenent    alla    nova    Conftitutiun    prida    fi    dil    lud.  Stand    de   Bafel,  40 
fch'igel    ei    gie    Gagliardia   da   mia    vart   de    leufura  voler    plidar    enzitgei, 
pertgei  che  jeu  la  tier  poffedefch  ni  lutelgienfcha,  ni  Exercizi,  ni  fufficienta 
Experienza;    fche   mi   prenn   Jeu   tonaton   la   Libertat   de   reprefentar,   che 


17<»  Theodor  de  Caatclbcrg 

(jiiclla  l'ci  per  Nus  ineimnia  culteivla,  cd  eii  dii'ercutas  Cuuri(lcratluii.s  bun- 
uameiii  bucc'acceptabla  ue  exeguibla.  Dil  reCt,  I'ch'ei  vertcfs  era  inai  la 
iniuina  Verolomiglionza,  che  Nus,  I'co  Nus  eran  eutrochen  a  eben,  pudclseu 
l'ü  uiantener  da  niel's  perfei,  Ico  in  Pievel  liber  ,  a  tier  iiolsa  veglia  Cou- 
öl'titutiun,  o  lebe  fufs  Jeu,  ed  jeu  creig  miutgia  liber  Grilchun  cun  mei 
ferraamein  relTolvius  de  reltar  latier,  a  patertgiar  vid  nagln' autra!  Da  pli 
ch'in  aber  cun  i'e  Inuir  Tto  ver  talas  rerollontas  Midadas  eii  tut  l'Europa, 
(cb'eis  ei  rafcbuneivlamein  de  tumer,  cb'era  Nus  veguigian  a  ftuor  fe  I'cbar 
pliCchcr  Midadas  en    nolfa  Conl'titutiun  d'entrochen    ufsa:    nun  cbe   nus  l'a- 

lOvelsen  fe  perfuader,  cbe  la  Tutpufsenta  Providenza  bagi  legiu  ora  nofsa 
pintgia  ßepublica  per  11  pli  ventireivel  Pievel  dll  Munn. 

Frlllcb  ba  ins  tuts  motivs  de  crer,  cbe  fche  la  Hclvetla,  a  Nus  fta- 
teivlamein  fufsen  perinna,  a  tras  curainas  Reprefentatiuns  iigieffen  capir, 
cb'iüua  tala  Conftltutiun  fei   tuttavia  bucc  adequata,  a  poffi  bucca  fubfilter, 

15  ei  per  part  della  Republica  franzofa  vegniefs  bucc  a  vegnir  infiftiu,  de 
quella  far  receiver  quei,  cb'era  il  Sigr.  Prefident  Vieli  mi  meldegia  en  inna 
Bref  da  Raftatt,  mo  encunter  commi  ei  favefs  veguir  dert  fi  inna  pli  firapla, 
meius  cufteivla,  a  pli  acceptabla;  Suramariamein  aber,  vomnii ,  fco  ei  vul, 
fcbe  convegu  ei  ord   importonts  Riguards  prrtenentamein  a  nofsa  Sort  pigl 

20avegnir  a  Nus  bucca,  de>  Nus  entiramein   diftacbar  dall' Helvetia. 

Perduneit,  particolarmein  honorai  Signurs,  iideivels,  a  cbars  Confedcrai! 
a  mi  mia  Aviartadat,  a  cbe  Jeu  vus  vai  fcbi  ditg  teniu  f i :  Jeu  m'bai  de- 
clarau  fcbon,  cura  la  Mifsiun  en  l'Helvetia  mi  ei  vegnida  injungida,  cbe 
Jeu   ni  feigi  faigs  tier  importontas  Incombenzas  de  quefta  Sort,  ni  pofsedi 

25  las  Qualitats  latier.  Affleits,  cbe  miu  Contegn,  fcbi  luufcb  fco  mia  In- 
telgienfcba  a  Forzas  toufcbevan ,  meritefcbi  voff'aulta  Approbatiun ,  fcb'ei 
quei  l'unica,  aber  la  pli  confoleivla  Pagaglia,  cbe  Jeu  damondel.  Avon 
tutta  Refponfabilitat  aber,  hai  Jeu  Speronza,  d'efser  fchermegiaus  tras  quei, 
cb'ei  vefs  duiu  vegnir  priu  la  Mira,    de  quellas  Incombenzas  furdar  ad  in 

SOSubject  pli  capabel. 

Jeu  mi  raccamond   tier  l'aulta  Continuatiun  de  voffa  Beinvolienfcba,  a 

Protectiun,  ...   „ 

Viels 

obedientifsim  Servitura  fideivel  Confedcrau 

35      Cncra,   ils  23  de  März,   1798.  Tbeodor  Caftelberg. 


[f.  la]  In:  antra  Canziin,  fomeiiforada  all      [p-  7]  In'  aolra  caiizuu  coinensnrada  al 
Temps  Niefl*.  temps  niey. 

(Ineditum  nach  Ms.  'i'a.)  (Ineditum  nach  Ms.  Tb.) 

Schin  fa  adaitg,  col  Mun  ufs  ei,  Sch'in  fa  adatg,  co'l  imm  uss  ei, 

a  nos  buns  Veilgs  lavafsen  Si,  A  uos  buns  velgs  levaaan  si, 

In  tal  mydem  Savefsen  ei,  In  tal  midem  savessan  ei, 

Sco  nus  er  eis  Zun  nuot  Capi.  Sco  nus  er'  eis  zun  nuot  capi. 


Autra  caozuu  comeuförada 


171 


(Inedituiu  nach  Ms.  Ta.) 

0  Sa  danunder  ton  Piifonza? 

Spyr  dilg  lueiin  Sura  veits  udiii, 

per  quei  nuet  gida  caii  urtonza, 

chcitei,  glei  ötrot"  lixau  de  Diu. 

Viver  leinfa  de  Sparonza, 
10  enlachu  Semidei  Schon; 

enchus  Sei  aber  buc  tenipronfa, 

II  pli  Pol'seut  va  vinavou. 

Sehe  VHS  plilches  de  niei  tadla, 

Sehe  les  Jan  a  buna  fei, 
15  Sco  Jau  inanegiel,  explicar, 

CO  ilg  bi  tragt  dil  mun  iila  ei. 

[f.  1  b]  Us  viver  de  Politichun, 
Poliitiga  elser  ufs  Stonins, 
tut  tgi  che  Viva  el  nief  luuu, 

20  quel  Sto  Setfchecher  en  Infchiiis. 
Varda  Stoüins  entuern  zun  bein, 
Schi  CO  i!g  Mun  ei  ufs  en  pei, 
fida  San  ins  zun  nuet  Complein, 
tut  pleins  de  lefts  igl  Mun  ufs  ei. 

25  De  zun  nagin  San  ins  fida: 

ne  Paupers,  Rechs,  ue  Purs,  ne  Grons, 
Ons  Sin  Sablun  Chiftials  tfchenta, 
quei  ei  tut  nueta  deitg  davons. 
Amitgs  gie  Se  hafsegien  e, 

30  Sco  in  bein  vefa  di  en  di, 
Se  Scha  San  ins  us  e  pilve 
Sin  biallas  tlcheras  nueta  pli. 

Sehe  la  Bucca  ei  gie  ridenta, 
Sinzeritat,  quel'  ei  da  iunfch. 

35  [f.  2»]  In  Amitg  Lauter  vilenta, 
Ils  Plaitts  an  feda  nuet  pli  tguinfch. 
Quei  ei  Ils  Giats,  che  ufs  Secatten, 
quels  gie  flatefchen  Sidevon, 
En  fatfcha  letgien ,  davos  Sgratten, 

40  Quei  ei  ufs  Moda  el  Mun  gron. 

La  Religiun  per  tutt  balucha, 
en  pau  Sin  tuttas  fus  la  Seit, 
de  far  mo  ina,  Sei  Sin  rucha 
a  Papa  Pius  dues  fa  bfcheid. 
45  Mo  tgi  vid  quella  metta  breuncha, 
exempels  Sei  de  veilg  en  neu, 
nuet  Scafefcha,  Pofsa  meuncha, 
quel  ha  Dieus  Sin  Grep  tfchentau. 


(Inedituui  uacii  Ms.  Tb.) 
5  Sa  danunder  ton  pufsonzaV 
Spir  dil  meun  sura  veis  udiu, 
Perquei  nuot  gida  cheu  ustonza, 
Cartei,  glei  stroflf  fixau  de  Diu. 

Viver  leinsa  de  speronza, 
10  Enzacan  semid' ei  schon; 

Eunc  uss'  sei  bucc'  tenipronza, 

II  pli  pofseut  va  vinavon. 

Sehe  vus  plifches  de  mei  tadiar, 

Sehe  les  jeu  a  buna  fei, 
15  Sco  jeu  manegiel  explicar, 

Co  il  bi  tracht  dil  mund  uss'  ci. 

Uss  viver  de  Politik  um, 
Politics  elser  sto  ins; 
Tut  tgi  che  viva  el  niev  mund, 
20  Quel  sto  seschar  en  inschins. 
Uerdar  ston  ins  entuorn  zun  bein, 
Schi  CO  ilg  mun  ei  uss'  en  pei, 
Fidar  san  ins  zun  nuot  Complein, 
Tut  pleins  da  lests  il  mun  uss  ei. 

25  [p.  8]  De  zun  nagin  san  ins  fidar: 
Ne  paupers,  richs,  ne  purs  ne  grons, 
Ons  sin  sablun  chistials  tschentar, 
Quei  ei  tut  nuota  detg  davons. 
Amitgs  gie  sehafsegien  c, 

30  Sco  in  bein  vesa  di  en  di, 
Seschar  san  ins  us'  e  pilvö 
Sin  biallas  tscheras  nuotta  pli. 

Sehe  la  bucca  ei  gie  ridenta, 

Sinceradat,  quei  ei  de  lunsch. 
35  In  amitg  l'auter  villeuta, 

Ils  plaits  an  feda  nuot  pli  tgiunsch. 

Quei  ei  ils  giasts,  che  uss  secatten, 

Quels  flateschan  si  davon, 

En  fatscha  letgien,  davos  sgratten, 
40  Quei  ei  uss  moda  en  mun  gron. 

La  Religiun  pertut  balucca, 
Empau  sin  tutas  fus  la  seit. 
De  far  mo  ina,  sei  sin  riicca. 
E  Papa  Pius  dues  far  Abscheid. 
45  Mo  tgi  vid  quella  metta  braunca, 
Exempels  sei  de  velg  enneu, 
Nuot  scaffescha,  Pofsa  raeunca, 
Quel  ha  Dieus  sin  grep  tschentau. 


172 


Theodor  de  Castelberg 


(Ineditiiin  nach  Ms.  Ta.) 

La  Giufteia  ei  Stnipiada, 
50  lls  Tfchentamens  en  fetg  blihy 

liegliadat  ei  bandifchada, 

Bia  buna  uerdens  en  vintgi, 
[f.  2b]  Staiig  Amifsezia  Spengligieius, 

pantual  efaer  ei  Stiilius, 
55  en  Staiig  Hanleitgs  Sei  fblundeigiems, 

bein  preft  il  Criedi  tut  futiiis. 

Vardein  oz  il  di  Sils  Paupers, 
Sehe  bia  per  lefcha  van  gie  quels, 
Garraadis  a  fittai  Seols  auters, 
60  0  giiez  iig  bia  doch  vefins  eis. 
Schin  dat  Lavur  per  fadigiar 
a  lefs  vigoi  dad  eis  marfchei, 
Pagalias  Stonins  cherfcheutar, 
allufcha  eung  mai  pleins  en  ei. 

65  Biars,  che  piiplen  de  Pupira, 
chei  Stopien  e  cumpra  bia  Greun, 
Mo  chu  glei  naven  ded'  irra, 
Oho,  lu  meunchei  nuetta  Peun. 
[f.  3»]  lls  nos  veilgs   cun   Uir  Bravura, 
70  cun  ir  el  Jefter  a  Schuldan, 
en  turnai  a  faitg  figura 
ed  ban  bia  Metteis  rebitlchau. 

II  ver  quitau  pilg  Gieneral, 

quel  Schai  Schon  ufs  Sferdaus  Sil  beun, 

75  tut  bien  de  veilg  fred'  ufsa  mal, 
et  ei  e  malvigniu  Sein  Tgieun. 
La  Vardat  ei  ord  cuida, 
II  fa  Survetfchs  ei  ufs  Sco  vez. 
Honeftadat  va  mal  vifchtgida, 

80  Schferfatgiadat,  Gliez  ei  lu  gliez. 

In  Mun  Schi  faulz  plai  buc  ami, 
glei  meglier  viver  en  maus, 
In  che  üffezis  ufs  pren  Si, 
quel  ei  puprafcli,  ei  ruinaus. 
85  Schel  gie  Sees  Meuns  a  tutts  perfin 
met  Sut  ils  Peis,  tgei  al  de  pH; 
perfequitaus  veing  el  en  fin, 
leffas,  aviras  al  de  pli, 
quela  Pagalia  pori  el  vi. 


(Ineditum  nach  IVIs.  Tb.) 
[p.  9]  La  giustia  ei  strupiada, 
50  lls  tschentaraens  en  fetg  blihi, 
Recliadat  ei  bandischada 
E  bia  buns  uordens  en  untgi, 
Staiig  amititia  splengigiema, 
Punctual  efser  ei  stulius; 
55  Enstailg  hanleitgs  sei  sblundergiems, 
Bein  prest  il  Chriedi  tut  futius. 

üerdeien  oz  il  di  sils  paupers, 
Sehe  bia  per  I'^scha  van  gie  quels ; 
Garmadis  e  fitai  sco  ils  auters, 
60  A  gliez  il  bia  doch  ves'ins  eis. 
Sch'in  dat  lavur  per  fadigiar 
E  les  vagnir  dad  eis  marschei, 
Pagaglias  sto  ins  carschentar, 
E  luscha  eung  mai  pleins  en  ei. 

65  Biars,  che  pupien  de  pupira, 
Ch'ei  stopien  cumpra  bia  greun; 
Mo  cu  gliei  daven  dad  ira. 
Oho!  lu  meunch' ei  uuotta  peun. 
Ils  nos  velgs  cun  lur  bravuras, 
70  Cun  ira  elg  jester  e  schuldau, 
[p.  10]  En  turnai  e  faitg  figuras 
E  han  bia  mettels  rebitschau. 

II  ver  quitau  pil  Gieneral, 

Quel  schai  uss  sferdaus  sil  beun, 

75  Tut  bien  da  velg  freda  ussa  mal, 
Et  ei  malvegnius  sc'in  tgieun. 
La  verdat  ei  ord  Cuida. 
II  far  survetsch  ei  uss  sco  vez, 
Honestadat  va  mal  vistgida, 

80  Schfarfatgiadat,  gliez  ei  lu  gliez. 

In  mun  schi  f(u)[a]u(a)Is  plai  bucc'ami, 
glei  meglier  viver  en  maus. 
In  che  uffecia  ufs  pren  si, 
Quel  ei  pupratsch,  ei  ruinaus. 
85  Sehe  gie  ses  meuns  a  tuts  perfin 
Met  sut  ils  peis,  tgei  al  dapli, 
Persequitaus  veng  el  en  fin, 
Leffas,  aviras  al  dapli; 
Quella  pagaglia  port'  el  via. 


La  vieuva  lestia  173 

La  vieuva  lestia. 

(Nach  dem  Autograph  des  Verfassers.) 

[f.  1»]  Exfplicaziun! 

Riveritifsims  —  honoratifsims  —  ftematilsims  fpectaturs  adascheia  eisei. 
Glei  la  prattya  fchquitschada  fut  la  prefsa  che  fa  da  fave  —  fcheiverlö 
ad  oz  ei  glendischdys  da  quel.    Avon  temps  fin  quels  dys  fuv  ei  per  tute- 
navon  ed    e    cheu   entuorn  —  hiihaheija  —  hopsasa    —   a    chuchagnia    ord 
fuorma  —  gastareias  —  envits  —  Migliadas  —  giuchs  —  festins —  balls  — 
mascheradas  —  faltinems  —  biallas  ftyvas  —  a  bagordas,  chei  pareva  che 
tuts  fufsen  ord  caset.   —  aber  da  citgiei  ons  enneu    eisei  quei  hajafa  —   a  10 
hopasa  ftaus  quietaiis  e  per   tutenavon    buca  fchy  ftrufch.    aber  e  quei  tut 
ei  vergau!  —  tut  fpetgia  chei  vegni  meglier.    aber  quei  vegny  uieglier  ha 
eunch  ufs    Lazer    ried  fa    pleun.    Tonatou  Curascha!    Dieus  Preii  —  dieus 
dat.    per  dar  peia  in  divertimen   da  fcheiver  —  veinsa  nus  zachons  giuvens 
cheu  dil  liug,   priu,  la  zwar  forsa  memi  gigliarda  refsoluziun,   da  fil  dy  dad  15 
oz  entras  ina   representaziun    fin  questa    iauppia    dad    ina  legra  fpafsusa  a 
tonaton   era    nueta    ton    ortgia    ni    fatta    Pofsa    —  intitulada    —  la   vieuva 
lestia  —  ne  differenza  da  tempraraens  —  consistenta  en  in  act,  per  pafsar 
vi  l'urialla  cheu  en  publich.  —   la  fubftonza  ei  quclla.  — 

Ina  figuiura  giufna  vieuva  —  aber  perderta  —  Recha  —  api  eun  bialla  20 
cun  Nura  Rosaura,    veva  quater    dels  che    gli  figieven  la  cuort,    a  mintgin 
tertgiava   dad    efser    el   il  favorit.  —    aber  e  tuts    quater  —  finistrai  —  a 
fisierlis  en   lur   meinis  e    demanonza   ord    tuta   fuorma.    tondenavon    chella 
quels  tuts  quater  teneva  per  thusoris  —  lappadyra  —  a  narruns  filosis.  — 
ella  peia  deva  fidavon  —  metteva   eis   taff'ramein  füg   äsen   —  a  veva  fiu  25 
divertimen    a  gron    fpafs    cun  eis.      11  fervitur  dad    ella  —   in    hurti  fixs  a 
fpiritus  giuven  —  veva   era  el    discusmein  gl'  egl  fin   ella.     quel  era  buca 
maufers  a  fe  duvrava   da    forza   ton   fco   el    pudeva  —  faveva,    da   fa  fta 
din  meun  tschels  quater  porta  crappas.     glei  era  daventau  —  tras  letsts  a 
glesnereng  dad  ella  —  gidai  tras  industria  a  finezza  dil  furvient,  che  tuts  quater  30 
cun  bialla  maniera  en  ftai  by  fchuber  curdai  giud  la  pala,  in  fuenter  lauter. 
Nus    rugein    peia    per    ina    cuorta    pazienzia  a    curteseivla    connivenza 
oravon  —  a  jeu  vai  Lonur  da  far  meia  profundifsima  Reverenza. 

[f.  P]  Persunas. 

fig'  landfoch  Muntatsch  ]  ^^ 

fig>"  Major  Burr,  f 

r-  r.  n     p  r>j      p  o  )  üs  ouater  murondzs 

fig*^  Grof  Rhaufafs  l  ^ 

fig*'  Comifsari  Magriel     j 

Marzell,  II  fervitur  dad  Ella 

Machari    \  40 

hillari        )    ferviturs  dil  foch  Muntatfch 
apollinari  I 


174  Theodor  de  Castelberg 

Scena  1™*. 

Marzell;  cuu  iu.a   bref  avi.arta    fin  meun    legiend  —  api 

Ich  en  d. 

Mo  gie  —  gie!  jeu  Ca  bein  avunda,  chejeu  I'undel  in  narr.     Glei  buca 

5  citgiei  ply  fastidius  I'in  quest  mun,  che  in  furvetscheivel   amitg.     II  quäl  a 

nus  mintgia  ga  chel  fcriva  conta  Ti    pil    naas  la    litaneia  da    nolsas  Itrava- 

gantadats.  —    quei    ei    in    faitg  —   fchon  dys    ad  ous   la    medema    canzun. 

legia  =  Tj   in  um  da  tgiau  —  a  pez  —  da  Niebel   —   agli  quäl  las  por- 

tas  tier  la  honur  en  aviartas  fin  tuts  meuns  —   fe    turpegias  bucea  —  tra- 

10  vestgius  dad  in  hutler  =  teng   giu    la    bref,    ach  —  tgi    pomai  dy  che 

jeu  fe  turpegi  buch?  jeu  vegnel  cotschens  fchchin  fiuch   —  mintgia  ga  cbe 

vardel  el  fpiegel.    Aber  fchil  feturpigia  fufs  in  remiedi   encunter  L'araur  — 

fa  danuuder  vegniefsen  en  quest  mun  ton  fillisftuchas  —  ortgias  a  ftuernas? 

bgia  puspei    —  va  en  tetez  —  giuvenaster  chrius  e  choitgs.  —  fai  giudezi 

15  puspei  a  daventa  tgieus  da  tiu  faitg  =  metta    la  bref    en  fach,    fchon 

bien  —    creig    fchon  —  biars    han    faitg    quei    —    aber    eis    veven    deuten 

udyda  a  correspondenza  de  lur  bialla  —   aber  jeu  —  tonaton  mo  pleun  — 

fche  jeu  inaga  pos   volver  ord  ilg    ointg  quels    quater    titabotschs  —  lu  vi 

jeu  fe    fa    curalcha  —  vj    confefsa    avon    ella    meias    fillistnchas    api    purta 

20  vittoria  —  ne  era  fe  fa  ord  la  puerla  fchchin    bandiu.   —   ft.  —  leu  veng 

ella  —   tadla  ora    enpau  ei    lubiu,    quei  fan   a  fan    biars,   —   fetrai  d'in 

meun. 

Scena  2"^*. 

fig*'^  Rosaura ;  a  Marzel  d'in  meun  che  teidla  ora. 

25  Chu  glei  ditg  detg  —  a  ditg  faitg  —  fche  fei  miu  um  mortzs  —  ftaing 

mortzs,  dieus  feigj  ludaus.  —  nus  viveven  halt  e  adina  femper  en  riz  — 
raz  —  a  veven  femefs  fi  vicendeivlamein,  chin  —  ne  lauter  da  nus  dus 
ftuefs  resta  fil  fletg.  —  II  vegliuerd  fuva  avonzaus  eis  ons  —  tonche  vcglie- 
degna  —  duefs  —  a  ftrenschedegna   gidaven    mei  buca   mal  —  e  alla  fin 

30  da  tutas  fins  fei  eun  vegniu  in  buntadeivel  Wafserfucht  el  giuch  —  a  futsch 
fuv'el  —  el  ei  pafsaus  della  lauppia  da  questa  mortalitad  —  filla  quala  el 
zwar  veva  la  persuna  —  aber  doch  tutaveia  encunter  meia  veglia  —  da 
miu  um  a  figniur.  —  buna  noitg  miu  [f.  2*]  bien  a  char  figniur  Marin, 
hahalia.  —  jeu  fundel  eun  bufatgiamein  giufna  —  recha  —  a  bialla  —  a 

35  meunglel  nuet  yra  per  L'efcha  per  in  toch  um.  —  aber  quels  tusoris  che 
fe  lajen  ufsa  neutier  a  mei  bombardescheu  —  eun  quels  vai  jeu  mo  fpafs 
a  divertimen  a  teguel  eis  fi  de  frestg  —  per  ton  pli  bein  buntschena  eis. 
forton  felaj  marzell  neun  avon  ed  ella  catond  ad  agur  el  dy 
ad  el:   tscheu  bein  —  tgiei  portas  ti  miu  portafach   da  niefV 

40  Marzell. 

Quella   ga   lii  —  graziusa    figniura    —    fundel   jeu    porta  Murems  — 
pertgiei  jeu    portel    charezems   en    tutas   meias   barlachas.    prenda   od  il 


La  vieuva  lestia  175 

fach  dretg  de  feia  casacha  in  zedel  fchend.  N.  1 :  ina  declaronza 
amureivla  dil  fig"^.  lanfoch  Muntatsch,  fcretta  da  fia  aigna  breunclia,  ina 
jamna  entyra  traitgia  ha  el  duvrau  da  fcriver  quella.  prenda  in  auter 
zedel  od  fach  feniefter  della  cafacha  fchend.  Nr.  2:  Ina  ditto 
fumiglionta  dil  fig'"  Major  Burr  —  fcretta  giu  treis  gadas  —  pertgiei  che  5 
deuter  en  ha  el  tcarpau  quella  treis  gadas.  prenda  in'  autra  od  il 
fach  dretg  dil  libroch  fchend,  N.  3:  ina  ditto  fumiglionta  dil  grof 
Kauhfafs.  freda  dad  ambras  ymi  ed  entfcheins.  cuu  quella  fufs  ei  gleiti 
fchebigiau  in  fchbailg,  pertgiei  che  el  grad  eu  quei  nomen  ha  fpediu  eun 
treis  autras  brefinas  charezeivlas  di  fcha  e  di  la.  prenda  in  autra  od  10 
il  fach  feniefter  dil  libroch  fchend.  finalmein  Nr.  4 :  ina  ditto 
fumiglionta  dil  fig""  coraifsari  magriel.  freda  dad  jarvas  a  purgazs.  quel 
ha  enparrau  mei  fchellas  hagien  mai  giu  enqual  disgrazia?  a  jeu  vai  detg  — 
mo  beiu  —  ellas  hagien  fe  punschiu  cun  ina  guilla  en  in  de  lur  dets.  ed 
el  —  el  ha  dau  in   fuspyr  terribel. 

fig'"^  Rosaura.  15 

quater   Narruns,     dils    quals    mintgin     trafecha    fuenter    leia   chappa   narra. 

lai  po  ve  eupau  a  dai    neu  L'enprema.    el    dat  vi.    lein   ry  detgavunda  a 

fe  diverty  cun  lur   murteris.    arva    a   legia.    aschinavon  a  dapeia   melse- 

navon  tonatou  ami  per  per  megliera  comodeivladat  meuncha  eunch  ufs  ina 

figuiura   consorta  —  fche    vai    ieu  la   honur    de    ad    ellas    cheutras    far    da  20 

faver  —  qualmein  jeu  feigi  in  Rech  um,  vagi  tratsch  —  a  capitals  a  feigi 

fegner  lanfoch  dil  ehrest  muntatsch.     las  nozas  favefsen  grada    Ieu  tgieua- 

mein  entras  il  Pastor  loci  vegni  complenydas  e  alias  nof  filla  minuta  mafsen 

nns  tuts  a  chucha. 

lur    fubmifsifsim   —   quei    vul   dy  lur  25 

pli       comodeivelifsim       furvient       — 

papias    —    fylvefter    de     Muntatsch. 

Marzell. 

0  by  —  cheu  fa  la  graziusa    figniura  la   megliera   part  da    feia   vetta    en 
cumpignia  dad  ina  montanialla  dultschamein  durray  ora.  —  30 

fig'^^  Rosaura. 

eh  bein  —  fche  tgiei   lu?    tgi    che  dierma  —  fa    nueta  dil    mal.     dai  neu 
L'autera.  —    el  dat  vi  —  ella  arva  a  legia, 

Graziusa  figniura! 
jeu  tegnel  char  ella!  jeu  fai  'ca  viver  fenz'ella!  —  jeu  mierrel  fil  zuch  — 35 
fche  ella  rufyda  min  meun.    aber   gliez  lu  —  tuts  mes  porta   crappas  fton 
fcha  la  piall  a  murry  cun  mei.    II  fig'"  muntatsch  mazel  jeu  cuu  ina  pusteta 
da  fchwums  falvadis.    II  figr  Rauhfafs  ftinfchentel  jeu  cun  in  migliach  pudra 
da  frid.    [f.  2^]   II  comifsari  Magriel  quel  tufsegefchel  jeu  cun  ina  tuargia 
da  fisicatoris.     ufsa  oz  a    quei    dy  peia    fpetgiel  jeu  da  lur    bialla   buchina40 
vetta  ne  mort,  a  quei  fenz'  auter. 

Major  de  Burr, 


176  Theodor  de  Castelberg 

Marzell. 

I'a  l'che  jeu  duefs  y  a  fa  quater  vyschals  da  morts  —  per  fort? 

fig'*  Rosaura. 

ei  ticha  tacha  tera  —  ply  tost  lu  quater  casetts  da  narradyra.  —  dai  neu 
5  il  tierz.  —  el  dat  —   ella  pren  a  legia. 

0  miu  eungel  da  tut  temsi. 
Miu  chor  ei  naven  —  fürt  eisel  —  fürt,  el  ha  furvegniu  allettas  de  pasta 
da  bunbuns  —  ei  fchgulaus  oda  barchun  —  fchuitava  vi  da  vofsa  fenestra  — 
ha  pudiu  en  —  il  tampf  da  vies  cafe  ha  lumiau  las  alas  ed  el  ei  daus  en 
10  vofsa  fcadiola  —  tgiei  lavnrs  —  o  bialla  fchbuudcrgiadra  dil  miu  ruaus  — 
turnentei  el  fil  zuch  =  ella  ry  haliaha  nuet  pH  bugien  che  quei  decor- 
mein  =  legia,  ne  barrattien  —  gie  tusch  a  baratt  — 

cun  lur  pli  charin  de  finadin  Rauhfafs. 

Marzell. 
15  mo  tgiei  pauper  christgieun  nies  giatt  ei  —  fenza  chor. 
fig"^»  Rosaura, 
api  eun   furtut    fenza    tschurvy.     ufs  dai    neu   il    davos.     el   dat   ed   ella 
legia  — ■  da   pertutenavon    en    quest   mun    eisei    nuet   auter    che    giomer  a 
misergia!    II  christgieun  .ei  naschius  per  furflPry  —  a  pyty  —  a  jeu  fundel 
20  denter  tuts  il  pli  mendiis  a  fleivels.     vulten  ellas  gyda  runa  meias  cruschs 
a  travaglias   —   fche    leinsa    buca    calla    ensemen    nus    dus    da    burly  a   le- 
menta  —  lochen  che  la  mort  veng  a  metter  holla  a  nofsas  fchventyras. 

lur  pli  miserabel  furvient 
comifsari  magriel 

25  Marzel. 

0'  ve  —  o  ve. 

fig'*  Rosaura, 
buca  mal !  quei  um  mi  metta  avon  in  by  prospect  fil  davagny, 

Marzel. 

30  quei  ei  lü  fchon  in  ver  fchnup  —  tup  —  tarluch  —  pertgiei  in  ch'a  la 
ventyra  da  pufseder  ellas,  a  lai  da  el  fen  el  medem  ftupf  fchwantyras  — 
ei  bandiu  dal'  enprema  clafsa. 

fig'*  Rosaura, 
buy  —  buy  —  co  ti  fas  dy  biallas  galantereias  —  miu  amitget. 

35  Marzell. 

gie  perdunien  —  la   bellezia   ei  fco    il  fulleigl  —  quei  lai  en  feias  ftrolas 
fe  fchalda  in  a  mintgiu. 

fig"^*  Rosaura. 

aber  furtut  buca  varda  lien. 

40  Marzell. 

a  fa  pertgiei  buch  —  fche  entgin  ha  quei  plyfche  da  vegny  tschochs. 


La  vieuva  lestia  177 

fig''»  Rosaura. 

jeu  fai  buca  tgiei  ti   tratgias  —  menegias    che  jeu   hagi    eun   buch  avunda 
eun  quater  narruns. 

Marzell. 

tgi  enpo  fche  quella  bialla   fatscha  figiefs  vegny  narrs  charinamein  V  6 

[f.  3«]      fig""*  Rosaura. 

Ufs  —    ufs    —    cofch    tgiu    —   a   gyda    che   jeu    vegny    largia    da    quella 
Narradyra. 

Marzel. 

grad  gliez  —  beiu    bugien    a   pertgiei  buch,    lein    fa    gartigia    il   ftuch   ply  10 
prest  —  a  ply  bugien. 
fig«"*  Rosaura. 

has  lü  h  patertgiau  co  fa  tes  giuchs   —  fas  bein. 

Marzell. 

quei  va  a  mi  bia  ply  bein   odameun  tut  alla   bahutta.  15 

figra  Rosaura. 

Va  peia  —  hurti  —  muofsa  e  neunter  la   fcena.     11   figf  lanfoch  mun- 
tatsch  fe  balucha  fchon  neu  tier  nus. 

Marzell. 
bravo  —  ma  leu  —  quater  Narruns  veng  il   tschunaval  a  menar  davos  la  20 
cazola  tut  pnlliticamein.  —  va. 

Scena  3"*. 

fig""*  Rosaura ,  vardont  fu enter  a  Marzell, 
gletg  eisei  —  che  quei  tschunaval  narr  ei  mo  in   fervitur,   a  fchiglioch  — 
gie  —  tscheu  fei  detg,  figiefs  quei  gleiti  —  gleiti  vegny  narra  mei  h.         25 

Scena  4**. 

fig"^*  Rosaura  —  fig''  Muntatsch   veng    manaus    da  dus  fer- 
i^iturs  —  el  va  travachon  —   in  auter  fervitur  porta    in  fefsel 
';ron   fuenter  —  ed  in    auter    porta    ad    el    la    terschola    fin  ina 
uortgia  da  fein.  30 

flg""^  Rosaura. 

jVIo  bien  dy  —  beiu  vegnien,  miu  figniur!  eis  en  oz  levai   marvelg  od  moda. 

'  fig''  Muntatscll    fe    fa    comodeivels  fenza   nueta  fallida  a 

i'emetta  a  fe,  alluscha  dyel.  —  Gie  dav^ras,  marvelgs  od  fuorma  — 
^raziusa  figniura  —  quella  Wachtparada  dil  fuertg  pafsa  grad  avon  35 
neias  fenestras  vi  —  a  quei  trupp  a  trüpp  —  quei  fchmaladiu  fchumbrem 
oei  figlienta  odla  fien.  femeina  fil  fefsel  api  dy  — macari,  ftuschei 
nei  cul  fefsel  enpau  pli  aul  fy.  ils  ferviturs  ruchegien  el,  hau  alias 
etschiert  miu  billiet? 

Romanische  Forschungen  VIII.  3.2 


178  Theodor  de  Caetelberg 

fig"^»  Rosanra. 
retschiert  a  buca  mo  retschiert  —  funder  6  legiu. 

figr  Muntatsch. 
tut  quei  che  jeu  entras  quel  vai  faitg  da  fav^,  vai  jeu  per  fpazi  da  incerca 
5t9chunchont  ons  bein  —  a  madyrameiu  reflectau. 

fig'*  Rosaura, 
quei  ei  lu  fchon  ina  antivedenza  ludeivla  estra. 

fig«'  muntatsch. 
quei  mi  plai  —  fchon  bien.    hillari  —  dai  ami  ina  presa  tubach.    hillari 

lOprenda  la  fcatla  ad  el  ord  fach,  arva  a  pr  ese  n  ta  eil  a.  elpren 
a  trai  fy  enpau  tubach  fchend.  jeu  vai  la  honur  de  ad  ellas  re- 
peter,  —  tuorna  a  tre  fi  enpau  tubach.  —  che  tier  mei  vul  dy  a 
casa  meia  vardins  prinzipalmein  fin  comodeivladat.  trai  fi  la  presa  tubafc] 
[f.  3*»]  a  furtut  fa  tutas  caufsas  pleun  flu,  tempradamein !  —  o  quei  Ruaus! 

15  11  ruaus  ei  la  unica  fuletta  vhra.  ventyra  fin  quest  mun  —  a  per  quei  tontas 
ga  —  e  aschi  favens  che  jeu  considereschel  a  f^tgel  gl'elg  fin  meia  pegnia 
gronda  veglia  a  casa  meia,  fcha  pos  jeu  buca  fa  retene  de  haver  mintgia 
buca  paucha  fchquidonza  fin  quella,  pertgiei  quella  ha  fchon  pudiu  fta  — 
ery  —  pH  ca  curout'ons  adina  fil  medem  fletg.   —  ina  fuppia  —  in  fefdel  — 

20 ina  meisa,  o  gliez  lefsel  jeu  per  bia  bucha  fchi  bugien  efser  —  che  ina 
pegnia.  apolliuary  —  teng  il  menn  plat  avon  la  bucha,  el  teng  —  ad 
el  arva  la  buca  da  fu  seh  da.  aha  —  jeu  vi  peia  cuortamein  metter  ora 
a  da  d'entelly  —  tgiei  ellas  el  ftan  della  fointgia  letg  —  han  da  fpitgia 
bleu  da  mei.    las  dumeuns  durmyn  nus    tochen  las   10:  —    aluscha  fe  me- 

25  teinsa  en  plat  a  f«  fein  a  buein  la  fchocolada  —  il  cafe  ei  contrabanda, 
cuosta  memi  bia.  fueuter  femeteinsa  a  meisa  a  gientein  —  alufcha  figiein 
nus  in  siemmet  —  aluscha  femeteinsa  a  giuch  —  a  giugein  fpusa  a  fpan  — 
mariasch,  alluscha  enpau  fuenter  bueinsa  enpau  the  per  in.  —  alluscba 
meinsa  a  letg  a  durmyn  fil  zucb.   —   en  quella  maniera  vai  jeu  fchon  viviu 

30  per  fpazi  da  buuamein  tschunchont  ons.  a  quentel  fenz  auter  —  vegny 
velgs  ascheia.  fche  ellas  peia  cun  diu  en  resolvydas  da  parter  cun  mei  a 
quella  bialla  fueteivla  raanonza  da  vetta  cun  mei  —  fche  fan  ellas  fchar 
curdar  or  da  lur  bucha  clarameiu  a  pleunsiu  gie! 

fig""*  Rosaura. 
36  eis  fan,  fig'  lanfoch  muntatsch,  che  la  charezia  tier  ina  letg  ventireivla  ei 
zun  necefsaria. 

fig'^  muntatsch. 
Mo  naa  gliez  —  maia  graziosifsima  —  da  quei  fai  jeu  lydy  nuet. 
fig«^*  Rosaura. 
40  Gi  gliez  en  quei  fundel  jeu  ftyna  fitgiada !  oravon  tut  fto  jeu  experimenta, 
fchels  tegnen  char  mei. 


La  vieuva  lestia  |79 

(ig*  muntatsch. 

Tgiei?  fche  jeu  tegui  cbar  ellas?  —  niacari,  teng  il  meun  plat  avon 
la  bucha,  arva  la  bucba  da  fuschda.  aha  —  gie  gliez  jeu  tegnel 
ellas  aul  a  cbar.  aber  fta  enfcbenuglias  gliez  pos  jeu  buch  —  zafermen 
gliez  mi  catfcha  favurs  da  bestia.  5 

fig""*  Rosaura, 

Oibo  —  buca  r'incomodefchieu  la  mendra  caufsa  perquei.  —  denter  nus 
feigi  detg;  fig' Mundatsch,  lur  maniera  da  viver  po  efser  buna  —  aber  — 
eunch  alü  quitafs  jeu  liunga  urialla  defs  ei  cheu  bucha  fchi  ftrusch  denteren. 

fig'  muntatsch.  XQ 

liung' urialla !  mo  hau  ellas  bucca  entelgiu  che  jeu  giogel  fpus  a  fpan  — 
a  mariasch. 

fig'»  Rosaura, 
mo  bafsai  —  tudy  fan  ins  e  bucha  da  fpus  a  fpan  ne   mariasch. 

fig''  muntatsch.  15 

mo  gliez!  pertgiei  buch?  —  denteren  mi  dundel  jeu  e  enqual  movimen 
ceu  plagaa  enqual  maseina.  —  ne  che  nus  dus  fe  metein  a  maza  mustgias. 
[f.  4a]  quei  tgiefeng  da  murmaneglia  mei  turmenta  u  disturbefcha  fchiglioch 
adina  cura  che  jeu  chupidel  —   bestias  ftreias. 

fig'»  Rosaura.  20 

en  fefez,  fufs  quei  fchon  in  movimen  a  divertimen  nueta  ton  da  mal  gatti  — 
aber  —  euncha  jeu  prendi  ina  refsoluzuin  —  gareg  giel  jeu  ina  enprova 
da  lur  charezia  encunter  mei. 

fig"^  Muntatsch. 

feigi  peial    dumondien  —   graziusa  figniura!    dumondien  —   a  quei  che  mi  25 
veng  ad  y  aisch   tier  —  numnadamein  —  dumondien,    che  jeu    deigi    yra 
in'ura  ply  tard  a  letg.  —  ti  diu  cbar  —  aber  e  quei  —  e  quei. 

fig"  Rosaura. 

vi  per  bia  buca  da  quei.  —  quei  che  jeu  dumondel  ei  mo  ina  bagatella,  — 
jeu  fimdel  fetg  amutura  dil  falta.   —  a  jeu  dumondel,  che  eis  per  fa  plyscheSO 
ami  —  enprendien  da  falta. 

fig""  muntatsch. 
Salta!  —  dieus  mi  pertgiri  po  po  —  quei  fufs  meia  mort  —  finfaitg. 

fig""*  Rosaura, 
eh  bein,   fche  lü  efsen  nus  buca,    buca  faitgs  per    vegny  ensemen  —  nies 35 
mariasch  va  en  aua. 

fig""  Muntatsch. 
aber  für  tut  il  mun  —  graziusa  figniura  —  teidlien  enpau. 

fig"  Rosaura, 
aber  für  tut  il  mun  —  grazius  figuiur  —  tgiei  dei  jeu   tadla   enpau.    fei«  40 
tiBchen,   tgiei  fai  jeu  fpitgia  bien  din  um,    che  per  mur  meia  vul  gniancb 

12* 


ISO  Theodor  de  Castelberg 

mnenta  las  chombas?  allo  —  alla  cuorta,  ü  ch' eis  fton  falta —  ne  che  eis 
fan  encury  pleun  lur  in  autra  consorta.     fan  ei,  tgiei  quei  ei   detg? 

fig"^  muntatsch. 
mo  fappermen  —  favefseu  buca  quels  m^s  umens  cheu —  mussond  fils 
Bferviturs,  falta  per  mei? 

fig«^*  Rosaura, 
mo  en  ei  oda  feuV  dei  jeu  forsa  falta  cun  in  ne  lauter  de  lur  furviturs? 

fig'  muntatsch. 
falta  —  api  eun  quei  ftermana  entuorn  entuorn  —  mo  pauper  mei. 
10  figra  Rosaura. 

mo  ei  ha  che  num  —  fe  refsolvien. 
fig''  muntatsch. 

alla  fin  in  menuet  vi  jeu  enprua  zaco. 

fig'*  Rosaura. 
15  ei  ven  cheu  in  tanzmeister  chun  ina  gada,    eis  fan  fil  zuch  fa  l'entschatta. 

fig""  muntatsch. 
macari  —  fruschi  giu  da  miu  frun  las  favurs  freidas, 

Seena  5**. 

Marzel  veng;  a  quels  da  vidavon, 

20  fig""*  Rosaura,    encunter   Marzel    fchend.     eis   vegnen    grad 

dretg.  miu  figniuret.  eis  aflan  cheu  in  fcholar,  che  arda  de  desideri  — 
de  enprender  lur  chunst. 

fig'-  muntatsch. 
gie  bein  —  arda  da  desideri  —  fiua  da  freid  vulten  ei  dy. 
25  Marzel. 

jeu  fundel  Monsieur  mon  bopon  a  vegnel  tut  alla  grada  od  frontscha, 
[f.  4'»]  leu  —  chels  fappien  —  vai  jeu  avon  zacons  ons  componiu  in  tanz 
de  revolaziun  —  a  vai  survegniu  duatschien  mille  franchs  dane  blut. 

fig«-  Muntatsch. 
30 duatschien  mille  franchs  —  per  ina  lappareia  da  quella  fort? 

Marzell. 
choz  feitischen  lappareia  da  quella  fort  —  gliez  bein  —  gliez  lu.  eis  fton 
fave  chil  falta  ei  il  ply  velg  chunst  en  tut  il  Mun.  —  david  ha  faltau 
oravon  larcha.  ludewig  ils  quitordisch  ha  perfin  faltau  in  ballet,  quei  gron 
35  renomau  norden  della  tschenta  da  chaultschas  blaua  ei  fteftigiaus  cun 
falta.  —  gie  bein  —  in  fuma  —  tut  faulta.  perfin  il  fulleilg  faulta  gl'  en- 
prem  dy  da  pastgias 

fig''  muntatsch. 
eh  bein  —  num  da  diu  —  faultien  vinavon  fche  mo  jeu  fto  buch  6  falta  cun  eis. 


La  vieuva  lestia  181 

Marzell. 

tgiei  ?  era  eis  deien ,  gie  eis  l'ton  falta !  Zafer  morges  en  —  eis  eu  cava- 
lier  —  a  cavalier  vul  dy  iu  faltunz  a  deriva  de  Kabal  ue  Kaballa  en  neu. 
pertgiei  che  ply  da  velg,  —  eutallyn  ei?  —  pli  da  velg  lü  teneven  ei  il 
falta  per  ina  fpezia  da   ftryieng.  5 

fig*"»  Rosaura. 

alleger  peia  —  mai  leu  figuiur  cavallier. 

figr  muntatscli. 

forza  rumpa  fier!  Ichei  fto  efser  peia  a  buch  auter.    moacha  —  macari  — 
hillari  —  apollinari  —  leu  gidei  mei  eu  peis.  — •  gyden  fi  el  a  meinen  10 
vi  tier  marzel  api  femetten  enavos  amarzel  prenper  in  meun 
l'chend: 

Marzell. 
eun  tgiei  tanz  cumonden  ei  d'entscheiver? 

Sig'"  muntatscli.  15 

he  fche  can  fi  furfalva  —  fi  furfelva,  quels  van  eun  eupau  da  gatti. 

Marzel. 
eh  bien  comanzon!    entscheiva    in    da   quels,    tira   tuma   tititi  — 
tira   tuma   titi.     il   muntatsch    feruschna   vefsamein    fuenter   a 
buffa.  20 

fig'"*  Rosaura, 
pfudi  —  quei  ei  in  faltem  da  liung'  urialla  —  in  hopper  —  monsieur  mon 
bopon  —  in  leger  hopper. 

marzel. 

moscha  peia  —  fco  ellas  comonden.    peglia    entuorn  venter  il  mun-25 
tatsch  a  figiend  mied  dad  in  hopper  ftermeina  el  braf. 

fig"^  muntatsch. 

oi  —  oi  —  oi  —  jeu  pos  che  ply  jeu    crappel   —  grazia    misericordia  — 

glei  faitg  per  mei.    el  fe  betta  fco  fenza  flat  fil  fefsel  manaus  da 

I     fes  ferviturs.  30 

fig""*  Rosaura. 

pazienzia  —   fig'"  muntatsch  —    quei    feterapra   tut.     fche    eis    bufatgiameiu 
I     mintgia  dy  fan  ina  comoziun   ascbeia. 

!  fig'  muntatsch. 

I     mintgia  dy?  hoch  —  hoch.  35 

I  fig"^*  Rosaura. 

!     a  bun  hu  leinsa  pusta  il  monsieur  mon    bopon  per    ina  ga    per  du«  uieins. 

[f.  5  a]      figr  Muntatsch. 

Ui  gie  —  grad  gliez!  finaquei  che  jeu  by  fchuber  L'enpren»a  janiua  faulti 
ella  fofsa,     naa  —  naa,    graziusa   figniura  —  jeu    fnndel  lur    fubraifsifsim  40 


182 


Theodor  de  Castelberg 


furvient.  —  miglia  —  beiber  —  durmy  da  fpus  a  fpan  —  mariasch  —  a 
denter  en  maza  mustgiaa  —  quei  ei  divertimens  prudents  —  buns.  fcellas 
vulten  falta  —  fche  per  mei  tnarydien  il  tanzraeister  fez.  jeu  fundel  tgier 
laus  —  e  mi  aflel  en  tala  callyra  —  che  jeu  fto  yra  a  fe  metter  a  l^tg 
5  fil  zuch  —  pusa  culla  bratscba  fil  fefsel  —  ils  ferviturs  gydeu 
fi  el  —  edel  dy  ad  eis  —  ent'il  yra,  var  dei  bein  che  buch  in  da 
vus  feigi  aschi  gigliards,  de  deschdeda  mei  tochen  dumeun  a  miez  dy.  — 
madam  —  figiei  vofsa  ventyra  cun  falta  —  adieu  monsieur  moper  mallon  — 
vantuts  fco  ei  en  vegny  cun  el. 

10  fig'»  Rosaura. 

mo  ry  —  hahaha  —  quel  ei  fpedius  buea  mal,  —  ti  has  faitg  pullit  tiu 
faitg.  —  ufsa  va  dabot  —  dabot  —  e  f e  trai  en  autruysa  —  jeu  —  var 
dont  enconter  la  fcena  —  vesel  leu  vegnien  nies  favillut. 

marzell. 
15jea  vi  efser  cheu  cuort  puspei.  —    trai  fi  causchas  fchend:    quei  ei  k 
faitg.  —  api  va. 


La  Cauznu  dils  stans 

(Aus  der  Nova  Gasetta  romonscha,  Nr.  6,  7  de  Fevrfe,  1862.) 

Temps  d'unviern  per  liung'  uriala 
Tschent'iDS  si  enqual'  nuviala, 
Quels  canzun,  ch'  han  pauc  de  fa. 


Sch'in  8to  en  stiva  schö, 
5  Han  ins  auter  pauc  plischä, 
Che  zitgei  ded  inventa. 

Seh'  in  sin  in  baun  ruaussa, 
Dat  banl  in'  bau!  lautra  caussa 
Nun  spitgadamein  el  senn. 
10  Cur  ch'in  leu  el  caul  cnpida, 
Toch'  la  sien  ei  beinvegnida, 
Tuts  ils  stans  vegnan  endamen. 

Pros  e  paders  deian  da 
Bien  exempel  e  muasa, 
25      Han  in  gron  quittau  per  sez, 
Tratgan  pauc  vid  lur  capetels, 
Sonder  vultan  mo  far  uoetels 
£d  han  lur  plische  cun  gliez. 

Predicans  han  pauc  per  meuns 
20  EuDcallura  sehe  duneuns, 

Vultan  ei  ne  pli  ne  meins. 
Lur  pli  gron  e  bia  de  far 
Ei  eis  priedis  brav  s-chignar, 

£  lur  sac  ei  er'  mai  pleins. 


25  Grons  monarhs  e  segneria, 
0  ils  sezs  han  tuttavia 

Pauc  u  nuot  dil  tut  de  fa, 
Äudan  bia,  verdat  nagina, 
Vivan  ord  quittau  adina, 

30      E  laian  ir  tut  sco  ei  va. 


Er'  aschia  viver  lessan 
Sch'ei  s'enschignar  savessan, 

Tals  signurs.ch'einmomez, 
Sevestgeschan  ä  la  gronda 
35  Strusch  rispondan  sch'in  damonda, 
Ed  han  gron  qu^t  sin  sesez. 

Denter  tuts  mi  fuss  plischeivel 
Della  letg  quei  stand  legreivel, 
Eunc  allura  miu  amitg, 
40  Para  mi,  che  biars  sescognan, 
Era  quels,  ch'ensemen  mognan, 
La  carezia  stat  ca  ditg. 

Giuvens  mats  e  mönders  era 
Tutta  notg  fan  bia  caoßra 
45      Sco  sch'ei  fussan  narradira; 
Giogan,  legers,  grettas  daten, 
Ed  en  casa  mana  staten, 
La  vischneunca  da  quei  plira. 


La  vieuva  lestia 


183 


Las  matte  uns  cim  la  palutta 
50  En  cuschina  han  ca  tutta 

La  furtina  per  luvrar: 
Giezan  pli  las  lur  ureglias, 
Tgei  che  passa  ban  marveglias 

Dent'ils  mats,  e  de  murar. 

55  Tgei  dei  dir  uss' dallas  vieuas, 
Ch'ein  schi  trestas  e  schi  tgeuas 
Sco  iis  vieus,  ch'ein  pauc  per- 
derts : 
Gl'ei  iu  stand  de  narradira, 
In  sin  lauter  tudi  mira, 
60      Ch'in  sto  rir  mo  cun  lur  fers. 

Gieraus, Stattalters  e  saiters, 
Ein  era  taflfers,  bravs  scutgiers, 

Beiber  bein,  quei  san  ei  schon, 
Lai'n  plischer  il  peun  cun  p6ra, 
65  Entschavend  l'emprema  sera 

Tochen  dis  brav  derscher  pon. 

De  bein  far  igl  exercezi 
Ei  dils  officiers  ufifezi, 

Pon  savens  er'  ruassar; 

70  Gliei  gie  giest  e  raschuneivel, 

Da  guder  zitgei  plischeivel, 

Cur  ch'in  po  dal  vacht  turnar. 

La  schuldada  ha  buc  aschia, 
E  ston  ir  in'  autra  via, 
75      Senza  far  bia  compliments. 
Han  barbis  per  far  parada, 
Sehe  la  carn  fuss  paregiada, 
Vessen  eis  gizau  iis  dents. 

In  schliet  gast  per  la  cuschina 
80  Ei  in  miedi  cun  medeschina; 

Cur  ch'in  sto  mo  clom'ins  eis 
Biars,  che  vulan  dar  remiedis, 
Han  ne  studis,  ne  en  luiedis; 

Dieus  pertgiri  nus  da  quels. 

85  Iis  ugaus  e  defensurs  — 
Dieus  pertgiri  po  iis  purs, 

De  vegnir  dad  eis  marschei. 
Ei  sescognan  per  pagagiia, 
Sbluttan  la  gaglina  gaglia: 

90      Bia  perdetgas  san  de  quei. 


Iis  Student 8  de  tuttas  classas 
Ein  adina  per  las  gassas, 

Van  tudi  a  speculond 
Ei  studegian  cuort'uriaia. 
95  Van  savens  tier  enqual  biala, 
Gie  quei  ei  lur  studi  gron. 

Cantadurs  ei  glieut  bein  nara, 
Quels  gie  contan  cu  gliei  bara, 

Sco  sch'ei  fussen  ord  da  senn; 
100  Eunc  ailura  san  ei  beiber 

Bia  bien  vin  schon  von  il  scheiver, 

Sco  mintgin  po  far  persen. 

Tuts  ustiers  de  biala  veta 
Queis  fadigian  sco  tut  queta 
105       II  lur  paun  zun  liederlich, 
Han  cuntials  cun  scharfa  taglia, 
Vendan  pauc  per  bia  pagagiia, 
Cunzun  quels  che  han  il  strich. 

Tuts  iis  molers  e  meises 
110  Ed  iis  meisters  ed  ur^s 

Quels  lavuran  tuts  pleunlur, 
Quei  ch'ei  cun  lavur  gudognan, 
Iis  firans  naven  tartognan 
Cun  vuler  far  de  signur. 

115  Schniders  ei  er' brava  schenta 
Aber  ei  han  ina  menda, 

Detta  liunga  dein  ver  quels, 
Tagiian  tut  cun  gron  quittau 
Fan  ch'ei  vonzi  eunc  empau, 

120      Quei  che  vonza  salvan  eis. 

Mulinös  fan  er' aschia, 
0,  iis  sez  san  tuttavia 

Igl  inscbin  compleinamein, 
Cur  ch'ei  meinan  a  mulin, 
125  Segi  segel  ne  salin, 

De  salvar  il  lur  detg  beio. 

Qiiell'isonza  salvan  era 
Piste rn6s  senza  canfera, 

Fan  gudogn  e  gras  pursehals; 
130  Prendan  frina  per  salari 
E  la  pasta  ordinari 

Va  suren,  ed  ein  eunc  bials. 


184 


Theodor  de  Castelberg 


Neunavon  uss'  culs  calgiöa 
Quels  che  taglian  or'  calzös 
135       E  lavagian  bia  curom. 
Ei  lavuran,  toch'ei  sesen, 
Beiban,  maglian,  sepervesen, 
Mo  han  gleiti  puspei  fem. 

Schlossers,  fravis  ein  bargada, 
140  Culs  fulin^s  fan  eis  parada, 

Sco  quei  ner  ch'jeu  vi  ca  di 
Quei  ei  fatschas  de  cuschina, 
Scurvanadas  en  adina 

E  pi  buessen  eunc  tudi. 

145  IIa  m  arid  Urs  e  tagliacrappas 
Cavan  scazis  cun  iur  zapas, 

Ualti  bia  engolan  quels, 
Ei  fan  giu  de  bia  meraglia, 
Per  far  crescher  la  pagaglia 

150      A  pi  maglian  pli  che  tschels. 

IIa  zinngieasers  e  parlea, 
Er'  tarschöa  ed  er'risches 
Dien  manzegnaa  per  in  baz. 
Mo  eh'els  possian  gudogna, 
155  Segi  er  cun  cugliena 

Sch'han  ei  eunc  il  Iur  solaz. 

Herm6sja8ter8,bettleraglia, 
Ein  parents  della  canaglia, 

E  garegian  pli  ch'il  Iur. 
160  Ei  scungiran  la  conacienzia 
Ed  endiran  bia  pazienzia 

Per  trer  su  gli  pauper  pur. 

Las  filieraa  cun  Iur  rucca 
Van  aavens  duvrond  la  bocca. 
165      Tut  unviern  ei  Iur  de  far 
U  cun  stoppa  u  cun  glin; 
Euncalü  il  begl  salin 
Er'  beinduras  sto  gidar. 

Las  apatlunzas  fan  bein  era 
170  Bia  fracaaa  e  bia  canera ; 

Tut  atun  ston  ins  udi 
Co  las  brahen  cun  Iur  spadaa 
Euncalura  malurdadaa 

En  Iur  leffaa  bia  de  pli. 


175  In  bien  fumegl  ei  de  ludar 
Mo  malmaneivel  ded  enflar, 
Eetg  de  rar  en  ei  semnai. 
Fumitgasas  grad  aschia 
Anfl'ins  buc  sin  mintga  via, 

180      Gartigiadas  dil  tut  mai. 

En  las  alps  dat  bia  fuiueglia, 
Mo  buc  in  che  tema  peglia 

Giud  il  hosi  bien  e  gras. 
Ei  pon  beiber  groma  criua 
185  Toch'il  pur  a  casa  siua 

E  cul  pen  secuntentass. 

IIa  p  ist  Urs  de  tuttas  uisaa 
Uardan  pli  bein  sin  las  spisaa 
Che  sils  tiers,  ch'ei  dein  chitscha. 
190  D'eniplanir  Iur  tastgas  miran, 
Cun  dormir  ils  tiers  pertgiran, 
E  lain  ir  tut  sco  ei  va. 

Las  trufleras  e  madunzas 
Sur  tut  aber  las  zarclunzas 
195       Bigliafeschan  aur  mintgin. 
Struach  sbhicau  enqual  rosari, 
0  ache  taxan  ei  magari 
La  honur  de  biars  perfin. 

Luvres  d'uaul  e  scudadurs 
200  Semazzan  buc  en  Iur  lavura. 
Vegrian  tard  e  calan  baul ; 
Sepervesen ,  toch'ei  schaian, 
Laa  Iur  fridas  curdar  laian, 
Siuan  pli  de  freid  che  caul. 

205  Laa  tisaonzas  e  schnadrinaa, 
Quei  ch'ei  giuvnas  ein  schi  finas 
Ch'in  ciiu  fliss  sto  bein  uardar 
Ded  enconoscher  ord  dunschallas, 
Ellas  van  reschdond  nuviallas, 

210     Ch'ei  pudessan  tgunsch  spargnar. 

Da  quels  stans  tgeinin  dei  prender 
Qual  ei  megliers,   quäl  ei  menders 

Sai  jeu  buc  compleinamein. 
E  per  buc  mevaez  confunder 
215  Gliauter  on  vi  jeu  responder, 

Buna  notg  e  duruii  bein. 


Christian  Fidel  Hansemann 


185 


Las  Schiibas  Scheu 
(Inedituo)  nach  dem  Autogiaphe  des  Verfassers.) 


Tadlei  Sur  Meister  da  canzuns, 
Ca  feheis  ciin  bien  ni  fchliats  ni  buns 

en  tut  il  Vatterland. 
Schei  fta  dunschallas  en  lur  grau! 
5  Quei  ei  zun  buc  il  vies  quitau, 

ni  descha  a  vies  ftan. 

Buca  mai  phisonomist, 
Sunder  in  ver  practicbist 

po  fchi  bia  declara, 
10  Ca  el  grad  leu  ad  eis  ves'  en 
Grad  sa,  tgiei  femnas  han  el  s6n 

a  tgiei  ia  van  a  ik 

Sch'ei  vefsen  giu  basens  fchi  gron 
Buach,  ellas  gues  enflavan  fchon 
15      feuz  ir'  ad  encuri ; 

Avnnda,  ch'an  cun  quei  cunfacht 
A  fan  exprefs  fin  quei  tut  wacht, 
fa  cat'ei  oz  il  gi. 


Sehe  cautfchas  ellas  han  fardau, 
20  Cha  vevan  fried   grad   fc'in  barsau, 

quei  iiuot  da  fchmarvegliä. 
Bachman  a  cautschas  fried  ha  dau 
E  Hansaman  las  ha  purtau 

quei  ei  la  gloria. 

25  Jeu  visel  vus,  mei  enpau  pleuu; 

Dil  tut  buc  enblidei  mileun; 
cun  bien  fchei  la  caddi 

Jeu  visel  vus,  fco  bien  amitg, 

E  habiteschel  en  in  vitg 
30      fi  fü  ne  fut  Ladj. 

Per  fchar  a  vus  tut  la  honur 
Da  fä  ne  buc  quella  favur 

la  leggia  lasch  e  vus; 

Vies  manegiä  da  declarä, 

35  Api  fcha  fta,  ne  eunc  da  fa 

Daviert,  ne  er'  discus. 


CHRISTIAN  FIDEL  HANSEMANN. 


(Ineditura 

[f.  41a]  Tadlai,  Signiuis   della  Cady, 
Tadlai,  tgei  jeu  avus  vi  gir; 
Tadlai,  fcha  vus  leis  rir; 
Tschei  gi  vein  Treis  dunfchallas  viu, 
5  che  vignieven  de  Murifsen  giu, 
in  um  per  encurir. 

[f.  41b]  Plaif,  Veila,  Cutubel  a  Rumein, 
Vatits,  Vignoing  ad  er  Lumbrein 
Han  ellas  visitau. 
10  Tut  quei,  ch'a  displischiu  ami, 
ch'ellas  han  ftuju  bargir 
e  zun  nuot  ver  enflau. 

Mo  ellas  han  seconsolau 
cun  in  infchin  mai  pli  catau; 
15  vus  vegnis  a  Ichmervigliar. 

anfiont  caultschas  de  Hansamaü, 

che  fueravan  de  Bachman, 

la  Leaua  han  fchau  leu  curdar. 


Caiiznu  de  Spass. 

nach  Ms.  Co.) 


La  veglia  de  quellas  ha  plidau, 
20  ei  freda  meglier  ch'in  barsau, 
Vigni,  lein  dar  in  betsch, 
a  nies  Spiegel,  a  nies  dulsch  regiert, 
quei  ei  nofsa  Troft  e   nies  confierl, 
dilg  leitg  nies  char  Tschet. 

[f.  42»]  Las  caultaschas  vein  nus  d'engratiar 
nies  legerment  a  nies  beinftar 
de  Noitg  et  era  de  gi. 
las  autras  han  quei  confirmau 
ad  aung,  mei  fch'il  Signur  fufs  ftaus, 
30  han  tutas  clomau  si. 

Vus  vefses  forza  er  pli  Ich  er, 
Sin  quefta  historia  de  faver, 
Tgi  nofsas  biailas  en. 
Mufter  a  Trun  an  duos  fchandrau 
35  La  Tiarza  ha  plaif  il   meins  Tezau. 
Stai  fi  leger  e  durmi  bein! 


m(3  (Jbristiau  Fidel  HaDSemann 

Oraziuu  panegyirra  sio  la  fiafta  de  8.  Placi,  e  S.  Sigisbert,  per  gPon  1809. 

(Ineditum  nach  Ms.  Sp.) 

[f.  3']  Igl  altifsim  Diu  ha  t'orraau  nofs  dus  Ös.  Patruns  per  nies  bien,  l'ins 
uomnadamein  S.  Sigisbert  per  mufsar  ed  edificar  con  termeter  el  en  nol'sa 
5  alura  pagauna  tiara;  l'auters,  noninadamein  S.  Placi,  per  fuondar  ils  fes  Ss. 
mufsamens,  e  per  dar  a  nus  igl  exempel  de  la  fontgia  imitaziun,  e  de  la 
ftateivla  perfeveronza  enten  il  bien.  Dieus  fez  ha  conliderau  quellas  duos 
Ss.  Creatiras  fco  l'ovra  compleina  de  la  fia  S.  Grazia,  fhinavon  ch'el  ei 
quel,  che  inaina  ils  peis  de  fes  Servients,    cur  ch'ei  quorreu  per  la  via  de 

10  la  venit,  ed  el  ei  quel,  che  fiigia  lur  liouugas,  cur  ch'el  benedefha  fiu 
S,  Nom :  el  arva  lur  mauns,  cur  ch'ei  rafan  ora  almosna;  el  finalmein  eu- 
plenesha  lur  cors  de  refarziuns ;  ed  eis  feconfumefhen  d'il  fiug  de  la 
carezia,  e  fefurdaten  fenza  teme,  ni  fnavur,  fco  S.  Placi  a  tut  la  furia  dils 
Hentgiers  ad  a  tut  la  horur  dils  torments. 

15  La  S.  Religiun  veramein  incompatibla  cun   caufsas  terrestras  e  carnalas 

venerefha  niginas  ribezias,  e  niginas  grondezias  [f.  3**]  auter,  ca  quellas, 
che  han  mo  Diu  per  object.  De  lau  ven  ei,  che  la  natira  ei  adina  en 
contradicziun  cun  la  grazia,  e  ch'ils  defideris  d'ils  vers  fideivels  Christgauns 
han  nigina  relaziun  cun  ils  defideris  mundauns. 

20  Nofs  dus  Ss.  Patruns  ein  in  viv  exempel  de  quei ;  fuenter  haver  ban- 

donau  lur  famiglia  lin  tiarra,  vivevan  unicamein  per  defigniar  il  pievel,  e 
per  mufsar  ad  el  ch'ei  fei  nuot  aschi  defidereivel  nuot  afhi  grou,  ed  afhi 
perfeitg,  fcho  ils  fcazis  de  la  grazia. 

Ah!  fh'ei  fufs  pufseivel  de   clamar  neunavont  las  Olmas  de  tuts  quels, 

25118  quals  han  enconofhiu  eis,  ed  ein  vivi  cun  eis,  fche  vignefsen  ellas  a 
dar  perdeitgia,  che  lur  fpert  era  adina  rentaus  vid  il  fpert  de  la  religiun, 
che  lur  cor  era  adina  unius  cun  il  cor  de  (de)  Jefu  Christ,  e  che  tut  lur  per- 
funa  era  la  pli  uiva  expreffiun  de  la  carezia.  Per  confequenza  buca  fefmar- 
vigleien,   fche  tut  il  mun    era  en  lur   eigls  buc  auter,    ca  fco  in  graun  de 

30falin;  fh'ei,  per  contentar  ils  defideris,  ftueva  buc  efser  in  mun  tut  in- 
telectual  e  divin;  e  fche  la  lur  comiferaziun  feften[f.  4»]deva  buca  für  tut 
las  creatiras  humanas  fenza  exfepziun:  Adumbaten  eis  ei  vegniu  faitg  ad 
eis  proposiziuns  de  ribezias  e  de  gloria  de  quest  mun ,  mo  tut  quei,  ch'era 
buc  en  Diu,  e  compigliau  en  fia  providenza  e  vush,  pudeva  buca   conten- 

35  tar  lur  atenziun.  Ed  en  quei,  mes  cars  auditurs,  vus  fieren  eis  avon  cun 
nioda  la  pli  ferma,  la  nofsa  fventirada  indeferenza,  ed  infenfibilitat,  per 
ils  beins  celestials,  fhinavon  che  vus  faveits  per  memia,  che  nofsas 
afecziuns  ein  la  pli  part  mo  carnalas,  e  mundanas,  e  fh'ei  fhabegia  ed 
ariva,  che   nus  recurin  tier  Diu,  fhe  devent'ei  favens  pli  per  difa,   ca  tras 

40ina  vera  e  fhubra  carezia  tier  el. 

Nus  fugin  en  in  cert  grau  il  fuprem  Diu,  en  il  quäl  nus  respirain,  e 
tras  il  quäl  nus  existein,  per  quorer  precipitadamein  viers  ils  objects,  ch'el 


Glienart  Balleta 


187 


fcamonda.     Gie  nus  divinifain  per  fin  biaron  creatiras  fenza   ftrusch  pater- 
tgiar,  vid  il  Creatur.  — 

Ah!  fhe  jou  pudefs  far  comprender  vus  avunda  las  rihezias  infinitas, 
las  qualas  quei  gron  Diu,  il  quäl  vus  flii  [f.  4a]  maneivel  amblideits, 
dispeusa  ora;  fhe  jou  pudefs  meter  or  las  imenfas  confolaziuns,  ch'el  dat  a5 
fes  amitgs;  e  legi  ora,  e  fhe  jou  pudefs  musar  a  vus  tut  il  bien,  d'il 
quäl  el  ei  la  planezia,  e  la  fontauna,  Iura  vegnifses  vus  ina  gada  ad  en- 
conofher,  che  gliei  nigin'  autra  ventira,  ca  quella  de  furvir  agli  can 
fideivladat. 

II  Christgaun,  fco  gi  S.  Augustin,  croda  de  '1  mal  el  pir,  fco  ch'el  felai  10 
deven  d'il  dil  ver  Diu,  fia  glifch  ei  ftgiradegna,  fia  vita  ei  ina  vera  mort, 
e  fia  exiftenza  ei  in  Nuot.  — 


GLIENART  BALLETA. 


Poesias. 

(Nach  Ms.  Ch ) 


[f.  11»]  Vus  che   cun  has  e  garmifchia 
vivis  fil  mund, 

veigias  adaig;  gl'  ei  buc  afchia 
quei  deffcha  buc  zun! 
5  Cun  il  cor,  pleins  has  a  scuidonza, 
pudeis  vus  rir. 

Ach  per  davons  ei  quei  l'ifonza. 
Mo,  CO  leis  murir;  mo,  co  leis  raurir? 

La  Naufcbadat  ei  adina  pinada 
10  de  cavar  or'  ils  eigls  a  tuts, 

a  tutt  il  fiu  tifsi  eis  ella  Surdada 

Sin  giuvens  a  veigls. 

0  ve!  tgei  Ichand!  eifei  pufeivel 

de  fuenter  gir: 
15  Nu8  vein  de  render  quin  Schnueivel, 

nus  ftuein  murir!« 

Sch[e]  mintgin  niiraa  en  fia  fcadiala 

fenza  auter  quitau, 

fche   fus    il   fiu   proxim    eigl    meins 

quella  uriala 
20  gie  en  fiu  grau; 

mo  il  Demuni,  quei  Naufcha  Spert 

tenta 


a  ven  mai  gir, 

ch'  en   fias   cadeinas    el  vus   ferton 

Renta, 
vu8  vels  de  murir. 

25  Per  spira  ifonza  meis  en  bafeilgia, 

tgei  ei  il  vies  maret? 

E  mo  per  cufeida  prenden  penetienza; 

quei  ei  il  pli  fchliet; 

de  vos  puccaus  veis  Richla  nagina; 
30  ni  zun  mai  giu, 

de  perdunar  a  viver  perina; 

mo  CO  leis  murir? 

In,  che  da  tiaras  jastras  ariva, 

ei  baul  fut  ils  denfs 
35  in  dueva  ver  faig,  ei  ftau  or  la  crida, 

enqual  mazamen. 

Mintgin  lagigiava,  Nagin  turpiava, 

fcbizun  da  mintgir, 

l'onur  d'engolar ,  nagin  fchanigiava; 
40  mo,  CO  leis  murir? 

[f.  1  i^]  Mo  nua  ei  quei,  che  l'onur  refenda, 
cur  che  el  la  priu? 


188 


Gienart  Balleta 


acb,  per  leider,  quei  mal  na  daventa; 
pauper  Schuviu! 
45  CO  vul  po  mai  a  Diu  relponder-, 
ni  tgei  vul  gir? 

von  fiu  tribunal  l'tos   ti  Relponder; 
ti  bas  de  murir! 

Tgei  veis  per  pagaiiia,  cur  vus  ceu 
navenda 
50  Stueia  spartgirV 

Las  petras  peinas  ei  tutt  vofsa  Renda, 

che  veis  da  murir-, 

quei    ei    la    pagaiiia    dellas    malas 
leungas, 

che  hau  faig  Sentir, 
55  cun  morder  a  punfcher,  e  trer  fcho 
zeu[n]ga8 

avon  che  murir. 

Dueis  bein  tatlai  la  lelcha  diviua, 
et  eung  Suondar 
Sco  el  perdunar,  a  viver  periua 
60  e  buc  Sengular, 


Sei  bein,  ne  honur,  che  el  dat  Hn  tiara 
gie  mintgia  gi, 

vivan  perina;  calei  de  far  uiara! 
Nus  stuein  murir! 

65  Freitgs  a  flurr,  che  dat  fin  Tiara 

vurdeien  in  queft; 

e  buc  fenza  9chrupe(r)l  de  Cunzienzia, 

mei  tras  pertut! 

Gie  per  fagir  eis  ei  buc  maneivel 
70  de  reftituir 

in  don,  ch'  ei  faitg  alchi  fchnueivel. 

Nus  ftuein   murir. 

Ladernefcb  sut  rigel  a  fiara 

ei  buc  fchi  puccau, 
75  Sco  de  prender  ila  beins  della  tiar[a], 

ch'  ei  buc  en  sarau; 

Sei  enten  Sagar,  ner  ir  tras,  ne  lena 

u  freigs  malmadirs, 

che  biars  legegian,  de  prender  ma- 
negen  ? 
80  Mo,  CO  leis  murir;  mo  co  leis  murir. 


IL 

(Nach  Ms.  Gi.) 


Scadin  fetschi  per  fen 
Sin  quest  mund   faulzs  et  enganus! 
L' ei  pleins  de  enganaments; 
Leider  Savein  er  nus; 
5  Che  quei  fei  v6r,  ei  bein  de  crer, 
Ch'  ei  fei,  ch'  ei  fei ; 
In  mal  fehl  gron,  che  va  vinavont 
Gli'  ei  ne  verdat  ne  ffi. 

11  Stand  Spiritual, 
10  Quei  ei  pli  fointgs  a  pH  perfeitgs; 

Nagin  ei  adual :  l'ei  surnies  intelleitg. 

Seh'  in  dat  adaig   en  tut   lur  faitgs. 

Seh' en  quels;  Seh' en  quels 

Enter  efsai;  contens  en  mai, 
ih  Seh'  in  gie  des  tut  ad  eis. 

Ilg  Oberkeit,  quei  fa 

Siu  Sarament  sut  tschiel  aviert, 

Fu8  me  glier  biaras  ga,  ch'  ei  vefsen 

mairetsch : 
Ei  salvau  nuot,  ei  rumpentut, 
20  Ei  van;  ei  van. 


Buc  en  Parvis;  jau  quels  avis; 
Bein  uarden  quels,  che  fan! 

Glieibiars  signurs  tou  grons, 
eil'  an  rauba,  pli  ch'  ei  pou  dovrar; 
25  Ei  quenten  de  melli  ons  silmund  ristar, 
Ei  en  zun  ftrengs  de  trer  ils  ciens 
Dilg  pur,  dilg  pur; 
Per  quels  ftuer  dar  a  contentar 
Pon  vefs  salvar  la  honur. 

30  Ils  babs  e  mumas  lain. 

Ils  lur  aflfons  far  tgei,  ch'  ei  plai. 

Duefsen  bein  tumer,  ch'els  vegnian 
lavagai; 

Stroflfegiau  buc,  turzegian  nuot 

Ilg  mal,  ilg  mal, 
35  Ei  fton  dar  quen  a  Diaus  pufsent, 

Avont  ilg  tribunal. 

Vus  giuvens  e  matauns! 
Che  carscheits  si  enten  la  tiur, 
Salveit  quella  biars  on,  a  buc  per- 
deit  l'honur; 


Raport  dils  Deputai 


189 


40  Quei  scazi  giond  buc  fri  avont 
Ilg  mal,  ilg  mal; 
Ilg  vies  tschupi,  quel  iinfri  si 
Agii  Bab  Celestial! 

Las  viauas  en  sagir 
45  Enten  in  ftand  de  compafsiun. 

Diaus  vegli  ad  alias  benadir, 

E  dar  confolaziun ! 

IIs  vofs  Marius,  che  Diaus  ha  priu, 

Ha  priu,  ha  priu. 
50  Sehe  dueis  rugar  e  doraendar 

Per  grazia  furengiu! 

Affons  en  giuvens  dis, 
Ch'  en  senza  macla  de  puccau, 
Quels  han  ilg  Soing  Parvis, 
55  Sco  Chriftus  ha  plidau: 
Sei  es  prudents  et  inozeiits, 
A  prus,  a  priis! 


Figiei  buc  puccau;  gliei  scomendau! 
A  seies  devozius! 

60  Gliei  biars,   che   sadatten  or, 
De  elser  en  ftand  de  paupradat 
E  dien  quei  buc  de  cor,  ei  gliei  buc 

la  verdat. 
Duefsen  l'tar  a  sevivintar 
Cu  '1  lur,  cu  '1  lur! 

65  Ei  fan  quei  buc,  et  en  pertut 
Avont  ilg  esch  dilg  pur 

Tuts  stans,  ch'il  mundpo  ver, 
En  pleins  de  lefts,  enganaments. 
Leider  duein  nus  crer,  che  quei  fei 
la  verdat, 
70  Che  quei  seiver,  sagir,  pilver, 
Ch'  ei  sei,  ch'  ei  sei. 
II  mal  schi  grond,  che  va  vinavunt, 

Gliei  ne  verdat,  ne  fei. 

Finis. 


RAPORT  DILS  DEPUTAI  DE 
LUMNEZA. 

[Raport  dils  Deputai  de  Liimueza.] 

(Ineditum  nach  Ms.  Lr.) 

Ault  Honorau  Sig''  5 

Laudaman,  et  Ludeivel  Cufseigel  e 

Cumin  de  Lumneza! 
Cun  gronda  Triftezia  e  Dolur  vein  uus,  vos  Deputai,  Ituiu  udir,  che 
ia  radunonza  digl  ftand  hagig  fatg  en  quei  liung  Temps  paug  u   nuot  De 
valer.     Danunder  dariva  quei  tut?    auter  che  da  faulzas   expofitiuns  dellas  10 
Caufsas,  che  ein  vignidas  concludidas  a  Cuera;    danunder  auter?  che  dala 
Scuidouza    ragischada    enten   igls  Cors   digls    ariftocrats,    igls    quals  Schon 
Sin  la   biala   antschata   rievan,    che    nus    auters   mafsen  ä  Cuera  Sco  tonts 
affons,    Cun  Speronza,    che    nus   turnafsen   bein    gleiti    Cun    in   bien    lava 
tgiau,    a  Cun    igl    nas  Liung,    Cun    Speronza    che    Scha    nus    turnafsen    en  15 
(juella   moda    nus   duefsen   a   ftuefsen   vigni    ftrofiai    da    nies   lud :     Cumin 
fez;   aber   ufsa   chei   an   viu,    che  las   fitschentas    ein   pafsadas  bein:    quei 
ßi,    cura   che    nus    vein    fuenter    vies    Camond    fez,    fatg    giuftia    ancunter 
c[uels,  che  an  faliu;  Suenter  che  nus  vein  pagau  giu  in  deivet  della  Cafsa 
ie  pafsa  54000  R.  melli  Risculdis,    Suenter  che  nus  vein,    Sur  ver  pagau  20 
;iu  igl  Sur   numnau   deivet   della  Cafsa,    quella  mes    en    ftand,    chella  po 
3ung  ufsa  praesentameing  ver,  Senza  igl  Capital  de  engelland,  forsa  35000  R. 
Ja  bien;  Suenter  che  nus  vein  aviert  la  porta  a  nos  unterthoners,  de  Con- 


190  Raport  dils  Deputai 

parer  a  meter  avon  a  lur  Prenzi  las  lamentischuns,  chels  vefsen  ancunter 
no8  officials,  digls  quals  igls  biars  an  giu  fatg  Tiranias  Schnueivlas  an- 
cunter uos  unterthoners;  Suenter  che  quels  an  anflau  giuftia;  Suenter  che  ! 
lur  Tirans  ein  vigni  ftrofiai ;  Suenter  che  quels,  igls  quals  vevan  Surpafsau  | 
öa  rut  las  leschas  a  Tschentaments  fundamentals;  Suenter  che  quels,  che  i 
vevan  Taniu  Sut  a  bucca  Schau  Carschentar  igl  zoll  appalto ,  Suenter  che  i 
tuts  quels ,  che  an  da  nies  Saver  giu  Surfatg  Sin  in  grau  ne  gliauter,  i 
Suenter  gravezia  digl  falamen  an  Survigniu  lur  ftrofs  a  Ciftigs;  Suenter  j 
che   nus    vein   per    bein  Itar    della  Patria   mes  Si    biars   a   buns  Tschenta-  i 

10  ments ,   digls  quals   la   pli  part   ein  da    vus  Sezi    a  da  tuts    auters  Cumins  i 
vigni  approbai;    Sehe   tgi  vul    nus  inculpar  en  quella    moda?     Tgi  da  vus  i 
vul    gir,    che    nus   vein    rut    igl  Capitulat?    Tgi    da   vus  vul   gir,    che  nus 
veien  tucau  a  offandiu  igls  dreigs  digl  Signiaradi  da  Razen?  igl  [f.  1*>]  ei 
la  verdat;   nus   vein  anvidau   tuts  quels   unterthoners,    che  vefsen    anquala 

15  lamentischun  ancunter  lur  Tirans,  ancunter  lur  perfequitaders,  quei  vul  gir, 
ancunter  nos  raalgiefts  officials;  avon  tgi  dueven  quels  paupers  purs  da 
Valtrina  Conparer  a  lameutar?  auter  che  avon  lur  Prenzi,  auter  che  avon 
lur  Souvarain ,  auter  che  avon  lur  bab ,  igl  quäl  in  prenzi  dei  a  Ito  efser 
a  fes  unterthoners,  fco  in  bab  da  fes  affonsV    dueven  eis  Selamentar  avon 

20  lur  obricgkeitsV  cura  che  lur  lamentischuns  eran  directameing  ancunter 
Particulars  officials  da  nofsa  Tiara?  Na!  quei  fus  ftau  ancunter  tuts  dreigs 
a  rischuns,  a  non  pufseivel}  Sehe  eis  velsen  giu  lamentischuns  ancunter 
Valtrinaschs,  a  Sehe  nus  vefsen  eis  fforsau  da  vignir  ora  avon  nus  a  Sela- 
mantar  avon  nofsa  Dartgira,    Iura  vefsen   nus  faliu ,  Iura  vefsen    nus  rut  a 

2Bviolau  igl  Capitulat;  aber  quei  ei  bucca  daventau ;  cun  tut  fche  ei  quella 
tgisa  de  ver  rut  igl  Capitulat  tutavia  faulza.  tucont  tier  igl  ver  oflfendiu 
igls  dreigs  digl  Signiaradi  da  Razen,  rispondein  nus,  Sco  Sisura,  cura  che 
vischins  da  quei  Signiaradi  an  dispetas  denter  eis,  a  Sehe  lins  ne  lauters  da 
quei  Signiaradi    haves    fatg   enqual  falamen    ancunter   igls  Dreigs    da   quei 

30  Signiaradi  ne  ancunter  particulars,  Sehe  Iura  ei  igl  kein  Sckelmeifter,  aber 
Sehe  particulars  da  quei  Signiaradi  havefsen  faliu  ancunter  igls  fundamen- 
tals  Tschentaments  a  leschas  dellas  3  Ligi[a]s,  sehe  an  quels  da  quei  Signia- 
radi nuota  pli  bia  dreigs  che  in  auter  Cumin  u  Signiaradi,  Sonder  fton  ftar 
fut  la  bitgieta  da  Cuminas  Tiaras.    Vilzek  garegia,  che  igl  Capitulat  vegni 

35  observaus  da  nus;  el  aber  ha  paug  quitau,  fco  el  dues  ver,  che  igl  Capi- 
tulat vegni  era  observaus  a  mantanius  da  nos  unterthoners;  el  gi,  che  nus 
veien  violau  igl  Capitulat,  nua  che  igls  unterthoners  han  fatg  quei,  igl 
Kaiser  ei  Schutzherr  digl  Capitulat,  a  ei  obligaus  de  mirar,  che  igl  Capi- 
tulat vegni  observaus  a  mantanius  fchi  bein  dals  unterthoners    sco  da  nus. 

40  Vifzek  dei  mufsar  fi,  fche  el  fa,  neua  ne  Co  nus  veien  ent  igl  Capitulat, 
CO  a  en  tgiei  muda  nus  veien  violau  a  ofFendiu  igls  dreigs  de  ratzen,  el 
gi  che  feigi  ftau  da  quels  enten  la  deputatiun ,  che  agig  ancuriu  de  fefar 
Rechs  giu  Cuera;   jeu   garegiel    che    vilzeck   numnig  quels,    igls   quals  an 


ehrest  Glianard  Arpagaus  191 

ancuriu  de  fefar  rechs,  finaquei  che  quels  vegnien  ftrofiai  fuenter  lur  marets, 
fchei  an  furfatg.  Teregordi,  o  Luraneza,  che  Ti  eis  ftada  la  Cnxua,  vevas 
la  paltnä  de  giuftia  enten  meuu;  Ti  eras  quela,  che  as  dau  la  autschata 
da  rumper  Lefts  a  ranks  della  nauschadat,  della  angurdienscha  da  reger 
fin  tuts,  da  far  giuftia  eun  quels,  che  an  faliu ;  ufsa  aber,  sehe  vus,  o  brafs  5 
a  gallants  vischins  de  Lumneza,  leis  meter  tut  fut  fura,  quei  che  nus,  vos 
Deputai,  vein  fatg  per  bein  ftar  della  antira  Patria,  fche  paupers  vus, 
paupers  vos  aflfons,  pauper  Ti,  o  Luraneza,  fche  Ti  te  surveschas  de  las 
faulzas  caplicatiuns  de  grons  Signiurs,  für  igls  fatgs  Concludi  k  Cuera,  vul 
efser  libra,  o  purschaniera,  legi  ora  quäl  che  para  a  ei  en  fefez  pli  bien,  10 
quäl  che  para  pli  nizeivel  per  tei  a  tiu  vignir  fuenter. 


CHREST  GLIANARD  ARPAGAUS. 

[Brefs.] 

I. 

(Ineditum  nach  dem  Autograph  des  Schreibers.)  15 

[f.  1»]  Carifsims  Conpatriots 

Amitgs ! 
Jeu  vai  la  honur  de   avus  far    de  Saver,    che   nofsa  Ligia  Seigi  Cun- 
pleina  dano  Calanka^  La  Ligia  dellas  diesch  dartgiras  ei  Cunpleina,  quella 
da  Cuera  bucca,  Engiadina,  Surseisa  romontscha,  a  Bergung  ein  eung  bucca  20 
vigni,  aber    per  Cuolpa    digls  Caus.     giu   a  Rihenau  vefsen    ei    a  nus  fatg 
Tata,  Sehe  nus  vefsen  voliu   rischeiver   cun  da  beiber  a  de   migliar,    aber 
nus  efsen  ftai   pli  garmadis  en  quei  grau,  che  Sco  ei  veven  manigiau.     La 
gronda  a  principala  mira   digls  Ariltocrats  fus,    de    meter   denter   igls  De- 
putat Disuniun,  per  vignir  ton   pli  maneivel  a  lur  intenziun.     Oz  vein  nus  25. 
faitg  ina  gronda  a  Solemna  fiafta  ora  Sin  la  quadra :  in  Saramen  Sut  Ciel 
aviert,  en  praeschientscha  digls  Signurs  Congrefsifts,  de  400.  Deputai,  a  de 
in  nondumbreivel  Pievel ,  per  taner  Si  dretg  tutas  Leschas  a  Statuts  della 
tiara.     Cronthal,  Vervalter,  et  minifter  deigien  efser  ord  la  tiara.    igls  en- 
prems  dus  pergues,   pertgiei    fin  Sa    nigin.      Sin  quei   vein    nus  dau   a  igls  30 
Caus  [f.  l**]  in  Scharf  Camond,  de  revocar  a  Casa  tuts  quels  che  an  rigiu, 
ne  regien  praesentameing,  a  che  fufsen  ord  la  tiara,  a  quels   aber  che  ein 
a  Casa  de  bucca  absentar.    igl  auter  ina  autra  gada. 

Jeu  Reftel  Cun  Salidar  tuts  in  a  Scadin  igl  vies  fideivel 
Cuera  id.  22.  Mars  Chreft  Glianard  Arpagaus      35 

1794.  Actuarius  della  Deputatiun 

De  Lumneza. 
Quefta  bref  figiei  legier  Si  avon  tuta  la  Vischneunka. 


192  ehrest  Glianard  Arpagaus 

II. 
(Ineditum  nach  dem  Autograph  des  Schreibers.) 

[f.  1*]  Cars  Geniturs! 

fidel  a  ier  sera  purtau  a  mi  voffa  bref,  ord  la  quala  jeu  pofs  ver 
5  vies  gron  gargiamen  da  ver  mei  a  Casa,  beiu  bugieu  les  jeu  vignir,  aber 
la  Seffiun  generala  a  Decretau,  de  schar  ftar  tuts  ensemblamein  per  quella 
frida,  aber  Con  gig  eisei  bucca  fatg  ora.  igl  Pli  smaladiu,  che  nies  Cumin 
a  tarmes  tier  davard  igls  24.  Pungs  ha  fatg  ina  gronda  zanur  bucca  sole- 
tamein  a    aus  Deputai ,   sonder   era   a   igl  Lud.  Gumiu,   igl   quäl  era  ftaus 

10  antroken  uffa  la  flur  a  la  Cruna  digl  Patriotifmus.  vus  veis  gie  angierau 
igls  4.  Pungs  vegls,  quels  24  Pungs  nofs  ein  nuot  auter  che  Declaratiuns 
digls  4.  amprems  Pungs,  igls  quals  eran  fetg  obscurs  a  nonintilgienteivels, 
schei  a  mi,  tgiei  fretg  porta  in  beft  senza  roma,  Con  bein  va  in  Gar  senza 
rodas,  aschia  eran  igls  anprems  Pungs  igl  beft  bunamein  senza  fretg,   sa- 

15  migliontamein  ein  quels  24  Pungs  u  Declaraziuns  novas  la  roma  che  vegnien 
a  purtar  fretg,  sehe  ellas  vegnien  observadas.  jeu  schmarvegliel,  che  nies 
Cumin  a  bucca  pli  che  ton  Confidonza  sin  lur  Deputai,  gie  cun  gron  miu 
Displischer  fto  jeu  udir,  che  igl  Cumin  a  tonta  Confidonza  vid  las  man- 
zegnias  suffladas  si  da  mintgia  Scrog,  Creschentadas  da   mintgia  viandont, 

20  multiplicadas  da  Ariftocrats  smaladius,  che  anqueran  nuot  auter,  [f.  1^]  che 
far  vignir  igls  Cumins  in  davos  gliauter,  aber  lur  lavur  veu  ad  efser  Senza 
fretg,  gie  eis  vegnien  a  Survignir  la  dueivla  paga  Suenter  lur  marets.  Ceu 
tarmetel  jeu  la  litania  nova  digls  Soings  che  ein  eung  bucca  enten  Ciel? 
Vahtmeifter  a  Comifsari  vegnien  ansi  per  mirar  co  ei  seigig  ftau  puffeivel 

25  che  nies  Cumin  a  bucca  approbau  quels  24  Puugs ,  sehe  igl  Cumin  pur  a 
fatg  quei  pafs  da  Sasez,  u  sehe  quei  ei  daventau  tras  munconza  digls  Gia- 
raus,  igls  quals  vefsen  duiu  explicar  quels  Pungs  clarameiu  ad  igls  purs, 
jeu  Creig  che  igls  davos  agien  la  quolpa  mai  eis.  Giadina  Sura  ei  pufpei 
en  ruaus  a  buns  patriots,  aber  quels  da  Roveredo  an  sadau  sco  bieftia  pervia 

30  della  electiun  per  la  Dartgira  nonpartischonta,  las  Parts  ein  schon  Citadas. 
era  igl  Bundspraesident  della  Ligia  da  Cuera  a  fatg  in  bück,  per  quei 
Ven  el  a  vignir  examinaus.  jeu  ves  era  marveglias  Co  ei  va  Cun  Gieri? 
Aug  Capitani  po  ver  buna  Sperouza  da  Survignir  la  pensiun,  a  jeu  vai  era 
speronza  da  Survignir  la  pensiun  da  in  Cronenthaler  dad  el ,    pertgieu  jeu 

35  meunglel  grad  ufsa  fetg  mal  jeu  Spetgiel  sin  rifpofta, 

Seies  denton  tuts  Salidai,  --  ad  era  quels  che  ampiaren  Suenter  mei. 

Cuera  ils  23.  Mag.  1794.  Chreft  Glianard  Arpagaus. 

NB:    jeu    vai    de    angrazgiar    avus, 

che  vus  veis  giu  la  buontat  de 

schar  saver  a  mi,  che  Luzi  hagig 

Survigniu  ina  mata  Cun    num 

Maria  Nesa. 


CanzuD  da  ia  Guerra  d'ilg  Culm  Dussera 


193 


CANZUN  DA  LA  GUERRA  D'ILG 
CULM  DUSSERA. 

Unna  Bella  Canziin  da  Ia  Guerra  d'ilg  Giilin  Dussera. 

(Nach  Ms.  Cm,  abgedruckt  in  Decurtins   Der  Krieg  des  Bündner  Ober- 
landes gegen  die  Franzosen,   p.  64.) 


[f.  59  b]  1. 

0,  Vus  mes  Chars  Grifcliunse, 
Cur  leits  Vus  ngir  pli  Bunse, 
Calar  da  far  puccau. 
Ilg  Senger  nus  Caftige 
5  Bein  Cun  Ia  Torta  sia, 
Sco  nus  vein  Meritau. 


Nus  vein  Saschau  sin  Schonzas 
d'ilg  Keifer  nofsa  Uftonza, 
C'el  Deigig  nus  gidar; 
10  Mo  vefsan  nus  Rugaue 

Bein  Deus  niefs  Reg  A  Cbiaue, 
Quel  ves  nus  parchirau. 


6. 

Quou  eis  El  lur  Vangieuse 
Cun  fes  piliets  da  fieuge, 
Atfchiet  A  Sagitar; 
Ils  nofs  ean  dai  anturne, 
35  Pilgiau  A  Ia  Radunda, 
Buc  ün  Pudieu  Mitfchar. 

[f.  60  b]  7. 

Mo  ün  Triep,  Ch'eran  Loufperas, 
han  udieu  nofsa  Canera 
Ad  ean  Dabot  fugi. 
40  Ils  nofs  Ean  dai  Suenter 
Cun  gronda  Breigia  A  Stenta, 
Antroc'  ilg  Culm  lou  Si. 


Tadleid,  Chei  ei  Daventa 
Üüa  Mez  Eamda  Cunafchenta, 
15  Cb'ei  ha  da  Sturn  tuccau; 
Ca  tut  Ia  Lgiout  Curevan 
A  tut  Anfemel  ngiva 
Bargind  A  Suspirond. 

[f.60a]  4. 

Quou  vein  nus  Bauld  Stuvieue 
20  Ir  ent'  ilg  num  da  Deuse, 

Ancunter  Alg  Anamig. 

.  Quou  tutta  noig  nus  Mavan 

ad  A  Muste  Rivavan 

Ün'  Hura  a  vont  Gi. 


25  Quou  ei  Vangieus  las  novas, 
D'ir  Ancunter  Als  franzose, 
Quou  vein  nus  Stuvieu  ir 
Bein  en  da  Dents  Vifchnaunca, 
bein  enten  üna  plounca, 

30  A  lou  Guardar  Vangint. 

Eomanische  Forscliungen  VIII. 


Cur  eis  Ean  ftai  füg  Culme, 
E'  ilg  Anamig  Savieult  Anturne, 
45  Antfchiet  a  Sagittar; 

Ils  nofs  Ean  Stai  fig  paucse, 
Anfaconts  d'ils  nofs  Custaue, 
La  vitta  han  Stuvieu  Dar. 


Mo  Denter  quels  C'ean  Staie 
50  S'ilg  Culm  d'ils  nofs  mazaie, 
Ha  ei  tuccau  Ia  Sort 
Ad  ün  Cunpoinget  da  Luvan 
Ilg  quäl  ei  ngieus  Sut  Sura, 
Quou  ei  Stau  Sia  Mort. 

[f.  61  a]  10. 

55  Filg  da  Chrift  Collenberge, 
Ilg  quäl  ven  numnaus  Deige, 
ün  tapfer  braf  schuldau, 
Ün  braf  vurigier  da  Guerra 
Tanieu  Cun  Sia  patria, 
60  Galgiart  hal  Samufsau. 
13 


194 


Canzun  da  la  Guerra  d'ilg  Culm  Dussera 


11. 
Char  Bab  A  Muma  mia, 
Ach  buc  Bargit  Afchia 
par  mei,  Nies  Char  Uffont, 
Ch'jou  Sund  A  fchi  Beause, 
65  A  veng  Schi  Cunfortause, 
Als  Oungel  Sund  Sum  'Igionts. 

12. 

0  Chara  sora  Mia, 
Par  mei  buc  Braig  Afchia; 
Mo  laude  Deus  par  mei; 
70  C'el  ha  ilg  tieu  Char  frare 
Giu  da  quefta  Matida  Mare 
Manau  en  Tschiel  tiers  El. 

13. 

0  Spufa,  pietigote! 
Jou  dunt  uls  pafsa  porte, 
75  da  tei  Cumngiau  jou  prend ; 
Mias  nozzas  vi  salvar 
Elg  Sal  celeftiale 
Cun  tut  Beaus  lou  si. 

[f.  61b]  14. 

Ufaa  Sund  jou  tschentause 
80  En  Tschiel  tiers  tuts  Beause, 
Perpetten  pos  jou  ftar, 
Spichiar  Sin  mia  Spufa, 
Cu'lgs  Aungels  Gloriufse 
pos  jou  mias  nozzas  far. 

15. 

85  Mia  olma  eis  ngida  Salva, 
Vafchcbida  Cun  RalV  Alva, 
Chei  veits,  mi  fcheit  parchei, 
Figeits  Sur  mei  Canera, 
Ta[r]geit  en'  na  Bafsa  nera 

90  A  Lamanteis  da  quei. 

16. 

Jou  hai  tut  Survanfehieue, 
La  Gliergia  Survangieue; 


parchei  Cumbreigias  ti. 
El  Conta,  mo  ti  Braigias. 
95  Cu'lgs  Aungels  pos  Cantare, 
quont  mal  Stat  quei  a  Chi. 

17. 

Deus  ha  ami  faig  grazia, 
Schau  ir  en  la  latezia, 
las  larmas  giu  Sfurschar. 
100  Chei  Spondas  larmas  pia; 
leits  bucca  ver  Afchia 
Mieu  Stand  Schi  glorius! 

[f.  62  a]  18. 

Char  Bab  A  Muma  mia, 
Mireit  ber  ont  afchia, 
105  Da  ngir  en  Tschiel  Lou  sil 
Las  nozzas  da  Schigiare 
Cun  Viefs  filg  femper  Chare  Stare 
A  Mai  na  Sasparchir. 

19. 

Schei,  Deus  ha  dau  A  prieue, 
110  Sieu  num  seig  banadieue, 
A  semper  cou  danvi, 
Ch'el  ha  tont  Bein  lugaue, 
niefs  Char  filg  ha'l  Spindrau 
Manau  en  Tschiel  lou  si ! 

20. 

115  0  Deus  Velgias  mufsare 
Mes  gis  Ad  er  Dumbrare 
da  puder  tont  pli  Beine 
Quei  Kunft  er  dad  Amprender, 
da  puder  quou  Suenter 

120  Morir  Beadameng. 

Amen.    Finis. 
A  Deus  Parful  Auda  L'Hanur. 


Diari  de  Berchter  195 

DIARI  DE  BERCHTER. 

[Diari  de  Berchter.] 

(Nach  Ms.  Be,  mit  Modiiicationen   der  Orthographie  abgedruckt  in  Decurtins 
Das  Ber chter'sche  Tagebuch,  Luzern  1882.) 

[f.  88 a]  Sin    la   Sonda    cliera   ils   4  d.  Maig^    Sco  ei  gliei  gieg,    ei  las    5 
forpoftas  deila  armada  de  frontsa  arivada  a  Trun.    udent  tals  a  quals,   che 
veven  era  giu  eii  enpau  il  Meun  ella  pafta  a  Mufter  de  (de)  depromover  la  re- 
belliun,  tument  (chei)cbei  vegni  era  für  eis  la  Malla  aura,  Sehe  bau  ei  Sel'surviu 
della  duna  dil  Peker,  la  qualla  ftuseva  far  Sco  protectura  et  ilg  Scbarfsan 
Ber,  et  per  compagnia  ei  la  Dunfcballa  de  Caftelberg,  figlia  [dej  Sig.''  Land, »'*'''■  10 
teodor,  tier  la  qualla  la  duna  dil  pecber  Senflava;    et  afcbia  mon  a  Trun 
tier  igl  Cumendan  dils  franzofs,    per  gbteiier  gratia  a   perdun  per  Mufter, 
figiei  Cuen,  cun  gtiei  cor  la  duria  rugava  per  quei  Line,  igl  quall  ei  vevan 
raurdigiau  Siu  um   eil  ina  talla  moda.    [f.  88*^]  Cbeia  a  igl  Cumendant  dau 
en  riftpofta    als    deputai,    cbei   vegni    bocca   brifcbau   a  mazau    degi   bocca  15 
vignir:  aber  de  Speras  era  igl  Meini,  de  urdir  la  reit  per  la  paupra  glieut, 
Sco  ei  gliei  era  daventau.     il  cumendant  a  faig  de  Saver,    che    nigin  degi 
fugir,  Sunder  ftar  a  Cafsa  et  dar  bien  norden  alla  trupa  cun  de   beiver  a 
de  migliar;    de  Speras   eifs  ella  duna   digl    beker   reftada   davofs    a  Trun; 
allura  a  ella  menizau  en  La  Supa  per  Mufter;    co  ad  en  gtiei  maniera,  a20 
gti  ella  ei  ftada,  vefsins  Suenter  eigl  Prozefs,  cbei  vigniu  faig  a  Cuera  cun 
igls  paupers  perfcbuniers  de  Mufter,  con  ella  agi  pudiu  efectuar,  Sehe  Diaus 
ves   bocca    rut   la  Corda    et    aviert   la    porta    Sin    in    auter    Meun.     denton 
eifs  ei  ftau  eunc  plys  buns  vifchins  dil  Cumin,  chan  era  faig  igl  uffezy  cun 
Sufflar  Sy  enconter  ils  paupers  vifchins  de  Mufter,  Sco  era  igl  numnau  Ber  25 
a  era    faig  Sco  in    auter  Giudas  Cun  Suflar,    Sco  in    vefsa    ort  Sefs  plaits 
ftufchai  ora  enconter  ils  perfcbuniers  de  Mufter.    [f.  89*]  Denton   ei  quella 
nova  vignida    en  Mufter,    ne    nigin   degi  Seapfsentar,    a    chei   vegni    bocca 
brifcbau  a  mazau,   a  tut  degy  reftar    a  Cafsa  Lur,   afchizun   che    biars  en 
vigni   turnentai,    che    eran    fchon  Sin    igl  cuolm  S.   Maria  et  a  Medell  cun  30 
lur  igl  pli  priuzipall ,    chei  vevan,    cudifshs    de  Cuens  a    bret    et  Scartiras, 
et  argienterias    a   raubas  Cufteivlas ,    chei   vevan  priu    cun    eis ;    en    turnai 
enavofs,  et  eunc  tier  quei  biars  an  zupau  nuot  zun,  tras  quei  cun  Schefchar 
Sin    plaits   Lifsheus    de    in  Cumendant   dellas    forpoftas,    Sco    igl  proverbi 
plaida:  gti  che  enpatsa  dil  franzofs,  Sendricla  Sigl  davofs.    tier  quei  vevan  35 
|uels  comifsionai,    che  eran    ftai  davofs,    u    per  Lur   aigna    auctoridat    ftai 
davofs,  et  boca  y  en  giu  cun  igls  auters  a  regullau  et  mefs  la  vefgtiadira 
de  quels  perfcbuniers  franzofs,  che  eran  Mordigiai  ora  aigl  Cruzifix,  en  ina 
Combra   ella  Clauftra    grat  Sper   la  porta   della  Clauftra,    che   era   tut   de 
seun  et  furada  (a)   a  tigliada  afchi  zun,    cbei  era  ina  Sgarfchur  de  mirar40 
Sifsura,  enftaigl  de  quella  metter  quella  ort  peis  u  dil  tut  brifchar  u  Metter 

13-- 


j^96  Diari  de  Berchter 

Coufch  ort  peis,    Sinaquei    chei   vegni  boca   ameuns  a  nigin;    [f.  89  b]  Ner 
Sehe  ils  comilsiouai  vefsan  era  faig  Cun  la  Vefsgtiadira,  So  ei  a  faig  cun 
ils  deners  et  rauba  della   glieut;    alura  fova   quei  Snueivell  Spiegel  bocca 
avon  ils  eigls  a  chifchun  de  tonta  ruina. 
5  Quella  Sonda  ton  trefta,  che  igl  pauper  pievel  Senfl[a]va  ella  faria  a 

Mel'sa,  vignien  las  treftas  Novas  en  Bafselgia,  che  tuts  ils  umens  Segien 
vintsi,  et  igls  franzofs  veguieu  enfsi,  a  tut  degy  fugür;  quei  ftau  ina  ton 
Inueivla  Nova,  che  biars  Levan  dil  tut  Se  defsperar;  a  perfuenter  ei  quella 
deputatiun  ida  a  Trun,  Sco  avon  ei  Scret;  biaras  perfsunas  en  reftadas  en 

10  bafselgia  et  faig  oratiun  avou  igl  Miracullus  vut  de  nofsa  doiia  dellas  Siat 
triftetias,  et  eunc  oz  igl  gy  datten  perdegtia,  chei  agien  viu,  che  Nofsa 
duna  agy  bergiu,  u  vit  la  Sia  miracullufsa  Statua  viu  Curdon  giu  larmas 
per  ina  enzeiia  dil  gron  ftrofF,  che  veva  de  Suendar  Sur  de  queft  mira- 
cullus tempel  et  Sur  Mufter,  Sco  gliei  era  daventau. 

15  [f.  90a]    arivon  Sin  igls  5.  de  Maig,   la  Dumengia,    Sin   igl  quall  gy 

era  la  Dedicatiun  della  Bafselgi[a]  Parochiala  de  S.  Gion  Babtifta,  ei  ftau 
la  davofs  fiafta  a  fchi  trefta,  A  Mefsa.  las  Diefs  ariva  la  trupa  franzofsa 
de  Executiun  enten  Mufter;  en  in  Momen  eifsi  ftau  pertiu  ora  las  poftas 
entuorn  antuorn  et  tsenclau  en  igl  vifchinadi  cun  fchuldada,   pleina  de  gretta 

20  a  vendegtia,  en  moda  che  Cuninagada  de  pertut  aiiavon  an  rutt  en  las 
cafsas  efshas,  chei  era  ina  Sgerfshur  de  udir,  cun  engullar  a  Sblundergiar 
a  teuer  cafsa  Suenter  lur  plifsher,  a  profonar  igls  Soings  tempels  a  Sontgias 
relliquias  a  Schi  zun,  chei  mai  ftau  enten  Mufter  igl  Semiglion  dilg  temps 
dil  Reig  Attille,  dils  Huners  efieu,  igl  quall  a  faigt  fcavazar  ply  cha  trenta 

2oRelligius  ella  venerabla  clauftra  de  Mufter;  allura  Sigl  meins  en  las  Songtias 
relliquas  dil  nofs  glorius  Soigns  patruns  ftadas  prefservadas  per  norden  dil 
Biau  Adelbert,  Avat;  igl  a  era  en  quella  ruina  a  perfsecutiun  endirau  igl 
Marteri  tras  la  Spada  de  quei  tiran:  en  quefta  ruina  aber  en  era  queftas 
Songtias  relliquas  vignidas  mefsas  en  tsendra. 

30  [f.  90'']  fin  quei  gy,  Sco  avon  ei  gieg,  a  igl  Gienerall,  che  veva  priu 

quater  ella  Abatia,  cheu  a  el  faig  vegnir  u  manar  tier  eil  ils  Munizipallifts, 
cun  far  de  Saver  et  a  Metter  Si  alla  Vifs.<^^  de  Mufter  in  branfchaz  de 
Diefch  Melli  francs  de  frontsa  enten  deners,  a  quei  en  termin  de  24.  uräs; 
Neua  che  ils  Municipt.    an  quei    dau   enten  riftpofta,    chei  veglien   far  tut 

35  igl  pufseivel;  aber  che  quei  Sapien  ei,  chei  Segi  ad  ells  bucca  pufseivell  de 
puder  rebitsar  enfemen  et  zen[za]  ina  guarda  Segien  eis  boca  Sigirs  de  puder 
ira  vinavon  a  muort  la  trupa,  a  plinavon  Metter  a  meuns  ils  inftigaturs 
della  rebelliun.  Neua  che  ils  franzofs  Saveven  fchon,  co  ei  era  pafsau  cun 
lur  glieut,    a  che   ils  perfchuniers  eren   vigni   mazai,   a  den  gtiei  maniera, 

40tonaton  an  ils  Cumdauts  empermez  de  bocca  brifshar,  a  boca  mazar;  aber 
nuott  Salvau  lur  empermifchun,  fu[n]der  faig  dar  igl  brandtfchaz  et  figl  Suenter 
duvrau  la  pli  Sgerfcheivla  tirania,  chei  han  pudiu  duvrar  cun  ils  [f.  91*] 
paupers  vifchins   de  Mufter,   Senza  avon  far  in  gieft    argumen,   co ,   a  gti 


Diari  de  Berchter  197 

Segi  l'tau  la  chifchun  de  quel'ta  rovina  u  rebelliun.  cheu  an  ei  faig  de 
Saver  agli  fcharfchan  Ber,  che  Sin  gliauter  gy  vegni  brifsliau;  et  era 
cumeudau,  che  eil  degi  far  de  Saver.  aber  Sco  quell  era  ftaus  uuott  de 
valier  en  auters  graus,  eifseel  era  ftaus  cheu  enten  quel,  Schon  la  Dumengia 
Sera  an  ei  rebitsau  ils  umens,  ton  Sco  ei  han  Survigniu  et  faig  manar  en  5 
ciauftra  et  mefs  a  ferm  enten  ina  ftanza.  la  Sera  an  ei  enflau  quella 
vefsgtiadira,  che  era  raefsa  giu  da  meun  Schibein  de  quels  perfcbuniers 
franzofs,  che  ereu  mazai;  allura  eren  fchulda  vigni  Sco  gtieuns  vietrics  a 
Schi  zun,  che  ils  offiziers  Sez  eren  ftrufch  Sigirs  della  vetta  a  muort  la 
gronda  rabia  a  gretta  della  fchuldada;  ei  era  ina  chaufsa  de  gronda  Snavur  10 
mo  de  mirar  tier_,  Nun  gyr  a  quella  paupra  glieut^  che  a  ftoviu  enprua  la 
Vendegtia  de  quella  Sort;  pafson  vinavon  quella  trefta  noig  |f,  BP]  vignien 
Neu  tier  quei  fventirau  gy  Sin  ils  6.  de  Maig,  che  era  la  fiafta  del  Mar- 
tiri,  che  Song  Gion  avengialist  vigniu  mefs  enten  igl  jelli  buglien  avon  la 
porta  Lattina,  Sco  igl  (igl)  quall  gy  Suenter  la  Vifs.*'*  de  Mufter  a  priu  Si  15 
de  Mufter  a  priu  Si  de  far  firau  per  boii  per  ina  perpettua  Memoria  a  tuts 
vifchins,  che  vegnien  Suenter.  et  per  engratiamen  et  per  Sufragi  dellas 
paupras  olmas,  che  an  fin  quei  gy  piars  lur  vetta  enten  quella  vendegtia 
duvrada  Senza  fundamen  a  giuftia  enconter  las  perlsunas  inozentas  et  mai 
ftadas  Sin  la  mendra  caufs'  en  Cuolpa  de  quella  inventada  rebelliun  en-  20 
conter  la  trupa  franzofsa. 

La  dameun  bein  merveigl  eifsei  vigniu  dau  igl  Cumon,  che  igls  vifchi- 
uadis  degien ,  gti  che  agi  S.  h.  Cavals,  degi  manar  neu  tier;  et  alura  an 
ei  priu  giu  igls  deiiers  della  cuntributiun  quei,  chei  han  pudiu  rebitsar,  et 
era  priu  S.  h.   vachas  et  antra  argentaria  lien.  25 

la  Vifs.ca  de  Tuiets  vevan  ei  mefsi  ina  cuntributiun  de  tsunc  melli 
francs  de  frontsa  et  en  bocca  ftoviu  Sentir  la  vendegtia  della  trupa;  Me- 
dell  ei  era  mefsi  tsun  melli  francs  |f.  92*]  et  auter  en  ei  bucca  Stoviu 
Sentir  plinavon  la  vendegtia. 

arivofi  alias  6.  della   dumeun   eifsei    dau  fiuc  alla   venerabla  Ciauftra,  30 
et  igl   vigt    de    a  Cletta,    a   Sin  quei    momen  an  ei   eutsiet  a  mazar   tons 
omeiis,  Sco  ei  an  traplau  enten  lur  Meuns. 

afchia  an  ei  era  dau  fiuc  al  vigt  de  Mufter  a  S:  Gion  a  raveras,  gonda 
a  fanteuiia,  funs  a  Clavau  nief,  alla  bafselgia  della  faria  cun  tut  igls  ba- 
geitgs  dentuorn,  cun  ilgs  S.  h.  muvels,  che  eran  lien  et  S.  h.  tiers  manedels.  35 

en  quei  Momen ,  chei  maven  entuorn  a  den  fiuc ,  anei  era  ils  omeiis, 
che  en  vigni  a  meuns,  priu  la  vetta. 

fuonda  gti  a  neua  mingtin  ei  vignius  per  la  vetta: 

il  Sig'  Land"'^*'  Giohen  de  Caftelberg,  in  Sig»^  de  80  ons,  an  ei  priu 
la  vetta  Sut  la  Sealla  denter  carcarolla  a  chiftliun;  40 

il  Re.  Pader  Gregory,  Decan  della  venerabla  Ciauftra,  cun  Siu  Sur- 
vien  gioder  fopa  alla  Crufsh  per  ira  a  S:  autoni ;  igl  pader  ei  era  Sutteraus 
a  S.  antoni; 


j^9S  Diari  de  Berchter 

perfsuuas,  che  eu  Stadas  Seretraigtias  en  in  tsaller  eigl  vigt  ella  cal'sa 
Creft  flurin  Huontler : 

Plazi  Antoni  Huonder,  cun  Sia  duna  et  dufs  affons  Scbumials,  Ona 
Maria  Huonder  et  ina  autra  ona  Maria  Ber  cun  Siu  figl  Mattias,  las  quallas 
5  7.  perlsunas  en  ftenfclientadas  eigl  Sura  tsaller;  [f.  92b]  ftahalter  Crelt  An- 
toni de  flurin  era  blafsaus  digl  emprem  de  maig  et  era  enten  leig,  afcbia 
ftoviu  brifbar  vivs  enten  calsa  Sia;  Clau  giol'sepb  caviezell  ei  vignius 
mazau  en  cafsa  Sia,  enten  prefcbietsa  de  Sia  duna:  ei  vignus  Sittaus  tras 
las  combas   et  Suenter  cbitsau   tras  igl  brul't   cun  treis  baionettas;    Mengia 

lOandruet  ei  Sittada  cun  ina  balla  en  cafsa,  che  Steva  {^Sia)  Sia  Sera;  Ignazi 
Bertber,  mont  cun  Siu  miavell  naven  de  funteuna  enconter  rieven,  ei  vignius 
Barbaramein  mazau  cun  ply  mortallas  blefsuras;  a  fuiis  ei  vigniu  mazau 
tomafch  flep  cun  ply  mortallas  blei'suras;  et  adam  da  Crap  era  igl  Semi- 
glion;    Str.  Gion  allicils  moii  ei  era  blafsaus  mortallraein,    et  Giacben  an- 

lÖtoni  mon  ei  era  blafsaus  mortallmein  enten  prefcbents  de  Sia  Muma,  che 
era  grat  Sper  el,  et  ftoviu  mirar  tier  tier  queft  Spectachen  cun  Sefs  eigls: 
quefts  quater  Omens  en  Semefs  enfchanuglias  avon  igls  franzofs  et  rugau 
perdun,  et  vigniu  duvrau  quefta  tirania;  Maria  frena  de  florin  ei  brifchada 
en  cafsa  Si  fuiis. 

20  Ufsa  refta  ei  de  Scriver,  coüs  en  vigni  manai  naven  de  Mufter ;  Sig."^  da 

Land.»  Gion  Lureign  Carigiet;  Sig."^  Doctor  tomafs  Bertber,  —  quels  eran 
Munizipais;  Str.  babtifta  Durgiai;  andriu  Huonder;  Creft  flurin  Huonderj 
Re.  Sur  Bifsgtieun  andriuet,  Stiafi"en  Smed,  Pieder  Maifsen,  [f.  93*]  Gion 
babtifta    Andriuet,    a    Callofter    Giacben    frantseifsg    Rottmon,    St.«"  Gieri 

25  Giofsepb  de  Sax,  cbreft  antoni  fialm,  Sig.i'  Land.*  Curdin  Huonder,  e  Frater 
Urficin,  il  quäl  la  nog  giu  Gion  tras  agit  dil  Hufar,  il  quäl  era  Diaconus, 
ba  podiu  fugir. 

quels   umens    eu   vigni  manai  a  Cuera  tras    la   ti'upa  franzofsa  en  ina 
mauiera  tuta  via  crudeivla  a  bunameing  zenza  dar  vivonda;  denton  Sin  ils 

30  6  de  Maigt  ei  la  dumeun  entuorn  las  6  uras  della  dumeun  ei  vigniu  en- 
vidau  il  fiuc  buiiamein  bageig  per  bageig  et  brifcbau  giu  la  venerabla 
Clauftra  cun  laf  Bafselgias  leu  cun  tut  il  bi  uorden,  che  era  lieü,  ton  dellas 
bafselgias  Sco  della  venerabla  Clauftra  cun  igl  buös  Zeus,  chei  vevan  tot 
mefs  en  tsendra  Sco  era  las  Songtias  relliquias,    che  fenflava  enten  la  cä- 

35pella  della  Songtiadat,  igl  quall  Nufs  lein  remarchar  ceu  fuenter;  per  igl 
emprem  ils  Corps  Soigns  de  S.  Plazi  a  S.  Sigifbert,  che  eren  enten  duas 
trochas  Sullaradas  cun  bien  aur  et  endadeüs  preziufsamein  fezigiau  eü  zun 
cufteivel;  il  Piez  dil  bien  S.  Plazy  Martir  en  ina  trucha  tut  de  Helfabein, 
entuorn  garnida  cun  bien  argien  et  en  dadens  era  il  piez,  che  era  eunc  de 

40Seun  cun  in  pretius  a  Cufteivell  tsupy,  che  ina  femiglionta  rarritat  era 
bocca  de  enflar,  afchi  zun  chei  deva  dubitonza  de  efser  faig  de  Crifgtieuns 
Humans.  la  trucha  gronda  cun  igl  gtierp  dil  bien  Soign  adelgot,  avat  de 
Mufter  et  Uefshgt  de  Cuera,  totta  enfarada  cun  mafsiv  argien  et  endadeüs 


Diari  de  Berchter  199 

cufteivlamein  fazigau  en  la  Songtia  oi'sa;  il  gtierp  de  Songt  Purpurin  Martir 
de  ruma  eu  ina  trucha  cotsna  Sallurada,  cufteivel  fezigiau  en  la  Songtia 
ofsa;  il  gtierp  de  Songt  tiefel  Martir  de  ruma  en  ina  trocba  cottsna  Sul- 
larada  et  custeivlamein  fozigiau  en  la  Songtia  ofsa;  igl  gtierp  de  Songt 
plus  Martir  de  Roma  enten  ina  trucca  cottsna  Sullarada  en  Sut  il  altar,  5 
grat  Sut  igl  ner  davols  igl  antipendi,  fezigiaus  zun  cufteivel;  plli  era  ei  il 
brats  de  argien  de  Song  Sigifsbert  et  ply  duas  cavazas  della  compagnia 
de  S.  urfchula,  et  de  quella  ofsa  [f.  93  ^j  Songtia  da  quella  medema  com- 
pagnia; et  ply  4.  trucbas  de  Songt  donau  e  fongt  Sinferi  Martirs  de  Ruma; 
plij  2.  trucbas  de  S.  Pieder  a  Songt  paul ,  apoftels ;  ply  ina  trucba  de  S.  10 
meinrat  et  ina  truca  de  gaigl;  2.  truccas  de  Soiigt  fellix  a  Regulla,  far- 
gliuiis  a  Martirs;  pli  ina  trucba  de  S,  carli,  Uefgt  a  cardinal  de  Milleun, 
il  quall  era  ftaus  Sez  eu  perfsuua  tseu  a  Mufter  a  vifsitau  las  S.  relliquias 
dils  nofs  gloriufs  Songts  Patruns  S.  Plazi  a  Songt  Sigifsbert,  cun  eun  ply 
trochas,  [en]  las  quallas  eren  eunc  in  gron  diember  de  ofsa  Songtia  (Sontgia)  a  15 
tut  zun  cufteivlamein  fazigiau  eil;  cun  autras  cufteivlas  caufsas  a  rarritats, 
cbe  Senflaven  en  las  Bafselgias  et  enten  laClauftra;  cunzun  la  bialla  Biblo- 
tecca,  de  tutas  Sors  cudifcbs  a  Scartiras  veglias  et  antiquitats  a  Maleigts  a 
Contrafets,  Sco  era  autras  raubas,  de  tutas  Sors  paramentas  cufteivlas,  cbe 
Senflaven  enten  la[8]  bafselgias  a  enten  la  Clauftra,  ei  tut  vigniu  raefs  en20 
tsendra;  igl  vigt  de  Mufter  cun  la  Cafsa  dil  Curain  cun  igl  arkiv,  Sco  era 
enten  las  ply  part  dellas  casas  Senflava  biar  rauba  (a)  cufteivla  a  Scartiras  a 
Documens  veigls  de  alps  a  Dreigts:  quels  Bageigts  en  tuts  vigni  Sblunder- 
giai  a  mefs  en  tsendra ;  ply  La  bafselgia  della  faria  a  S  gion  babtifta  cun 
Sia  paramenta,  cbe  era  zun  cufteivla,  biars  caliscb  de  argien  et  il  zibori  25 
et  la  miftronza  tut  argien  treis  amplas  de  argien  grondas  et  in  rauhfas  de 
argien  cuu  la  plipart  pleunas  racamadas  u  cun  aur,  iier  en  argien,  ils  2  vuts 
ner  ftatuas  de  nofsa  duna  [f.  94*]  dellas  Dollurs  a  dil  Rufsari,  Sco  era  il 
bi  ornamen  de  tapezaria  de  tamafsa  gtietsen,  et  ils  bials  cufteivels  altars 
cun  quei  gron  a  Cufteivell  Malleig  dal  Batten  de  S.  gion,  cbe  BatigiavaSO 
nies  Segnier  jefsus  enten  il  Jordan;  a  tutas  tavlas  bein  Sullaradas  cun  bien 
aur  et  las  orglas  et  enten  igl  clugter  quels  4.  zens  de  ina  conzertura,  la 
qualla  era  ne  de  Lunfcb  ner  de  tier  in  Semiglion  tuccar,  cun  las  uras,  cbe 
deva  e  repeteva;  cua  igl  arcbif  dal  Cumin  eigl  cumab  della  Spenda,  neua 
Senflava  tutas  Scartiras  vegllias  a  Documeus  dil  Cumin  da  veigl  enneu,  Sco  35 
era  las  Scartiras  della  Vifs."*  de  Mufter  a  Documens  de  quellas,  a  brefs  a 
urbaris;  pli  las  casas  della  pervenda  cun  tut  lur  mobel  lien;  Sco  era  las 
casas  o.ntuorn  a  biars  vifcbins,  che  ftevan  feig  bein,  Sco  era  las  casas  a 
raveras  a  gonda  et  funs  a  clavau  nief  a  dacleta  a  funteuna:  in  Soma  3 
bafselgias  ella  Clauftra  cun  tsien  a  qui[n]difs  cafsas  a  tsien  a  dus  clavaus40 
de  freig  a  7  ftizuns  cun  rauba  lien  pli  u  meins  a  S.  h.  Biefsgtia  gronda 
70.  s:  b:  vachas,  vedials  et  Biefsgtia  manetla  42.  et  tiers  manedels,  nuorfsas, 
S.  b.  cauras  a  tiers  cafsa  204. 


'200  I^uitg  Balleta 

ils  zens  della  faria  a  S.  gion:  igl  grou  era  de  peil'sa  50  Centners,  il 
mefseun  35.,  il  zen  de  rufsari  20.,  igl  pign  5.,  Sco  las  brefs  de  Marchau 
las  quallas  se  afflen  eunc  enten  Mul'ter  prefservadas  plaideu;  ply  era 
ei  enten  igl  cucler  ping  dul's  zens  pigns  a  buns;  tots  eran  feig  bien  met- 
5tal  a  de  buna  materia,  cun  buoa  feradira  bein  luvrai;  per  bocca  ira 
Surora  rel'ta  ei  eunc  de  prefchriver  las  Songtias  relliquias,  che  Senfl. 
enten  la  Bafselgia  et  autras  caufsas ,  che  en  eigl  Sura  bocca  de  clarau 
ina  gronda  Crufh  de  argien,  bein  greva  a  de  bialla;  las  Cruiias  de  de 
nofsa  duna  cun  igl   Zpster  et  la  Spada,  tut  de   bien   argien;  duas  miftron- 

10?as  de  argien,  ina  cun  la  particuUa  dil  len  della  Songtia  crufch  et  lautra 
de  S.  fidel;  [f.  94*']  ply  duas  truchas  grondas  de  reliquias  de  diferens 
Soingts  de  mingtia  meun  il  altar  gron ;  Sin  igl  altar  della  Songtia  fofsa 
era  ina  trucha  gronde  a  bialla  cun  las  Relliquias  dels  apoftels  Soigu  Simon 
e  giudas    cun    duas  l'tattuas    de  S.  flavian    a    S.  Bunaventura,    cun    mingtin 

löfezigiau  eigl  bruft  lur  grondas  a  biallas  relliquias;  plü  ina  truca  dellas 
relliquas  de  S.  Maria  Madieina;  ply  eunc  4.  autras  trochas  cun  Relliquas 
de  indiferens  Soings ;  plü  dus  vuts  eigl  bruft  fezigiau  eil  lur  relliquas;  ply 
eigl  altar  dil  Santifsim  Num  de  jefsus  fazigiau  en  la  Cavaza  de  S.  felli- 
zifsim  martir  cun  eunc  pli  Songtia  ofsa ;   ply  era  ei  in    gron  a  bi  vell  da- 

20vofs  igl  altar  gron,  tut  de  Seida  cotsna  a  alva,  che  cuvreva  davofs  tut  igl 
altar,  fäig  cun  Sdremas,  cun  Siu  bi  baldachin  de  tamafch  gtietsen  cun  Sias 
franzas,  il  quäl  ei  vignieva  mefs  Si  Sin  las  fiaftas;  Sco  era  tuts  ils  can- 
delliers  et  peis  de  Maigts,  tut  cufer  a  Surgientai ;  ply  era  ei  biars  a  bials 
artipendis  recamai,  ner  de  bruccat;   ply  2.  ballducins,  in  de  bruccat  et  in 

25  che  era  avon  paucs  ons  cunpraus  et  era  rehamein  raccamaus  cun  aur,  cun 
Sias  mizeroclas  et  franzas  tut  de  aur;  ply  era  ei  5  vifgtius  dels  vuts  da 
nofsa  duiia,  tots  recaamai  cun  aur  et  biaras  a  cufteivlas  madaglias  a  Crufchs 
a  de  argien  et  aur  et  ringtias  da  ureglias^  a  anials  de  aur  in  gron  diember 
a  cadeinas  de  argien ;  plü  in  bi  cafenun  de  brucat  cun  biars  auters  cafanuns 

30  et  fendlis  pingts  [f.  95*]  a  grons,  cun  in  gron  diember  Biancaria  della 
Bafselgia;  plü  in  gron  a  bi  (in)  tron  per  Exponer  igl  Santifsim,  tigliaus  zun 
fin  et  zun  bein  Sullaraus ;  ply  Senflava  ei  pendiu  Sy  ply  che  diatsien  votivs 
dellas  miraclas  de  nofsa  duna  dellas  Siat  triftetias,  pendiu  Si  en  fuorma  de 
tavlas  grondas. 


35  DUITG  BALLETA. 

Gndisch  de  mia  yetta. 
(Nach  dem  Autograph  des  Verfassers.) 

[p.  22]  .Tau  pudcvel  era  bein  con  ilgs  mats,  ei  mi  an  faig  far  Capitanui 

per  nofsa  dunna  duoft,   couter  mia  veglia,  jau  vai  ilg  devos  reschiert,  jau 

■lOvai  era  giu  purtau  ora  con  mei  inna  plema  de  Capialla  Cotschna   et  alva, 


Cudisch  de  mia  vetta  201 

que  nns  veven  Cumprau  a  f'aig  far  a  paris,  per  ilgs  mats,  jau,  Camihel, 
Lens,  Cargiet,  Tenner,  Catbomen,  et  Cischial,  que  veva  Cuftau  10 :  neua  que 
jau  vai  mes  Si  la  Emprema  gada,  et  ei  pafsau  bein  auter  que  bucca  feig 
bialla  aura ;  Ilg  Scbeiver  an  ei  volliu  ver  faig  dertgira  nauscha,  neua  que 
jau  Sondel  Staus  contens,  era  per  adels  far  pliscber,  aber  con  paisch,  jau  5 
Sondel  Staus  mistral,  La  donscbialla  veglia,  mia  vugadia,  et  vein  dertgiau, 
per  Las  Cafses  entuorn  de  grons,  neua  que  nus  ei  vigniu  en  bia  vin,  et 
veiu  era  giu  Comprau  inua  Saumna  nus  etzi ,  ilg  giuven  de  Latour  a  era 
faig  Scheiver  con  nus,  et  ei  Staus  vistgius  de  matta,  per  far  las  Bentinades, 
neua  que  nus  vein  giu  faig  feig  biallas,  jau  Sondel  Staus  berliquin,  et  ilg  10 
Durig  Condrau  mia  donna,  jau  vai  giu  faig  mia  vestgiadira  metz,  et  tout 
rieva  con  mei,  et  con  touts,  et  Scheven  que  asclii  biallas  Bentinades  vefsen^ 
ei  mai  viu  de  rir  et  tout  ei  pafsau,  faig  bein,  et  Enten  bunna  Cuvignienscba. 
[p.  23]  Jau  vevel  era  eung  gedau  far  inna  gada  Dertgira  nauscha,  et  erel 
Staus  Scrivon  avon  que  ira  naven ,  et  mia  Vugadia  era  la  feglia  de  Clau  15 
muot,  que  k  maridau  ufsa  ilg  tumasch  dilg  Berclamiu,  et  in  on  vai  jau 
giu  priu  per  Saltar  la  maria  turte  gion  antoni  de  Cahans,  neua  quella  ä 
giu  faig  presen  din  per  Ligioms  leunna  blauas  per  recompansa,  Ilg  gi 
Suenter  Las  Bantinades  veinsa  Saltau.  Si  que  Gion  frenseig  feing,  et  veven 
geg,  et  vigni  parinua  vidavon  de  Saltar  mintgin  Siu  tour,  et  de  Schar  20 
Saltar  nagin  de  diefter,  auter  que  Saultet  ilgs  mats  de  Scbeiver,  neua  que 
eiglei  iu  feig  bein,  Entocen  La  Noig  Entuorn  Las  11,  neua  que  ilg  Scbrivon 
Duig  Catbomen  et  Gion  Clau  Muot  an  vegni  ä  Sesi  Sil  beun  pegnia  En- 
toccen  linna.  Lura  ä  Screvon  duig  valliu  Saltar,  et  enten  prender  La  matta 
gig,  jau  agli  Sannadur,  vous  efses  per  sunnar  anus  matzs,  que  vein  faig  25 
Scheiver,  et  bucca  per  ilgs  auters,  el  a  mes  La  gegia  Sin  meisa,  et  ä  bucca 
traig  in  ftrecb,  ei  era  in  beer  de  Mufter,  in  bien  giuven,  Ilg  Scbrivon  duig 
ei  Sevilintaus  Si,  et  era  feig  Villaus  Enconter  mei,  jau  vai  bucca  faig 
respofta  agli,  auter  que  jau  vai  geg,  que  jau  vaigi  bucca  Scbinscbau  con 
el,  Sonder  con  nus  Sannadur,  neua  que  ilg  tems  era  Scummiaus  de  Scbels  30 
Ions,  que  jau  erel  ascbi  giuvens,  el  ä  Gion  Clau  an  nuota  ftgiau  enscheiver, 
'et  an  ira  per  lur  faig  feig  villai,  et  ei  veven  dau  in  Cuart  vin  per  in  de 
Bentinades,  neua  que  nus  vein  eis  bucca  buviu,  macca  nus  vein  bucca  giu 
Schall  Saltar,  ei  pudevan  bucca  ver  que  ei  mafsi  tout  bein  denter  ilgs 
mats,  et  Sai  bucca  gir  auter  que  ei  an  Stai  vegnir  per  ver  de  far,  pertgei  35 
ilg  Scbrivon,  con  Ses  Cuserins  dilg  Giacun  dilg  peder,  en  bucca  giu  faig 
iScheiver  Con  ilgs  mats,  el  era  Enconter  de  mei  Sco  in  rubius,  et  gion  Clau 
era,  aber  letz  ei  pli  mals  de  metter  in  devos  glauter  Sut  an,  et  per  quei 
tumevel  jau  nuot  de  ira  per  Las  vias  Sehe  ei  vefsen  gie  giu  veglia  de  mei. 
La  dumengia  de  Scheiver  Sondel  jau  Staus  giu  derdin  per  Engischar  dus  40 
umens,  glendiscbgis  Scbeiver  Sondel  jau  ins  enta  pigniu,  et  vignius  ora 
dandiaft  ä  Schennau  tier  ilg  Herr  fetter  docter,  et  La  feglia  de  miftral 
igieri  Entoni    era,   Suenter  Saltau   neua  quella    veva   buviu    quella    Saveva 


202  Duitg  Balleta 

bucea  Star  Sin  peis,  neua  que  [p.  24]  jau  vai  Schinschau  quei  on  ver  treis 
gatlas  Cou  ella,  et  2  gades  con  La  maria  barbla  Salter  crel't  Cathomen,  et 
auter  con  negin  Staus  eri ,  neua  que  in  gudognia  pli  gronda  anur,  deftar 
eri  vit  quels  faigs,  que  ira  Entuorn  et  piarder  Sia  anur,  ilg  guotter  de 
5  Vinnars  della  donschiala  veglia  k  era  giu  Enqual  gada  maltems,  quei  Un- 
viern,  Jau  vai  Conduiu  Suenter  quella  agiu  durmiu  Leu  Caprer  ä  Calsa 
Sia  et  dau  pietigot,  et  vegnius  ensi  adinna  La  demeun  avon  gi,  pertgei  La 
noig  vevel  jau  Iura  bucca  temma,  Sco  de  giuven,  que  jau  Stgiave!  bucca 
ira  on  Suler   per  aua,  Sensa  Schar  aviert  glescb,  que  jau  erel  Schon  grons, 

10  ilg  margis  Scheiver  Sondei  jau  ius  vi  Schlans  per  Schinschar  et  dar  adieu 
a  La  Cuserinna,  La  Sera  vegnius  a  Scheifia  per  venscher  ora  ilg  Scheiver 
con  ilg  Sr.  frar,  et  La  moma,  neua  que  quei  ad  eis  a  faig  plischer,  jau 
vevel  bucca  geg  bia  paternos  quels  treis  gis  de  las  Curonta  uras,  mo  miu 
S:  frar  Scheva   que  jau  duefsi   mo   ira.     Suenter   Scheinna   meinsa  jau   al 

15giacun  vi  Sin  esch  della  maria  onna  reft  Calufter,  Lura  veng  Barclamiu 
deruns  en  ä  peglia  en  ami,  jau  agli,  teuiu  in  bien  ton,  el  mei  ä  Encunischiu, 
Sehe  gi  '1,  vous  figiel'ses  quefta  Sera  bucca  Con  mei  Sco  vous 
veis  faig  con  miu  Cuserin  Schella  Sera,  vein  Sedispitau  enpau,  et 
pli  efs'en  ira  en  Stiva,   mo  jau  veva  naginna  Tema  per  eis,  Eiitoccen  que 

20  nous  vein  Sedispitau  Sehe  eifsei  pafsau,  ilg  Gion  Cischal  et  ilg  Hans,  que 
veven  faig  Scheiver  con  mei,  et  an  bucca  Stgiau  arver  bucca,  Jau  Sondei 
Suenter  ius  giu  que  M""  La  Tour  et  ftaus  leu,  Curca  ei  ä  tuccau  Sehe  Son- 
dei jau  vegnius  ä  puschigniu,  et  ius  a  Leig. 


Auuo  1798. 

25  [p.  125]  En  Guni,  Julli,  et  Auoft  anins  adinna  ftuviu  ira  a  cuseilg,  et 

a  Mufter  adinna  ira,  efsent  chei  era  partida  en  nofsa  tiarra  che  leven  chin 
prendefsi  la  conftitutziun  frensosa,  et  era  grons  a  prigulus  prigels  da  quellas 
varts,  et  che  luvraven  perquei  conzun  ilg  Lantag,  ch'era  a  Cuera,  neua  ca 
jau  con    auters    eren    adinna    enconter  &  neua    chin   veva    adinna   speronza 

30dagit  dilg  Keiser,  neua  ch'ilgs  29  Julli  a  in  Lud:  Oberk.  termefs  mei  a 
cuera  Sut  meun,  tier  ilg  X anter  dilg  Keiser,  ilg  Sgi'.  Baruu  de  Cron- 
thal,  per  puder  obtener  in  Sigir  agit  dilg  Keiser,  neua  chilg  emprem  duoft 
Sondei  jau  viguius  a  cuera,  plidau  con  el,  et  Sondei  ftaus  retschiarts  m 
po  bucca  dir  pli  Hoffly  a  giu  tutta  Satischfactiun  pufseivla  per  ilg  Cumm 

35  et  per  mei,  &  neua  ca  quei  a  dau  depli  apli  Curascha  a  tut  um  d'hounur, 
ca  patertgiava  Suenter  religiun,  et  beinftar,  libertat  a  maus  de  nofsa  cara 
patria  &  a  repurtau  tut  quei,  et  eren  consolai  tut  braf  om  etc. 

Quella  ftat  vai  jou  mufsau  Glexersieren  ailgs  mats  de  Breil,   et  ei 
figieven  Valti  da  Gatii.   etc.     Efsent  ftaus  a    cuera,    et  veven  in  Senn  faig 

40  cular  leu  giu ,  et  era  2  ons  chel  era  leu,  neua  ca  jau  vai  era  podiu  eftec- 
tuar,  ch'el  ei  era  vignius  Si  Sin  nofsadunna  duoft. 


Cudisch  de  mia  vetta  203 

Ilg  davofs  d'uoft  a  in  Lud:  Oberk:  turnau  a  Suplicar  mei  d'ira  a 
Cuera  tier  Sgr  Barun  de  cronthal,  neua  ca  jau  Sondel  era  ius,  et  re- 
schiarts  Sco  lautra  gada,  neua  che!  ha  mei  Termefs  a  Kagatzs  per  mirar, 
tgei  leu  Sepasava,  et  era  Icu  tut  clisra  purtau  per  ilgs  fransos,  et  era  leu 
Majer,  Joi't  et  Tscharner  oberen  naven  Schon  da  nofsa  tiarra,  Sondel  5 
turnaus  a  Zizers  tier  ilg  Sgr  Barun  Salis,  ca  faig  fco  adinna,  et  bucca 
voliu  Schar  ira  naven,  et  mauius  leu,  et  glauterdi  turnaus  a  cuera,  et  re- 
purtau  tut  quei,  ca  jou  Savel.  etc.  Ilg  Sig»'  Barun  de  Cronthal  ha  Schau 
ver  brefs  de  Sigeretzia  a  de  dagit  per  nofsa  tiarra,  et  angischau  mei  de 
vignir  a  pundstag,  cufti  tgei  ca  ei  vegli,  Sehe  vegli  el  Schon  pagar ,  neua  10 
ca  jau  vai  quei  giu  indamen  con  Sigr  Land*'"^'  Capretz  de  Trun,  et 
letz  Sin  quei  a  luverau  per  el,  et  ei  ius  elzetzi,  neua  ca  jau  vai  giu  nagin 
plischer  ascbigliog  deva  miftral  Gieriet  de  Tavetsch  ami  avon  che 
agli  &  per  quella  fin  eisei  dever  attenziun  de  Saffidar  de  damigs,  encas 
che  quei  fufs  ftau  dempurtonza  ami,  Sehe  fufseu  ins  ftaus  manaus  davofs  15 
la  cazola.  etc. 

En  T^^*"  ha  in  Liid:  Oberk:  voliu  turnar  ä  far  ira  a  Cuera  et  Bre- 
gens tier  ilg  general  hotzs  et  auffenberg,  per  prender  Si  puorla 
a  plum,  chilg  Barun  de  Cronthal  veva  deig  chei  defsen,  et  auters  basens 
duiarra  etc.  Sco  ei  era  viguiu  dau  gratis  a  nies  cumin  etc.  neua  ca  jau  20 
vai  mefs  la  ftgisa,  ca  mia  donna  Seigi  grad  Sin  parturir,  et  Sappi  pilver 
bucca  ira,  neua  ei  an  Iura  termefs  ftatalter  laus  Lombriser  de  Trun, 
a  ad  obteniu,  et  ftaus  feig  bein  reschiarts  &  elg  medem  tems  anei  ligiu  ora 
mei  dilg  Kriegsrath  de  nies  cumin,  et  leu  vai  jau  bucca  Saviu  Sestgiesar  et, 
et  vai  ftuviu  Scheschar  duverar ,  et  tuccava  da  luverar  per  deffensiuns  de  25 
nofsa  cara  patria.  etc. 

Ilgs  7  de  7^®'"  ftaus  a  cuseilg  neua  chilgs  de  Dunterwalden  veven 
ftuviu  fugir,  et  vigniven  Sur  cuolm  dursera,  etRitzli,  et  era  inna 
coufufsiun  gronda,  et  prigel  per  nufs.  etc. 

Ilgs  2  5.  7  ^^''  vai  jau  giu  Lincombenza  dilg  cumin,  et  Sut  mia  direc- 30 
tiun,  dira  ella  vai  de    rubi  a  fierer  Si  Schonsches    con  nofsa  Vischnaunca, 
neua  eben   in    di   ei  quei    ftau   mes   en   ovra,    neua    ca  Trun  veva  era  Se- 
purschiu  de  dar   agit  sehe  nufs  vefsen    basens,  neua  chin  a   speronza,    che 
ide  quella  vart  attachen  ilgs  fransos  bucca  nufs.  etc. 

Ilgs  2  9  de  7^"'  Sondel  jus  ala  fiera  de  glon,  et  per  amur  dilg  plover  35 
a  malla  aura  vai  ftuviu  maner  giu  glon,  et  glauter  di  turnaus  ensi,  et  figieva 
jSco  vivon,  neua  ca  ei  a  giu  dau  inna  neif  [p.  127]  cbina  ftuviu  elg  Cuolm  3 
dis  entirs  perver.  Et  ils  marcadous  de  clarunna  et  nofs  ina  part  an  ftuviu 
Sin  fein  lur  entirs  muvels  2  dis  en  Mufter,  et  perver.  etc. 

Ilg  emprem  8^'^''  chei  Cuseilg  et   la  fiera   de  Mufter,   neua  chin  Lud:  40 
Oberk:  ha  termefs  mei  a  Richeunau  a  Cavalg  tier  ilg  Guillot,    refsi- 
ident  fransos  per  obtener  dad  el  ils  pafs  per  nofs  marcadons  de  fiera,  efsent 
'chilg  tal    veva  Schau   ii-a  ora  inna  ordra,    che  nagiu  pudefsi  pafsar  Seuza 


204  Duitg  Balleta 

ver  pal's  ded  el,  el'sent  che  de  Schei  meun  ilg  cuolm  era  tut  Sut  ilg  franzos 
Iura.  Sondel  vignius  quella  Sera  a  maner  a  casa,  et  ilgs  2,  alias  2  Sondel 
jau  I'taus  a  Richennau,  chel  era  grad  a  meisa,  et  giii  Sil  moment  au- 
dienza,  neua  ca  jau  fetschel  miu  duer  et.  et  porschel  mia  comisiun  en 
öSchret,  tier  el  agenta  era  trips  uer  M""  de  Mund,  che  veva  Surviu  con 
mei  Sut  vi  schier,  ilg  quäl  dat  ilg  biendi  ami,  et  era  general  tier  igls 
frausos,  &  ilg  rel'sident  damonda,  Sehe  jau  vaigi  gentau.  Na,  Signur,  Sehe 
deigi  jau  gentar  con  eis,  et  vai  acxeptau  con  plischer,  et  a  tractau  pulit 
con  hoffliadat.     Suenter  caffe,  resoli  a  Liqueurs  etc.  et  en  quei  tems  an  ei 

lOtuts  engischau,  Schmenischau,  et  luverau,  a  Sckiguiau  &  &.  de  prender  Si 
la  conl'tituziuu  de  Sefierer  con  eis,  et  jau  cunzun,  efsent  pensioner  ded  eis, 
et  Scheschar  ad  efser  comendant  dilgs  gegers  enconter  eis,  et  debia  autres 
rischuns  a  Schmanatschas  &  &,  neua  ca  jau  vai  Sedefendiu  Senza  tema,  et 
Sil  davofs  obteniu  ilgs  pafs,  et  vegnius — :  quella  Sera  ala  casa  dilg  uault 

15  a  manner.  Suenter  haver  ftuviu  Setener  Si  leu  giu  entochen  tart.  A  ilgs  3 
arivaufs  a  Mufter  de  feig  bunna  ura  a  l'inna.  Et  Sondel  grad  pal'saus  tras 
Somvig,  chei  Seterraven  Londa  pudistefsa  Lumbris,  et  glauter  di  a 
ei  faig  mefsas  per  ella,  et  Sondel  vignius  giu  da  Mufter  a  ftaus  a  mefsa, 
et  quella  Sera  vignius  a  casa  bien  a  bault.    Quei  di  vai  jau  comprau  della 

20clauftra  de  Mufter  12  bials  ftiarls  per  51  R.  l'in  per  gl'aug  Miftral 
Gas  per,  chel  veva  termefs  anavos  de  Comprar.  etc. 

Ilgs  15.  S^®""  Sondel  jau  ins  a  Cuseilg,  et  de  leu  vignius  ordonnaus 
ded  in  Lud:  Obk:  d'ira  Sin  ilgs  confins  de  nies  cumin  conter  d'Ursera  a 
visitar  la  Situaziun  encas  ch'in  vignies  attacaus  &  con  H.  capitani  con- 

25radin  caftelberg,  et  H»"  capitani  Lombris,  a  Miftral  Gieriet, 
et  quella  Sera  ira  a  rueras  a  maner  tier  Scarvon  Luccas  Caveng,  et 
efsen  ftai  leu  pulit,  glauter  di  ira  tudi  entuorn,  et  faig  nofsa  obligaziun,  et 
la  Sera  turnai  leu  a  maner,  et  veven  destinau  de  far  dar  in  vacht  ilgs  de 
Tuj'etsch  Sil  cuolm  en    dus   dis,    ilgs    17  veinsa  Siult  dau   comond   ailgs 

30  gieraus  co  ei  veven  de  far  et  vigni  mintgin  a  casa,  neua  ca  jau  Sondel  ar- 
rivaus  alias  8.  de  noig  a  casa,  et  ftaus  Si  entochen  Suenter  ner  conter 
las  11,  et  aschi  bault  Sco  jau  Sondel  ftaus  en  leig,  Sehe  veng  Gletzi 
friberg  de  danis  gierau  con  Siu  frar,  Spinnten,  alaventen,  et 
din,    ch'ils   fransofs  Seigien    rutti   en   en  Tavetscb,   jau  deigi  per 

35  lamur  de  diu  ftar  Si,  et  gir  co  ei  agien  de  far,  ei  agien  Schon  faig  cumen- 
dar  tscheinna  tier  Landrechter  Teodar  atut  Sin  quefta  Sera  &,  jau 
laschel  en ,  Setilel  en  mietz ,  et  comendel  ad  eis  d'ira  Si  a  Tuccar  de 
ftuorn ,  jau  fetschel  lavar  et  clomel  miu  frar,  et  gigel,  co  ei  Seigi,  el 
deigi   bucca   pigliar    tema,    clomel  Sin    cadruvi,    gl'aug    miftral,    et    casper 

40catomen  et.  et  mondel  en  Ses  vileuns  a  dundel  fing  agli  casett,  chera 
leu  piuaus  atut  avon  de  dar  part  ina  vischneunca  a  lautra,  et  cura  ca  jau 
Sondel  vignius  anora.  Sehe  vai  jau  entupau  Duig  condrau,  giachen 
Sieri    capaul,    et    quels    faigs    ira   giu    Uors   a   dar  part,    et    deferton 


Cudisch  de  mia  vetta  205 

era  la  vischneunca   la   pH   part   ensemen    ad   era   inna    confusiun   ftermen- 
tusa.  etc.  etc. 

[p,  128]  Ei  glei  faig  vischneunca,  partiu  ora  las  cartuschas,  faig  pren- 
der  de  migliar,  et  regulau,  a  con  breigia  gronda  podiu  far  ftar  mintgin  en 
Siu  platz,  pertgei  ca  la  dunna  era  vit  glum,  la  Sora  vit  ilg  frar,  in  bargleva  5 
Sin  in  meun,  lauter  Schesturmentava  Sin  lauters  &.  et  era  ilg  giuvenefsen 
di,Sg'"Sg''canonik  a  dau  L'absolvoziun  generala,  teniu  avon  a  faig 
Siu  duer,  et  Suenter  ira  per  nies  faig,  tuts  quels  de  14  entochen  60  ons. 
Giu  dardin  era  ilg  Samiglont  confusiuns,  et  ftermentufs,  et  era  leu  podiu 
far  bandonar,  et  tut  chera  curaschus,  et  de  bien  cor,  quei  cb'era  umens  per  10 
Sedefender,  neua  ca  nufs  efsen  grad  vegni  a  Trun,  ch'ei  kitschava  dis,  et 
leu  eran  las  novafs,  chei  fufsen  mo  Si  Sum  ilg  cuolm,  et  quels  de  Trun 
Sco  Somvig  eran  Schon  naven,  et  jau  Sondel  jus  oravon  con  ilgs  jegers, 
et  Scoca  jau  Sondel  arrivaus  a  Mufter,  Sehe  era  ei  Schon  faig  cumin,  et 
vevan  ordonnau  de  far  ira  ad  Ursera  per  mirar  pertgei  ilgs  fransofslö 
vefsan  mefs  Schinensi  Vachts,  &  neua  che  nufs  efsan  ftai,  Miftral  Schmid 
de  Somvig,  Miftral  Nay  de  Trun,  Pundschriber  beer  de  Ta- 
vetsch,  Capitani  Lombris  de  Somvig,  et  jau.  Efsen  pia  ira  ilgs  18. 
coninagada,  ftrusch  giu  peda  de  migliar  iua  bucada;  Baselgia  era  Sco  Sur- 
vitur,  et  efsan  arrivai  ad  ursera  bien  a  bault,  Si  Sum  las  hettas  era  in  20 
vacht  de  4  humens,  pli  bafs  enpau  in  de  24.  con  in  officierer,  et  in  de  quels 
an  nufs  conduiu  giu  dursera,  neua  che  nufs  efsen  Sil  moment  vegni  tier 
ilg  comandaut,  et  avon  tuts  ilgs  officierers  et  biebein  retscharts,  pulit,  neua 
ca  ei  an  Sigerau,  che  nuot  duefs  daventar  conter  nufs  Senza  buca  nufs  Schar 
ei  agien  mefs  lur  vachts  per  amur  de  lur  gleiit,  et  per  amur  ch'ei  Saver  &.  et  25 
inna  aulta  Situaziun,  chei  pofsien  ver  pertut  da  di  a  da  Noig,  &  an  faig  Seigi 
portar  in  refreschg,  et  buviu  con  nufs,  a  ftai  feig  hofflis,  et  feig  honsellis, 
conzun  ilg  comendant,  et  ilg  major,  Ilg  comifsari  et  ilg  comendant  de 
Lartilleria  aber  eran  pli  faultzs ,  enconter  &.  Nufs  efsan  mani  leu,  chilg 
majer  et  letzs  Suenter  Siu  Schinschar  veva  era  fransos  avunda,  et  ils  19.30 
La  damaun  an  ei  dau  in  feldwaibel,  ca  nufs  conduiu  entochen  ilg  emprem 
vacht,  Siult  con  nufs  et  vigni  Si  con  nies  conductur  entochen  ilg  davofs 
vacht,  et  arivai  a  Tavetsch  da  bunna  urra,  neua  chei  vevan  dau  en  300 
umens  armai  de  uors,  dandiast  et  de  Sursaifsa,  et  an  ftai  entochen 
ils  22  con  inna  part  dilgs  nofs  era ,  neua  che  leu  spitgiaven  feig  vefs  Sin  35 
nufs,  et  efsan  arrivai  a  Mufter  et  leu  spitgiaven  eung  pli  vefs,  et  biars 
levan  vignir  enconter  con  fortza  anufs  et  pafsar  ilg  cuolm  &.  et  era  en 
Mufter  gleut  plein  pertut,  neua  chei  an  dau  cumin  Sil  moment,  et  vein  dau 
la  relaziun,  co  ei  Seigi  ins,  &  Sco  era  ei  ligiu  giu  brefs  a  respoftas,  che 
vignieven  da  Cuera  &,  et  era  Iura  eisei  faig  de  clamar  anagit  la  truppa40 
dilg  keiser,  quels  de  Lumnetza  an  ftai  entochen  Trun  a  Somvig  et  glon 
an  ei  faig  reftar  eri,  eran  era  en  muvoment,  et  tut  che  veva  veglia  de 
Sedefender  et  de  curascha. 


20G  Duitg  Balleta 

La  Sonda  ilgs  20.  8 ''^  vai  jau  I'tuviu  turnar  bein  marvelg  en  Tu- 
vetsch  tier  ilgs  Jegers  de  nies  cumin,  clieran  tuts  leuen  resalvon  quels 
de  Medel,  ch'eran  a  S.  Maria,  et  Sondel  ftaus  leu  en  entochen  ilgs  10 
de  9'"''',  et  vai  giu  inna  feig  lief'tia  vetta  a  gron  quitau  ad  adaig,  et  la  pli 
5 part  dilg  tems  eral  jau  luschaus  tier  Scarvon  luccasGaveng  aßueras, 
aSelva  tier  ftatalter  giosep  flurin,  et  aSchamut  tier  ftatalter 
Gaudiofs  Riedi,  et  gloficierer  dilg  keiser  era  leu  luscliaus,  ilgs  quals 
an  arrivai  59.  umens  La  dumengia  ilgs  21  la  Sera  a  Sedrun,  et  ilgs  22. 
metzs  ira  entochen  Tsclianaut,  et  era  brava,  frestgia,  et  curaschufsa  gleut. 

10  Jau  Sondel  reftaus  5  dis  a  casa,  et  Suenter  turnaus  Si  et  ftaus  entochen 
ilgs  30  de  9^®',  et  entras  ilg  pli  dilg  Lud.  cumin. 

En  tut  quei  tems  au  ilgs  Jegers  de  Breil  ftuviu  vignir  naven  de  T  a  - 
vetsch  et  ira  a  Medel,  neua  ca  jau  Sondel  era  vignius  con  eis  entochen 
Mufter,    et   leu   a   ilg  Kriegsrath   et    ilg    capitani    dilgs  Keisers, 

15  Sil  ckmuller  faig  turnar  mei  en  Tavetsch,  et  f'aig  vignir  ora  ilg  Sig^"  co- 
mandant  [p.  129]  de  Castelberg  era  Sco  Comendant,  et  faig  ira  a  Medel 
el,  per  amur  ch'ilgs  Jegers  de  Mufter  eran  agli  bucca  obedeivels,  et  el 
era  con  eis  memia  migeivels  et  bucca  ferms  avunda.  Ilgs  Jegers  de  Breil 
an  vigni  a  casa  ilgs  11  de  9'^'^'',  depli  ilgs  17.  S^^^  la  noig,  chei  eran  naven, 

20 neua  ca  da  leudenvi  veinsa  ftuviu  furnir  adinna  in  vacht  a  Medel  et  a 
Tavetsch  ensemen  de  31  um  adi,  et  mava  Sin  las  vischneuncas  de  nies 
cumin,  et  spmdraven  giu  mintgia  10.  dis,  ellas  inna  a  lautra  &.  de  Nofs 
Jegers  de  Breil  era  du  ig  derungs  capitani. 

En  quei  tems  eisei  vigniu  della  part  dilg  keiser  Ilg  General  Bello- 

25garda,  vignius  en  nofsa  tiarra,  et  a  faig  la  visetta  pertut  ilgs  confins  en- 
tuorn,  neua  chel  ei  era  vignius  en  Tavetsch,  et  a  faig  ilg  tur  dilg  entir 
cuolm  dursera  Sin  nofs  confins  en  in  di,  chera  feig  ruch  a  neif  et  naveva, 
ch'in  mava  en  en  logens  tocca  Schenul  ,  neua  ca  el  Saveva  bucca  ira  a 
Cavailg,  vai  jau  el  mannau   tras  ora  Sut   bratsch,    et   era  in    um  de  tutta 

30H)ieivladat,  et  feig  ruchs  a  dirs,  neua  chin  veva  faig  pinna  gentar  a  Cedrun 
tier  ilg  farer,  et  Suenter  eung  bunameng  da  noig  eisel  eung  ius  a  Mufter 
en  clauftra  a  manner,  et  glauter  di  ius  a  S.  Maria,  et  era  turnaus  a  Trun 
a  manner,  neua  che  Sin  clauftra  an  giu  faig  quest  vers  agli, 
Omen  et  Nomen.     Ufsa  Retzia,    bucca   temma,    bucca   plonscha,   nuotta 

35  terama,  Bella:  Garda  ei  cheu  per  tei,  viglionza  bialla  a  sperta,  Siu 
Num  con  la  conderta,  ti  daten  plait  da  quei. 

Ilg  tems,  che  jau  Sondel  ftaus  en  Tavetsch,  era  tut,  ping  a  gron,  che 
figievan  feig  bein  a  feig  bufaig  con  mei,  et  tut  ca  tumeva,  et  tut  ca  veva 
gronda  attenziun,    Sco  era   tier   ilg  kriegsrath   de  Mufter   pudevel  jau  era 

40nientener  tgei  ca  jau  dumendavel,  &  veva  gronda  attenziun,  Sco  era  ilg 
Sg'  Capitani  Silckmuller.  etc.  etc. 

Ilg  30  da  9''^'',  efsent  ilg  kuolm  Seraus,  Schau  ins  urbiu  dilg  ge- 
neral  auffanberg  de  Disminuir  enpau   ilgs  Vachts  Sin   las  grenzas,    et 


Cudisch  de  mia  vetta  207 

qiiei  di  vai  jau  podiu  vignir  a  casa  mia,  et  erel  en  basens,  efsent  ca  tuts 
mes  faigs  eren  en  Schliet  uorden  de  mia  liunga  absenza  &.  ueua  jau  Sin 
tuts  graus,  ton  vit  mes  faigs,  Sco  quei  ca  mava  tier  a  miu  uffeei  de  gierau 
et  pilg  bien  generale  a  per  nofsa  religiun  a  libertat  vai  luverau  di  a  noig, 
et  faig  tut  quei,  ca  jau  vai  daviu  a  podiu  Sin  tuts  graus  a  Sin  tuts  pongs,  5 
ilgs  quals  ein  adaquats,  gelts ,  a  niseivels  avon  ilgs  elgs  diu  galand 
hom  etc.  etc.  et  erel  adina  con  tutta  attenziun,  a  de  bien  cor  per  ilg  bien 
della  tiarra  et  per  beinftar  de  Nofsa  Lud.  Viscbnaunca  fiscbentaus,  con  don 
de  miu  agien  enteres.  etc.  etc.  etc. 


UiieüS;  reiidi  a  mametz  da  Min  EnipreschuQnaiueiig  depli  Ilgs  8.  d'averel,  gl'ou  1799, 10 

et  Sco  Suooda. 

[p.  131]  Ilgs  8.  d'averel,  glendisdis,  La  dameun  entuorn  las  7.  che 
jau  erel  grad  lavaus  ord  leig,  a  bucca  Setraigs  en,  Sehe  daten  en  da- 
desch  2  Capurals  frausos  con  4  umens,  et  Tomaisch  defunds  de 
Zigniau,  ca  mufsau  la  casa,  neua  chilgs  Schuldaus  eran  era  en  quatier  15 
a  Zigniau  et  vevan  obligau  ilg  Sura  defunds  de  vignir  con  eis  per  mufsar 
la  via  et  la  casa.  Ilg  emprem  caporal  mi  parta  ilg  plait  rubiftameng  Sehe 
jau  Seigi  ilg  um  della  casa,  et  agi  num  Louis  Balletta,  respondent  gie, 
Sin  quei  pegliel  el  cavetz  et  camischa,  Schent  che  jau  ftopi  vignir  con  eis 
a  Zigniau  tier  lur  officierer,  respondent  jau,  chel  deigi  dar  enpau  pa- 20 
zienzia,  a  schar  trer  en  autra  vischtgiadira,  et  venscher  de  schar  Setrer  en, 
et  Iura  magari  Seigi  jau  a  Siu  camoiid,  neua  chel  a  Schau  trer  en  la 
vischtgiadira  de  luvredis,  che  jau  vevel  leu  en  ftiva^  et  auter  uuot,  quella 
Seigi  bunna  avunda,  Solver  aber  deigi  jau,  Schel  Seigi  pinaus,  efsent  che 
jau  erel  6  jamnas  ftaus  malseuns,  et  erel  eung  ftaus  nuot  ord  casa,  neua 25 
ca  jau  vai  giu  amognia  ilg  Vinars,  et  ei  an  buviu  enpau,  et  eutras  quei 
vai  jau  Schau  clamar  ilg  Sgr  frar,  et  gl'aug  miftral  C  asper,  neua 
ca  letz  vai  jau  priu  con  mei  entochen  Dar  d  in,  et  havent  nuot  Iura  Schau 
turnar,  vesent  chei  an  bucca  via  a  Danis  neua  ca  ilg  Sgr  frar  a  era 
Saviu  giedar  nuot,  auter  ch'el  a  deig,  che  jau  deigi  ira  elg  num  dediu.  A  30 
havent  nuot  Sin  miu  quen  de  malguftia,  Sehe  crodi  jau  bucca  ord  ilg  tut- 
pufsent  meun,  mefs  affons  eran  bucca  lavai,  et  vai  era  bucca  Schau  vignir 
avon  mei  per  bucca  far  la  peinna  adels,  et  La  dunna  ei  era  ftada  feig 
ruschaneivla,  et  aschia  efsnn  nufs  ira  ora  avon  casa  et  entuorn  la  casa  era 
18.  umens,  et  aschia  an  ei  mefs  mei  denter  24  umens  en  et  manau  a  Schia35 
a  Zigniau  en  casa  de  Sekelmeifter  platzi  frisch,  et  leu  ei  gl'offi- 
cierer  vignius,  et  a  deig,  chel  Sapi  nuotta  far,  jau  ftoppi  ira  aGlion  tier 
ilg  cumendant.  Efsent  che  jau  erel  eung  Svachs,  Sehe  vai  jau  dumeu- 
dau  ftatalter  Laus  Lombriser,  chel  deigi  enpriftar  ami  Siu  cavailg, 
neua  chel  a  deig,  chel  vegli  enpriftar,  aber  che  jau  ftopi  efser  responsabels  40 


208  Duitg  Balleta 

totalmeng  per  Suenter,  et  ei  pafsaus  fper  casa  Sekelmeifter  platzi  giu, 
et  fufs  bucca  vignius  Si  a  dau  ilg  bien  di,  Schegie,  che  nufs  eran  buns 
amigs  et  Surviu  ensemerij  La  Sialla  a  litinent  Nay  inpriftau,  et  a  mei 
visitau  lioffliameng,  et  gl'aug  miftral  giachen  vef's  era  faig  quei,  chel 
5vefs  Saviu. 

Jau  vevel  era  termefs  enta  Trun  per  ilg  Sgr  aug  Marsclial, 
neua  ca  letzs  ei  era  vignius,  et  vefs  era  giedau  quei,  chel  vefs  podiu,  ton 
aton  era  el  inpau  contraris,  chin  a  Segiedau,  quei  chin  a  Saviu  a  podiu, 
per  mentener  nofs  velgs  dreigs  a  friatats,  Sco  nofs  buns  babs  vevau  Schau 

10  davols. 

Naven  de  Zigniau  an  ei  dau  6  umens  et  in  coporai  per  mei  con- 
duir  entochen  Glion,  et  a  Tavanasa  veinsa  buviu  inna,  neua  cajauvai 
voliu  pagar,  et  ilg  coparal  mei  vefs  bucca  Scliau  pagar,  et  eran  feig 
hofflis  a  dueivels  quels.     La    maria    catharinna    dedarms    a   leu  dau 

15  fein  agli  cavailg,  et  a  schau  viguir  Siu  feig  con  mei  entochen  la  pun  de 
Rueun,  neua  chel  a  priu  ilg  cavailg  de  fta^^^'Laus  Lombriser  anavofs, 
et  leu  ei  nies  fumelg  [p.  132]  Giachen  Cathomen  vignius  con  nies 
Cavailg,  ina  camischa,  in  per  kilscheuls  et  in  fazolet,  et  con  quei  refti  vai 
jau  ftuviu  ira  naven  aschia.    Tgi  ca  entupava,  chei  maven  con  mei  aschia, 

20 Sehe  fteven  mal,  et  biars  bargieven  a  pliraven ,  rao  nagin  che  vefs  Saviu 
ner  pudiu  giedar,  et  jau  metz  Savevel  bucca  pertgei  ner  per  co  ei  mei 
manafsen  naven  etc.  — 

Arrivont  a  Glon  tier  ilg  cumendant  frensos,  Scha'I  ritschiert  hof- 
flimeng,  et  miu  Num,  Schlateinna,  et  carachter  era  Schon  leu  en  Schret,  tgi 

25  veva  aschi  bein  Saviu,  leinsa  Schar  de  nudar  per  in  auter  momenti,  neua 
chilg  comendant  di,  chel  Seigi  Schfursaus  de  termeter  mei  a  Cuera,  et  agli 
dischplaigi,  neua  ca  quefta  Sera  deigi  jau  ftar  leu,  et  Sin  quei  al  dau  in 
Vacht  en  ftiva  gronda  dalla  mifterlefsa,  onna  Nutly,  la  Sera  a  ilg 
cumendant  faig  Schennar  con  el,  et  con  ilgs  auters  officierers,  et  ilg  Cavailg 

30 era  mefs  en  ftalla,  a  dau  de  migliar  Sco  ilgs  lurs,  et  era  gratis,  Sco  per 
la  scheinna. 

Cura  ca  nufs  efsen  ira  aleig,  ilg  giachen  con  mei  eu  inua  combra, 
Sch'an  ei  dau  en  Combra  in  Scheldvacht  con  ober-  a  unterguer  et  ca- 
zolla  tutta  noig,  et  leu  vai  jau  entschiet  a  vignir  mallidis,  et  faig  patertgia- 

35  mens,  touatou  eung  Saviu  duimir  valti  bein,  &  contut  quei  demenar  con- 
ter  mei.  etc. 

Ilgs  9  de  Averel,  mardis,  vevan  ei  arratau  et  priu  ord  leig  aSiat 
ftatalter  Cerclamiu  Cavietzel,  Winscheing  Vinzens.  Et  Gion 
Geli  Allexi  Caviezel  et    ilgs  2  davofs  ligiu   in  bratsch  da   l'in  con  in 

40  de  lauters,  et  aschia  manau  a  Glon  la  noig,  et  teniu  ilg  corpo  de  garda, 
neua  ca  quels  treis  con  mei  ensemen  an  ei  entuorn  las  8  faig  ira  naven  de 
Gion,  con  8  umens  fransos,  che  an  nufs  conduiu  entochen  Sagen g,  neua 
che  jau  vui  Salidau  ilg  Sg»"  Podiftat  Caftelli,  ilg  quäl  a  faig  polit  et 


Cudiscb  de  mia  vetta  209 

voliu  dar  caffe,  Suppa,  &  neua  che  jau  vai  retschiert  in  quercli  vin  con 
rael  lien,  et  leu  an  ei  dau  in  auter  vacht  con  nufs  ch'era  feig  hofflis  a 
buns,  entochen  flem,  Sco  ilgs  auters  eran  ftai. 

A  flem  era  tut,  ca  mirava,  et  an  couduiu  tier  ilg  capitani  fransofs,  et 
letzs  a  lubiu  de  schar  genta,  neua  ca  nufs  vein  leu  Survigniu  inna  broda  5 
con  frinna,  peun  et  vin  per  nies  genta  et  per  uofs  daners,  et  Scumiau  giu 
gleut,  et  in  Vachtmeister,  che  comendava,  chera  feig  inprudens  a  nausch; 
mo  dcvan  paucas  bunnas,  neua  ca  da  leunaven  a  quels  conduiu  a  Cuera 
tier  ilg  curaendant,  et  letzs  a  deig  nuot,  ch'era  luschaus  beim  neuenegeben. 
Sesent  leu  elg  gang.  Sehe  pafsa  ftatalter  Giosep  Maria  Venzin  de  10 
medel  et  letzs  a  ftrusch  Sefidau  de  Schinschar  con  mei,  pertgei  mutif  Sai 
jau  buc,  curapaig  che  agli  figieva  plischer,  che  jau  fufs  Sin  quei  pei,  efsent 
ftai  gieraus  ensemen  a  Mufter  3  ons,  et  quei  ami  a  faig  erapau  mal. 

miu  Cavailg  vevel  jau  Schau  davofs  a  domen,   et  de  leu  a  Cuera 
ius  apei.     Naven  dilg  cumendant    an  ei    mannau  Sin  casa  Curain,    et  mefs  15 
ella   malifixs    comba,    ch'era   gronda  a  bufatgiameng    bialla,    neua    che  leu 
eran  en  ver  16  ner    18.  prischuniers ,    denter  quels    eran:    fidel,  a  Toni 
Blumenthals,  Salis  Sils,  Land*®""  Capretzs  Et  etc.  etc.  neua  ca  jau 
vi  Iura  Schon  nuranar  eis  pleun  miu,  et  tut  Schmervigliava  de  mia  arrivada, 
et  de  quels  3.   [p.  133]  de  Siat,  et  dus  denter,   clie  veven  bucca  in  gutrin  20 
con  eis,  neua  ca  Cuera  a  eis  ftuviu  nurir  aschigit,  chei  an  ftuviu  ftar,  et 
delas  2  noigs  erapremas  anvi,  an  ei  mes  eis  en  inna  antra  combra  de  persei 
de  nufs,   con    auters,    ch'eran  era  fermai   en.     Quella  Sera,   Sehe  jau  vai 
bucca  voliu   manner   giun  pleun,   Sehe  vai  jau   ftuviu  far  ira   per  ina  ma- 
deratzi,  ina  kotza  et  in  plumatsch,  neua  ch'ilg  Giachen   ei   ius  tier  fiffel25 
ustier,  ilg  quäl  era  manaus  navenatut  et  Sia  donna  a  dau  quei  tut,  et  Cura 
ca  nufs    efsen    vigni    naven    de    cuera,    vai  jau    voliu    far    pagar   pieder 
Baselgia    da  Somvig,    ch'era    Survitur    con    ilg    Obrift    Caftelberg, 
ch'era  a  Cuera  tier  ilg  provisorische  regierung,  et  vignieva  2  a  3  gadas 
ilg  di,  et  figieva  tut  quei,  ch'en  leva,   ner  veva  de  basens,   neua  che  agli  30 
tal  vai  jau  de  Saver  gron  grau,  et  La  dunna  de  fifiPel  a  voliu  nagin  paga- 
ment  per  la  madratza  empriftada  &  et  mi  a  era  faig  plischer  de  Sia  gronda 
crianza  ad  atenziun  per  mei.   etc. 

Quella  Sera  an  ei  deig,  che  nufs  ftueigien  glauter  di  ira  naven,  et 
aschia  vevel  jau  giu  en  sack  con  mei  insirka  15.  ner  16  K."  et  ver  27  R.  35 
veva  ilg  Giachen  purtau  con  el,  et  quei  era  bucca  Suffizient,  neua  ca 
jau  vai  faig  ira  ilg  Giachen  filg  Hoff  tier  ilg  Fiskal  Baal  et  mirar, 
Schel  Savefs  avenzar  entochen  lemp*"*  pofta  ver  100  R.,  neua  chel  a  Saviu 
ami  Survir  mo  con  81.  R. ,  et  quei  ei  lautra  pofta  entras  miu  frar  vigniu 
rendiu  con  engraziament.  Quella  Sera  ei  Ja  kl  in  marcadont  de  cuera  40 
era  vignius  a  mei  ver,  et  dumendau,  Sehe  jau  vaigi  basens  ensitgei,  ner  de 
daners,  Sehe  quei  chel  Sapi,  vegli  el  far,  et  a  era  faig  pulit,  neua  ca  jau 
vai  ded  el  per  quella  gada  nuotta  reschiert,    efsent  tut  ensemen  vevel  jau 

Romauische  ForscLuiigen  VIII.  14 


210 


Pertiaifga  da  Liung'  Urialla 


La  Suma  de   137  R.  6  Xs.  et  level  bucca  prender    pli,  Savent  bucca   per 
gues,  neua  in   I'tnes  ira  &  ner  con  lunsch. 

I]g  Giachen  ei  us  tier  filfel  a  maner  con  baselgia,  et  jau  Suenter 
Scbeinna  ins  a  leig  ginn  pleun  Sin  mia  madratza,  et  dvirraiu  biebein. 


PERTRAITGS  DA  LIUNG' URIALLA, 

iuront  la  fclavilt't  da  fifsonta  Grifchuus  eu  Fronfcha,  nua  ch'ei  fuveii  ?egni  nianai 

trafs  Iradinieii  e  barbareia  d'enzaconts  Grischuns  rebells,  fut  Ja  viarcia  d'iii  camond 

ÜDgiu  dil  General  ]llarseua(s). 

(Ineditum  nach  Hs.  Dn.) 


[p.  1]  0,  fch'jeu  vefs  curenta  plema, 
Per  faver  defcriver  bein, 
Fufs  6  pratics  filla  rema, 
Fa  lefs  jeu  maleitg  complein; 
5  Co  ei  an  cavau  la  fofsa 
A  Tuts  fenza  cuolpa  nofsa, 
Co  nua  efsen  ftai  manai 
A  pertut  perfequitai 
Dad  enzaconta  mal  inclinai. 


10  Schon  elg  on  novonta  quater 
Han  ei  entfchiet  a  dar  iuren, 
Lu  fei  ftau,  ch'ei  levan  batter 
Tut  entoca  nies  regiemen. 
Aber  ei  han  fezi  viu, 

ib  Che    gliei    bucca    fchon     dMl 
urdiu, 
Perquei  han  ei  uriar  dau  fi, 
Cu'l  propieft,  fch'ei  dei  vigni, 
Lur  miras  da  pli  bein  congi. 


tut 


lur 


Han    zwar    mai     fchau    da 

fchufel, 

20  Han  faviu  fut  mann  luvra, 

Ma  cb'ils  purs  tras  mintgia  fufel 
Dad  ela  fefchaven  mal  mana, 
Per  quei  han  ei  podui  trua 
[p.  2]  A  fenza  cuolpa  ftrufigia 
25  Bia  galant  -  umens  fpir  tras  quets 


Buc  in  aflins  eunc  ufa  mereta 
Enten  tuts  ils  lur  cafteitga. 

La  Valtrina  ei  rebelada 
In  bien  ruc  tras  lur  futla, 

30  A  pi  priu  l'enetgia  fträda, 
Cun  Mileun  per  fe  taca 
Tras  quel  ad  auters  fauls  motivs 
Lu  han  faviu  incamina 
Ded'in  lantag  bein  fpert  rimna 

35  Cun  il  pretext  de  tut  falva. 

Ton  las  grondas  barbareias 
Eu  quei  tems,  che  han  giu  liuc, 
Sco  er  tutas  mal  giufteias 
Quefcbel  jeu,  per  buc  fa  fiuc. 
40  Zacu  han  ei  giu  dau  adaitg, 
Ch'ei  fei  meglier  fta  tiel  veilg 
Et  ils  purs  han  fezi  viu, 
Che  tras  quei  da  nief  fcafin, 
Nagin  fufs  preft  figirs  dil  fiu. 

45  Efsend  las  caufsas  fil  pei  veder 
Suenter  nos  veilgs  tfchentamena, 
Han  eis  fezi  ftiu  proveder, 
Ch'in  fcuvrea  lur  tradimens; 
Per  quei  han  ei  tut  befs  grad  giu 

50  A  de  fugi  feresolviu. 


Pertraitgs  da  Liung'  Urialla 


211 


[p.  3]  Han    priii    ciin   eis   tut  las  fcar- 
tiras, 
Ella  tiara  fcret  aviras 
E  luvrau  tafer  fin  IVentiras. 

Eis  lian  endridaii  Franzos 
55  De  vegni  en  nofsa  tiara, 

Per  BUS  dar  il  ftaufch  davos 

En  nos  cuolms  eutras  l'njara. 

Perfin  en  truch  eis  ei  fqnitfchau, 

Co  ei  han  feitg  engarziau, 
60  Culs  Franzos  ea  ftai  vegni, 

Dad  eis  ufecis  han  priu  fi ; 

Tgiei  provas  viil  ins  eunc  dapli? 

Per  qiiei  Zuch  fuven  eis   en  fiala; 

Prepotenza  han   duvrau 
65  Et  han  biars  en  cuort'  uriala 

Tras  vendetgia  deportau, 

Per  exequir  lur  neras  miras 

Duvrau     han     ei     la     noitg     cun 
ftgifas, 

Havend  eis  faitg  las  lur  capturas: 
70  Mintga  mal  de  quelas  uras 

Tirans  fco  quels  fei  ftau  zacuras? 

Part  en  gutfchas,  part  fin  cars 
Han  ei  faitg  mana  naven, 
A  zacons  da  quels  lur  nars 
75  Miraven  quei  cun  legermen ; 
Quei  ei  glieut  de  quela  fort, 
[p.  4]  Ch'an  deleitg  vid  feun  e  mort, 
Ils    babs    de    pren    od    leitg    fco 

nius, 
Surfcha  duneuns  fenza  marius, 
80  Orfens   a    beins    a    fchuldaus    fehl 
erius. 

Als  inimitgs  nus  han  furdau 
Zun  fenza  condiziun; 
Mo  ils  Franzos  han  eis  duvrau 
Empau  de  difcretiun. 
85  Dils  nos  fei  ftau  urdiu  difcus, 
Da  nus  tane  zun  rigurus, 
Per  nofs  danes  nus  mal  falva, 
En  buns  quatiers  da  bucca  fcha, 
Eis  vitgs,  fco  fchelms  a  tras  mana. 


90  Eis  han  e  bucca  giu  fchau  fut, 
De  dar  a  tut  gl'avis, 
Cu  nus  vegnin,  ch'ei  cnori  tut 
Per  mirar  fin  nus  cun  flifs, 
Sufpirs  cun  larmas  mifchedau 

95  Hau  biars  per  nus  e  priu  puccau; 
Mols  Gia  cubiuers  de  quei  fpert, 
Quels    vein    nus     feitg     bein     en- 
tgiert 
Vid  uaufcha  fen  e  cor  mitgiert. 

Scli'in  denter  nus   bein  fa  per  fen, 

100  Co  nus  efscn  componi, 

Sehe  fei  gie  dar,  ch'il  falamen, 
Muort  il  quäl  vein  ft[u]iu  y, 
Sei  mo  fpir  riguards  privats 
Denter  eis  e  lur  magnats; 

105  [p.  5]  Ma  che  purs  mo  glieut  d'honur, 
Ch'en  vi  da  lur  lavur, 
Piti  fton  fchar  a  cas  ils  lur. 

Gliei  lur  era  denter  en 

Bein  enqual  Signiur, 
110  Ch'en  mai  ftai  el  regiemen 

Et  han  quitau  dil  lur. 

Tgiei  po  mal  pon  have  quels, 

Mefs  zacu  en  peis  ad  eis. 

Auter  ch'ei  an  faitg  per  fa, 
115  A  per  biars  mortifica 

A  bia  familias  combria. 

Biars  han  ei  la  noitg  tennefs 
En  perfchun,  e  sarau  fi, 
Ella  quala  ei  ftau  valvefs 
120  Da  tfchien  ons  enneu  zatgi. 
Auters  han  a  ferm  faitg  fta, 
Schau  0  gnianc  ils  bafens  fa. 

Arburg  ei  ftau  a  nus  fixau 

Gliemprem  per  nies  quatier; 
125  Leu  nus  han  zacho  lufchau, 

[p.  6]  Zun  ping  fpazi  e  dau  tier. 

Efsend  fchubers  en  confsientia 

Vein     mo     giu    pli    tgiunfch     pa- 
tientia, 

Strufch  han  ei  podiu  capi, 
130  Che  lur  fpel  pudefs  fall, 

Ch'ei  han  nus  pli  lunfch  faitg  y. 


212 


Pertraitgs  da  Liung'  Urialla 


Cor  ch'in  nus  ha  giu  vifau 
De  fil  viadi  fefä  fixs, 
Veinfa  giu  fe  adrefsau 
135  Tier  directuis  helvetics; 
Aber  eis  hau  gnianc  tadlau, 
Da  quela  nov'  uniun 
Schi  grond'  ei  la  crianza  ftau, 
Per  empruar  la  confefsiun. 

140  Nus  vein  ad  eis  reprefentau, 

Ch'ei  feigi  denter  nus 

Veilgs  et  indifpofts  empau 

Et  Ina  part  munglus; 

Che  las  familias  feitg  endirien 
145  Et  ellas  feitg  per  nus  fuspirien, 

Ch'els  nus  deien  liberä 

Et  a  cafa  fcha  turna, 

Ne  filmeins  eunc  leu  fcha  fta. 

Nus  vein  halt  ftoviu  pli  lunfch, 
150  Tut  quei  fuva  lur  quitau; 

Perquei  veinfa  zun  buc  tgiunfch 

II  helvetiers  bandunau: 

Vein  ftiu  felcha  mana 

A  fin  cuorts  nuotz  un  mira; 
155  Schvizers,  ch'an  nus  compigniau, 

Sch'in  fufs  jus  pli  pleun  empau, 

Han  culs  peis  el  dies  chitfchau. 

Tuts  fifsonta  vein  fta  ftoviu 

A  Dieningen  en  ina  ftanza. 
160  II  cumendan  de  leu  ha  giu 

Tonaton  eunc  la  crianza, 

Da  madrazas  fa  purta, 

Per  bucca  fil  pleun  blut  lufcha; 

Speronza  zvar  nus  levan  da, 
165  Che  leu  camond  pudefs  riva, 

De  nus  pli  lunfch  buc  transporta. 

Aber  fchon  ilg  auter  di 
Vein  ft[u]iu  naven  de  leu, 
En  tut  aura  ftuviu  y. 

170  Senza  ver  riguard  empau, 
Han  ei  giu  cunpaitg  cunflifs 
Oravon  nuot  dau  avis, 
Tras  quei  per  qnatier  enfla, 
Urialas  grondas  mintgia  ga 

175  Avon  la  glieut  ftuevan  fta. 


Stuend  viadi  fa  ascheia 
Pon  ins  sez  fimagina, 
Che  mal  lufchai  per  veia 
Staungels  fuven  il  pli  bia 
180  [p.  8]  Ad  Altcheich  fei  ftau  mitgiert; 
Cun  fabeis  bluts  leu  han  ritfchiert, 
Buc     vein     nus     gron     tems    giu 

temiu, 
Ch'ei  fei  cun  nus  d'il  tut  vintfchiu; 
Doch  quietau  eis  ei  pleunsiu. 

185  Gliauter  di  vein  bien  a  baul 
A  befort  podiu  riva; 
Leu  han  ei  fil  zuch  elg  aul 
A  fil  chisti  nus  faitg  marlcha, 
Schliats  quatiers  nus  han  mufsau 

190  A  fchamper  mal  lien  lufchau, 
Leu  ftretg  e  ruch  ftueven  ftä, 
Ratuns  pudeven  ftrufch  dufta, 
E  fchevan  ftrufch  furo  mira. 

II  cumendan,  quei  fuv'  in  tgieun, 
195  Che  deva  nuota  fei; 

In  nies  bien  cumpoing  malfeun 

Ei  morts  gie  bein  per  quei. 

Gliei  bucca  ftau  remiedi; 

Strufch  han  ei  fchau  in  miedi; 
200  Sch'ei  vefsan  fchau  ruaus  empau. 

Per  enqual  di  mefs  giu  'I  marchau. 

Sehe  vefs'  el  forfsa  giu  fcompau. 

En  quella  teuna  in  bien  meins 

Vein  ftuiu  fchamö  e  fufpira; 
205  Per    fä    nos    mals    leu    pli    cum- 
pleins, 

Nus  fchaven  buca  brevs  pafsa. 
[p.  9]  Quei  ei  ftau  a  nus  zun  grev, 

Da  retfcheiver  buc' ina  brev; 

Leu  quei  cumendant  mitgiert 
210  Nus  ha  privau  de  tut  confiert, 

Sch'ei  fei  a  casa  viv  ne  miert. 

Sur  ura  fei  vigniu  camond, 
Da  nus  pli  lunfch  fa  transporta. 
Sin  Dofsa  buorfsa  cun  quoft  grond 
215  Vein  pufpei  ftuiu  viadi  fa. 
Et  ent'  ilg  ira  ord  chifti 


Giou  Rudolf  Steinhauser 


213 


Schuldaus  en  vi  da  nus  figli; 
Per  tut  nus  han  ei  vifitau, 
Nagliu  han  giu  fchi  gron  quitau, 
220  Rigur  oreifer  quei  ei  ftau. 

Mo  tocben  Tis  uras  mintgia  di 
Pudeven  nus  viadi  fa, 
Ils  nos  denßrs  per  fa  figli, 
A  mintgia  mai  cun  mal  lufcha. 
255  D'exercita  la  religiun 

Da  gliez  eis  ei  mai  ftau   queftiun, 
En  bafelgias  fi  fera 
A  nos  bafens  avon  glalta, 
Gliez  fchizun  nus  han  faitg  fa. 

230  A  Befanzon,  in  gron  marchau, 
Sur  noitg  veiu  nus  ftiu  fta: 


En  caferna  han  nus  chitfchau, 
Per  pude  mortifica, 
Cun  bifsacas  mal  pudadas, 
235  Da  magliadiras  bein  cargadas, 
Cun  car  paga  e  fin  damonda 
Veinfa  leu  giu  ftenta  gronda, 
Da  furvignir  empau  vivonda. 

En  quater  dis  cun  cuoft  e  ftenta 
240  Veinfa  podiu  arivar 

A  Saleng  tier  buna  fchenta, 

Quei  ftueinfa  confefsar. 

Creauza  han  ei  leu  duvrau, 

Han  era  fehau  trer  flad  empau; 
245  Ei  an  cheu  grad  nus  chitfchau  fi 

En  quei  aul  a  ruch  chifti, 

Sco  A  befort  han  faitg  y. 


GION  RUDOLF  STEINHAUSER. 

luoa  pintgia  Discribtieuu  della  Deportatina. 
(Nach  Ms.  St.) 

[f.  1»]  Ano  1799.  ils  2.  da  jun',    iua  Dumeugia  autuoru  las  10.  Urras, 
che  jeu  eral  grat  aus  en  ßaselgia,  veng  iua  Parluna  a  cloma  mei  ord  Ba-  5 
selgia  en  Sagoing   a  gi :    „avou  vofsa  Casa    ei   in  Um   jester,    il  quäl    vul 
plidar  cun  vus;  vus  aber  dueigias  ira  bein  gleit!  tier  el." 

Jeu  vomel  a  Casa  mia,  fcha  fova  Moritz,  il  Modelschneider,  leu;  el  gi 
ami:  „Sco  bien  amitg  vai  jeu  vus  a  tems  avalleu  avifar,  et  avus  far  da 
saver,  che  vus  leigias  era  nodai  fin  la  gliesta  de  quels,  cb'an  de  vignir  10 
Deportai,  cuntut  Cusegliel,  che  vus  duefsias  beingleiti  faprasautar  a  Glion, 
tier  il  Gieneral  Herrberg,  il  quäl  vondi  grad  de  cheu  fura  en;  afchigliog 
vegni  jeu  quefta  nog  a  furvignir  Melitair  -  Wacht  antuorn  mia  Casa,  ils  quals 
vegnian  la  nog  a  mei  prender  ord  Casa,  a  manar  a  glion;  a  fcha  vus 
faprasanteis  vus  fetz  tier  il  General,  che  forfa,  ch'el  vus  trau  ord  la  Gliesta,  15 
el  fetz  enpermeta  era  da  far  il  pufseivel  tier  il  Gieneral'che  jeu  vegni 
libers." 

II  Modelfcheider  va  —  jeu  vom  en  Conbra  tier  mia  Chara  Duna,  la 
qualla  fanflava  [f.  2*]  en  Leig  pigialeunca  da  5  ner  6  gis;  vai  ad  ella 
raquintau;  la  qualla  cun  larmas  giu  per  la  vefta,  dat  alla  fin  era  feu  Con- 20 


Oj^4  ^''""  Rudolf  Steinhäuser 

Bontimeut,  numnatlamein,  che  jeu  deigi  faprasantar  metz  tier  il  General, 
n  meter  avon  nos  traurigs  Uruftands,  fcbe  quei  dues  davantar,  fcbe  f'orsa 
ch'el  prend  Erbarm,  per  quels  pins  Affons  a  par  nus,  a  trai  forfa  traf  la 
Gliefta".  Sinaquci  vai  jeu  farafolveu  de  jra;  jeu  vai  aber  bein  cun  prescha 
5  f'atg  m  Scrit  da  configniar  ails  L'deiveis  Vifcbins,  en  il  quäl  jeu  fetfchel  ad 
eis  da  laver  il  faitg,  a  garegial ,  ch'ei  detian  ami  iu  Ateftat  D'ils  mes  de- 
portamens,  ils  quals  en  tems  dil  meu  uffecy,  numnadamein  dar  ent,  che 
jeu,  fco  Vorsteber  d'ella  wifneu[n]ca  fun  duvrauf,  fcbe  jeu  vaigi  citgei  faitg 
ancuuter  il  beinftar  della  tiarra  ner  della  vifneunca;  vai   era  gartgiau,  cb'ei 

10  Ateftescbiau,  fcbe  jeu  vaigi  iila  gada  ner  l'autra  faitg  ancunter  ils  Üreigs 
de  fia  Mayaftadt,  il  Keiser,  iu  Sonia  vai  gartgiau  de  confeder  in  Ateftat, 
il  quäl  eis  cun  buna  Consiensia  profian  Ateftar,  a  fcb'ei  vefsan  citgei  an- 
cunter da  raei  da  lamantar  cun  rifchun,  cb'ei  era  fetfcbien. 

Quei   medem  gi    antuorn  las  11.  Uras  fundel  jeu  eus  ord  Casa  mia,  a 

15  fun  d'recte  eus  a  Glion,  vai  preu  meu  quatier  tier  Herr  Vetter  Bundes- 
waibel,  Herkules  Bundy:  vai  ad  eis  faitg  da  faver,  per  tgei  rifchun  [f.  2*^]  jeu 
feigi  nafasitaus  de  vignir  en  glion ;  ils  quals  tuts  della  Casa  an  giu  gronda 
triftezia  giu  da  quellas  novas ;  Moritz,  il  Modelfcbneider,  fuva  era  leu,  tier 
il  quäl  ton  il  Vetter  Bundeswaibel,  fco  era  la  Frau  Baß,  fia  Dunna,  han 

20  fuplicau ,  ch'el  fetschi  tut  il  pufseivel  tier  il  Gieneral ,  per  not  ch'el  mei 
liberefchi,  —  il  quäl  ha  era  anparmes:  Suenter  mietz  gi,  il  medem  gi, 
veng  mia  Duna  cun  ils  nos  piugs  affons,  ad  ina  autra  parenfa  ch' a  gia- 
dau  portar  ils  affons;  cun  letezia  a  triftetia  anpiaral  jeu,  nua  ella  cun  nos 
affons  vegli  jra?  a  dapli  ch'ella  era  afchi  daquort  vignida  en  pigliola,  fcbe 

25  vai  jeu  efa  fchraarvigliau,  ch'ella  vondi  fion  ora  fut  teig;  ella  dat  ami  cun 
ils  Öls  pleins  larmas  per  rifposta:  „Jeu  vai  dil  Pfarrer  lubientfcha,  da 
poder  ira  ord  Casa,  et  afchia  vai  jeu  faresolveu,  de  prender  mes  pins 
affons,  a  faprafantar  avon  il  General,  avon  il  quäl  ella  vegli  far  bekantd 
il  gron  don,  che  quei  fuss  per  nus,  de  vus  deportar  ord  la  tiarra.  =  ella 

30  agi  fpironza,  ch'il  Sig'  General  vegni  a  prender  puccau,  fcbe  buca  per  ella, 
fcbe  per  quels  pins,  innocens  affons,  ils  quals  eran  de  la  vigliadegna  B.  F. 
il  veigl   13.  ons ;  il  Second  6;  il  tierz  2;   il  Quart  6.  gis. 

Suenter  da  quei  vegnien  mes  fräs,  il  Pfarrer  de  Rueun;  Mistral  Ant: 
Gieri  Ulf;    la   Dunna  de  Scrivon  Flurin;    Mistral   Ant.  et  jeu,  &  efsan  ira 

35  tier  il  Sig*"  Potist :  Capretz,  per  plidar  cnn  il  Sg'"  Land'"  Togenburg,  il  quäl 
era  leu,  vein  Suplicau,  [f.  3*]  ch'el  fetschi  il  plifcher  a  quella  honur  de 
vignir  cun  nus  tier  il  Gieneral,  il  quäl  S'anflava  en  Glion,  a  metter  avon 
agli  mias  Supplicas;  il  Sig''  Land'"  Togenburg  ha  traig  fias  ftgisas:  „ch'el 
hagi  nigini  anconifchienfcha,  ad  el  fapi  quei  buca  far;  fcb'ei  fussi  il  Gene- 

40ral  Hozzi,  lessi  el  fchon  vignir."  Nus  vein  meils  anavon  fupplichau,  a 
racomandau  en  tutas  manieras,  a  manigiau,  che  el  vegni,  quei  plifcher  buca 
a  gir  giu,  tonpli  che  nus  vein  la  honur  de  efser  Parens;  ei  hat  tut  nuot 
nazigiau;    el  ha  buca  vallen  far  il   plischer;   conpaig  ch'el  veva   part   d'lla 


Discribtieun  della  Deportatiun  215 

Deportatiuu ,    a  cmitut  conplev  ei  puca  da    giadar  larg;  —   efsan  aber  giu 
da  quei  ftai  malltroftegiai,  vasent,  co  ei  era   conftitueu. 

Efsan  jra  tonaton  —  il  Sigi"  Frar,  mia  Dunna,  cun  in  afFon  de  6  gis, 
et  jeu  tier  il  Sig»"  General,  il  quäl  veva  leu  quatier  tier  il  Sig''  Cap.  Georg 
Wely  fin  porta  fura  —  en  la  Stiva  blaua;  cura  nus  vein  gartgiau  Au- 5 
dienza,  vegn  ei  dau  d'ntalir,  cli'il  fig"^  Gieneral  vegni  buca  a  dar  Audienza 
a  femnas,  per  consaquensa  ei  mia  Duna  ftada  nafsasitada  da  ftar  davos: 
il  Sig'"  Pütist.  Capretz  da  Glion  ei  per  Cumifsiuen  de  auters,  era  ftaus 
lau  tier  il  General  a  fanflava  quella  Ura  eung  leu;  meu  fig""  frar  et  jeu 
supplichein,  fcb'el  vess  la  bontad  da  vignir  cun  nus  tier  il  General,  il  quäl  10 
[f,  3i>]  (il  cuk  ha  dau  rifpofta:  „cb'el  vegli  bugien  far,  tgei  ch'el  fapi  a 
tut  quei,  che  fteti  en  sia  pufsonza."  II  Sig^  Potist.  a  il  Sigr  frar,  et  jeu 
mein ;  mia  Duüa  dat  era  Cumifsieuu,  de  furvignir  lubientfcha,  ch'ella  pofsi 
era  faprafantar. 

Nus  vein  furvigniu  Audienza  dil  Giene'ral ,  ail  quäl  entras  Sigr  Potist.  15 
Capretz,  ner  il  meu  Sig*'  Frar,  ei  vignieu  mes  avon  las  mias  Supplicas ;  il 
Sig''  Gieneral  dat  en  tut  bunna  fpironza,  a  gi:  „che  fche  jeu  vaigi  buca 
handligiau  ancunter  il  beinstar,  fche  vegnial  jeu  a  vignir  libers";  han  era 
faitg  a  faver,  che  mia  Conbrigiada  Duua  cun  ils  affons  feigi  cheu  per 
faprafantar  avon  el,  per  fupplicar  per  la  madema  favur:  nua  ch'el  gi  ami :  20 
„che  mia  Dunna  et  jeu  dueigian  buca  faconbargiar,  fia  Majaftat,  il  Keiser 
vegni  entras  il  feu  Minifteri  a  ver  tut  rifguart,  ad  in  deigi  haver  nigina 
dificultat  da  fametter  en  fes  meuns,  et  auter  pli,  a  buns  Ateftats  feigi 
bien;  pertgei  a  Cuera  vegni  jeu  exanimaus,  a  fcha  jeu  feigi  innocens,  fche 
lafchian  ei  turnar  a  cafa."  Sin  quei  vein  nus  preu  dad  el  Abfcheid,  wein  25 
buca  afchchau  fchar  faprasantar  la  Dunna,  dapli  che  nus  vevan  negins 
Mutivs  da  d'ell,  ch'el  dess  Audienza,  efsan  turnai  en  nies  Quatier  tier  il  V — 
Bundswaibel,  nua  ch'il  Muritz  [f.  4*]  Modelschneider  fuva  leu,  il  quäl  dat 
pufpei  fpironza,  che  jeu  vegni  überaus:  fin  quellas  novas  ftat  mia  Dunna 
cun  ils  affons  leu,  antochen  ils  4.  de  jun,  2  gis,  a  continuamein  giu  novas 30 
favoreivlas,  ils  4.  d'il  medem  M.,  fuenter  mietz  gi,  veing  ei  faitg  a  faver: 
„che  glauter  gi,  marveigl  ftueigian  nus  Marfchar  a  Cuera!"  Cuntut  ei  mia 
Ohara  Duiia  ftada  nafasitada,  cun  quels  Affons  de  jfa  a  Casa,  per  far 
vignir  en  cun  Cavailg  de  fer  fi  antochen  Cuera;  Cun  furfchar  larmas  d'ina 
vart  a  l'autra  faparnein  nus    pietigot.  35 

En  quels  gis  antochen  ils  5  de  juni  la  dameun  marveilg,  an  ei  giu 
rabitfchau  en  Glion ;  il  Pfarrer  Caftalberg  da  Glion ;  Obrift  Caftalberg  da 
Muste ;  Latinen  Gion  da  Muu  da  wella;  Wach"».  Colonberg  da  Murifsen; 
Scrivon  Gioder  Cadeiberg  da  Siath;  Wach™.  Bauadeg  Coray  da  Sagoing; 
et  jeu;  fut  Militair  Scorta  efsan  nus  vigni  manai  ord  Glion,  iüa  part  a  40 
Cavailg,  ils  auterf  a  pei;  Cura  nus  efsan  arivai  a  Sagoing,  ha  il  Wach- 
meifter  Coray  giu  lubientfcha  dil  Officier,  de  poder  cun  in  Wacht  jra  en 
fia  Casa,  a  prender  pietigot  da  sia  glieut,  a  fco  il  ei  natiral,    fche  ha  fia 


2i()  Gion  Rudolf  Steinbauser 

Dunna  et  aft'ous  dau  agli  da  migliar  a  da  beiber,  l'co  efa  faitg  prender 
Clin  el,  e  traigt  en  autra  vilgiadira,  a  tut  quei  ba  targlianau  [f.  4'']  per 
iüa  gi'onda  urialla;  quella  urialla  efsan  nus  vigni  ratani  en  la  gasa  d'il 
ancai'den  leu  Sagoing,  für  la  fanteuna  en  quei  ftreig,  avon  la  Casa  dil 
5  Sig"^  Cap.  Candrian  da  buna  Memoria :  Cun  tgei  consolatiun  in  fteva  en 
quei  leug!  la  tiarza  Casa  era  la  mia,  vai  aber  buca  giu  lubientscha,  da 
puder  ifa  a  prender  pietigott!  a  fcha  jeu  vess  gie  furvigneu  quella,  fuss 
ami  buca  ftau  pufseivel. 

Ceu  ei  ftau  farimnau  quella  Urialla  bein  biara  Glieut,  da  mia  famiglia, 

10  aber  ba  nigin  fchefcbau  ver,  oreifer  meu  feigl,  il  gron,  il  quäl  ei  vignieuf 
cun  il  Cavailg:  ei  aber  ftau  feitg  bein  patartgiau,  de  mei  buca  fchefchar 
ver,  afchigliog  fuss  ei  ftau  nun  furportabel:  meu  feigl  bargieva  petramein, 
a  ils  auters,  ton  fco  jeu  vai  podeii  ver,  an  giu  conpafsiun;  tgei  angufchas! 
ei  ha  tucau  quella  urialla  ami  de  ftar  ora,  vi  jeu  fchar  cousiderar  fchadin, 

15  a  patartgiar  .  .  .  Efser  mai  Clicons  pafs  de  mia  Chara  Duua  ad  affons  a 
fargliims  a  parens  ad  amigs!  a  buca  haver  quella  Consollatiun  de  prender 
pietigott;  ftuer  bandonar  eis  tuts,  a  buca  laver  fche  jeu  vaigi  la  vantira  da 
ver  pli!  fufs  ftau  fuficient  mutif  de  garegiar  pli  bugient  la  mort,  che  ftar 
ora  quels  turmens. 

20  En  quella  Urialla   eifsei   vigneu   glieut   da  Fallera,   Umens  a   femuas, 

ils  quals  manavan  fuor  per  la  truppa  dil  Keiser,  a  quels  han  a  nofsa  Mili- 
literifche  [f.  5*|  Scorta  tucau  maun  a  faitg  oreifer  cortafia,  nus  aber,  an  ei 
faitg,  fco  ei  vafessan  buca;  infoma  iüa  procedura  da  paug  farftau ! 

Afchi  gleiti,  che  Curay  ei  vigneus,    efsan  nus  per  camont  dil  Militair 

25ira  vinavon,  efsan  antuorn  las  12  Urras  arivai  a  Trin,  vein  leu  migliau 
peim  a  Chifchiel  a  bueu  vin  tier  il  Miftral  Jieny ;  danton  an  ei  vigni  cun 
Miftral  Capretz  da  Trin  ner  da  Tumein,  fco  in  vul  gir,  il  quäl  ha  era 
ftueu  far  conpagnia  cun  nus ;  bein  gleiti  bandonein  nus  Trin ,  a  Cura  nus 
mein  für  la  puu  da  Favuug  vi,  eifei  ftau  in  Um  da  Domat,  il  quäl  ha  an- 

SOparau,  nua  nus  meigian,  fuenter  haver  dau  nosa  rifpofta,  gi  el:  „Mai  mei 
vus  Culieuns;  vus  efsas  buns  daven."  Efsan  quella  Sera  arrivai  a  Cuera, 
nua  che  nus  efsan  manai  eil  Eathshaus,  en  la  Stiva  blaua,  a  cheu  vein 
nus,  14  umens  ftueu  ftar  gi  a  nog,  9.  gis  fensa  leig,  a  fensa  faver  fatrer 
ora  la  vestgiadira. 

NB.  jeu  vai  era  furvigneu  in  Ateftat  d'ella  mia  vifneunca,  il  quäl  deva 

35  clara  pardegia,  che  quei,  che  jeu  vai  faitg,  fei  gi  jeu  ftaus  nasafitaus  en 
num  d'lla  vifneunca  da  far;  il  quäl  ei  fco  fuonda: 


La  Passiun  da  Somvitg  217 

LA  PASSIUN  DA  SOMVITG. 

[La  Passion  da  Somvitg.] 

(Nach  Ms.  A,   abgedruckt  in  Decurtins,  Denkmäler   rätoromanischer 
Sprache  und  Litteratur  p.  1  —  87.) 

[p.  1]  SCENA  I.  5 

CHRISTUS  VALEDICIT  MARIE. 

Persone:    CHRISTUS,   MARIA. 

CHRISTUS.    0  maria  cbarra  moraa  mia!  sco  vus  zun  bein  saveits, 
sou  jeu  expres  de  miu  Bab  termes  sin  quest  mond  schi  zun  malmend,  par 
la  scblateina  Horaana  spindrar  e    dellas  Condemnaziuns  liberrar,    a  questa  10 
flu   pia   per   amur    sia   son   jeu   giu   da    tscbiel    vignius    e   sco   era    mortal 
nascbius.  Suspirat. 

MARIA.     Ach  Car  jessiis!  tgei  vol  mai  dir  iu  scbi  gron  suspir? 

CHRISTUS.  Cuu  buna  raschun  pos  jeu  suspirar,  pertgei  che  jeu 
trestas  nujalas  avus  stoi  dar.  15 

MARIA.  Ach  tgei  Nujallas  en  mai  quellas!  jeu  per  tristezia  son 
buc  tier  mamezza,  Acb  jessus  Car  Feig  miu,  sco  era  car  Feig  de  Diu  miu, 
schei,  nuot  targlinei,  tgei  vor  dir  vies  suspirar.    tgei  Nujallas  veis  de  dar! 

[p.  2]  CHRISTUS,     teidla  pia,  o  momma  mia!  per  spindrar  la  bu- 
mana   scblateina   della    perpettua   Condemuaziuu,  jeu    bein   gleiti   stoi   en- 20 
tscheiver  la  petra  pissiun. 

MARIA.     Acb,  tgei  mai  ei  quei,  a  mi  schei! 

CHRISTUS,  jls  puccaus,  cbil  Christgieun  ha  Comes,  sto  jeu  tuts 
lavar  giu  Cun  miu  seun,  a  questa  fin  pia,  cara  moma  mia!  veing  jeu  alla 
bialla  entscbatta  per  tut  il  tgierp  seung  suar,  el  veing  giu  sin  tiara  Curday.  25 

MARIA.     Ach  caussas  scbarscbentidas  et  mai  pli  udidas! 

CHRISTUS,  allura  Cuninagada  veng  jeu  de  din  dils  mes  tardius, 
als  mes  Capitals  inimitgs  surdaus,  da  quels  Cun  b'arras  fridas  Gasligiaus, 
Cun  spinas  Gretas  eucoronaus  e  da  tuts  sgomiaus  e  ris  ora. 

MARIA.     Acb  quei  mi  passa  tras  miu  Cor!  30 

[p.  3j  CHRISTUS.  Gie  alla  fin  sco  il  pli  gron  malfitscbent  vid  la 
Chruscb  enguttaus. 

MARIA.  Acb  per  dolurs  jessus  miu  Feiig,  miu  Feiig  jessus,  per 
doUurs  jeu  ussa  stoi  morir,  morir  sto  jeu,  acb,  acb,  acb! 

CHRISTUS,     bucca  a  schia  Cara  momma  mia,  la  voluntat  de  miu 35 
Bab  vid  mei  daventi,  avus  de  ferton  sustenti! 

MARIA,    sto  pia  per  questa  via  la  voluntat  divina  esser  Conplenida ? 

CHRISTUS.  Ei  po  buc  esser  antra  vissa,  pertgei  che  jeu  mezs  bai 
Toliu  ascbia,  scbinavon  pia  cba  la  urra  mia  ei  sin  via,  che  jeu  stoi  pitir  e 
suenter  morir,  per  far  ver  miu  duer,  jeu  ussa  avus  vi  mussar  gratius,  avon  40 


2\S  La  Passiuu  da  Somvitg 

aber  avus  engraziel  jeii  da  tuta  fadigia  breigia  e  stenta,  cba  vus  onns  plica 
trenta  veits  Oon  touta  favur,  Carezia  et  amur  per  raei  surportau,  sco  era 
not'  meius  sut  vies  best  portau. 

MARIA,     leies  pia,  o  gron  Diu  sco  era  car  Feiig  miu!   leis  pia  per 
5  spiiidrar  la   humaua  [p.  4]  Schlateina  Cun  mia    zun  Gronda    peina    mei  us 
bandonar  e  per  sulla  Gau  scbar  star. 

GU  RIST  US.    Ei  sto  esser  aschia  pertgei,  cha  jeu  ilg  seung,  cbejeu 

de  vus  hai  ritscbierts,  miu  bab  Gelestial  ai  piert:  quel  ussa  entochen  il  pli 

davos  deguott  jeu  stoi  sponder,  tut  per  Conplanir  la  voluntat  della  Divina 

10  majestat,  scho  era  per  (per)  spindrar  la  humana  schlattei[na]  della  infernala 

peina,  a  questa  fin  jeu  us  il  davos  Vale  aus  dun.  Ponigit  manum. 

MARIA,  da  mei  daventi  adina  la  voluntat  Divina:  aber  avon  cha 
spartir  vossa  Divina  benediziun  ami  stoveis  impertir. 

Genu  ßectu  gimponit  manum.    Claudatur. 

15  SCENA  n. 

CONSSILLIUM  SINAGOaA  D  CAPIENDO 
CHRISTO. 

Persone:    GAIAFAa,   SOLIMAN,   SAMEGH,    SADUGEUS, 
RABAN,  PHTOLEMEUS,  SAGRATARIUS,  BE- 
20  DELLUS,  [p.  5]  JUDAS. 

RABAN.  Reverendissims  signiurs  Spirituals,  sabis  signiurs  temporals, 
ministers  e  senaturs  e  scrivons  della  veneranda  sinagoga  mossaica,  ami 
seigi  lubiu  de  portar  avon  avus  certas  turpiussas  actiuns  dedin  raalfitscheut. 

GAIFHAS.     Datgei  malfitschent  ei  vies  portar  avon. 
25  RABAN.     Da  jessus  de  Nazaret. 

GAIAFAS.  Da  jessus  de  Nazaret,  grat  per  quei  essenus  eben  rinnai 
ensemen  per  t'ar  Goseilg,  Go  nus  el  podessen  survignir,  per  il  poder  far 
morir. 

SOLIMAN.     Vossa  grazia  Reverendissima,    quei  veng    e  dar  de  far 
30  dil  poder  survignir,  pertgei  cba  el  mai  persuls  selascbi  enflar :  Giuffnals  ha 
el  senza  fin,  ils  quals  il  defendeu  scadin. 

SAMEGH.     jlg  Pievel  en  conter  nus  sereballas  e   senzauter  nus  or- 
tras  raazas,    pertgei    che    ilg    aschi    Numnau  Ghrist    ei    in  umm   [p.  6]  Schi 
malizius,  cha  el  Gun  ses  lests,  Gon  sia  politi   e  manzegnia  tut  il  Pievel  a 
35  traig  a  sasezts,  sco  quei  nus   mintgia  dy  expremantei  nus   etzs. 

RABAN.    quei  ei  pei  meamia  la  verdat,  sco  laider  la  exparienzia  dat. 

SOLIMAN.      Gie,  gie!  quei  ei  la  vardat. 

BEDELLUS.     Holla  tgi  veng  lau?  ton  sco  jeu  pos  encanuscher  sei 
in  siu  discipel,  ner  giuffnal. 
4:0  RABAN.     tgi  sai  mai  tgei  quei  vol  Gau  da  nus. 

SOLIMAN,     q\xel  veing  gues  per  nus  spinar  ora. 


La  Passiun  da  Somvitg  219 

BEDELLUS.     He  he  bein  ami  tgei,  tgei  vol  ti  cau? 

JUDAS.     Audieuzia  bein  debot  avon  Caifas,  veis  gron  sacerdott. 

BEDELLUS.     Vossa   grazia  Reverendissima!    quest   bien   amitg  Ics 
audienzia  da  vus. 

CAIAFAS.     el  vegui  uauuavou,    e  schei  de  tgei   cbel  ha  de  portar  5 
avou. 

BEDELLUS.     Naii  Cau. 

JUDAS.     Vossa   sointgiadat,  [p.  7|    minister   della    Divina   majastat! 
Jeu  hai  udiu,  cha  vus  cuu  vossa  sinagoga  ensemen  veigia  schon  dig  e  liun 
encuriu,  da  survignir  en  vos  meuns  miu  meister  siginiur,  veias  aber  mai  el  10 
podiu  survignir. 

CAIAFAS.     ti    dis    la   vardat,    scho  dig  e   liun    veinus    spitgiau    dil 
poder  survignir,  vein  aber  eutochen  ussa  mai  giu  la  Caschun. 

JUDAS,     ho,  scha  vus  deits  ami  ina  buna  pagaglia,  vi  jeu  avus  el 
meter  ameuns  e  tardir.  15 

CAIAPHAS.     scha  ti  anus  fas  quei,  fas  in  grond  plascheri,  lein  era 
cou  risponder  secon  niei?  duer. 

JUDAS,     bravo,  quei  mi    plai. 

CAIAFAS.     jeu    vi  de   mia   vart,    vi  esser   zun   reals   cun   far  in  bi 
regal,  tgei  damondas  per  el.  20 

JUDAS,     tschien  talers  stueis  dar. 

CAIAFAS.     quei  pos  jeu  bucca  far. 

JUDAS.     Co  pia? 

CAIAFAS.     Pertgei  chel  vala  bucca  in  krizer,  schi  beiu  chel  fus  in 
svizer.  25 

JUDAS,     scha  dei  pia  al  meins  50  tallers, 
[p.  8]  CAIAFAS.     era  quei  ei  memia  bia. 

JUDAS,     tgei  leis  pia  dar  sin  miu  dumendar. 

CAIAFAS.     Per  trer  alla  quorta  30.  daners  vi  jeu  pagar. 

JUDAS,     seigi  pia,  fai  il  marcau  dei  neu  ils  30.  daners.  30 

CAIFAS.     ceu  as  eis  dumbra  quels. 

JUDAS,     quels  ussa  en  mes. 

SO  LIM  AN.     gie,  gie!  ei  en  tes. 

JUDAS,     juhe!  ussa  vi  jeu  meter  miu  flis,  che  jeu  miu  meister  possi 
survignir  e  per  quels  30  dauers  tardir.  ahit.       35 

CAIAFAS.     Cui  fortuna  fovet  sponsa  petita  manet.    tgi  cha  la  ven- 
tira,  meina  la  spussa  a  Cassa. 

SADUCEUS.     tgei  ventira  vein  nus  mai,  ca  nus   schi  gleiti   a  nies 
intent  essen  arivai. 

RABAN.    Certameing  il  gron  Diu  de  abraham,  jsag  e  jacob,  sco  era 40 
da  nies  gron  profet   mojses    nus  quest  omm  a  mes    ameuns  per    instrument 
ide  poder  schi  gleiti  arivar  tier  nies  inten, 
fp.  9]  CAIAFAS.     Da  pia  che  nus  veing  giu  quclla  ventirra  de  survignir 


220  La  Paseiun  da  Somvitg 

Christus  uies  iiiamitg,   stovei  nus  far  nies  Conseilg,  tgei  cuu  el  dus  veien 
de  far,  suenter  che  nus  el  veing  faig  pigliar. 

RAB  AN,     udi  tgei,  che  jeu  vi  avus  dir,  lein  el  far  morir. 

SAMECH.    il  far  morir  fus  schon  andreig,  aber  sehe  nus  figieu  quei, 

5  tut  il  Pievel   en  Gunter  nus   si  lavas  e   senza  auter    seraballas  e  forza  nus 

tuts  mazas,  scha  nus  aber  el  aschia  laschein  ir,   murt  las  enzenas,    cha  el 

fa,  tuts  Creien  enten  el  et  alura    erit   eror  pejor  priorre   veing  ei  ad  esser 

pir  camai. 

SADUCEUS.     Co  pia? 
10  SAMECH.     Pertgei  cha  allura  vegnien   a  viguir   ils  Romaners  a  far 

afrusta  Nessa  tiarra  e  tut  il  Pievel  meter  en  malura. 

RAB  AN.     Consequentameing  Consideratis  Considerandis  meglier  ei  il 
far  morir. 

[p.  10]  CAIAFAS,     Gie,  gie!    jeu  vus  dig  per  miu  sarament:    quia 

15expeditnm  hominem  mori  pro  populo,  qua,  ut  tota   giens  pereat.     Meglier 

ei  sei,  cha  in  solet  omm  mieri  pei  il  Pievel,  che  tut  il  pievel  momi  apiarder. 

PT  HOLLA  MEUS,   saduceus ,  sacratarlus.    Non   in   die  festo,  ne 

forte  tumultus  fiat  in  popullo,  aber  bucca  sin  in  dy  de  fiasta,  sinaquei  chei 

levi  bucca  si  in  tumult  e  Canerra  denter  il  Pievel. 

20         RAB  AN.     Pertgei  cha  tut  il  Comin  Pievel  ei  de  sia  partida. 

Claudatur. 

SCENA  UI. 
SANCTA  CENA. 

Persone:   CHRISTUS,   PETRUS,  JOANNES,   JUDAS,  RELI- 
QUIS  APOSTOLL 
25  CHRISTUS.    Cun  gron  dessideri  hai  jeu  garigiau  de  migliar  questa 

Pascha  Cun    vus   avon   cha  endirar,    Pertgei  cha  jeu,  [p.  11]  daceudenvia 
veing  bucca  a  migliar  pli  con  vus  paschallis. 

Christus  surgit  mitit  aquam  in  polvim.  manducetur  agus,  lavet  i)edes. 
PETRUS.     Segnier  lavas  ti  ami  ils  peis? 
30  CHRISTUS,     quei  che  jeu  fetsch,  sas  ti  ussa  buc,    vegnies  aber  a 

saver  suenter. 

PETRUS.     Na,   na  Segnier!    ti  vegnies   bucca  a  lavar  ils  mes  peis 
en  perpeteu. 

CHRISTUS,     scha  jeu  veing  buc  lavar  tei,  vegnies  bucca  aver  part 
35  Con  mei. 

PETRUS,     bucca  mo  ils  peis,  sonder  era  ils  meuus  et  il  tgiau. 
CHRISTUS,    quei    che    ei   lavaus   ha    bucca    de  basens,    auter   che 
lavar  ils  peis,  et  el  ei  tut  schubers,  e  vus  esses  schubers,  aber  bucca  tuts. 

hie  lavat  pedes  et  denus  recumhit. 
40  vus  saveits  quei,  ha  jeu  hai  faig  avus,  vus  Nomneits  mei  meister  e  segnier, 
vus  scheits  bein,  pertgei  cha  jeu  son,  scha  pia  jeu  hai  lavau  ils  vos  peis, 


La  PassiuD  da  Somvitg  221 

il  segnier  e  meister,  era  vus  stoveats  [p.  12]  lu  in  lauter  lavar  ils  peis, 
pertgei  che  jeu  hai  dau  il  exempel  avus,  sinaquei  cha,  sco  jeu  hai  faig, 
era  vus  figieies.  Pilver,  pilver  jeu  dig  avus,  il  survient  ei  buca  pli  grons 
che  siu  patrun  e  signiur.  Ner  il  apiestel  ei  buca  pli  cha  quel,  cha  tarmes; 
sehe  vus  saveits  quei,  beai  esses  vus,  scha  vus  figieits  quei.  jeu  dig  buca 5 
da  vus  tuts,  jeu  sai  quels,  jeu  hai  tscharniu  ora.  janes  reciibift 

Pilver  pilver  jeu  dig  avus,  che  in  da  vus  mi  veing  a  tardir. 

PETEUS.     Segnier  son  jeu? 

JOANNES,     signiur  quäl  ei  quel  tal? 

CHRISTUS,    quel  cha  metta  comei  il  meun  enteu  la  scadialla,  quel  10 
veing  a  tardir,  jl  Feiig   dil  Christgieun  vae    zavar,   sco  ei  glie  schret  dad 
el,  vae  aber  a  quei  Christgieun,    tras  il  quäl  il  Feig  dil  Christgieun  veing 
ad  esser  tardius  als  giedius,   meglier  fus  ei  agli,  cha  quei  Christgeun   fus 
mai  naschius, 

JUDAS,     segnier  sondel  jeu?  15 

CHRISTUS,  ti  has  deg.  henedicit  pmiem.  Acipite  et  Comedite. 
[p.  13]  hoc  est  Corpus  meun;  porigit  panem.  buei  or  da  quei  tuts:  pertgei 
cha  quei  ei  miu  seung.  Cantatur  laudat  dominum  omnes  gentes. 

Vus  tuts  vignits  a  prender  scandel  de  mei  questa  noig. 

PETRUS.     Bein  ca  tuts  vegnien  a  sascandalizar  de  tei:  jeu  mai  mi  20 
veing  a  sescandalizar. 

CHRISTUS.  Pilver  jeu  dig  ati,  che  questa  Noig,  avon  cha  il  tgiet 
Conti  lautra  gada,  vegnies  ti  mei  a  snegar  treis  gadas, 

PETRUS.  Bein  cha  jeu  Cun  tei  stues  morir,  veing  jeu  bucca  sene- 
gartei.  25 

JOANNES.     Crei  ami,  jeu  vi  bucca  schnegar  tei. 

CHRISTUS,  procedunt.  sasei  giu  cau,  entochen  cha  jeu  vomm 
leu  e  fetsch  oraaziun.  ti  Pieder  e  vus  dus  Feilgs  de  Cibadeii,  Giacom  e 
gion,  vigni  comei.  Claudatur. 

SCENA  IV.  30 

CHRISTUS  IN  HORTO  GRANS  A  JUDA 
TRADITUR  JÜDAIS. 

Persone:  CHRISTUS,  ANGELLUS,  JUDAS,  PETRUS,  JOA- 
NES,  JACOBUS,  SOLIMAN,  SAMUEL,  SADUCEUS, 
DIARABIAS,  STIRMIUS,  MALCHUS.  35 

[p.  14]  CHRISTUS,  trista  ei  mia  olma  entochen  la  mort.  acedit  ad  aplos. 
stei  cheu  seigies  viglionts.  procidit  in  faciem. 

ANGELLUS.  jessus!  tiu  bab  celestial  tarmette  mei,  per  Confortar 
tei  enten  tias  enguoschas. 

CHRISTUS.  Ach  miu  Bab!  scha  poseivel  ei,  mommi  davenda  da 
mei  quest  Chalisch. 


222  La  Passlun  da  Somvitg 

ANGELLUS.  jessus  la  veglia  da  tiu  bab  ei  da  beiber  or  quest 
caliscb,  per  spindrar  la  schlateina  Imraanna. 

CHRISTUS.     Bucca  daventi  la  voluntta  mia,  sonder  la  tia. 

Ädü  apostolos. 
5  Simon  dormasV  veits  bucca  podiu  esser  viglions  co  mei  in  ura,  seigies 

viglionts  et  oreii,  sinaquei  cbe  vus  Cordeies  bucca  enten  pruament.  redit. 
ach  bab  miu!  Eissei  bucca  posseivel,  che  quest  Caliscb  mommi  davenda  da 
mei,  tia  veglia  daventi! 

ANGELLUS.     jessus,  ti  stos  eudirar! 
10          CHRISTUS,     vadif  aplos    et    den   coredit.    bab   scha  posseivel  ei, 
pren  daven  quest  Calisch  da  mei.    accedit  ad  aplos.    lavei  si,  mei !  vaseits 
il  traditur  ei  maneivels. 

[p.  15]  JUDAS,     quel  che  Jen  veing  a  bitschar  quel  ei,  tani  el. 
-i-  seigies  salidaus  rabias. 
15  CHRISTUS.     Ach,   judas  tardescha  il  feiig  dil    christgieun  Cun  in 

Bitsch.    tgi  en  Curits  V 

JUDEI.     jessum  de  Nazareth. 

CHRISTUS,    jeu  hai   schon    deig  avus  jeu  son.    scha  vus  en  corits 
mei,  laschei  ir  quels  -r  Pieder   metta  en  tia    spada  —  vus    esses  vigni  per 
20encurir  mei,  sco  in  lader  e  morder,  mintgia  dy  sesevel  jeu  tier  vus  müssend 
enten  il  tempel  e  veits  —  mei  bucca  teniu.  Capiunt. 

SCENA  V. 

JESSUS  DUCITUR  AD  ANNAS. 

Persone:   CHRISTUS,   ANNAS,    SOLIMAN,  SADUCAE,  SA- 
25  MUEL,  DIARABIAS,  MALCHUS,  JUDEL 

SAMUEL,  ti  biCunpoing!  veinus  ina  gada  survigniu  tei,  schon  da 
digianeu  vessas  quei  giu  meritau,  ussa  aber  Cun  tei  zauber  kunsts,  ner 
strieing;  vegnies  ti  paug  pli  poder  operar. 

DIARABIAS.     Alla  giedius!    el  vieneu  stuschei ,    agli   nagin   ruaus 
30  laschei,  quei  ha  el  bein  meritau,  sin  el  brava  meing  dei,  zun  nuot  spargniei. 

[p.  16]  SOLIMAN.  Cun  el  Nagin  ei*barm  duvrei,  misericordia  nagin, 
Crudeltat  adina;  quei  ha  el  bein  meritau. 

SADUCAEUS.     Cunus  entochen   ussa  ha  el  faitg   il  spott  e  dau  il 
truzts. 
35  SAMUEL.     El    carteva,    ca   el   enten  jsarel    et   per   tut   giudaea  fus 

solets,  han  in  Corp. 

SOLIMAN.  Gie  el  Carteva  per  tin,  cha  el  Con  ses  diaboligts  Costts 
Comandas  tut  las  Fiastas,  aber  ussa  eissi  midau  temps. 

DIARABIAS.     Per  fin  Con   ses   giuffnals    el  nus  deva   il  trutzts  et 
40sefidava  tut  sin  quels:  ussa  aber  en  quels  tuts  in  suenter  lauter  fugi  et  han 
schau  el  persuls  el  stich. 


La  passiun  da  Somvitg  223 

MALCHUS.     Audas  christ,  tgei  bi  omm  ti  eis. 

SADUCEUS.  Fort  Cun  el  avou  anas  gron  Sacerdot,  aperitur 
scena.  Reverendissim  signiur  annas,  bein  meriteivel  Gron  sacerdot!  lodau 
e  benediu  seigi  il  gron  Diu  de  abrabam,  jsac  et  jacob,  cha  nus  alla  fin 
suenter  [p.  17]  Gronda  fadigia,  breigia  e  stenta  Cun  lests  questa  noigt  veing  5 
il  malfitschent  podiu  far  pigliar,  il  quäl  nus  cheu  en  Cadeinas  veing  faig 
manar,  per  dar  avus  la  bonur  sco  gron  sacerdot  e  defensur  della  Soingtgia 
lescba  de  moyses,  cun  quel  avus  ilg  emprem  repressentar. 

ANNAS.  Nua  ei  quei  malfitschen,  il  quäl  vus  questa  noigt  veis  faig 
Capturar.  10 

S  OL  IM  AN.  jl  malfitscben,  il  quäl  nossa  scbuldada  cun  gronda 
curascba  ban  faig  priscbunier,  ei  cbaumaneivel  siu  cutier. 

ANNAS,  tgi  ei  mai  quel,  danunder  eisel,  manei  el  nautiar  sinaquei 
ebe  jeu  possi  en  vesta  ver. 

SOLI  MAN.     jl  malfitscben  ei  Jesus  de  Nazaretb:  jn  surmanader  dil  15 
Pievel  de  jssarael. 

SADUCEUS.     jn  bueder  e  migliader. 

SOLI  MAN.    jn  glisner  e  s[s]ullar  della  scoUa  nerra. 

ANES.  jeu  son  feig  Consoolaus,  cha  quest  Nazarener  ei  ina  gada 
engartaus.  20 

[p.  18]  MALCHUS.     Cbeu  ai  il  traditur  inimitg  dils  giedius. 

ANAS,  eis  ceu  ti  Compoing  de  negina  Valetta,  ti  rebel  e  pertur- 
batur  dela  paiscb,  ti  bas  scbon   dig  e  liu[ng]   dau  il  truzs  anus. 

SOLI  MAN.  el  quitava  Con  ses  diaboligs  kunsts,  da  poder  manar 
nus  davos  la  gliscb  e  fugir,  ses  konsts  aber  il  ban  nuotta  nazigiau.  25 

SADUCEUS.  Reverendissim  super  intenden !  sba  vus  vessas  viu  Co 
el  ba  sestaligiau,  per  bucca  vignir  ameuns  a  nossa  scbuldada. 

ANAS,  di  ami  enpau  ti  salzader,  tgi  ba  ati  dau  lubientscba  de  ira 
a  perdagond,  musond  et  entruidon  il  pievel  privattameing  e  Puplicameing 
per  tut  anavon.  30 

SAMUEL.     Quei  ha  el  tut  faig  de  sia  Auetoritat. 

ANAS.  Di  ami,  tgi  tei  ha  faig  doctur  e  Meister  da  nossa  sontgia 
lescha  da  Diu. 

SOLI  MAN.  El  ei  Docturaus  dil  [p.  19]  Bof  e  dil  Assen  enten  la 
stalla  de  Bethlahem,  Nua  che  el  ei  Naschius.  35 

ANNAS,  sas  bucca,  che  ins  possi  bucca  pardagar,  mussar  et  en- 
truidar  il  Pievel,  senza  che  ins  seigi  avon  examinaus  et  enproaus  del  gron 
Conseilg  dils  spirituals  da  nossa  synagoga. 

DIARABIAS.  mussa  si,  quäl  Rabbi  tei  ba  examinau:  nua  has  tia 
patenta.  40 

SAMUEL,  quettas  ti  forza,  chins  sapien  bucca,  che  ti  seigies  in 
Feiig  da  in  zimerman? 

SADUCEUS.     ti   pauper   bethler  Cun   tgi  has   studiau!    sin   qualla 


224  La  Passiun  da  Somvitg 

acadamia  eis  staus,    clia  ti  astgies  sadar  ora  aviartameing  per   in  magister 
e  Doctur. 

ANNAS,     ti  temerari,  tgei  Discipeis  Las? 

DIARABIAS.     ses  üiscipels  en  per  ils  pli  grobs  pischadurs. 
5  ANAS,     qualla  ei  la  tia  Nova  Doctriua,  la  qualla  ti  Creis  da  in  tradir 

enten  Nossa  tiarra  denter  il  Pievel. 

DIARABIAS.    Arva  la  bucca,  tgei  stas  cheu,  scbo  sehe  ti  fusses  mets. 

ANNAS.  Eis  ti  forza  in  auter  moyses,  in  auter  Elias,  che  ti  has 
la  gigliardia,  de  far  enconter  nies  schentamen  a  da  rimna  enssemen  discipeis 
10 e  lautras  [p.  20]  Surmanar  il  eufeltig  Pievel?  sin  tutas  questes  damondas 
ti  rischposta  stos  dar.  -j-  Reschpondas  nuot:  dai  quen  da  tiu  operar.  -7-  sas 
buc,  che  jeu  son  il  pli  veilg  suprem  sacerdot  de  Nossa  sinagoga,  possi  tei 
surtuttas  questas  Caussas  Examinar,  responda. 

CHRISTUS,     jeu  hai   plidau   aviartameing  et    adina  enten  la  sina- 
15goga,  el  tempel  mussau,  dumonda  quels,  chan  mei  udiu. 

MALCHUS.     infligit  alapam.     Das   ina   talla   risposta   a  nies  groii 
sacerdot. 

CHRISTUS,     sehe  jeu  hai   mal  deig,   dai  perdetgia  dil  mal,  scha 
jeu  hai  aber  beiu  deg,  scha  pertgei  das  ami  questa  schfl]afada. 
20  ANNAS.     Pigliei  e  manei  el  bein  ligiaus    tier  min   schiender  Caifas, 

il  qual(l)[h|a  tut  rigiament  essent  quest  onn  pressident.  Claiidatur. 


[p.21]  SCENA  VI. 

CHRISTUS  DUCITUR  AD  CAIAFAS. 

Persone:  CHRISTUS,   CAIAFAS,  SOLIMAN,   SADUCAEUS, 
25  NICODEMUS,    JORAM,    PTHOLOMEUS,    DIARA- 

BIAS,  SAMUEL,  RABAN,   TERRAS,    SIMON,    SA- 
CRATARIUS,  BEDELLUS,  JUDAEY. 

SOLIMAN.     Reverendissim   signiur   Pressident,    Cajaffas!    vus   veits 
dau  als  giedius  Coseilg,  chei  seigi  meglier,  cha  in  seiet  omm  mieri  per  il 

30 Pievel,  cha  tut  il  Pievel  momi  apiarder,  ussa  pia  vei  nus  surviguiu  quei 
omm,  il  quäl  nus  veing  schon  dig  encuriu,  Cun  quel  nus  tier  annas ,  vies 
»ir,  schon  essen  stai,  il  quäl  ha  Comandau,  da  far  manar  el  tier  vus. 

DIARABIAS.     Examiney  el  bein  e  nuot  spargniei,  pertgei  chel  ha 
raeritau,  sin  tuts  graus  da  desser  mazaus. 

35  CAIAFAS.     Eis  cheu  ti  farfan  ti  Cunpolng  da  nuot:  veinus  ina  gada 

podiu  snrvignir  tei.  schon  dadig  veinus  giu  pazienzia  Cuntei  Nus  vevan 
speronza,  che  ti  vigniesses  ina  gada  Calar  e  [p.  22]  star  giu  dils  tes  ferfels. 
aber  schinavon  sco  ti  laventaves  si  novas  rebelliuns,  sediziuns,  Herressias; 
perquei  veinus  bucca  pli  podiu  vor  pazienzia,  sonder  Nus  essen  stai  schfor- 


La  Passiun  da  Somvitg  225 

zaij ,  tle  far  farmar  ä  captarar  tei ,  sin  quei  che  ti  laventias  bucca  si  pli 
gron  mal.  Per  quei  nssa  dai  quin  da  tiu  faig  avon  mei,  avon  quests  sabis 
e  parderts  siguiurs  spirituals. 

SOLI  MAN.     Confessa  la  vardat  bein  dabot  e  nuot  targlina,  pertgei 
has  giu  tonta   prescha  dad   ira  enten  la  sinagoga   senza  ver   prova    tutavia  5 
nagina  da  tia  Doctrina. 

C  AI  PH  AS.    jeu  mi  scbaraarveglial  zun  grondameing,  Cun  tgei  gigliar- 
dia  el  astgia  sedar  ora  per  in  meister  e  Doctur,  essend  che  el  ei  buc   auter 
che  in  Feiig  de  in  zimerman ,    vus   mes  signiurs  Consigliers,    e  bein  meri- 
teivels  ofiziers  da    nossa   sointgia    sinagoga  mi   scheit   tgei,    che   in  tal  ha  10 
meritau. 

SO  LI  MAN.     tenor  nies  schentame(r)nt  fus  el  vengons  dil  bando. 

SAMUEL  se  Cond  nies  schentamen  da  nies  Soing  testament  fus  el 
[p.  23]  Yangons  della  mort. 

DIARABIAS.     almeins  vessel  meritau  la  galae.  15 

NICODEMUS.  Avon  cha  far  la  sententia  vardei,  chel  seigi  Col- 
peivels,  ner  buc. 

SO  LI  MAN.     seigiel  Culpeivels,  ner  boc,  morir  sto  el,  na  valla  auter. 

NICODEMUS.  laschei  el  Confessar  avon  ca  condemnar.  tgei  pro- 
cedura ei  mai  quei?  20 

JORAM.  Nies  schentamen  Condemna  nagin,  avon  che  el  seigi  tadlaus 
et  examinaus.     Per  quei  il  exaraineschel  avon. 

C  AI  PF  AS.  Eis  ti  bucca  quei  tal,  che  ha  giu  la  gigliardia  de  Nom- 
nar  nus  Spirituals  Progienies  viperarum.  Gie  perfin  da  dir:  vos  ex  patre 
Diabollo  estis,  ca  nies  Bab  seigi  il  Giavel,  da  quei  perdetgias  nus  veing.  25 

PTHOLAMEUS.     Gie,  e  nus  ha  uumnau  progienies  viperarum. 

SADUCEUS.     Per  in  Profet  el  se  dat  ora. 

SOLIMAN.     E  feiig  da  Diu   senomna. 
|p.  24]   DIARABIAS.     gie    per  Dieus    sezts    el    sedat    ora   e    lautras    il 
Cumin  pievel  surmeina.  30 

NICODEMUS.     E  las  provas? 

JORAM.     E  perdetgies?  nua  en  ellas. 

NICODEMUS.  quäl  schentamen  permetta  de  tgissar  e  per  Detgia 
dar,  sco  vus  cau  pressentameing  figies. 

JORAM.     Nagina    lescha   quei    permetta,   ner  EClesiastica^   ner  Ci- 35 
Villa. 

NICODEMUS.  Cuntut  o  Caiphas!  sco  pressident  varda  avon  de  ver 
fundamen,  avon  che  sentenzia  far  e  jessum  alla  mort  condemnar. 

JORAM.  Gie,  gie!  varda  bein  tgei  ti  fas,  avon  che  jessum  alla  mort 
condemnar.  40 

NICODEMUS.  jeu  hai  schon  deig  e  tuornel  a  dir:  Nies  tschen- 
tament  per  metta  buc  de  tgissar  e  perdetgia  dar. 

RABAN.     bein  quei  po  ins  far. 

Romanische  Forschungen  VIII.  j  ~^ 


22G  La  Passiiin  da  Somvitg 

JORAM.     Na,  na!  tenor  nossa  lescha  mosaica  nemo  potest  esse  acus- 
sator  et  testis. 

SAMUEL.     Distinguo,  via  juris  transeat:  via  facti  nego. 

SO  LI  MAN.     quei  tut  nossa  libertat  [p.  25]  e  friadat  per  metta. 
5  JORAM.     jeu  son    bucca    ceu   per  dispitar   sonder  per  nossa  lescha 

declarar,  la  qualla  Condemna  nagin  alla  mort  senza  essar  avon  examinaus 
e  Gun  grevas  provas  Conventscbius.  Cuntut,  o  Caiphas!  sin  tiu  faig  zun 
bein  day  adaig. 

C  AI  FAS.  Vasseis  buc,  cha  jeu  sun  ceu,  per  quest  malfitschen  exa- 
lOminar  e  las  perdetgias  tadlar,  tgei  pos  jeu  auter  far,  mintgin  pia  ses  fella- 
mens  e  schliats  deportamens  ami  dettieu,  ca  jeu  possi  far  il  truament.  jeu 
de  mia  vart  declarel  senza  part,  che  el  seigi  vangons  della  mort,  Vus  na 
saveits,  ne  Conssidereits,  chei  seigi  meglier  che  in  solet  omm  mieri,  che  tut 
il  Pievel  mommi  alla  mallura. 
15  PTHOLLOMEUS.    el  ei  in  surpasader  dil  schentament  de  moisses 

et  ha  bucca  santificau  il  saboth. 

|p.  26|  SO  LIM  AN.  El  ei  in  samaritan  et  ha  mussau  novas  hasressias, 
per  quei  vessel  meritau  de  esser  miraus  en  viffs. 

RABAN.     El  ei  in  striun,  e  tras  siu  strieing  ha  el  faig  biarras  mira- 
20  das  et  aschia  vessel  meritau  de  esser  barschaus  viffs. 

SAMUEL.     El  ha  il  giavel  enten  el  et  ha  biarras  gadas  intschorvau 
in  pievel,  e  per  quei  fussel  meriteivels  de  essar  archibussaus. 

SA  DU  CE  US,     El  ei  in  rabel  et  ha  scomendau  de  dar  il  tscheins  al 
Kseisser,  per  quei  fussel  meriteivels  ded  esser  strunglaus. 
25  DIARABIAS.     el  ei  in  blastamader  et  ha  giu  la  gigliardia  da  better 

giu  il  Tempel,  per  quei  eisel  vangons  della  roda. 

TERRAS.     ei  glei  buc  in  laster  sin  tiarra,  il  quäl  el  hagi  bucca  faig, 
8  per  quei  eisel  melli  gadas  Colpeivels  della  mort, 

PTHOLOMEUS.  SADUCAEUS.  SOLIMAN.  RABAN.  DIA- 
30RABIAS.    Gie,  gie!  el  ei  Culpeivels  de  melii  morts. 

[p.  27]  NICO  DEM  US.  Palaun,  Plaun!  Gun  vos  truaments,  ils  quals 
han  nagins  fundaments, 

JORAM,     Gaifas,  jeu  protest  la  sentenzia,  bucca  fai  prest,  ti  vignies 
aver,  sehe  ti  mi  vol  crer,  che  questas  perdetgias  seigien  fundadas  sin  petgies 
35  senza  fundament. 

SIMON,     teidla,  teidla  pressident!  era  quest  ei  min  sentiment,  jeu  ti 
dig  per  serament. 

GAIFAS.     per  vignir  pia  pli   bein   sil    fondament,   vi   jeu   defarir  il 
truament,  Dameun  marveilg  aber  seies  tuts  pinay,    il  malfitschent  aber  de- 
40ferton  matei  en  perschun. 

SOLIMAN.     ligie  el  bein,  chel  possi  buca  fugir. 

aheunt  cum  Christo. 


La  Passiun  de  Lumbrein  227 

RABAN.     spetgia!  spetgia!    Dameun  nus  ti  lein  mussar,   co  ei  seigi 
le  far  con  in,  che  vol  il  pievel  enganar. 

CAIFAS.     landvaibel;  va  a  cloma  ensemen  tuts  ils  signiurs  dil  Con- 
eilg  della  nossa  synagoga  e  di  ad  in  ascadin,  che  jeu,  Caifas,  scho  pres- 
ident  ils  fetschi    avissar  [p.  28]  e   tuts  avon   il  tribunal  zitar,    per  far  ina  5 
entenzia  enconter  in  malfitschent  e  perturbatur  da  nies  schentatamen. 

SOLI  MAN,     va  bein  dabot  e  fai  era  de  saver  ad  annas  superinten- 
lent  de  esser  cheu  pressent  per  Camon  dil  pressident. 

CAIFAS,    jeu   hai   zun   gronda   dubitonza,    sehe  tuts    seigieu  de  miu 
►arreri,  de  jessum  far  morir.  10 

TER  AS.     e  jeu  bucca  meins,    essend  cha  da  quets  eben    chau  pres- 
ents  sia  partida  defenden  e  navolten  jessum  far  morir. 

SOLIMAN.    jeu  de  mia  vart,  schajeuves  melli  vuschs,  tuttas  quellas 
lessei  jeu  en  Condemnaziun  de  quest  Nazarener. 

SADUCiEUS,  RABAN,  SAMUEL,     e  jeu  bucca  meins.  15 

PTHOLLEMEUS.     signiur  Pressident!  jeu  hai  novas,  che  iua  pari 
le  nies  Conselg  seigien   zupadameing  Giuffnals  e  discipels  de  quest  traditur. 

SOLIMAN,     quei  fus  ina  bialla. 
p.  29]  TERAS.    jeu  mezts  hai  viu  ina  part  di[l]s  nos  en  Conpagnia  Con 
il  esses  discipels,  ina  part  dils  quals  el  Nomnava  apostels.  20 

SOLIMAN.     Ei  quei  bucca  ina  Gronda  temeritat,  Ca  mai-itas  da  desser 
itrufiada  Cun  melli  morts.  Claudatur. 


LA  PASSIUN  DE  LUMBREIN. 

La  Passiun  de  Lumbrein. 

(Nach  Ms.  B ,  abgedruckt  in   Decurtins  Denkmäler   rätoromanischer    25 
Sprache  und  Litteratur.    90—124.) 

[f.  1']  REPRESENTATIUN  DE  LA  PASSIUN  A  MOET  DE  NIES 
3PINDRADER  JESSUS  CHRISTUS  TRAIG  ORA  DILGS  QUATTER 
EVANGELISTS   ET    ORD   AUTARS    CUDISCH    SPIRITUALS    TU- 

DESCHGS  A  RAMONSCHS.  30 

Jesus  va  enten  ilg  Jert  cuti  Ses  11,  Giuvenals: 

SALVADER:  pleida  tier  Ses  Giuvenals:  Questa  noitg  vignits  vus 
':uts  a  prender  Schandel  da  meia,  pars  Tgei  ei  Stat  Scret.  jau  veng  a 
3petgiar  ilg  Pistur,  las  Nuorssas  vegnien  a  vignir  Spatitschadas ,  aber 
Suentter  esser  levaus  Si,  vi  jau  ira  a  von  vus  enten  Galiläa.  ^^ 

15^ 


228  I^'*  Passlun  de  Luinbrein 

PI  ED  ER:  Sehe  gie  Tuts  preudessen  Scandel  de  tei,  Sehe  vegnel  jau 
buca  prender  Scandel. 

SALVADER:  Pilg  ver,  jau  gig  ati!  questa  noitg  avon  che  ilg  tgiet 
veng  a  Ca[n]iar  vens  ti  Treis  Gadas  mei    haver  Schnegar. 
5  PIEDER:  Sehe  jau  Stoes  gie  Murir,  Sehe  tei  vi  jau  bucca  Schnegar. 

SERRAM ONIA:    Suenter  che  ilg  Salvader  ei  arivaus  eilg  Jicrt, 
pleid'  el  Her  Ses  Giuvenals : 

SALVADER:  Restei  cau,  fertou  che  jau  vom  et  Urel,  aber  Pieder, 
Giachen  a  Gion  vigni  cuu  mei  • 
10         SERRAM  ONIA  Essent  vitier  ilg  leug  d'ura:  ton  Sco  de  fierer  in 
Crap  gl  ilg  Salvader  tier  quels  treis  Giuvenals: 

|f.  1^]   Mia  olma  ei  combriada  entrocheu  la  Mort,  Stei  cau  e  Surfri  era  vus 
cun  mei : 

SERRAMONIAS:  Essent  ilg  Salvader  ord  de  Eis  enten  ilg  liug 
\hde  Oratiun  Croda  Sin  Sia  Fatscha  a  gi : 

Abba,  S.  miu  Bab!  tut  ei  ati  pusseivel,  ada  Schia  vomi  quei  Chalisch 
de  vent  de  mei,  aung  calura  buca  Sco  jau  vi,  Sonder  Sco  ti  vol : 

SERAMONIA:  Suenter  quei  va  el  tier  Pieder,  che  Dierma,  a  gi 
tier  eis: 
20  Simon  Diermas?  haveis  bucca  ina  Ura  podiu  vigliar  con  mei,  Vegleit 

et  Oreit,  Sina  quei  che  vus  Cordeigies  bucca  ententameus^  ilg  Spert  ei  zwar 
pronpts,  mo  la  Garn  ei  malstateivla. 

SER  AMONI  AS:  Lau  Suenter  tuorna  el  lautra  gada  a  Cloma  tier 
Siu  S.  Bab: 
25  Bab  Sehe  ti  vol,  preng  navend  de  mei  quei  Chalisch,  aung  Iura  bucca 

mia  Veglia,  Sonder  la  tia  Veglia  daventi: 

Lura  tuorna  la  Seconda  gada  Her  Ses  giuvenals,  che  continuameing 
Diermen,  a  pleida  Sco  Sisiira. 

SALV:  Mo  Simon  Diermas    etc. 
30         SERIMONIAS:  Leu  Suenter  va  El  i:er  la  Tiarza  Gada  ad  Urrar. 

SALV:  Bab!  eisei  bucca  pusseivel,  che  quei  Calisch  vomi  navend  de 
mei,  Senza  che  jau  Beibi  el,  Sehe  daventi  pia  la  tia  Veglia. 
[f.  2']  SER  AMONI  AS:  Croda  Iura  giu  Sin  la  fatscha,   a  lura  veing 
ilg  Aungcl  a  Stad  giu  anschanulias  ad  havcnt  hitschau  la  tiarra,  jjleida 
'So  tier  ilg  Salvader  con  in  Calisch  etilen  maun. 

AUNG  EL:    0  miu  Diu,  o  miu  Signiur!    0  Ti  Amitg  dil  Tschiel  a 

dela  Tiarra!  tgi  ha  tei  conservader  della  Vetta  mes  en  tont' anguoscha  della 

Mort,  tgi  ha  tei  trostigiader  digls  Combriaus  a  Schi  Cumbriau !  Tgei  muntau 

questas  Sanguinussas  Sadurs !  0  Pusent  Diaus,  po  gi  0  Jessu !  Tgei  ei  po 

40  "'Hei  la  Chischun  de  tia  Tristetgia: 

SERRAMONIAS:  Sinquei Stent  ilg Scdc :  Si  anschanulias  a Scheut 
cmcwtter  ilg  Aungel: 

SALV:  Ach  miu  Char  Aungel!  Ilg  Awigel  pleida  vinavon: 


La  I'assiuu  de  Lumbicin  229 

AUNGEL:    Charissim    Jesus!    perqnei   ch'igl    ei    la  Veglia    dilg  tiu 
Chelestial  Bab,  che  ti  deies  bciber  quei  peter  Calisch,  Sclie  ciimbrieschi  po 
bucc;   Sunder   retscheivi  cjuel  cuu    legermen  dilg    mann  de  tiu  S.  Bab.    tia 
Pissiuu  veing  a   ti  esser   zun  pettra;    aber    pertraitgi    era,    tgei  Pagalia   et 
Houur  ti  vens  cbautras  a  Survignir,  et  contas  1000  Olmas  ti  veus  a  Spin-  5 
drar.     Te    dei    patientameing    enten    la    Mort    a    porti    cuu    patientgia    la 
Chrusch,  ei  veing  gie  a  Cuzar  in  Cuort  Temps  et  a  ti  lau  Sueuter  Caschunar 
perpetten  Legermen,   te  Starmenti  bucc  Schizun  luuder  giu,  Sonder  per  1  a 
grouda  Charezia,    che  ti    portas    eneunter    las  Olmas    preing    ilg  Calisch  a 
Beibi,  cun  legermen  partratgi    contas  1000  Olmas  a   ti  de  Char  a  vegnien  10 
a  beiher  Sueuter  et  per  tia  amur  et  per  tei   Spender  ilg  lur  Saung. 
[f.  2 ^]  S  E  RR  A  M 0  N I A  S :  Lau  Suenter  gida  igl  Aungel  Si  a  fru^cha  giu 
las  Sadui's  e  fieiif  /'na  Bevarcnza: 

A  U  N  G :  Charissim  Jesus !  Seies  de  raei  et  de  tuts  ils  Chors  digls 
Auugels  lud  aus,  Benadius  et  engrastgiaus.  15 

SERAIMONIAS:  jgl  Aungel  ra  Iura  navent  et  igl  Salv.  Stat  puspei 
giu  Sin  Sia  fatscha  enjxm  et  Suenter  leva  a  va  tier  igls  3  Givanals  a 
pleida  : 

SALV:  Avunda  eisei  Dormiu  Ussa,  mes  chars  Givenals!  perneit  mira, 
che   Iura   ei   uautier,    ch'ilg  Feiig    dilg   Christgiaun    veng    enterdius   enten  20 
mauns  dils  pucons,  levei  e  meien! 

SERRAM ONIA:  Esent  tier  TsclieU  8  pleida  tier  Eis: 

SALV:  Avunda  eissei  Dormiu  ussa,  mes  Chars  Givenals!  perneit  mira, 
che  Judas   Dierma   bucc,    Sonder  ch'el  fistgina,    de   mei  enterdir  e  metter 
en   mauns    a   ils  Giadius,    aber    Ussa   ei    l'ura   nautier,    che    igl    feigl  dilg  25 
Christgiaun  veng  Surdaus  enten  mauns  d'ils  puccons,  Stei  Si  e  mein,  quel 
che  veng  mei  enterdir  ei  nau  tier. 

SERAMONIAS:  Salv.  ra  iura  8  pas  enconfer  eneenf  er  con  Ses 
11.  Giuvenals  navcnd  dilg  liug,  ch'il  Salv.  ei  piliaus,  eissi  2360  pas  ina 
buna  Ura  eidrochen  la  Casa  de  Anas.    Suonda  Sena  Secunda.  30 

SENA  IPe. 

SERAMONIAS:  Judas  veing  cun  ina  gronda  conpania  de  Schul- 
dada, ca  veven  enten  mann  latiarnas,  Spadas  a  Lontschas  et  Sugas  a 
Halumbars,  de  f ertön  ch'ei  van  gi  Judas  als  Giadus: 

JUDAS:  Tadlei,  quel  che  jau  veing  a  Bitschar,  letz  eisei,  letz  piliei  35 
a  raanei  cun  adaig,  Sina  quei  ch'el  metschi  bucc  Sco    autras  gadas  ora  de 
vos  mauns : 

SERA  M  ONIA:  Giadius  de  tutta  3.Classas:  Gie,  gie!  v'leiu  Schon 
farmar,  ch'el  Stetig. 

Judas  va   Iura  empeu  avont  Eis  et  essent  vitier  ilg  Salv.    betscha  40 
El  a  gi: 


230  La  Passiun  de  Lumbrein 

[f.  3']  JUDAS:  Seies  Salidauss,  o  Meister! 

SALV:  Amitg,  pertgei  eis  cau  vignius?  0  Judas!  enterdesches  ti  cun 
in  Betsch  ilg  Feiig  dilg  Christgiaun? 

SERAMONIA:  Sah.  va  eung  var  Treis  pas  encuonter  ah  Giadim 
5  a  (ji  ad  Eis : 

SALV:  Tgi  eucuritsV 

GIADIUS:  Jesus  de  Nazaret. 

SALV.   Jau  Sund. 

SERAMONIA:  jgls  Giadius  deien  Iura  tuts  curdar  a  Tiarra,  a 
10  Suenter  esser  lavei  Si,  empiara  lautra  gada  ilgs  Giadius: 

SALV:  Tgi  eneurits? 

GIADIUS:  Jesus  de  Nazaret. 

SALVA:  jau  havei  Schon  geig;  eh' jau  Seigi;    Sehe  vus  eucurits  pia 
mei,  Sehe  Scheit  Quels  passar  vinavon. 
15         SERAMONIAS:  Sin  quei  Seglien  ils  Giadius  vardus  Pas  encunter 
ilg  Salv.,  alnra  deien  ils  Giuvanals  gir  Her  il  Sah: 

G I U  V  A  N  :  Segnier  dovein  Nus  era  duvrar  la  Spada  ? 

SERAMONIA:  Pieder  aber  tr ei  Sia  Spada  ancunter  l'ureiglia  de 
Malcus. 
20  SALV:    Tornenti   tia  Spada    en   la   tegia,    pertgei   tgy  che   dovra  la 

Spada,  ven  a  pirir  d'ella  Spada,  dei  jau  pia  ilg  Calisch,  ilg  quäl  miu 
S.  Bab  mi  ha  dau  bucca  beiber,  ne  manigias.  Sehe  jau  les  Rugar  miu 
S.  Bab,  ch'el  vignies  bucc  a  termeter  pli  che  12  Armadas  de  Aungel,  mo 
CO  vigniessen  Iura  las  Scartira  conplanida,  las  quals  gin,  che  a  Schia 
25  Stopi  ei  daventar. 

SERANO:  Savoha  en  conter  ils  Giadius. 

SALV.    Vus  esses  vigni    ora  cun  Spadas,  Lontschas  Sco  encunter  in 
morder  per   mei  piliar,  ch'jau    pomintgia   gi  fuva  tier  vus    enten  ilg  Tem- 
pel cun  vus  con  mussar  et  introida.    aveitz  mei  mes  maun  vi  de  mei,  mo 
SOquesta  ei  la  vossa  Uura,  la  pussonza  de  la  Stgiradetna. 

SERAMONIAS:  Lau  Suenter  deigien  ils  Giuvenals  fugir  navend. 
ils  Giadius  aber  Seglien  vit  ilg  Salv.  ligian  a  Cadeina  a  meinan  naven 
con  gron  farcas  a  canera,  meinen  con  grir  en  ilg  marcau  avon  Anas: 
[f.  3^]  SERAMONIAS:   Sur  la  pun  de  Cedron  ora  frius  etc.    Ligiau 
35  vit  in  pomer  avon  la  Casa  de  Anas  cun  Schamiar. 


La  Dertgira  Nauscha 


231 


LA  DERTGIRA  NAUSCHA. 


'Nach    Ms.  Z,   abgedruckt    in  Decur- 

tinsDenkmäler  rätoromanische r 

Sprache  und  Litteratur. 

p.  127-171.) 

[f.  la]  Mistral. 

Bein  sabis,  ault  ditgiai,  nobels 
e  spectatissims  Signiurs  Gieraus! 
Cliemprem    vi    jau    haver    salidau 

mintgin; 
vi  ver  fatg  igl  bein  vignien  ä  scadin; 
5  jeu  sundel  en  verdad  feitg  consulaus, 
d'enflar  tuts  seuns  mes  sig>"  gieraus ; 
jeu  vi  de  cormeing  a  tuts  agurar, 
ch'els  possien  seunameing  continuar 
quest  cun  auters  nondumbreivels  ons 
10  per  lur  bein  star,  da  lur  Duneuns  ä 

lur  affons. 

Sr.  gierau   martin  fa  da  Fin. 

Jeu  cun  mees  signiurs  confrars 
ad  eis  engraziel,  e  vi  cau  tras 
ad  eis,  sr.  Mistral,  haver  agurau 
Tut  bien  da  pei  entochen  tgiau. 

Si".  Padrut  fila  satel. 

15  Mossie,  sehe  vu  sout  tut  fort  da  bon  eur 
e  vu  sigeresch  desser  vot  serviteur. 

[f.  11*]  Si".  Remias,  cascha  gras, 

Gie,  gie  Sr.  Mistral !  era  jeu  vi  haver 
agurau, 

sanadat,  ventira  a  Pasch  pli  ch'igl 
on  passau, 

Dleus  deti  ad  eis  inabialla  spusa  uon, 
20  ch'els  possien  cun  legermen  ventscher 
or  igl  onn. 

Salamou  tschetschamel. 

Jeu  vul  fa  miu  complimen, 
wünsch  ad  eis  vol  legermen, 
fa  dabot  vus  buc  sateing  si, 
Schiglioc  la  matas  tutas  schelan  vi. 


(Ineditum  nach  Ms.  Bai.) 


[f ,  1  a]       S  i  g  n  i  u  r  M  i  s  t  r  a  1. 
Bein  vegni  mes  Signiurs  gerausl 


Jou  son  pilver  feg  conlblaus 
de  aver  tuts  cau  cun  sanadat, 
de  buna  vegla  a  taffradat. 


232 


La  Dertgira  Naiischa 


(Nnach  Ms.  Z.) 

S''.  Oza  sponda  broda. 

25  S"".  Mistral!  vomien  ussa  vinavon 
ä   entschaiven     las    fitschentas    da 
quest  ODD. 

[f.  Ic]  Mistral. 

Jeu  bai  feitg  gron  legerinen, 
che  esses  vigni  ton  stediameng; 
ascbia  stuein  nus  fa  adina. 
30  per  esser  a  ristar  bein  parina. 

Sr.  Silvester  trata  caultchas. 

Sehe  quei  figies  mintgia  oberkeit, 
sigirameing  ami  carteit, 
sehe  fuss  ei  buc  ent'  igls  Cumins 
tons  falamens  e  tous  sgurdins. 

Sr.  Gieri  schvida  glass. 

35  Quei  ei  gie  in  Sprichwort  general, 
che  sevesa  bein  adual, 
che  sch'igl  Tgiau  ei  mal  lugaus, 
era  la  membra  ha  buc  ruaus. 


(Ineditum  nach  Ms.  Bai.) 


5  Jeu  ai  fig  gron  legramen, 
che  efsas  vagni  ton  stediamen ; 
aschi  stovein  nus  far  adina, 
per  Star  trasora  bein  parina. 


Sehe  quei  fages  mintga  Oberkeit, 
10  Segiramein  a  mi  carteit, 

Che  fus  ei  bucca  enten  ils  comins 
tons  falamens  a  tons  sgordins. 


Quei  ei  in  sprivort  general, 
Che  savefsa  bi  a  dual, 
15  Che  sehe  il  tgau  ei  mal  lugaus, 
era  la  nembra  a  bucca  ruaus. 


Mistral. 

Nus  lein  pia,  mes  chars  Signrs, 
40  per  far  plischer  a  tuts  ils  Purs, 

seschar  giu,  e  selogar 

per  comodeivlameing  truar. 

tut  gäregia,  e  ha  bugien, 

che  vegni  faitg  giustia  ä  ilg  inocem 
45  e  puspei,  sco  glei  lubiu. 

De  dar  castig,  ä  tgi  che  ha  faliu. 

[f.  1^]   Sr.  samson,  mussa  Poing. 

Tala  ei  la  üsita  de  nies  cumin, 
cura  che  glei  enqual  sgurdin, 
de  taner  igl  Dreig  publicameing 
50  Sil  criminal  nomnadameing. 

Mistral. 

Entras  quei  pia  in  unfrag  vi  jeu  far, 
sehe  in'  entschiatta  nus  vein  de  dar, 
mintgin  dei  dir  cau  avon  mei 
siu  meini  a  siu  parer  sin  quei; 
55  a  per  far  pli  endreig  il  truamen, 
vi  jeu  complanir  il  tschentamen, 


Nuss  lein  pia,  mes  chars  Signurs, 
per  far  piascher  a  tuts  ils  purs, 
Che  en  adina  fig  confsolai, 
20  Cur  che  ei  vefsan  nus  bein  lugai. 
Eis  lefsan  tuttavia  bugen. 
Che  ei  fuss  giustia  a  il  inozen, 
a  puspei,  scho  ei  Lobiu, 
de  dar  il  castig,  a  tgi  ca  falliu. 


25  Talla  ei  la  ufsita  de  nies  Comin, 
Cura  che  glei  enqual  sgordin, 
da  taner  il  dreg  puplicamein 
e  sil  carminal  nomnadamein. 


Entras  quei  pia  in  unfrog  vi  iau  far, 
30  Sehe  ina  antschatta  nus  vein  da  dar, 
E  mintgin  po  dir  cau  avon  mei 
il  siu  meini  e  siu  parer  sin  quei. 
E  per  far  pli  andreg  il  truamen, 
vi  iou  conplanir  il  schentamen, 


La  Dertgira  Nauscba 


233 


(Nach  Ms.  Z.) 
et  oiavon  tuts  vi  Domendar, 
sehe  la  spada  possi  dovrar. 

Sr.  balameister  de  fom  e  seit. 

Sco  euaprem  Giarau  nii  scbeit, 
60  sehe  da  mei  possi  quela  gada 
la  spada  vegnir  dovrada. 

Sr.  Stoffel  ha  fom  ä  seit. 

S'".  Mistral!  figiei  bucca  pleiin, 
de  prender  la  spada  enta  meun, 
pertgiei  ch'enten  igl  Cumin 
65  ei  daventau  in  gron  sgurdin. 

Mistral. 

Signur  an  driu  cupida  feig! 

jeu  vi  er'  avus  ver  deig 
sehe  la  spada  possi  dovrar, 
a  sehe  ussa  seigi  temps  de  truar. 

[f.  2^]   S»'.  an  driu  cupida  feig. 

70  Igl  miu  meini  ei  igl  tal, 
de  suendar  vus  sr.  Mistral, 
in  sto  gie  ver  gron  legermen, 
eu   la    Dertgira    veing    dada    cun 
fundemen. 

Mistral. 

S«".  gieri  schvidaglas!  figiei  er  vus 
mi  dasaver, 
75  quäl  seigi  vies  meini  a  vies  parer. 

I  S«".  gieri  schvida  glas. 

i       Miu  meini  ei,  de  dovrar  us  la  cursa, 
per  emplanir  la  nossa  buorsa, 
pertgiei  igl  Pur  cun  siu  dertgia 
manteing  ä  quels  S'".  il   damaglia. 

I  Mistral. 

'  80  Sr.  Martin  fa  da  fin !  schei  era  vus, 
scha  jeu  ensemblameln  cun  quels  S^s 
duein  tenor  Isonza  taner  dertgira, 
per  promover  tut  bien  ä  spir  ventira. 

Martin. 

Tadlei  mei  cun  tut  adeig, 
I  85  igl  truamen  sto  esser  faig, 


(Ineditum  nach  Ms.  Bai.) 
35  [f.  Ib]  et  osa  avon  tut  vi  domendar, 
sehe  la  bittgetta  pos  dovrar. 


Signur  Str.!  us  ami  scheit, 
Scho  emprem  gerau  dil  Oberkeit, 
sehe  da   mei   pofsi   quella   gada   la 
bittgeta  vegnir  dovrada 

Emprem  Gerau. 

40  Signur  Mistral!  tigei  bucca  ploun, 
de  prender  la  bittgetta  enten  moun, 
pertgei  che  enten  il  comin 
ei  deventau  in  gron   sgurdin. 

Mistral. 
Signur  Sf.!  mi  scheit  pia  era  vus, 
45  Sehe  ina  antschatta  sei  de  far  gie  uss. 


2.  Ger  aus. 

II  miu  parer  e  miu  meini  ei  tal, 
de  Suendar  vus  Signur  Mistral 
Vegnis  per  ques  ver  bien  fondamen, 
de  dar  dartgira  con  fondamen. 

Mistral. 
50  Signur  St"". !  v.  da  figei  saver, 

Qual  sei  il  vies  meini  e  vos  pare. 

3.  Gier  au. 

Jou  son  era  da  quei  pare 
per  survagnir  empau  danes; 
pertgei  il  pur  cun  siu  dartga 
55  mantegn  a  quels  signurs  il  damigliä. 


4.  Girau, 

Tatlei  mei,  cun  tut  adaig, 
il  truamen  sto  efser  fatg; 


2U 


La  Dertgira  Nauscha 


(Nach  Ms.  Z.) 

gic  mees  eigniurs!  quei  ei  ver, 
a  tal  ei  er  ig!  miu  par6r. 

Mistral. 

S»^.  Stadhalter  alexi  tschontscha  lom ! 
eis   ei  uss    bein  temps    de   dustar 

la  fom 
90  [f.  2^]  a  quels,  che  per  giustia  pliran, 

snspiran 
ad  esser  scutscfaai  sepliran. 

tschoD  tschalom. 

Pargi  che  miu  meini  leis  saver, 
sehe  vi   bucca  moncar  de  far  igl 

miu  duer, 
Dreig  a  rischun  sto   esser  da  nus 

laniu, 
95  a  l'auctoritat  dilg  oberkeit  manteniu. 


(Ineditum  nach  Ms.  Bai.) 

Gie  mes  Signars!  quei  ei  ver, 
a  tal  ei  era  il  miu  parer. 


5.  Ger  aus. 

60  Sehe  leitz  saver  miu  meiui,  quäl 
deian  dartgira,  che  grad  ei  quei 

a   quei  che   vus   veis   dig,   ei  ver 

ed  onn  era  grad  pör  vagniu. 


Mistral.     > 

S''.  scarwon  Remias  cascha  gras! 
schei  era  vies  meini   senza  farkas, 
sehe  jeu  la  spada  possi  prender 
a  sin  ploing  a  risposta  attender. 

Cascha  gras. 

100  Vi  dir  miu  meini  aviartamein, 

sch'in  vul  en  quest  tems  particular- 

mein, 
che  las  causses  vomien  bein  et  an- 

dreitg, 
senza  tema  stuein  taner  igl  Dreig. 

Mistral. 

Sr.  vachtmeister  padrut  fila  sattel! 
105  nischina  glei  nossa  honur  et  etel, 
da  loma  mein  sesar  ä  dreitg  truar ; 
per  suenter  pod6r  leger  star. 

fila  satel. 

je  se  pa  voter  jsonza,  voter  demana; 
ma  surma  le  tarn  de  trua, 
110  [f.  2  c]  par  se  nu  volan  arschan  gu- 
dignia, 
pur  suenter  legerma  tscheiver  fa. 


[f.  Ic]  Vi  dir  il  miu  meini  aviartamein, 
65  Jou  dig,  che  en  quest  temps  noDi- 
nadamein, 
Sehe  las  caufsas  da  ir  andreg, 

Sto  il  Oberkeit  taner  il  dreg. 


La  Dertgira  Nauscha 


235 


(Nach  Ma.  Z.) 

Mistral. 

S«".  comisari  salamon  tschetschamel ! 
glei  dueivel,   cbe   nus  per  jnterea 

ne  per  fei, 
oz  ensemblameing  endreitg  trueigien 
115  a  tutta  partischontadat  casseigien. 

tschetschamel. 

Recht  vus  di  sr.  Mitral, 

nus    alle    miteinander    machen    a 

tuts  ual 
Gerechtigkeit  ton  bibein  sco  nus  san, 
strafen  sto  esser,  alle  adentiert  fan. 

Mistral. 

120  Si".  President  oza  sponda  broda! 
jeu    gareitg    da    dir     vies    meini 

grad  ora, 
sehe  la  spada  possi  dovrar, 
per  tut  mal  poder  cassar. 

Sponda  broda. 

Ei  per  ques  feig  basigneivel, 
125  ch'in  oberkeit  ludeivel 

deti  in'  entschatta  alla  dertgira, 
per  mustergiar  la  naradira. 

Mistral. 

Si".  meister  samson  muossa  Poing! 

schei  era  vus  a  tuts  grad  el  groing, 
130  sch'ei  seigi  gi  etura  daDreitghaver, 
[f.  2d]  Per  nos  dievers  si  dreitg  taner. 

Muossa  Poing. 

Tgei  stein  nus  cheu  ä  setanin  si, 
grad  oz  ei  l'ura  et  il  dreitg  di; 
che  mees  signiurs  perinameing 
135  logein  las  caussas  sidretgiameing. 

Mistral. 

S'.  Silvester  trata  caultschas!  figiei 

da  saver, 
tgei  nin  seigi  vies  meini  ä  vies  parer 

Trata  cautschas. 
Per  far  ton  pli  alla  cuorta  pia, 
grad  quela  ei  rintenziun  mia, 


(Ineditum  nach  Ms.  Bai.) 


7.  Geraus. 

Ei  parguis  fig  Raschuneival, 
Che  in  Oberkeit  Lodeival 
70  detti  ina  anciatta  la  dartgira, 
per  mustergar  la  naradira. 


8.  Geraus. 

Tgei  stein  nus  cau  a  satenen  si 
Gradt  deti  dartgira  enten  quest  di 
Ge  mes  Signurs,  quei  ei  ver 
75  e  tal  ei  era  miu  parer. 


9.  Gerau. 
Per  far  ton  pli  a  la  cuorta  pia 
grat  quer  ei  la  intenziun  mia. 


23G 


La  Derlj^iia  Nauscba 


(Nach  Ms.  Z.) 

140  grad  per  queitjus  essen  tschau  riainai, 
ch'ils   biins   a    iiials    seigien    tenor 
marets  truai. 

Mistral. 

Sr.  Gierau  gion  spaza  puu ! 
ei  fus  nischiiia  puccau  ä  don, 
da  oz  buc  taner  Dcrtgiras, 
145  mintgin  saves  schiglioc  dir  aviras. 

Gion  spaza  pon. 

Igl  ineini  da  quels  s.»«  mi  plai, 
mo  che  tiita  seigien  da  nus  contentai, 
tuts  han  plidau  perdertameing, 

adaschia  suondel  jeu  eis  complei- 
natneiKg. 

Mistral. 
150  Sr.  matutin    zemergenis!    figiei   igl 
vies  plischer 
da  dir  era  vies  meini  a  vies  parer. 

[f.  3a]  Matutin. 

Fetfet  fetschan   da  dabot  aaa  cuu 

furtina 
a  avon  che  che  vi  vignir  malperina. 

^listral. 

Essent  che  quels  sr.  en  tuts  da  quei 
parer, 

155  de  dar  dertgira  a  Dreitg  tener, 
sehe  vi  jeu  dar  agli  vaibel  scafimen, 
SCO  glei  nies  ludeivel  tschentamen, 
d'embanir  igl  dreitg  ä  visar  mintgin, 
ch'ei  seigi  dertgira  ent'  il  cumin. 

IGO  Compani  igl  Dreitg  vus  vaibel, 
SCO  ha  deitg  igl  oberkeit  ludeivel, 
a  mitgin  figiei  da  saver, 
[Che]  (de)  Dertgira  nus  lein  taner. 

Waibel. 

Jeu    visel    ä  fetsch    de    saver    a 
mintgin, 
165  sco   vaibel  che  jeu  sun   da  quest 
Cumin, 
che  la  Dertgira  ei  tschentada, 
quei  visel  jeu  per  l'emprema  gada, 


(Ineditum  nach  Ms.  Bai.) 

Grat  perquei  nus  eisen  cau, 
pcrquei   che  il  dreg  vegni  dovraii. 


10.  Ger  aus. 

80  II  meini  de  mes  Siguurs  ami  play, 
a  vegnau  da  mei  suendai, 
per  quei  che  an  tutz  ein  cau    par- 

dertaraein, 
a  jou  Suondel  compleinamein. 


Mistral. 

Elsen    che    quels  Signs  en  tut  da 
quei  parer, 

85  de  dar  dartgira  a  dreg  taner. 
Vi  schon  dar  al  vaibel  scatimen, 
Sco  glei  il  nies  ludeivul  schentamen, 
d'imponer  il  dreg  e  vifsa  mintgin, 
Che  seigi  dartgira  enten   il  comin. 

90  Componi  il  dreg  vus  Vaibel, 

Sco  a  dig  cau  il  Oberkeit  ludeval, 
A  mintgin  figei  da  saver. 
Che  dartgira  nus  lein  taner. 

Vaibel. 

[f.  1  '1]  Jou  vifsel  a  fesch    da  saver  a 
mintgin, 
95  Sco    vuabel  che  jou  sun  da  quest 
Cumin, 
Che  la  dartgira  eis  schon  schantada, 
a  vifael  per  la  enprema  gada. 


La  Dertgira  Nauscha 


237 


(ach  Ms.  Z.) 

per  l'aiitra  gada  avisel  jeu, 

che  !a  Dertgira  sei  rimnada  cau; 

170  vul  zatgi  avon  quella  comparer, 
quel  sapi,  ch'ei  cuosti  igl  Daner 
jeu  gig  per  la  tiarza  e  davos  gada, 
che  la  Dertgira  seigi  tut  pinada; 
dreitg  veng  ad  esser  per  uiintgln 

175  suenter    igl    tschentauien    da    nies 
Cumin. 

[f.  3i>]  Sehe  enzafgi  garegia  Musadur, 
compari  avont  ilg  Mistral,  nies  S»", 
sch'in  tal  veng  avignir  domendaus, 
dello  Dertgira  agli  veng  daus. 

Cureissma   dad   in  meun. 

180  Ach  CO  glei  po  mai  midau, 
da  quei  ch'ei  avon  temps  stau 
digl  temps  della  naoria  gronda 

che  per  tut  igl  Vig  luva  gonda, 
cur  Dieus  veva  ton  tau  la  torta, 
185  che  zun  bia  gliaut  fuva  morta, 
lu    vegniev'  ei    bucca    faitg    ton 

ferkas 
bueu  ton  vin  a  raigliau    chischiel 
gras, 

ussa  ils  mazs  ä  mateuns  ä  sez  affons 
fan  actiuns  bia  pli  ch'ils  grons; 
190  miu  Pievel,  jeu  chreitg  ä  sto  gi, 
ch'ei  seigi  gleiti  il  giuvenessendi ; 

avon  temps  las  femnas  feig  biarras 
matevan  si  quellas  Kraglas, 
ellas  vevan  spatläs  cun  leunkets, 

195  En  staigl  fazalets  duvraven  panets  ; 
ussa    pez    ä    pindels    a    chrestas 

metten  si, 
greun,  piun  ä  digl  tut  daten  vi 
per  daners  fä,  a  inodas  inventa, 
tgei   ch'ei    vesen ,    quei    vulten    ei 
compra 

200  [f.  3"]  vns  saveis,  ch'era  jeu  pudess 
savistgir  plibein,  sehe  jeu  les, 

j        mo  jeu  hai  tutta  humilitonza, 

1        a  perquei  digl  Parvis  speronza; 


(Ineditum  nach  Ms.  Bai.) 

Lautra  gada  da  saver  iou  fesch. 
Che   veng  da   mei    amponiu  qiiest 
dreg, 

100  a  mintgin  aigi  quella  mira, 
de  ver  Respet  a  la  dartgira. 
Jou  dig  puspei  la  tiarza  gada, 
Che  la  dertgira  ei  schon  pinada, 
e  dereg  veng  ad  efser  per  mintgin, 

105  Scho   glei   il   schentamen    de    nies 
cumin. 
Sehe  anczagi  garegia  Mufsadur, 
Rogi  il  Signur  Mistral  con  tutta  honur, 
E  mufsadur  veng  efser  daus, 
Sehe  Mufsadur  veng  dumundaus. 

Qureisma  Comparescha. 

110  Ach  CO  glei  po  mai  midau 
de  avon  temps  an  nou. 
Chenten  cavruvi  paschg  carscheva, 
lu  tigievan  bucca  tonta  canera, 
dil  temps  della  Muria  gronda, 
115  Che  era  part  mors  sco  ina  gonda, 
Che  nies  Segner  veva  ta(r)mes  quela 
torta, 
Che  la  glout  era  bunamein  tut  morta. 
Uss  aber,  il  temps  pressen, 
Veng  fatg  caufsas  con  magin  fun- 
damen. 
120  era  ils  buobs  a  pings  afifons 

fan  axiuns  bia  pli  cha  ils  grons. 
Miu  char  pievel,  iou  sto  di 
Jou  chreg,  che  ei  sei  gleiti  il  giu- 
vendisseü  di. 
[f.  2^]  Avon  temps  las  femnas  figlieras 
125  Matevan  si  da  questas  Kraglas, 
a  vevan  spattlas  con  lounkets 
e   ufsa  mettan  si  crestas,  sco  tons 
gavletz. 


Vus  saveitz,  che  er'  iou  pudes 
Savistgir  pli  bein,  sehe  iou  les; 
130  mo  iou  ai  totta  humilitonza 
e  dil  parvis  ai  buna  spronza. 


238 


La  Dertgira  Nauscha 


(Nach  Ms.  Z.) 

ussa  num  deDiu  jeu  pos  che  pli  verti, 
205  avon  igl  oberkeit  vi  jeu  vignir 
a  vi  dad  el  agit  dumendar, 
per  quels  de  Breil  en  Parvis  manar. 

avon  il   Oberkeit. 

Sr.  Mistral,  ami  pardonei 
cun  et  ilg  ludeivel  Oberkeit; 

210  Sehe  jeu  vegniel  cheu  cun  fidonza, 
bein  che  seigi  Malvangonza, 
damai  ch'esses  cheu  rimnai, 
per  trostigiar  ils  Combrigiai, 
sehe  les  jeu  da  vus  garigiar, 

215  che  musadur  ami  lesses  dar. 

Mistral. 

Per  far  la  caussa  tutta  dretgia, 
sehe  lasch'  jeu  ä  vus  la  letgia, 
de  tscharner  ora  denter  nus, 
quäl  che  vus  leis  ä  plai  avus, 

Cureism  a. 

220  Sr.  Silvester  trata  caultschas !  figiei 
po  lai  migliur, 
Vus   esses   per  mei    in    feig    bien 

mussadur, 
Vus  saveis  biebein  tschintschar 
jeu  rog,  che  mi  leigies  giadar. 

[f.3d]  Mussadur  trata  caultschas. 

Jeu  sai  buc  esser  vies  tröste  giader, 
225  pertgei  pauc  mi  plai  igl  mager, 
et  aunc  bia  meins  ilg  Gigiuar, 
ton  ch'  jeu  vus  sai  bucca  giadar. 


(Ineditum  nach  Ms.  Bai.) 

Quei  pos  iou  bucca  pli  vartir, 
avon  il  Oberkeit  vi  iou  ir 
a  vi  da  el  domondar  agit, 
135  de  manar  en  parvis  quels  deSonvig. 

avon  il   Oberkeit. 

Signur  Mistral !  ami  pardoneit 
Con  tut  il  lodeivel  Oberkeit, 
Sehe  iou  veng  con  confidonza, 
bein  che  seigi  mal  vengonza; 
140  per  dir  che  efses  cau  rimnai, 
per  trostiar  ils  tribulai. 
Jou  sun  cau  per  vus  garigar, 
Che  Mufsadur  mi  leias  dar. 

Mistral. 

Per  far  la  caufsa  tutta  dregga, 
145  Sehe  lasch  iou  a  vus  la  legga, 
de  schavnar  ora  denter  nus, 
quäl  che  vus  leitz  a  plai  ä  vus. 

Qureisma. 
Signur  Str.  n!  figeit  la  miglur, 

Vus  fufsas  per  mei  bien  mussadur, 

150  Vus  saveiz  biebein  tschintschar 
jou  rog,  vus,  che  leias  mei  gidar. 

Mussadur. 

[f.  2^]  Jou  sai  buca  efsar  yies  trostiader, 
pertgei  paug  mi  plai  il  mager, 
et  oun  bia  meins  il  giginar, 

155  ton  che  iou  sai  vus  bucca  gedar. 

Qureisma. 

Ei  schon  maneivel  de  catar  adagur. 
Che  vus  efses  en  grond  arur. 
per  dir,  che  a  mi  efsas  samiglions, 
Stuaitz  efser  partischons. 

M  e  f  s  e  d  u  r. 

160  Mai  veng  efser  la  vardat, 
Che  iou  aigi  tonta  nauschadat 
a  mi  stgeit  far  tonta  zanur, 
oung  meins  vi  iou  efsar  vies  mufse- 
dur. 


La  Dertgira  Nauscha 


239 


(Nach  Ms.  Z.) 
cureisma. 
Ach  urtlei  po,  char  Sr.  Mistral ! 

schs  quella  risposta  mi   dei  bucca 
far  mal, 

230  de  tuts  sund'jeu  sbitada, 

Cret!  mi  gidei  po  quella  gada 
jeu  sundel  cheu,  per  vus  rogar, 
che  vus  leigies  per   forza  obligar; 
ch'el  stopi  far  il  mussadnr 

235  Per  mantener  ami  l'omir. 

Mistral. 

Signura  cureisma!  vus  veis  rischun; 
vus  esses  sbitada  senza  chischun, 
e  numnadameing  enten  nies  vitg 
paucs  u  nagins  veis  per  vies  amitg, 

240  tonaton  pergi  che  vus  rogeits, 
lein  far  sco  auters  oberkeits, 
vus  dueis  ver  per  vies  vngau, 
quel  che  vus  haveis  garegiau 
S»".  tratta  Caultschas  veis  pazienza, 

245  ä  figiei  uss'  oz  penetienzia, 

vus  veis  sez  udiu  ä  veis  tadlau, 
ch'ella  vul  vus  haver  per  siu  vugau. 

[f.  4a]    Mistral    ä    mussadur    fan 
Plaid  ä  dreitg:  Mistral. 

jeu  camondel  igl  Dreig 
a  fetsch  miu  Plaid  perfeig. 

Mussadur  tratacaultschas. 

250  Vegli  Dieus,  che  daventi  il  Dreitg, 
aber  ami  cartei,  S^'.  Mistral ! 
sagirameing  mi  fa  gron  mal, 
da  stuer  far  ilg  mussadur 
ad  ina  veglia  senz'onur; 

255  de  biars  auters  fussen  stai 

denter  quels  cheu,  ch'ein  rimnai, 
che  vessan  ella  saviu  giedar 
en  in  ufifeci,  che  jeu  sai  bucca  far ; 
mo  encunter  vus,  tgei  pos  jeu  dir; 

260  igl  vies  Camond  sto  obedir; 

vi  schon  far,  sco  eis  han  Cumendau, 
de  Mussadur  et  er'  vugau; 
jeu  gig  aber  aviartameing, 
a  cheu  protestel  fermameing, 


(Ineditum  nach  Ms.  Bai.) 

Qureisma. 

Vurdeit,    Signur   Mistral!    co    iou 
Soun 
165  enten  fig  gronda  tribulaziun; 

da  tutts,  da  tuts  son  iou  sbitada, 
Cret!  gedei  mei  quella  gada! 
Jou  son  cau,  per  vus  Rogar, 
Che  vus  leis  per  forza  obligar, 
170  Che  el  stopi  far  il  Mufsadur, 
per  mantener  ami  la  mia  onur. 

M  istral. 

Signura  Coreifsma  veits  raschun! 
Vus  efses  sbittada   senza  caschun, 
e  nomnadamein  enten  Somvitg 

175  nagin  vus  veitz  per  vos  amitg. 
Pardir  che  vus  mi  rogeits 
avon  in  lodeival  Oberkeit, 
Vegnist  a  ver  per  ugau, 
Quel  che  vus  eza  veit  garegiau. 

180  Signur  Staf.  veies  pazienza, 
Vus  efser  stueifs  en  penetienza. 

[f.  2<=]  Vus  veitz  udiu  a  veitz  tatlau. 
Che  ella  vul  vus  per  ugau. 

II  Mistral  a  Mufsadur  fan  plait 
a  dreg:  Mistral. 

Jou  camon  il  dreg 
185  a  fesch  miu  camon  parfeg. 

Mufsadur. 

Vegli  dious,  che  deventi  il  dreg. 

A  mi  carteit,  Signiur  Mifstral! 

Sagiramein  ami  fa  in  gron  mal, 

a  stover  far  il  mufsadur 
190  a  ina  vegla  senza  anur. 

Dabiars  auters  fufsan  stai 

Denter  quels,  che  en  cau  rimnai, 

Che  vefsen  ella  saviu  gidar 

En  in  offici,  che  iou  sai  bucca  far, 
195  Aber  enconter  vus,  tgei  pos  iou  dir; 

II  vies  camon  sto  obedir. 

Vi  schon  far,  scho  a  garigau, 

de  Mufsadur  e  der  ugau. 

Jou  dig  aber  aviartamein, 
200  e  cau  protestel  fermamein, 


240 


La  Dertgira  Nauscha 


(Nach  Ms.  Z.) 

265  Che  seigi  mo  siu  tut  igl  don; 

pertgei  ella  veing  a  piarder  tonaton. 
Uuda  curcisma,  cun  sgarschur 
per  tei  sto  far  il  Mussadur; 

nio  crei  ami  ques  a  sigir, 
270  en  la  Falla  has  ti  de  vegnir. 

Neu  pia  dabot  ava  cun  mei, 
[f.  4'>]  sehe  ti  has  de  dir  enzatgei. 

Sin  tiu  piidar  vi  jeu  tadlar, 

per  lu  avon  quels  Sr».  dertgiar. 


(Ineditum  nach  Ms.  Bai.) 

Che  seigi  mo  siu  tut  il  don, 
Che  ella  veng  a  piarder  tonaton. 
Onda  Cureifsma,  jou  son  cau 
E   vi   schon   far,    sco   vus  leis  lic 
ugau ; 

205  Mo  veifs  da  saver  perguis, 
Che  enten  la  falia  vus  vagnitz. 
Nau,  nau  pia,  a  veng  con  uiei, 
Sehe  has  da  dir  aunc  enizitgei. 
Tgei  che  vus  veitz  da  dir,  vi  schon 
tadlar 

210  quei,  che  iou  sapi  cau  dertgiar. 


0  r  a  s  u  m   d  i   i  1   mussadur. 

275  Scharschentida  ei  la  mia  zanur, 
da  stuer  far  igl  Mussadur 
ad'  ina  veglia  aschi  macorta, 
che  frcda  schon ,   sco    ch'ella  fus 
morta. 

C  u  r  e  i  s  m  a. 

Nagin  fa  stem  da  mei  munglusa; 
280  tuts  fuin  da  mei  sco  turpigiusa; 
tonaton  jeu  snn  adina 
cun  tuts  migieivla  ü  carina. 


[f.  2^1]      Orasom  la  laupia. 

Scarsantida  la  mia  canur, 
a  stover  far  il  mufsadur 
ad'  ina  veglia  schi  macorta, 
che  freda  mal,  sco  la  fos  morta. 

Qureisma. 

215  Nagin  fa  stim  da  mei  munglusa, 
tutz  mi  fuien  sco  turpiufsa; 
ton  a  ton  iou  son  adina 
Con  tutz  mieivia  a  feg  carina. 


entochen   ch'ei    en   daven   fila 
satel. 

E   diabel,    sed    fam    fus    megliur 

catscha  daven, 
Fa  metter  en  prison,  ee  fa  sta  leu  en, 
285  La  pari  tugior  de  giginar; 
nana,  nu  vulan  oz  leger  star. 


tschetschamel, 

Verzeichen  mir,  nus  sto  avon  tadlar, 
la  rischun  ei  a  de  dertgiar; 
in  Oberkeit  nit  sein  partischons 
290  el  (n)[m]us  nus  tadlar  ella  pings  ä 
grons. 

Matutin  zemergenis. 

Gie,  gie,  S"".  tschetschamel !   er'  eis 
gin  endreitg, 
[f.  4']  In  sto  tadlar  tuts,  che  ve  vegnien 
avon  Dreitg, 


La  Dertgira  Nauscha 


241 


(Nach  Ms.  Z.) 

per    per    cuin     ha    ha    il    Ploing 

tadlau, 
sehe  sa  lur  meini  vignir  dau. 


(Ineditum  nach  Ms.  Bai.) 


La  cureisma  tourna,  a   igl  Mus- 

sadur   trata    caultschas    fa    ilg 

Ploing. 

295  Bein  sabi  Sr.  Mistral, 

cun  tut  in  ludeivel  tribunal! 


nus  rogein  de  nus  tadlar, 

sehe  gie  bia  nus  schein  muncar. 

Ves  mai  cartiu,  stimai  signiurs ! 

300  che  la  Clienta  ves  schi  bia  de  dir 
ä  vus. 
Seu  jnimitg  ei  in  ruffinau  doctur, 
che  met'  a  frusta  la  sia  honur, 
siu    num     e    schlatta     ei    giunker 

tscheiver; 
mo    buns    de    sur    migliar    e    sur 
beiber. 
305  Tadlei  empau  il  miu  plaid, 

sehe  leits  saver,  co  el  fa  de  laid. 


Questa  paupra  orfneta 

tuta  de  bein  e  feig  bunetta 

les  bugien,  che  tuts  christgieuns 

310  stessen  vifs  a  fassen  Seuns, 
per  quei  ha  ella  adina  suendau 
quei  grou  miedi,  ch'  ha  mussau 

[f.  4d]  D'esser  streins  ent' il  migliar, 
sehe  digt  sil  mund  lein  cuzar. 

315  pone  gulae  metas 

ut  Sit  tibi  longa  vettas ; 
sehe  memia  pleins  ei  iglChristgieun, 
lu  sto  plonscher  sco  in  malseun; 
gie  per  quess  savens  el  munglas 

320  ira  tiel  miede  per  in  gurgass ; 
ella  muossa  della  carn  spergnia, 

per  gl'entir  on  haver  da  miglia, 
da  savistgir  humiliteivlamein, 
de  far  oraziun  devoziusameicg; 

Romanische  Forschungen  VIII. 


Mufsadur   fa  ploing. 

Signur  Mistral, 
220  Con  tut  in  lodei  val  tribunal! 

nus  efsen  puspei  cau 

la  ugadada  et  il  ugau 

e  nus  rogein  che  vus  leias  tatlar, 

sehe  ge  bia  nus  schein  moncar. 
225  Ves  mai  cartiu  sagiramein ;  ch'ella 
ves  ton  fundamen; 

de  dar  discomi  a  quests,  signurs,  ch'en 
il  tgau  de  tuts  ils  purs. 

Ella  a  in  fig  gron  perfsecuitur, 

Che  metta  a  frusta  la  sia  anur. 

e  quest  ei  in   tal,    che  sanomna  il 
scheiver, 
230  Mo  buns  da  surmiglar  e  surbeiber. 

Tatleit  empau  il  miu  plait, 
Sehe  leitz  saver,  co  el  fa  dalait. 
e  vegnitz  a  udir  fagiramein 
ch'el  ei  in  schelm  adin  malficen. 

235  Questa  paupra  Orfanetta, 

tutta  da  bein  a  feg  bunaetta 
les  bugen,  che  tuts  cristgouns 
stefsan  vifs  a  fufsan  sauns. 
Perquei  ä  eir  adina  suondau 

240  quei  gron  miedi,  che  a  mufsau, 

[f.  3  a]  da  efser  strengs  en  il  miglar, 
sehe  dig  sil  mon  lein  cozar; 
hone  gule  mettas 
ut  Sit  tibi  longo  vetas; 

245  Sehe  memia  pleins  ei  il  cristgoun 
sehe  sente  el  adina,  sco  fus  malsoun, 
e  Iura  perguis  che  el  munglas 
ira  tiel  miedi  per  in  burgatz. 
Aber    sehe   el    maglia  bucca   schi 
savens, 

250  Sehe  sagarvegiel  bucca  endadens; 
Iura  stat  el  sauns  daditcniert. 
Sco  di  quei  miedi  schi  pardert. 
IG 


O  J2 


La  Dertgira  Nauscha 


(Nach  Ms.  Z.) 

325  de  Star  a  cassa  e  far  siu  faig 
per  aigna  satisfatiun  et  aventaig. 
Esse    cupi    sanus,    sit    tibi    parca 

manus, 
muossen  tuts  iis  Docturs, 
8C0  cloma  er  la  cureisma  tier  aviis; 

330  perqiiei  carteit  ami,  sr.  Mistral ! 
ella    fa  ä    tuts    dil    bein    a    nagin 

dil  mal; 
Solet  il  tscheiver,  siu  Initnigt, 
vul    ella    persequitar    daven    digl 

vitg, 
dad  el  veng  ella  zun  feig  hassigiada. 

335  ä  de  pertut  discreditada. 

[f.  5»]  El  va  entuorn  a  den  da  crer, 
SCO  mintgin  po  sez  ver, 
ch'el  seigi  in  grond  signur, 
meriteivels  da  tuta  honur. 

340  Mo  el  ei  in  gron  migliader; 
fa  era  beinduras  igl  lader; 
engola  da  noig  ä  sut  mudinas 
nuorsas,  vadials  et  er'  gaglinas. 


Ils    zagringels    ston    lu    haver  en- 
gulau, 
345  ner  ils  vuors  quei  tut  rafau. 
El  vul  bucca  magliar  Maluns; 
el  rufida  er' ils  inacaruns; 


bizokels  ä  gnioks  possi  el  bucca 
tukigia, 

laig    a    broda    cun    frina    gnianc 
ferda , 
350  carn  pierg,  andutgiels  ä  schambuns, 

fortems,  barsaus  ä  maruns, 

Da  quei  ;nagr  el  adina  ton  bia, 
ch'el  stat  enquai  gada  de  schlupa. 


Sch'jeu  vi  digl  beiber  us  tschintschar, 
355  eung  bia  pli  sto  Declarar, 

pertgei  da  cheu  dirivan  ils  sgordins, 
che  sesafflen  ent'  ils  cuinins. 


(Ineditum  nach  Ms.  Bai.) 


EfseCupifsanus,  sit  tibi  parca  manus 

Quei  grond  eventag,  che  porta  anus, 
255  Vi  iou  mo  schar  giudicar  vus. 
a  mi  carteit,  Signur  Mistral! 
ella  fa  a  tuts  dil  bein  a  nagin  dil 

mal. 
Aber  tras  quei  siu  gron  perseqitiir, 
Mireit,  che  el  ei  in  gron  traditur, 

260  veng  ella  ton  hefsiada, 

Che  ella  ei  partut  difcreditada. 
Tutz  finadin  pon  schon  ver, 
Co  el  va  eutuorn  a  den  de  crer, 
Che  fl  seigi  in  gron   Signur 

265  a  marit[e]ivals  de  ttuta  anur. 
Aber  el  ei  in  gron  raiglader. 
Che  per  miglar  fa  er'  11  lader; 
engola  da  nog  a  de  modiuas 
nuorzas,  vedials  et  oun  gaglinas. 

270  Tgei  fa  puspei  quei  manzaser? 

[f.  Sb]  el  va  entuorn  a  den  de  crer, 
Che  ils  cagrinders  agian  engolau, 

ner  che  il  lutf  aigi  raflfau. 
El  vol  bocca  migliar  malouns ; 
275  el  vol  bocca  macarouns; 
el  vul  mo  bunas  carns 
ne  er  buiis  schanbuns. 
El  vol  bucca  migliar  bicoggals; 

el  vol  mo  carn  pier(g)  a  buns  an- 
dugals, 
280  buns  fortems  a  buns  barsaus; 

Sehe  el  a  bucca   quei,   Sehe  ei   el 
mai  lugaus. 

El  maglia  adina  ton  biar, 

Che  el  stat  talgada  de  sloppar; 

Mai  ei  contens  a  mai  avonda, 
285  quella  bucca  schi  malmonda. 

Sehe  dil  beiber  iou  vi  cincar, 

Sehe  ai  iou  da  dir  oun  bia  pli  bia; 

iou  dig  mo  quei,  che  enten  ils  cumins, 

ei  la  caschun  da  bia  sgordins. 
290  Sehe  sin  siu  aflfect  lein  nus  urdar, 

Sehe  munglein  nus  nutta  daclarar, 


La  Dertgira  Nauscha 


243 


(Nach  Ms.  Z.) 

tgi  sa  buc,  ch'entras  sia  eivradat 

muss'  el  sia  taffradat; 
360  [f.  b^]  zeder  ä  respetar  vul  el  nagin, 

mo  far  ä  frusta  finadin. 

Gron  ä  ping  lageig'  el  de  bastonar, 

sch'in  agli  vul    buc  da  beiber  dar. 

Sia  orazuin  a  siu  plidar 
365  ei  mo  schmaladir  ä  sekargiar. 


Cur  ch'el  dei  vid  Deu  patertgiar, 
ei  seu  cor  mo  vid  11  murar; 
digl  piteneing  vi  nuota  di, 
pertgei  scrokarias  fa  el  miutga  di. 

370  Bucca  mo  11  siu  quel  beiba  vi, 
sonder  era  ils  affons  ston  engaldi : 
spiarder  fa  el  ton  il  barnier, 
SCO  leu  speras  siu  ustier; 
ä  cur  ch'ei  creien  bucca  pli, 

375  fa  el  il  stuorn  de  di  en  di; 

par'ei,  ch'el  ha  bucca  da  migliar, 
lu  ils  aflfons  ston  ir  a  rugar. 


Las  femnas  muoss'  el  da  far  da  tin, 
da  gir,  ch'ellas  beiben  cha  vin; 
380  mo  cu  ellas  en  enzanua  dascus, 
muoss'  el     de    beiber     in     quait 
ne  dus. 


chur  che  ils   umens  van   avitg  ner 

ä  parver, 
lu   ei    il    megler    temps,    ch'ellas 
pon  ver, 
[f.  5  c]  Digl  vin  dascus  neutier  portar 
385  a  igls  Cremers  a  hermarinas  clumar. 

Cur  ch'ellas  van  ä  molin, 
per  moler  il  segel  e  la  salin; 
empau  per  ellas  metten  din  meun, 
per  beiber  igl  vinars  la  dameun. 


(Ineditum  nach  Ms.  Bai.) 

pertgei  la  sia  taffradatt, 

Cur  cha  lai  ei  enten  eivradat; 

Cau  ced'el  gie  a  nagin, 
295  Vul  far  a  frusta  finadin. 

Cur  che  el  ei  surprius  dil  vin, 

port'  el  Respet  gie  a  nagin ; 

II  Spiritual  e  secular 

Ston  el  tumer  a  respetar. 
300  Cur  che  el  ei  enten  il  vin, 

vul  bustenar  tuts,  gron  e  ping. 

Sia  oraziun  a  siu  plidar 

ei  mo  smaladir  e  blaschmar. 
[f,  3^]  Cur  che  el  vid  diu  dei  patergar, 
305  ei  siu  Cor  mo  vid  il  morar; 

digl  pitineng  vi  iou  nuotta  di : 

scrogarias  fa  el  mintgia  di. 

Bucca  mo  il  Siu  quel  beiva  vi; 

sonder  ils  afons  ston  angaidi. 
310  Spiardar  fa  el  era  il  barnier, 

e  lau  speras  era  il  ustier. 

E  cur  ca  ei  creian  bucca  pli, 

fal  el  il  stuorn  de  di  en  di. 

para,  che  el  ha  bucca  da  miglar; 
315  ils  aflfons  ston  ira  a  Rugar. 

Dellas  femnas  sto  iou  plirar, 

las  qualas  el  fa  saspelar 

6  per  las  streias  van  antuorn 

Cun  la  salin  tier  quei  gron  stuorn. 
320  Quellas  fan  tuttavia  da  fin 

a  dien,  che  ellas  belvian  bucca  vin ; 

aber  cur  che  ei[n]  anzanu'  discus, 

seigi  buc  avunda  in  qu(r)art  ne  dus. 

Car  Cha  ellas  an  bucca  da  dar  de 
milar 
325  lu  lur  fan  ils  aflfons  ira  a  badlerar 
Cur  ca  ils  omens  van  a  parve, 

ei  il  megliar  temps,  che  ellas  pon 

aver. 
a  la  tin  monca  adina 
Quei    che    ellas  an  dau  ä  la  car- 

marina. 
330  allu  mei(a)nan  il  faig  entuorn, 
perquei  che  sei  disqus  di!  um; 
per  far  discus,  sco  sa  mintgin, 
Con  seif  a  con  salin. 

16* 


344 


La  Dertgira  Nauscha 


(Nach  iMs.  Z.) 

390  denton  als  umens  datten    de   crer, 
che    quei    ch'ellas    han    dau     agli 

bermer 
seigi  digl  muliner  engiilau, 
u  dellas  minra  migliaii. 
Cun  la  pischada  a  pieun  ciilau 

395  las  pagan  quei,  ch'ellas  han  dascus 
comprau; 
Quei  mistreing  fang  era  las  mateuns, 
suondont  gl'exempel  dellas  daneuns; 

per  pli  legermen  tscheiver  far, 
entscheiven  a  seloscherdar; 

400  schlapas  novas  ston  haver, 
per  en  biala  stiva  couiparer; 

Rintgias  d'aur  elias  ureglias; 

Pez  ä  pindels  de  niarveglias; 

sch'in  teidla  ellas,  sch'eis  ei  schen- 
gigiau, 
405  sch'ellas    han    gie    il    bia    dascus 
comprau. 

II   bia   da   quei    daventa    entras  il 
tscheiver, 

che  muossa  a  igls  mats  de  per  ils 
mugrins  reiver 
[f.  5'i]  e  las  Mateuns  si  destedar, 

per  ligiongias  far  barsar. 
410  Igl  vin  ä  vinars  zupau 

veng  lu  neunavon  portau; 

ei  daventa  era  enqualgada, 

ch'intgina  veing  surmanada, 

jau  sto  ussa  oalar, 
415  per  lur  pazinzia  buc  surduvrar; 

schegie  jeu  saves   eung  dir  de  bia 

digl  mal,  cli'il  tscheiver  adina  fa, 

hagien  us  pazienzia,  sr.  Mistral ! 

e  laschien  vignir  en   prescbienscha 
igl  tal; 
420  jeu  vi  per  ques  tut  mantaner, 

sehe  vus  arai  leis  crer. 


(Ineditum  nach  Ms.  Bai.) 

Cur  che  ellas  pon  bucca  aut[r]a  vis;i. 
335  [f.  3^]  sehe  an  ellas  quella  dissa, 

Collas  aigien  de  vegnir  perina 
Chon  il  herme  a  la  cramerine. 
Chur  che  ellas  van  a  molin 
per  moler  il  segel  a  la  salin, 

340  lu  datan  als  omens  de  crer, 

Che  ellas  agien  miul  quei,  che  ellas 
an  dau  agli  herme. 
Glei  la  vardat  tal  gada, 
Che  ellas  fanera  discus  con  la  pi- 
schada: 
venden  il  pioun  colau, 
345  per  pagar   il  crom,    che   ellas   an 
conprau, 
alu  meinan  il  faig  antuorn, 
perquei  che  ei  seigi  discus  digl  um. 
las  mattouns  entras  il  beivar 

encueran  era  de  far  scheivar; 

350  lu  vengnen  ellas  surpafsadas 

A  savens  feg  anganadas. 

Signur  Mistral !  veias  pazienza, 
a  ügiei  el  vanir  en  pre8chie[n][8]cha. 
iou  vi  perguis  tut  mantener, 
355  Sehe  vus  a  mi  leias  chrer. 


Naclnarort. 


Was  Plan  und  Anordnung  des  Stoffes  der  rätoromanisclien 
Clirestoraathie  anbetrifft,  so  verweisen  wii-  auf  die  Einleitung*  zur 
ersten  Lieferung. 

Für  das  XVIII.  Jahrhundert  lag  dem  Herausgeber  ein  reicheres 
Material  zur  Verfügung  und  so  bringt  diese  Lieferung  auch  mehr 
nationale  und  eigentlich  rcätische  Sprachdenkmäler  als  aus  dem 
XVII.  Jahrhundert  geboten  werden  konnten. 

Die  Volkslieder,  deren  Alter  sehr  schwer  zu  bestimmen  ist,  und 
die  im  Laufe  der  Zeit  vielfach  sprachliche  Veränderungen  erlitten 
haben,  gedenken  wir  in  einer  besonderen  Lieferung  zu  sammeln. 

Bei  den  manigfachen  Variationen  der  verschiedenen  Handschriften 
des  Viadi,  des  Bari a am  und  der  Grenoveva,  welche  indess  alle 
auf  eine  Redaktion  zurückzuführen  sind,  hielten  wir  für  das  beste, 
mehrere  Paralleltexte  zu  geben. 

Die  folgende  Beschreibung  der  in  dieser  Lieferung  benützten 
Handschriften  geschieht  nach  den  gleichen  Grundsätzen,  die  wir  in 
der  Einleitung  zur  ersten  Lieferung  aufgestellt  haben. 


Ms.  Ca. 

Papierhandschrift,  ein  Doppelblatt,  klein  8**,  von  der  gleichen 
Hand,  zu  Ende  des  XVIIL  Jahrhunderts  geschrieben. 

Im  Besitze  des  Herausgebers,  herrührend  aus  dem  Familienarchive 
der  de  Capaul  in  Fidatz  bei  Flims. 

Enthält   nur   die    p.  2  f.  abgedruckte  Cauxun  da  MaJIa  Ctirada. 

Romanische  Forschungen  VIII.  J  6    i" 


24ß 


Handschriften 


Ms.  Sa. 

Papierhandschrift   in  4",    mit   einem    Papierumschlage,    22  pag. 
zählend,  von  zwei  verschiedenen  Händen  (pag.  1—4  und  pag.  5—22). 
Im  Besitze  des  Capucinerhospiciums  in  Sagens. 
Enthält  nur  die  pag.  3  ff.  abgedruckte   Ujara  de  Sagoing. 

Ms.  Dm. 

Papierhandschrift,  ein  Doppelblatt,  in  klein  8^  von  der  gleichen 
Hand. 

Im  Achive  des  Klosters  Disentis. 

Enthält   nur   die  pag.  7  f.  abgedruckte    Canxim  de  8.  Martin. 

Ms.  De. 

Papierhandschrift,  4°,  62  paginirte  fol.  von  einer  Hand  des 
XVIII.  Jahrhunderts. 

Enthält  nur  den  Viadi. 

Im  Besitze  des  Herausgebers,  herrührend  aus  Medels. 

Daraus  abgedruckt  der  Text  De.  des  Viadi,  pag.  12  ff. 

Ms.  De. 

Papierhandschrift,  4",  in  Karton,  63  paginirte  fol.,  von  einer  Hand. 

Enthält  nur  den  Viadi.  Pag.  125  findet  sich  folgende  Notiz:  Scret 
entras  mei  Jacohus  Christianus  Berter  De  Tron  ils  26  de  Fenadur. 
Ilg  on  dilg  Segnier,  1755.  Auf  pag.  1,  von  der  Hand  des  P.  Placidus 
Spescha  geschrieben:  Quest  codisch  auda  tier  a  Maria  Scolastica 
Lncia  Genelhi  de  Tron,  nodazis  glon  1817. 

In  der  Bibliothek  des  Klosters  Disentis. 

Daraus  abgedruckt  der  Text  De.  des  Viadi,  pag.  12  ff. 

Ms.  Ct. 

Papierhandschrift,  in  4°,  aus  der  zweiten  Hälfte  des  XVIII.  Jahrh., 
in  Karton  mit  Rück-  und  Eckleder. 

Die  ersten  paginirten  fol.,  1=*— 48%  enthalten:  La  Biada  Vetta  e 
Bcada  Mort  Da  Sointgia  Oenoveva  Patruna  de  Fronfscha;  fol.  48'' 
den  deutschen  Spruch:  Der  Anfang  Der  Weisheit  Ist  die  forcht  Gottes; 
fol.  49»-98«':  H  CUDISCH  DIL  VIADI  Da  Sontgia  Fofsa;  fol.  98" 
ist  leer;  fol.  99»  folgt  der  Titel:  INA  Biallu  Hiftoria  de  Lionora. 
La  qualla  dil  fiu  Mariu  ei  entras  orar  dilg  Demuni  fuva  Maxada 
Ciui  ilg  fiu  feig  a  Hg  quinau  a  la  Survienta  ä  ilg  Mariu  liberal  della 
Mo//  ehej  fuvan  Condemnai  a  la  Mort  per  quella  Sexa  Caufsa  in  Gas, 
'■hcj  ilurciilans  a  Paris-,  fol.  99^  ist  leer;  fol.  100*  enthält  den  Anfang 


,  Haiidschritten  247 

der  Historia  de  Lionoro]  fol.  100'' — 150^  mit  Ausnahme  von  fol.  148*, 

149''  und  150,  die  Schreibübungen  enthalten,  sind  leer.    Auf  fol.  49* 

findet  sich  folgende  Notiz :  jeu  laj  cntschiet  a  fchriver  ils  3.  de  April 

\  Äno  1784.    Fol.  48"  nennt  sich  Gion  Antonj  De  Canthieni  als  Schreiber. 

Im  Besitze  des  Herausgebers. 

Daraus  abgedruckt  der  Text  Ct.  des  Viadi  a  Jerusalem,  p.  13  ff. 

Ms.  Cff. 

Papierhandschrift  des  XVIII.  Jahrb.,  in  4^,  von  einer  Hand,  in 

Leder  gebunden. 
I  Enthält  p.  1 — 172:   Ina  Bialla  disehcrjxciun  dela   vetta  a  Perfse- 

\  cuxiun  della  gloriusfa  Soingia  geiioeva,  grova  da  pfalx  e  Pattruna  da 
I  Tutta  la  fronxa]  pag.  1 — 156:  Qiieft  Somg  viadi  de  Sontgia  fosa] 
'  pag.  1 — 26:    Della  Beada   vetta  a  Beada  mortt  Digl  Venerabel  Soing 

Allexius   in   grond    Signur   Pumaner   fegl   da   Eufemianufs   in   zun 
\  Niebell  Sanadtur  Signur  da  Roma. 

Von  der  Hand  des  Schreibers,  Christ  Antoni  Caduff,  finden  wir  am 
j  Schlüsse  des  Viadi  folgende  Notiz:  Jen  vai  vintschiu  da  Schriver  igls 
I  21  da  Jener  A.  Domini  1781. 
!         Im  Besitze  des  Herausgebers,   von  der  Familie  Vincenz  in  Seth 

herrührend. 

Daraus  abgedruckt  der  Text  Cff.  des  Viadi  a  Jerusalem,  p.  13  ff., 

der  Text  Cff.  der  Veta  da  Sointgia  Genoiieva^  p.  61  ff. 

I  Ms.  As. 

Papierhandschrift,  in  4°,  63  fol.  von  einer  Hand  aus  dem  An- 
fange des  XVIII.  Jahrhunderts. 

Enthält  Volkslieder  und  Gebete.  Als  Schreiber  nennt  sich  wieder- 
holt Johanes  Canthieni  von  Mathon  (1712 — 20). 

Im  Besitze  des  Herausgebers. 

Daraus  abgedruckt:  Unna  Canxun  Faicha  per  Caschun  da  la 
Scüridinna  dil  Solelgl,  pag.  25  ff. 

Ms.  Ma. 

Papierhandschrift,  ein  Doppelblatt,  in  foP.,  von  der  gleichen  Hand. 

Im  Archive  des  Hochgerichtes  Montogna. 

Enthält  nur  die  pag.  34  f.  abgedruckten  Pnngs  Creminals. 

Ms.  Pb. 

Papierhandschrift,  84  fol.,  in  4",  von  der  gleichen  Hand. 
Enthält  pag.  1 — 80:  Della  vitta  e  grondas  perse(c)utiuns  de  Soingia 
Qenoveva]  pag.  1 — 87:  [La  historia  da  Barlaam  et  Giosafat]  vom  An- 

16t* 


'248 


Handschriften 


fan^e  bis  zu  deu  Worten:  a  con  Bcttties  eon  icß  Vemiini,  a  ftetties 
farr/is  cntoi  orat\ii(n  adafchia  7niiofs. 

Im  Besitze  des  Herausgebers. 

Daraus  abgedruckt  der  Text  Pb.  der  Historia  da  Bmianm  et 
(üosdfat^  p.  54  tf. 

Ms.  Q. 

Papierliandschrit't,  in  4  **,  aus  dem  XIX.  Jahrb.,  in  Kartondeckel. 

Die  ersten  fol.,  1 — 65«,  enthalten:  Veta  De  S.  Barlam,  in  Eramit 
(•  S.  Oiofafat ,  Feigl  digl  Beig  avanerio  ConverTius  de  8.  Barlam; 
fol.  65''  —  80*:  Inna  hialla  Hiftoria  ded  ina  J7iozenta  et  prefeqnitada 
Grora  La  qualla  entras  S.  Ulrich  ei  da  fia  Brefecuxiun  vignida  Li- 
herada,  bis  zu  den  Worten:  La  fia  Duna  ftera  Laa\  fol.  80 •> — 82'' 
sind  leer. 

Auf  fol.  1  ^  findet  sich  folgende  Notiz :  Sekret  de  Mei  Gfion  Martin 
Rodmund  de  Schlans.     Igl  on  18 2 L 

Im  Besitze  des  Herausgebers. 

Daraus  abgedruckt  der  Text  Q.  der  Historia  da  Barlamn  et  Gio- 
safat,  p.  54. 

Ms.  Cp. 

Papierhandschrift,  in  4°,  153  fol.,  geschrieben  von  Durisch  Capaul 
de  Andiast  zwischen  den  Jahren  1748  und  1760  (vgl.  die  Beschreibung 
des  Ms.  in  Romania  XIII  p.  60  tf.). 

Daraus  abgedruckt  der  Text  Cp.  des  Barlaam  et  Giosafat,  pag.55ff. 
und  der  Text  Cp.  der  Istoria  de  ina  Grora,  p.  107  ff. 

Ms.  C. 

Fragmentarische  Papierhandschrift,  4°,  100  fol.,  von  einer  Hand 
des  XVIII.  Jahrh. 

Enthält  //  Viadi,  die  Historia  de  Barlaam  und  verschiedene  ro- 
manische Gebete. 

Am  Schlüsse  des  Viadi  findet  sich  folgende  Notiz:  Seret  de  mei 
Joliaiiiies  Cariexel  1781. 

Im  Besitze  des  Herausgebers,  herrührend  aus  Vrin,  Lugnetz. 

Daraus  abgedruckt  der  Text  C.  der  Historia  da  Barlaam  et  Gio- 
safat,  p.  55  ff. 

Ms.  f. 

Fragmentarische  Papierhandschrift  des  XVIII.  Jahrh.,  in  4",  12  fol. 
von  einer  Hand  geschrieben,  enthält  fol.  1^-10  *»  ein  Fragment  der 
Vrhi  tili  Siiiu/i/iii  Gniorcra,  von  den  Worten:  soingia  Sehohradat;  qiiesta 


Handschriften  249 

Benarusa  Risposta  bis  zu  deu  Worten:  a  Stuiu  ver  in  cor  de  fier, 
sehe  ella  hauesm  fier  hiicci  zun  feig  sentiu  Kiimher  et  sedoliu  giic  da 
quesfa  gronda-,  fol.  ll'»  — 11^:  Canzun  de  nossa  Dtinna^  Scha  visitau 
S.  Elisaheth]  fol.  12:  In  Pastitr  de  ollmcis,  che  i^renda  Comgniau  dellas 
Norsms  de  CJirisfo,  agli  Recomendadas. 

Im  Besitze  des  Herausgebers,  herrührend  aus  Vrin,  Lugnetz. 

Daraus  abgedruckt  der  Text  f.  der  VeUi  da  Sointgia  Genovera, 
p.  60  ff. 

Ms.  Ga. 

Fragmentarische  Papierhandschrift  des  XVIII.  Jahrh.,  in4*',  32  fol. 

Enthält  fol.  1^  —  31''  die  Vefa  da  sointgia  Genoreva ,  von  den 
"Worten:  encuuter  el  e  tras  qnei  seigi  el  manaus  bis  zum  Schluss; 
fol.  Sl''  ist  mit  Schreibübungen  ausgefüllt;  fol.  32  enthält:  Historia  de 
dina  ihocenta  c  pfersequitada]  Grova,  la  qnalla  entras  S.  Ulrich  de 
fia  perfecutiun  vegnida  liberada ,  vom  Anfange  bis  zu  den  Worten : 
ha  il  Riter  plidaii  cim  la  Grova  de  per  fei,  scho  ei  er  an  lau  restai  il 
pli  suenter  cnn  tntta  frindliadat  sueuter  lufr]. 

Im  Besitze  des  Herausgebers,  herrührend  von  der  Familie  Caplazi 
in  Surrhein, 

Daraus  abgedruckt  dei'  Text  Ga.  der  Veta  da  Sointgia  Genorera, 
y.  60  ff. 

Ms.  Pg. 

Fragmentarische  Papierhandschrift,  in  4",  52  fol.,  aus  der  zweiten 
'    Hälfte  des  XVIII.  .Jahrh. 

Enthält   die    Vitta   e  persecutxiun   de  Sontga   Genoreva  vom  An- 
fange bis  zu  den  Worten:  Schau  ei  deg  quefts  plaids:  ti  deias  viver, 
]     0  Genoveva,  e  huca  morir. 

'  Im  Besitze  des  Herausgebers,   herrührend  von  der  Familie  Mon 

in  Disentis. 

Daraus  abgedruckt  der  Text  Pg.  der  Veta  da  Sointgia  Genoveva, 
I    p.  61  ff. 

Ms.  Cd. 

I  Papierhandschrift,    klein  12<*,    35  fol.,    aus    dem    Anfange    des 

'    XVIII.  Jahrh.,  von  zwei  Händen  geschrieben  (fol.  1,  2,  11—36  und 

fol.  3-10). 
I  Auf  fol.  2^^  finden  sich  die  Namen  Gori  Antoni  Von  Caduff,  Maria 

I    barbla  Von   Cabelzari,    auf  fol.  2''   folgende    Notiz:    Anno  1717.  den 
I    leften  Tag  9'^'^'"  Hab'  ich  Enfang  dem  Hanns  Pezen  ['?]    Von  Camunss 

Ein  halben  Dubia. 


250 


Handschriften 


Knthält  Kirclienlieder  und  religiöse  Volkslieder. 
In  der  Bibliothek  des  Klosters  Disentis. 
Daraus  abgedruckt:  In  Fastiir,  che  prenda  conujuau.  —   Canxun 
de  Soing  Antonie  p.  69  ö. 

Ms.  Scha. 

Papierhandsclirift  in  4",  108  fol.  Mit  Ausnahme  von  fol.  30  von 
einer  Hand  geschrieben. 

Enthält  fol.  1»— 65»  deutsche  Briefformulare,  sowie  eine  Ord- 
nung, wie  man  in  der  Kirche  die  Psalmen  singen  soll;  fol.  35''  und  51« 
ein  Verzeichniss  der  Pfarrer  von  Andeer,  Zillis,  Lohn,  Mathon  und 
Donath,  bis  zum  Jahre  1769,  welches  Verzeichniss  von  späterer  Hand 
bis  zum  Jahre  1804  fortgesetzt  wurde;  fol.  65* — 76*  die  Bref  delki 
terra,  und  die  romanischen  Schwurformeln  für  den  Landammann  und 
die  Obrigkeit  des  Hochgerichtes  Schams;  fol.  76  ^'  — 102*  die  Artikel 
der  löblichen  Landschaft  Schams;  fol.  103 » — 108 '^  deutsche  Schreiben. 

Im  Besitze  des  Herausgebers. 

Als  Schreiber  nennet  sich  wiederholt  Christian  de  Nicka  aus  Donath. 

Daraus  abgedruckt  die  Bref  d'  la  terra,  p.  71  ff. 

Ms.  Ath. 

Papierhandschrift,  4",  28  fol.  in  Pappendeckel. 

fol.  1*  —  4''  sind  leer  oder  enthalten  nur  einzelne  Notizen; 
fol.  5*  — 18«,  welche  für  sich  paginirt  sind,  enthalten:  Da  Caufsas 
da  Dergira;  toi.  IS''  ist  leer;  fol.  19^  —  22»  enthalten  den  Anfang 
eines  deutschen  Rechnungsbuches,  fol.  22 ^  und  23»  deutsche  Brief- 
formulare; fol.  23b,  24,  25*  sind  leer;  fol.  25'^  enthält  folgende 
Notiz :  fuorma  co  las  Madisehinas  an  de  vegnir  duoradas,  prima  deigi 
rigider  priu  ina  Metgia  a  din  quercli  vin  ei  dei  vignier  faig  ina 
haglia  cnntut  e  dei  vegnier  duorau  6.  ner  7  gadas  la  noig  hm  Cpialla 
plrina  de  Flugs  a  dina  Mafira  auva  et  era  3.  Craps  de  Rein,  a  far 
que  3  damouns ,  a  3  damouns  far  tschamien;  fol.  26,  27,  28  sind 
leer.  Auf  fol.  1'»  und  2*  finden  sich  folgende  Notizen:  Huius  Libri 
verus  est  pofsefsor  Christianus  De  Anthonys.  A*^  Dni  1728  [nach  der 
Handschrift  der  Schreiber  der  Caufsas].  Difess  Buch  ist  mir  von 
Herrn  Vetter  Ludwig  Lombrifser  geschenkht  worden.  Disses  Buch 
geliert  mier  :Mathias  Casanova  von  Thrun  Ano  1772  ach  liebes  büechli 
mein  Von  Rächt  im  Thifsentiss.     Anno  gebohren  1753. 

In  der  Klosterbibliothek  von  Disentis. 

Daraus  abgedruckt:  Da  Caufsas  da  Dergira,  p.  74  ff. 


Handschriften  251 

Ms.  Sehe. 

Papierliandschrift,  in  4^,  in  Leder  gebunden,  von  verschiedenen 
Händen  aus  dem  XVIII.  Jalirh. 

Enthält  eine  Sammlung  von  Statuten  und  Gesetzen  der  Land- 
schaft Schanis  und  des  Grauen  Bundes,  nebst  Schwur-  und  Urteils- 
formularen, Kirchenrodeln  etc. 

Als  Besitzer  der  Handschrift  wird  auf  dem  Deckel  Christotfel 
Calger  (1728)  genannt. 

Im  Kreisarchive  von  Schams. 

Daraus  abgedruckt  der  Text  Sehe,  des  Dreg  da  Malafixi,  p.  81  ff. 

Ms.  Schb. 

Papierhandschrift,  in  4<^,  127  fol. 

Enthält  fol.l»— 5'^  La  Bref  Dal  Terra,  fol.  6^^  —  12*  die  Fuormas 
d'ilij  Saravtent  für  den  Landt-Aifian,  Landt-Weibel,  Landtschreiber  des 
Hochgerichtes  und  Obrigkeit  des  Hochgerichtes  Schams;  fol.  13*— 49*' 
Articul  der  Löbl.  Landschaft  Schams;  fol.  50— 99  sind  leer;  fol.  100«^— 
106 1»  Erläuterung  des  Erb  falls  oder  Erbrechts  des  Löbl.  Obern  Grauen 
Bundes.  Im  Jahr  1784;  fol.  107^-109«  Ficnna  da  Malaficii 
fol.  109^  —  127  sind  leer. 

Im  Archive  der  Landschaft  Schams. 

Daraus  abgedruckt  der  Text  Schb.  des  Drey  da  Malafki,  p.Slff. 

Ms.  Sg. 

Papierhandschrift  aus  der  ersten  Hälfte  des  XVIII.  Jahrh.,  von 
;    zwei  Händen. 

Enthält  volkstümliche  Dialoge  und  Lieder. 
,  Im  Besitze  des  Herausgebers,  herrührend  aus  der  Sammlung  des 

j    Herrn  Professor  Sgier. 

I  Daraus   abgedruckt:   Raschieni  denter  ilg  rieh   hwii   a  la  viort, 

\    p.  86  ff. 
I  Ms.  Cal. 

I  Papierhandschrift,  ein  Doppelblatt  in  4",  von  der  gleichen  Hand, 

mit  Bluraenzeichnungen  versehen. 
I  Im  Besitze  des  Herausgebers,  herrührend  aus  dem  Familienarchive 

I    der  de  Capaul  in  Fidatz  bei  Flims. 
i  Enthält  nur  den  auf  p.  88  abgedruckten  Brief:  Bref  d'amur. 


Ms.  r. 

Papierhandschrift   aus   dem  XVIII.  Jahrhundert,   zwei   Doppel- 
blätter in  8^  von  einer  Hand. 


2f)2 


Handschriften 


Enthält  tbl.  l*-2*  CmixKii  de  /)//  17//  rfieras,  fol.  2^ — 4*>  Canxun 
J  hl  las  Dolurs  de  Nossa  Donna. 

Im  Besitze  des  Herausgebers,  Ueirülireiid  von  der  Familie  Stivet 
in  Bri^pls. 

Daiau?^  abgedruckt  der  Text  r.  der  Canzun  della  Lavina,  p.  102 ff. 

Ms.  Bsa. 

Papierhandschrift,  12",  36  fol.  von  einer  Hand  aus  dem  XIX.  Jalirh. 
geschrieben. 

Im  Besitze  des  Herausgebers,  herrührend  von  der  Familie  Cargiet 
in  Dardin. 

Daraus  abgedruckt  der  Text  Bsa.  der  Ouixiut  della  Lavina 
1).  102  ff. 

Ms.  Gi. 

Papierhandschrift  von  6  Doppelblättern;  9  fol.  sind  beschrieben; 
Schrift  aus  der  Mitte  des  XVIII.  Jahrh. 

Enthält  die  Troniba  dil  Giuvenessen  Di  und  das  Lied:  Scadiit 
fetschi  per  fen. 

Im  Besitze  des  Herausgebers. 

Daraus  abgedruckt:  La  Tromha  dil  Giuvenessen  Li,  pag.  101  if., 
und :  Scadin  fetsehi  per  [en.^  p.  188  f. 

Ms.  Pa. 

Fragmentarische   Papierhandschrift,   4",  9  fol.  von    einer  Hand 

des  XVIII.  Jahrh. 

Im  Besitze  des  Herausgebers,  von  der  Familie  Deplazes  in  Surrhein, 
Enthält   nur    den   p.  107  tf.    abgedruckten   Text    Pa.  der  Moria 

de  ina   Grova. 

Ms.  Bs. 

Papierhandschrift,  4**,  257  fol.,  von  einer  Hand  aus  der  ersten 
Hälfte  des  XIX.  Jahrh. 

Enthält  Volksbücher  und  Briefformulare. 

Im  Besitze  des  Herausgebers,  herrührend  von  Herrn  Lehrer  Bis- 
iiuoliii  in  Disla  bei  Disentis. 

Daraus  abgedruckt:   Veta  de  sointgia  Rosina,  pag.  110  ff. 

Ms.  Cap. 

Papierhandschrift,  4 ",  Doppelblatt,  von  einer  Hand  aus  der  ersten 
Hälfte  des  XVIII.  Jahrh. 


Handschriften  253 

Im  Besitze  des  Herausgebers,  lieriiilireiid  aus  dem  Archive  der 
Familie  de  Capaul  iu  Fidatz  bei  Flims. 

Enthält  nur  die  p.  112  11  abgedruckte:  Funna  da  tsahentnr 
darchirä. 

Ms.  Bth. 

Fragmentarische  Papierhandschrift,  12",  in  Pergamenteinbaud, 
47  fol.,  mit  Ausnahme  von  fol.  38  von  einer  Hand.  Beigebunden  3  fol. 
Register  von  einer  Hand  des  XIX.  Jahrh. 

In  der  Klosterbibliothek  Disentis. 

Daraus  abgedruckt:  Cudifch  de  medeschinas,  p.  111  ö'. 

Ms.  Ar. 

Papierhandschrift,  in  12*^,  in  Kartondeckel  mit  Rückleder.  Ge- 
schrieben von  zwei  verschiedenen  Händen  aus  dem  XVII.  Jahrh. 
(fol.  1»— 12%  42^  und  fol.  20'-^  — 41^);  fol.  42''  ist  leer. 

Enthält  Volkslieder,  Kirchenlieder  und  Gebete.  Auf  dem  Deckel 
steht  von  der  ersten  Hand  verzeichnet: 

Maria  Mierta  Arpagaus,  1753.  nascida  del  1732.  1.  April  — 
offenbar  der  Name  der  Schreiberin. 

Auf  fol.  20 '^  findet  sich  folgende  Notiz: 

Quindisch  biallas  et  Nixeirlas  Oraxiuns,  Suenter  Ifonxa  sco 
8.  Bnda  urava  En  renerar  las  plagas  de  niefs  char  Segner  lefn 
Chrifti,  de  gronds  merits  e  Perduns. 

Scritas  de  mei  K.  N.  per  Nix  de  Maria  Ursida  Arpagaus,  ils 
3.  Sf"-''  1774. 

Im  Besitze  des  Herausgebers,  herrührend  von  der  Familie  Ar- 
pagaus iu  Ruis. 

Daraus  abgedruckt:  Canxun  dellas  pli  suenter  causas,  und:  Can- 
xun  digl  Temps  graxius,  p.  117  ff. 

Ms.  Cha. 

Papierhandschrift,  8°,  mit  grauem  Papierumschlag,  15  fol.,  von 
einer  Hand  des  XVII.  Jahrh. 

fol.  1^  —  IIb  enthält  die  beiden  Lieder  über  den  Domleschger- 
handel.  fol.  12  ein  Lied  auf  ein  Lawinenunglück  (1682),  fol.  13^— 15^' 
folgendes  interessante  historische  Lied: 

Questa  rima  ei  facliia  entert  Hg  an  1656.     Cura  Hg  obcrst  Guller 
ei  vangieus  maxau  cun  nunc  plis  ent  Hg  marcau  da  Cuoira. 
1.  Tras  buna  cuvangienfcha  ven  tut  plantau 
A  tras  fcuncorgia  puspei  spazau. 


254  Handschriften 

Sco  Ulis  da  quei  bers  exerapels  vein 
en  las  fcartiras,  fcha  nus  guardein, 

2.  Co  ils  nos  velgs  han  sa  dapurto 
da  viver  a  Deus  han  gieu  quitto 
Ad  er  la  Patria  da  muntaner, 
par  chels  la  pofsen  fez  guder. 

8.  Quei  chils  lur  velgs  ils  han  lalcho, 
ch'els  han  cun  vitta  a  saung  cungisto, 
fcha  nus  guardein,  co  eis  fan  falvos, 
Nagiiia  lofchezia  han  eis  duvro. 

•4.  Sin  by  a  bunstags  vangivan  clamos, 
traunter  eis  eran  nagins  sbittos, 
mavan  cun  Caultfchas  alvas  a  tfchoi)S  grischs 
a  purtavan  las  lur  valifchs, 

5.  Sco  nus  pudein  ver  aunc  otz  ilg  gi 
Si  la  stiva  oreiffer  Alvaugij 
La  pichia,  chi  stat  aunc  si  dreg 
cun  las  clavilgias  bein  andreg, 

G.  ca  minchin  pandalava  si  fieu  lalcher 
cun  spisa  fco  el  pudeva  ver. 
ufsa  eisi  aber  tut  mido  a  mal  Ingo: 

7.  Minchin  vult  efser  bi  flto 
Ad  er  zund  costli  malgianto, 
Scha  je  el  ha  pauc  la  davos, 
nagutta  meins  sa  dad  bun  pofs. 

8.  Divers  Regs,  Fürsts,  Singurs 
quests  Oxis  pafsos  han  faig  ufruors 
cun  lur  daners,  tras  lur  Singurs, 
Sco  la  patria  feinta  cun  dalurs. 

9.  En  nofsa  terra  fa  minchin, 

quant  Igei  vangieu  do  ad  anqualchin, 
Afchia  vaja  aunc  otz  in  gi, 
minchin  les  furvangir  ilg  pli. 

10.  Sa  guarda  nagutta,  fchi  feig  cun  Deus, 
pir  chilg  venter  vengig  amplaneus, 
fcha  je  sa,  sa  chilg  ei  buc  dreg, 

fchi  ven  ei  buc  patarchiau  lecs. 

11.  Minchin  vult  far  quei  chel  fa  bugent 
Ad  er  ver  ilg  fieu  farvient, 

vult  efser  er  vi  tilg  cufselg, 
Scha  je  eil  Sa  dar  pauc  chiavelg. 


Handschriften  255 

12.  Schi  veiigian  tarmes  dad  estei\s  fingurs 
en  iiofsa  terra  Ambafsadurs, 

Schi  vengian  anfeiilel  ils  amparmers 
andriefchan  prest,  fchels  hau  daners. 

13.  Scha  quei  ven  ad  eis  bucca  dad, 
ven  el  dad  eis  nagut  dachiau, 
Icha  je  eil  dilg  cufselg  ven  clumau, 
ven  pauc  tadlau. 

11.  en  nofsas  Lygias  ei  ufs  vangieu, 

0  Dens  da  tfchiel!  achi  feig  planschieu, 

chin  or  da  fen  ha  mazau 

ün  Santil  hom  aint  ilg  marcau, 
15.  En  Cuoira  ei  quei  cufchinau, 

Sapchia  po  Dens,  chi  ha  drizau. 

Dens  ven  sagir  vandett  a  far 

vid  quels,  chi  sa  len  afchi  duvrar, 

vus  smarvalgeit,  chei  Igei  davanto  quels  gis 

Als  8.  fchaner  Anno  56. 

ün  tapfer  Singur  ei  er  vangieu  mazo, 

Oberst  Guller  vangival  el  numno, 

ün  braf  Singur  da  tutta  honur. 


Ilg  plaid  da  Dens  er  el  fin  ürdriar 
Ad  ilg  fatterland  par  scharniigiar. 

18.  Par  quei  hal  stuvieu  angaldir 
da  quels  chan  buc  pudieu  vartir, 
a  mieu  judici  ilg  ei  faig  tiert 
fün  la  gafsa  or  ad  aviert. 

19.  Buc  niai  algui,  mo  ad  aunc  ün, 
ca  si  Dumblig  ei  sto  vafchin, 

ün  hum,  ch'ei  sto  velg  da  trenta  ous, 
eil  ha  gieu  duria  ad  uifonts; 

20.  Lez  ei  er  puccadusameng 
vangieu  mazo  sgrifcheivlameng, 

cun  tegens  Igi  vefni  nagutta  Iura  catau, 
par  quei  ün  halumbart  tras  el  catfchau. 

21.  Suenter  quei  pils  peis  pilgau 

A  par  las  gafsas  anturn  runau; 
11s  cavels  ilg  han  eis  er  traig  or 
a  cun  ils  peis  falgieus  filg  cor. 

22.  Chi  quels  feigian  stai  quei  sa  minchin, 


256  Handschriften 

mo  pir  inii  vi  nuniiiai'   nao-iu. 
auter  co  ilg  ei  davanto  üiia  fera 
a  iiiiez  eut  ilg  marcau  da  Cuoii"i, 
2'^.  Ah  Dens,  ach  Deus!  ü  chei  sgrifchur! 
a  Chi  feig  ploing,  o  car  Singur: 


ven  ufsa  faig  da  tala  Sort  guerras, 

24.  Nua  ün  ves  tarchiau  ver  recurs  ad  agid, 
Schi  veni  do  da  qiiels  Salids. 

aiinc  bers  puccans  ean  eiit  ilg  Schvaiig 
intranter  pitfchens  ad  er  gronds. 

25.  In  general  en  las  treis  lygias 
a  cunzunt  en  las  ustarias, 

par  ün  mafira  d'vin  ad  ün  paun  by 
Dat  ün  rieii  Sarament  a  fe. 

26.  Schan  qualchin  ha  anqual  causa  da  marcadar, 
munca  in  eil  bucca  da  girar, 

pir  chel  pofsa  anzachei  gudangiar 
a  fieu  vafchin  er  angonar. 

27.  Ell  manegia  bein,  chi  feigig  buc  fallieu, 
jou  gi,  i  po  buc  Star  cun  Dien; 

mo  iou  vi  lafchar  ün  auter  gir, 
chi  sa  pli  bein  par  buc  fallir, 

28.  Nua  ils  jorgelts  pilgian  fin, 

ca  ilg  Spainger  dei  dar  a  minchin. 
19.  ons  ha  eil  duvieu  ver  do, 
pofs  crer  chel  vegia  buc  muncanto. 

29.  Mai  B.  eisei  vangieu  da  parchir, 
les  bugent  ver  chi  les  pli  gir; 
parquei  lufs  ei  buc  da  sa  smarvilar 
scha  je  Dens  nus  les  castigiar. 

8ü 

Avont  dus  oiis  tras  ilg  tfchiel  currieu, 

bucca  mal  üna  fera  hailas  sa  mufsau, 

par  far  ver  ca  Deus  feig  vilau. 
81.  Cun  quei  nus  ha  el  ün  varneg  dau, 

ca  nus  dueian  star  giu  dilg  puccau. 

cun  tut  vus,  chi  giavüfcheits  da  far 

cun  Deus  üua  Sagira  pafch, 
32.  Vivit  a  Dens  cun  gis  a  faigs, 

Schi  vangit  cun  el  aunc  a  buns  paigs. 


Handschriften  25(3  a 

Als  ping's  panprets  fcheit  vaiigir  ilg-  lur 
a  vi  dils  g-ronds  piirteit  üna  drecliia  amur. 

33.  Sco  nus  vein  si  Iura  udieu  dils  velgs, 
cliels  lagian  semper  cunvaiigieu  cun  flis, 
A  Deus  ils  ha  dos  bun  cufselg, 
cliels  lur  faig  han  drizau  ora  a  cavelg. 

84.  Schabein  Igei  vangieu  trauter  eis  contrasts 
a  sa  mulso  anqual  ester  gast, 
Schi  eani  currieus  anfemel  cuu  guault 
or  dilg  pages  faig  ir  bein  bauld. 

35.  Cuntut  buc  leias  memgia  irus, 

ach  buc  spundeit  ilg  Sauiig  dils  prus; 
Deus  vangis  ichilgo  vandett  a  far 
Scha  vus  vus  fchafses  afchi  duvrar. 

36.  Sco  eil  ha  faig  cun  ilg  velg  mund, 
ca  enten  puccau  viva  zund. 

In  der  Kantonsbibliothek. 

Daraus  abgedruckt:  Canxims  Dils  Tfnnblfaschms,  p.  330  ff. 

Ms.  Che. 

Papierhandschrift,  8°,  8  foL,  von  zwei  Händen  geschrieben 
(fol.  Ib— 3^  und  31^  —  8^). 

In  der  Kantonsbibliothek. 

Enthält  nur  die  p.  129  ff.  abgedruckte  Canxuns  dils  trcis  Jz/nT/nts 
da  vieulden. 

Ms.  Fr. 

Papierhandschrift,  4°,  40  fol.,  in  Leder,  von  einer  Hand  des 
XVIII.  Jahrh. 

fol.l'i  enthält  die  Sprüche :  SOLI  DEO  GLORIA.  Gott  allein  die 
Ehr  A  LGI  GROND  DEUS  PARSULAMENG  SEIG.  GLIERGIA 
HANUR  ANGRAZIAMENT. 

mit  Gott  in  eiiier  jeden  Sach,  den  Anfang  und  dafs  Ende  mach 
Cun  Deus  en  tut  tieu  far  a  gir  deis  ti  antscheiver  a  finir. 

Omnia  cu(n)[m]  Deo  et  nihil  Sine  eo. 

In  der  Kantonsbibliothek. 

Daraus  abgedruckt:  Statuts  da  Für stenau  ad  Ortenstein ^  p.  134  ff. 

Ms.  Col. 

Papierhandschrift,  in  8°,  50  fol.  von  einer  Hand,  enthaltend  die 
Beschreibung  einer  Reise  nach   der  He   de  France,  durch  J.  Caspar 


256  h  Handschnften 

(!ulleniberg  aus  Lumbrein  1765.  Mit  verschiedenen  farbigen  Zeich- 
nungen versehen. 

Im  Besitze  des  Herausgebers,  herrührend  von  der  Familie  Collem- 
berg  in  Lumbrein. 

Daraus  abgedruckt:   Viadi  en  L'isla  da  Frontscha,  p.  138. 

Ms.  In. 

Papierhandschrift,  ein  Doppelblatt  in  12°,  von  einer  Hand  des 
XVIII.  Jahrh.  geschrieben. 

Im  Besitze  des  Herausgebers,  herrührend  aus  der  Sgierischen 
Sammlung. 

Enthält  nur  das  pag.  145  f.  abgedruckte  Gedicht:  La  Oura. 

Ms   Co. 

Fragmentarische  Papierhandschrift,  in  12**,  20  fol. 

fol.  1 »  trägt  die  Paginatur  145.    Enthält  Gebete  und  Volkslieder 

Am  Schlüsse  der  Canzun:  Entiiorn  ir  engiart  findet  sich  folgende 
Notiz:  Quefta  Canxun  auda  agli  hondreivla  e  zun  bein  manteirUi 
giuffna  Maria  Chatarina  habitonta  en  Trun.    Ano  Domini  1785. 

Im  Besitze  des  Herausgebers. 

Daraus  abgedruckt:  Canxun  entuorn  ir  engiart,  pag.  146  f. 

Ms.  Sehe. 

Papierhandschrift,  4°,  ein  Doppelblatt  von  einer  Hand. 

In  der  Kantonsbibliothek. 

Enthält  nur  die  pag.  148  ff.  abgedruckten:  Statims  par  una  Cum- 
pangia. 

Ms.  C. 

Papierhandschrift  aus  der  zweiten  Hälfte  des  XVIII.  Jahrh.,  8", 
17  fol.  von  einer  Hand. 

Im  Besitze  des  Herausgebers,  herrührend  aus  der  Sammlung  des 
Herrn  Professor  Sgier. 

Enthält  nur  die  auf  p.  152  ff.  abgedruckten :  Canxuns  de  Val- 
terina,  II,  III,    VI. 

Ms.  Fo. 

Papierhandschrift  aus  der  zweiten  Hälfte  des  XVIII.  Jahrh.,  8", 
12  fol.  von  einer  Hand. 

Im  Besitze  des  Herausgebers,  herrührend  aus  der  Sammlung  des 
Herrn  Professor  Sgier. 

Enthält  politische  Lieder  über  den  Veltlinerhandel. 

Daraus  abgedruckt  die   Canxuns  de  VaUcriaa  IV  und  T',  p.  157  ff. 


Handschriften  25Gc 

Ms.  Mo. 

Papierliandschrift,  in  4",  in  Karton  mit  Rück-  und  Eckleder, 
91  fol.,  von  drei  verschiedenen  Händen  aus  dem  Ende  des  XVIII.  und 
dem  Anfange  des  XIX.  Jahrh. 

Enthält  die  Tsdmntaments  und  die  verschiedenen  Fimna  Da  dar 
Hfl  Sarameyit. 

Im  Archive  des  Hochgerichtes  Montogna. 

Daraus  abgedruckt  die  Tscha7itaments  da  Montogna,  p.  1C2. 

Ms.  Ta. 

Papierhandschrift,  12",  7  fol.,  von  einer  Hand. 
Enthält  Lieder  des  Landrichters  Theodor  Castelberg. 
In  der  Bibliothek  des  Klosters  Disentis. 

Daraus  abgedruckt:  Canxun  comenferada  al  Tems  1794,  i^.  16b  t, 
und:  I)/ :  antra  Canxun,  comenforada  all  Tenips  Nieff,  p.  170  f. 

Ms.  Tb. 

Papierhandschrift,  in  12",  36  fol.  von  einer  Hand  aus  dem  XIX.  Jahr- 
hundert. —  fol.  1*  ist  leer;  die  paginirten  fol.  2^—20^  enthalten  ro- 
manische Gedichte;  fol.  20''— Sß*»  sind  leer. 

Im  Besitze  des  Herausgebers,  von  Lehrer  Bisquolm  herrührend. 

Daraus  abgedruckt:  Canxun  coiTiensurada  al  temps.  1794,  p,  165 ff. 
—  und:  In'  antra  canxun  coinensnrada  al  temps  niev,  pag.  170  ff. 

Ms.  Co. 

Papierhandschrift,  12",  62  fol.,  von  zwei  Händen  geschrieben 
(fol.  1»— 54%  und  54b— 69b.) 

Enthält  romanische  und  französische  Volkslieder  und  Gedichte. 

Der  erste  Schreiber  aus  dem  Ende  des  XVIII.  Jahrh.  ist  wahr- 
scheinlich ein  Collemberg,  der  in  Paris  lebte. 

Im  Besitze  des  Herausgebers,  von  der  Familie  Collemberg  in 
Lumbrein  herrührend. 

Daraus  abgedruckt :  Canxun  de  Spass,  pag.  185  f. 

Ms.  Sp. 

Papierhandschrift,  4",  9  fol.  von  der  Hand  des  Pater  Placidus 
Spescha.    Am  Schlüsse   findet  sich  folgende  Notiz:  Perorau  d'ü  Re- 
verend, a  fahl  Plevaun  de  Pleiv  en  Longnaexa:  Christian  Fidel  Hanfe- 
man,  natirs  de  Tersnaus,  glon  1809.  ed.  11.  de  Julj. 
I  In  der  Klosterbibliothek  von  Disentis. 

Daraus  abgedruckt:   Oraxiiin  panegyirca,  p.  186  ff. 


•)r)(3  d  Haudschrifteii 

Ms.  Ch. 

Papierliandschrift  in  fol."  (Format  der  Rechnimgsbücher),  14  fol., 
von  einer  Hand  aus  dem  Ende  des  XVIII.  Jalirli. 

Enthält  Volkslieder. 

Im  Besitze  des  Herausgebers,  herrührend  von  der  Familie  Pfister 
in  Schlans. 

Daraus  abgedruckt:  Vus,  che  min  has  e  garmifschia  vivis  fil  mund, 
p.  187  ff. 

Ms.  Lr. 

Papierhaudschrift,  ein  Doppelblatt,  in  fol.",  von  einer  Hand  desi 
XVIII.  Jahrh. 

im  Archive  des  Herrn  Präsidenten  Arpagaus  in  Cumbels. 

Enthält  nur  den  pag.  189  abgedruckten:   Baport  dlls  Dcputai. 

Ms.  Cm. 

Papierbandschrift,  8",  in  Kartondeckel,  82  fol.  von  verschiedenen 
Händen  aus  dem  Ende  des  XVIII.  und  Anfange  des  XIX.  Jahrh.  ge- 
schrieben. 

fol.  1«— 63»^  enthält  Volks-  und  Kirchenlieder;  fol.  63^—68*  Plaids 
da  bara;  fol.  68''~73='  Lieder;  fol.  73^—81«  sind  leer;  fol.  81^  enthält 
das  Lied:  Sj  tnpffjer  Schuldau  nuf  lein  tilar,  bis  zu  den  Worten: 
Afchi  gig  fco  Jon  find  /i   ritta  hai. 

Auf  fol.  48*^  findet  sich  folgende  Notiz:  SCrit  da  mei  Lionhart  Ca- 
prex  da  Trin.    Eni  ilg  onn  ATio  1801.  d'ils  15.  da  fehrnary. 

In  der  Kantonsbibliothek. 

Daraus  abgedruckt:  Caiuun  da  la  Guerra  d'ilg  Ciilm  D)issem, 
p.  193  ff. 

Ms.  Be. 

Papierhandschrift  aus  dem  Anfange  des  XIX.  Jahrh. 

fol.  1*^  enthält  Sclireibübungen ;  fol.  1''  eine  Blumenzeichnung; 
fol.  2"— 66^  Ilg  viadi  de  Jerusalem.]  fol.  66 ^ — 72''  die  Historia  de 
Sointgia  Genoveva  bis  zu  den  Worten:  II  Pauper  et  innocent  koch  ei 
[in  quei  dal]  fol.  73 ^^  ist  leer;  fol.  73"^  ein  Gebet;  fol.  74  ist  leer; 
fol.  75'' -95''  enthält  das  D/ar/;  fol.  95''  und  96  sind  leer;  fol.  97*— 102" 
Reglas  Digl  Meiiar  ü  Dreigt  enten  la  Dergtira,  Cu/ra  ei  ven  priu 
Neunaron  la  Spada  u  bigtief a]  fol.  103" — 107''  Epigranlata  Italiana; 
fol.  108* — 109"  Vertrag  zwischen  der  Landschaft  Disentis  und  Kamin- 
feger Vaneli. 

Im  Besitze  des  Herausgebers. 

Daraus  abgedruckt:  Diari  de  BcrcJdcr,  pag.  195  ff'. 


Haud  schritten  '256  e 

Ms.  Dil. 

Papierliandschrift,  12  ^  6  fol.  von  einer  Hand. 
In  der  Klosterbibliothek  von  Disentis. 

Enthält  nur  das  p.  210  f.  abgedruckte  Lied:  Pertraitgs  da  Liung' 
TJrialla. 

Ms.  St. 

Papierhandschrift,  in  4*^,  8  fol.  von  einer  Hand  des  XIX.  Jahrh. 
Enthält  die  Discribtieun  della  Deportatüm,  ein  romanisches  Hoch- 
zeitslied und  deutsche  Aufzeichnungen. 

Im  Besitze  des  Herrn  Nationalrat  Steinhauser  in  Sageus. 
Daraus  abgedruckt:  Discribtieun  della  Deportatinn,  p.  213. 

Ms.  A. 

Papierhandschrift  in  foP.,  Format  von  Rechnungsbüchern,  zählt 

70  paginirte   Blätter  und    3  Vorsatzblätter,    auf  welchen   die  Worte 

[wiederkehren:    Dau  oi  Compadials  1818,  ils  13  de  gener  ami  Maria 

i  Margareüa  Tuor,  welche  leicht  Ort,  Datum  und  Namen  der  Schreiberin 

enthalten  könnten. 

Enthält  nur  die  Passiiot  da  Somvifg. 

Im  Besitze  des  Herausgebers,  herrührend  von  der  Familie  Cajacob 
in  Compadials  bei  Somvix. 

Daraus  abgedruckt  die  Passinn  da  Somvitg,  p.  217  tf. 

Ms.  B. 

Papierhandschrift,  in  4  ^,  23  fol.,  von  einer  Hand  des  XIX.  Jahrh. 
Einige  Correcturen  und  2  Zusatzblätter,  welche  eingeschoben,  sind 
,  von  einer  andern  Hand. 

fol.  l'^  —  ll^  sind  beschrieben,  fol.  18^  — 23^'  leer. 

Im  Besitze  des  Herausgebers,  herrührend  von  der  Familie  Collem- 
berg  in  Lumbrein. 

Enthält  nur  die  pag.  227  ff.  abgedruckte  Passiun  de  Lumbrein. 

Ms.  Z. 

Papierhandschrift,  in  4**,  13  fol.  von  einer  Hand  aus  dem  Ende 
des  XVIII.  Jahrh. 

Enthält  nur   die  Dertgira  nauscha,   wie  diese   in  Breil  (Brigels) 
'  aufgeführt  wurde. 

^  Im  Besitze  des  Herausgebers,  herrührend  von  der  Familie  Derungs 

I  in  Brigels. 
I  Daraus  abgedruckt  der  Text  Z.  der  Dertgira  nauscha ,  p.  231  ff. 

Romanische  Forschungen  VIII.  i  ß  J.  J. 


250  f  Handschriften 

Ms.  Bai. 

Papierliandschrift  in  Grossfolio,  9  toi.,  von  einer  Hand  aus  dem 
Ende  des  XVIII.  .Tahrli. 

Kntliält  die  Dcrffiini  futitsrl/a,  wie  diese  in  Somvito:  (Somvix  i  auf- 
geführt wurde. 

Im  Besitze  de»  Herausgebers,  herrührend  von  der  Familie  Lom- 
briser  in  Somvix. 

Daraus  abgedruckt  der  Text  Bai.  der  Dertgt'M  namcha.,  p.  227  ff. 


Berichtigung.  Die  Bemerkung  „In  e  d  i  tum"  ist  bei  folgenden  Texten  zu  streichen: 
//  Viadi  a  Jerusalem ;  La  Historia  de  Barlaam  et  Giosafat ;  Veta 
de  Sointgia  Genoveva;  Istoria  de  ina  Grova.  Die  beiden  erst- 
genannten ßind  im  Archivio  glottologico,  die  beiden  Ictzt- 
tereu  in  der  Romania  XIIT  p.  60  if.  vollständig  abgedruckt. 

Während  des  Druckes  dieser  Lieferung  der  Chrestomathie 
veröffentlichte  Herr  Professor  C.  Muoth  in  Chur  die  Ujara  de 
Sagoiny  nach  einer  Handschrift  der  Familie  de  Castelli  S.  Na- 
zaro  in  den  ^Annalas"  der  rätoromanischen  Gesellschaft  io 
Chur. 


üeber  die  Gedichte  Michelangelo's. 

Von 
Wilhelm  Lang. 


Im  Jahre  1858  sind  in  Florenz  die  letzten  Sprösslinge  der  F'amilie 
Buonarroti  gestorben,  die  bis  dahin  den  schriftlichen  und  künstlerischen 
Nachlass  ihres  grossen  Vorfahren  aufs  strengste  verschlossen  gehalten 
hatte.  Für  die  Biographie  Michelangelo's  begann  damit  eine  neue 
Epoche.  Jetzt  erst  gewann  sie  zuverlässigen  Boden.  Der  Nachlass 
fiel  durch  Vermächtnis  der  Stadt  Florenz  anheim ,  und  diese  machte 
zwar  die  Schätze  der  Casa  Buonarroti  nicht  allgemein  zugänglich,  aber 
sie  beauftragte  eine  Anzahl  einheimischer  Gelehrter,  diese  nach  ihrem 
Ermessen  allmälig  zu  Tage  zu  fördern.  Damit  floss  der  Biographie 
eine  Fülle  urkundlichen  Materials  zu,  durch  das  auch  das  Räthsel  der 
Gedichte  Michelangelo's  schrittweise  aufgehellt,  der  Bann  einer  falschen 
üeberlieferung  gebrochen,  hartnäckig  festgehaltene  Vorurteile  allmälig 
zerstreut  worden  sind. 

Heute  ist  man,  wenn  auch  im  Einzelnen  Manches  unsicher  bleibt, 
doch  zu  feststehenden  Ergebnissen  gelangt.  Das  Gebiet,  innerhalb 
dessen  noch  Schwankungen  des  Urtheils  möglich  sind,  ist  eng  begrenzt. 
In  einer  Schrift,  die  im  vorigen  Jahre  erschienen  ist^),  hat  L.  v.  Scheff- 
1er  den  Nachweis  geführt,  dass  die  Liebe,  von  der  die  meisten  Ge- 
dichte Michelangelo's  erfüllt  sind,  nicht  Frauenliebe  gewesen,  sondern 
acht  hellenische  Leidenschaft  für  die  Schönheit  männlicher  Jugend. 
Diese  Deutung  hat  eine  gewichtige  Bekräftigung  erfahren  durch  die 
neueste  Biographie  des  grossen  Florentiners  aus  der  Feder  des  un- 
längst   verstorbenen    Engländers    J.  A.  Symonds^).     Gewichtig    schon 


1)  Ludwig  von  Scheffler,  Michelangelo,    eine  Renaissancestudie.     Alten- 
burg 1892. 

2)  John  Addington  Symonds,  The  Life  of  Michelangelo  Buonarroti,  2  Vol. 
London  1893. 

Komanische  Forschungen  VIII.  17 


258  Wilhelm  Lang 

durch  das  Ansehen  des  Verfassers,  eines  der  ersten  Kenner  der  Literatur 
der  Renaissance.  Symonds  hatte  auch  freien  Zutritt  zu  der  sonst  noch 
immer  streng  behüteten  Ca^a  Buonarroti  und  konnte  in  den  hand- 
schriftlichen Schätzen  daselbst  noch  eine  Nachlese  halten.  Sein  Werk 
trägt  im  erzählenden  Theil  einen  streng  urkundlichen  Charakter,  damit 
verbindet  es  aber  geistreiche  Untersuchungen  über  die  ausserordent- 
liche Persönlichkeit  des  Helden.  Die  Psychologie  Michelangelo'«  ist 
noch  nie  so  eindringend  behandelt  worden,  und  ebendamit  ergaben  sich 
auch  neue  Gesichtspunkte  für  die  Würdigung  der  Gedichte.  Sie  sind 
zuletzt  ein  Ausfluss  derselben  Künstlernatur,  die  sich  in  seinem  Leben 
und  in  seinen  Werken  offenbart.  Was  er  in  seinen  Sonetten  und  Mad- 
rigalen niedergelegt  hat,  ist  nur  zu  verstehen  im  Zusammenhang  mit 
seinem  Temperament,  mit  seinem  künstlerischen  Ideal,  ja  mit  der  eigen- 
thümlichen  Formen  weit,  die  der  Phantasie  des  Malers  und  Bildners 
entquollen  ist. 

Die  Gedichte,  die  von  Michelangelo  erhalten  sind,  und  die  im 
Jahre  1863  der  florentiner  Gelehrte  Cesare  Guasti  nach  den  Hand- 
schriften herausgegeben  hat,  gehören  zum  grössten  Theile  seinen  späteren 
Jahren  an.  Damit  ist  zugleich  gesagt,  dass  wir  in  der  jetzigen  Samm- 
lung nur  einen  Theil,  nur  den  erhaltenen  Rest  der  Gedichte  besitzen. 
Denn  schon  in  jungen  Jahren  hat  Michelangelo  nicht  blos  fleissig  seinen 
Dante  und  Petrarca  gelesen,  sondern  auch  in  eigenen  Versen  sich  ge- 
übt. Er  war  von  träumerischer  Gemüthsart  und  liebte  es,  in  der  Ein- 
samkeit seinen  Gedanken  nachzuhängen.  Das  Dichten  mag  ihm  an- 
fänglich ein  Spiel  gewesen  sein,  um  Stunden  der  Müsse  auszufüllen; 
„zu  seinem  Vergnügen",  wie  Condivi  sagt,  sein  ältester  Biograph. 
Dichter  von  Beruf  hat  er  nicht  sein  wollen;  und  die  Sprache  war  ihm 
niemals  ein  so  vertrautes  Kunstmittel,  wie  der  Marmor  von  Serravezza. 

Der  Inhalt  der  Sammlung  ist  mannigfaltig  genug,  doch  ist  nur  bei 
einem  kleinen  Theil  der  äussere  Anlass  erkennbar  oder  die  Zeit  der 
Abfassung  zu  bestimmen.  Ein  heftiges  Gedicht  (Son.  3),  das  sich  voll 
Anklagen  gegen  den  Undank  eines  hohen  Herrn  richtet,  wird  auf 
Michelangelo's  wechselndes  Verhältnis  zu  dem  ungestümen  Papst  Julius  II. 
bezogen,  ebenso  ein  anderes  (Son.  4),  das  mit  den  Klagen  über  Zurück- 
setzung ein  starkes  Gefühl  für  die  in  der  verweltlichten  Kirche  herr- 
schende Corruption  verbindet.  Einige  andere  Gedichte  gehören  der 
Zeit  an,  da  Florenz  endgültig  seine  Freiheit  an  die  Medicäer  verloren 
hatte  (1530).  Michelangelo  hatte  selbst  als  Leiter  der  Befestigungs- 
arbeiten Antheil  am  Todeskampfe  der  Republik  genommen;  von  Papst 
Clemens  begnadigt,  blieb  er  nur  noch  solange  in  der  unterjochten  Stadt, 


lieber  die  Gedichte  Michelangelo's  259 

um  seine  Arbeiten  in  der  Sakristei  von  San  Lorenzo  zu  vollenden. 
Dann  kehrte  er  seiner  Vaterstadt  den  Rücken  (Ende  1534),  um  nie 
wieder  in  dieselbe  zurückzukehren.  Sein  ganzes  übriges  Leben  ver- 
brachte er  in  Rom,  im  Verkehr  mit  den  Florentinischen  Ausgewander- 
ten und  ihre  politischen  Ansichten  theilend.  Einige  seiner  Gedichte 
finden  hieraus  ihre  Erklärung.  Ein  Madrigal  (N.  1)  klagt  den  Herzog 
Alessandro  an,  der  sich  allein  zugeeignet  habe,  was  Tausenden  gehöre, 
der  aber  in  beständiger  Furcht  seines  Raubes  nicht  froh  werden  könne. 
Bemerkenswerth  ist,  dass  hier  Florenz  als  Donna  angeredet  und  der 
politische  Stossseufzer  in  die  Form  eines  Liebesgedichts  gebracht  ist. 
Michelangelo  braucht  also  diese  herkömmliche  Form,  um  ganz  andere 
Gedanken  darin  auszusprechen:  in  Liebesschmerzen  kleidet  er  seine 
patriotischen  Schmerzen.  Schwermüthige  Trauer  über  das  geknechtete 
Florenz  spricht  auch  aus  dem  berühmten  Epigramm  auf  die  Statue  der 
Nacht  in  der  Medicäerkapelle  und  Bitterkeit  über  den  Undank  der 
Heimathstadt  aus  den  beiden  schönen  Sonetten  an  Dante,  die  gleich- 
falls in  der  ersten  Zeit  seines  dauernden  Aufenthalts  in  Rom  gedichtet 
sind.  Zu  seinen  besten  poetischen  Ergüssen  gehören  auch  die  Terzinen, 
die  er  auf  den  Tod  seines  Vaters  gedichtet  hat  (um  1535),  wo  sich  die 
bezeichnende  Stelle  findet,  die  man  als  Motto  seinen  Gedichten  voran- 
setzen könnte: 

Ihr  sagt,  unweise  sei's  im  Schmerz  zu  wühlen. 

Doch  wisst:  gross  oder  klein  sind  Gram  und  Freuden 

Nur  in  dem  Mass  als  fähig  wir  zu  fühlen  — 

Welch  Mass  mir  ward,  das  kann  nur  Gott  entscheiden. 

Aber  auch  eine  humoristische  Ader  besass  der  Dichter.  Als  er  die 
Deckenbilder  der  sixtinischen  Kapelle  malte,  schilderte  er  in  einem 
Sonett,  das  er  sammt  einer  scherzhaften  Zeichnung  an  Giovanni  da 
Pistoja  sandte,  die  Beschwerden,  mit  denen  diese  Arbeit  verbunden 
war:  in  burlesker  Weise  beschreibt  er,  wie  er,  auf  dem  Rücken  liegend, 
den  Bart  gen  Himmel  gestreckt,  nach  oben  malt  und  der  Pinsel  be- 
ständig herabträufelnd  ihm  ein  Mosaik  ins  Gesicht  zeichnet.  In  der- 
selben Tonart  sind  einige  andere  Gedichte,  zum  Theil  aus  viel  späterer 
Zeit;  so  die  Terzinen  in  denen  er  sich  alt,  krank,  hilflos  schildert. 

Von  Arbeit  bin  ich  krumm  und  abgezehrt  und  fahl ; 

Mein  Wirthshaus  ist  der  Tod,  schon  fühl'  ich  seine  Schauer; 

In  dieser  Kneipe  setz'  ich  täglich  mich  ans  Mahl. 

Ich  rede,  wie  die  Wespe  summt,  versperrt  im  Krug; 
Ein  Ledersack  bin  ich  voll  Sehnen  nur  und  Knochen, 
Im  Leibe  trag  ich  Steine  durch  der  Krankheit  Fluch. 

17* 


Oßo  Wilhelm  Lang 

Die  Augen  fleckig,  gelb,  die  Zähne  los,  zerbrochen, 
Wie  Tasten  auf  dem  Instrument,  wo  jeder  Laut 
Verfälscht  erscheint  und  Keiner  ahnt,  was  ich  gesprochen. 

Mein  Antlitz  ist  ein  Schreckbild,  vor  dem  allen  graut; 
Zur  Vogelscheuche  passte  wohl  der  Kleider  Hülle 
Dem  Sämann,  der  im  trocknen  Wetter  Weizen  baut. 

Die  theure  Kunst,  durch  die  einst  viel  ich  galt,  o  Wahn ! 
Sie  stiess  allein  in  diese  Schmach  mich,  dies  Verderben; 
Arm,  alt  und  hilflos,  andern  Menschen  unterthan, 

Begehr'  ich  nur  den  Tod;  mein  einzig  Heil  ist  Sterben! 

(Uebers.  von  S.  Hasenclever.) 

Doch  die  grosse  Menge  der  Gedichte  Michelangelo's  sind  Varia- 
tionen des  einen  unerschöpflichen  Themas,  immer  erneute  Offenbarungen 
der  Gewalt,  die  Amor  auf  sein  Herz  ausübt.  Sie  setzen  sich  bis  in 
seine  späten  Lebensjahre  fort,  wo  sie  allmälig  einer  anderen  Gedanken- 
reihe weichen:  die  Amorgedanken  kommen  jetzt  in  Streit  mit  den 
Todesgedanken,  um  nach  heftiger  Gegenwehr  diesen  zu  unterliegen. 

Liebesgedichte  freilich  von  besonderer  Art.  Nur  sehr  wenige  athmen 
Lust  und  Freude  oder  verrathen,  dass  gefällige  Anmuth  es  dem  Dichter 
angethan  hat.  Als  eine  überirdische  Macht,  Schmerzen  bereitend,  nicht 
W  onnen,  empfindet  er  den  Gott,  der  der  Seele  Kunde  bringt  aus  einer 
jenseitigen  Welt.  Er  bedient  sich  der  herkömmlichen  Formen  der  da- 
maligen Lyrik,  giesst  aber  in  diese  seine  eigenen  Gedanken,  Künstler- 
gedanken von  fremdartiger  Grösse,  die  er  in  Bilder  von  platonischem 
Gepräge  einkleidet.  Wie  er  mit  dem  griechischen  Weisen  bekannt  ge- 
w^orden  ist,  weiss  man  nicht.  Da  er  aber  als  Jüngling  zwei  Jahre  lang 
am  Hofe  Lorenzo's  des  Prächtigen  lebte,  wie  der  Sohn  im  Hause,  unter 
einem  Dach  mit  Poliziano,  dessen  Unterweisung  in  mythologischen 
Dingen  er  genoss,  so  darf  man  wohl  annehmen,  dass  er  damals  auch 
die  Kenntnis  der  platonischen  Lehren,  soweit  er  sie  besass,  sich  er- 
worben hat.  Mit  den  Hauptgedanken  der  platonischen  Seelen-  und 
Schönheitslehre,  wie  sie  in  den  Gesprächen  Phädros  und  Symposion 
enthalten  sind,  ist  er  so  vertraut,  dass  sich  seine  Sonette  oft  wie  eine 
unmittelbare  Uebertragung  platonischer  Sätze  lesen.  Es  ist  das  wieder- 
holt bis  ins  Einzelne  nachgewiesen  worden,  aber  die  Räthselfrage  ist 
nun  die:  Wer  war  der  Gegenstand,  der  in  ihm  diese  platonischen  Ge- 
fühle oder  vielmehr  Gedanken  erweckte? 

Die  Gedichte  reden  theils  eine  Donna  an,  theils  sind  sie  an  einen 
Signore  gerichtet.  Die  meisten  an  eine  Donna,  aber  bei  ihnen  sind 
wir  völlig  rathlos,  wenn  wir  nach  persönlichen  Anlässen  fragen.     Von 


Ueber  die  Gedichte  Michelangelo's  261 

Beziehungen  Michelangelo's  zu  Frauen  ist  nichts,  gar  nichts  überliefert, 
vielmehr  bezeugen  die  Biographen ,  dass  die  Frau  in  seinem  Leben 
keine  Rolle  gespielt  hat;  die  einzige  Vittoria  Colonna  ausgenommen, 
deren  Freundschaft  eine  besondere  Episode  seines  Lebens  bildet  und 
in  einen  anderen  Zusammenhang  gehört.  Bekannt  ist  die  Frage,  warum 
er  kein  Weib  genommen  habe:  „Nur  zu  sehr  habe  ich  ein  Weib,  das 
mir  immer  zu  schaffen  macht,  nämlich  diese  Kunst,  und  meine  Kinder 
sind  die  Werke  die  ich  einst  zurücklasse."  Aber  auch  in  den  Werken 
seiner  Kunst  zeigt  sich  eine  auffällige  Unempfindlichkeit  gegen  die 
Reize  des  anderen  Geschlechts.  Seine  Stärke  ist  die  Bildung  des 
menschlichen  Körpers,  er  ist  unerschöpflich  in  den  Motiven  figürlicher 
Schönheit,  aber  seine  Phantasie  ist  durchaus  von  dem  Ideal  männlicher 
Schönheit  erfüllt.  Die  Anmuth  des  Knaben  und  des  Jünglings,  die  strenge 
Kraft  der  reifenden  Mannheit,  wie  die  schweren  Formen  des  Spätalters 
behandelt  er  mit  demselben  Enthusiasmus  und  derselben  Meisterschaft. 
Doch  unter  den  Frauengestalten  von  seiner  Hand  ist  nicht  eine  einzige, 
die  den  Reiz  der  Jugend ,  der  Anmuth ,  der  Jungfräulichkeit  besitzt. 
Was  anderen  Künstlern  das  Anziehendste  an  der  Frauenschönheit  ist, 
sucht  man  in  seinen  Werken  vergebens.  In  der  Eva  der  Sistina,  der 
Madonna  in  Sankt  Peter,  der  Nacht  und  der  Aurora  in  der  Sakristei 
der  Medicäer  bewundern  wir  in  grossem  Stil  modellirte  Gestalten,  die 
nichts  spezifisch  weibliches  haben,  die  mehr  männlich  als  weiblich 
empfunden  sind.  Sein  plastisches  Ideal  vom  Weibe  ist  männlich.  Er 
baut  ein  kolossales  Gerüste  von  Knochen  und  Muskeln  mit  vollkommener 
Beherrschung  der  anatomischen  Gesetze  ausstudirt,  aber  nirgends  die 
Frische  unberührter  Jugend,  nirgends  verführerischer  Reiz,  strahlende 
Schönheit,  Lebenslust,  sinnliche  Leidenschaft.  Seine  Frauen  erinnern 
an  ursprüngliche  dämonische,  gleichsam  noch  geschlechtslose  Wesen, 
in  ihren  mächtigen  Leibern  ist  mehr  elementares  als  menschliches  Leben. 
Das  frische  menschliche  Leben,  das  ist  es,  was  ebenso  die  An- 
gebetete der  Gedichte  vermissen  lässt.  So  stark  die  Wirkungen  der 
Liebe  geschildert  sind,  so  bleiben  wir  doch  im  Zweifel,  ob  es  ein  wirk- 
liches Frauenbild  ist,  das  diese  Wirkungen  hervorbringt.  Nirgends  — 
mit  ganz  wenigen  Ausnahmen  —  die  Aeusserung  natürlichen  Ver- 
langens, nirgends  das  unwillkürliche  Sichöffnen  des  Herzens,  die  ein- 
fachen Gefühle  der  Menschenbrust  beim  Erwachen  der  Leidenschaft. 
In  jenseitiger  Ferne  bleibt  die  Geliebte  und  übermenschlich  ist  die 
Wirkung,  die  sie  auf  den  Dichter  ausübt.  Ueber  ihre  Person  erfahren 
wir  nichts,  nichts  über  ihre  äusseren  Reize;  blos  die  Augen  sind  ge- 
nannt, und  auch  diese   nur  als  Sprossen   auf  der  Leiter   zum  Schöpfer 


9ß9  Willielin  Lang 

alles  Schönen,  als  Pt'adweiser  lür  die  Seele,  die  nach  Befreiung  aus 
den  körperlichen  Banden  dürstet.  In  dieser  ganzen  Reihe  von  Sonetten, 
Madrigalen,  Canzonen  stossen  wir  nie  auf  greifbare  Züge,  die  uns 
sagten,  dass  die  (icliebte  ein  Wesen  von  Fleisch  und  Blut  war.  Sie 
war  ihm  mehr:  der  Platoniker  abstrahirte  sich  daraus  das  Urbild  der 
Schönheit.  Durch  die  einzelne  Wohlgestalt  fühlte  er  sich  vom  Strahl 
göttliclier  Schönheit  getroffen. 

Nicht  anders  schildert  der  Dichter  die  Wirkungen,  die  er  von  der 
Schönheit  auserlesener  Jünglingsgestalten  erfährt.  Aber  hier  haben  wir 
festen  Grund  unter  den  Füssen  :  wir  wissen,  dass  es  bestimmte  Jünglinge 
waren,  deren  Zauber  den  Künstler  gefangen  nahm,  die  er  schwärmerisch 
verehrte,  um  deren  Liebe  er  leidenschaftlich  warb.  Wir  kennen  die 
Namen  von  einigen  derselben,  wir  sind  über  den  Verkehr  unterrichtet, 
den  er  mit  ihnen  pflog.  Am  nächsten  stand  ihm  der  römische  Edel- 
mann Tommaso  Cavalieri,  ein  junger  Künstler,  der  bei  ihm  lernte,  ihm 
bei  seinen  Arbeiten  half,  ihn  in  seiner  letzten  Krankheit  pflegte,  und 
bis  zu  seinem  Tode  als  einer  seiner  vertrautesten  Freunde  erscheint. 
„Unendlich  mehr  als  alle  anderen",  erzählt  Vasari,  „liebte  er  diesen 
Freund,  der  von  unvergleichlicher  Schönheit  war".  Man  hat  eine  An- 
zahl von  Briefen  Michelangelo's  an  Cavalieri,  vom  Jahre  1533  be- 
ginnend, die  im  Tone  einer  überschwenglichen  Bewunderung,  ja  unter- 
würfigen Huldigung  geschrieben  sind.  In  schwülstigen  Bildern  preist 
er  den  Jüngling  als  mächtiges  Ingenium,  als  Leuchte  des  Jahrhunderts, 
die  einzig  in  der  Welt.  Er  hat  Zeichnungen  für  ihn  angefertigt,  Gegen- 
stände aus  der  Mythologie,  und  hält  es  für  die  grösste  Gnade,  wenn 
der  Freund  seine  Arbeiten  schätzt  und  anzunehmen  würdigt.  In  einem 
Briefe  an  Sebastian  del  Piombo  lässt  er  Meister  Tommaso  grüssen.  „Ich 
bitte  schön,  grüsset  ihn  doch  tausendmal  von  mir,  wenn  Ihr  ihn  sehet. 
Sagt  mir  auch  etwas  von  ihm,  wenn  Ihr  mir  wieder  schreibt,  um  die 
Gedanken  an  ihn  frisch  zu  erhalten.  Ich  würde  ja  auch,  glaube  ich, 
gleich  todt  hinstürzen,  wenn  er  mir  je  aus  dem  Sinn  käme."  Den- 
selben Gedanken  drückt  er  in  einem  Briefe  an  Tommaso  selbst  aus. 
Er  schmollt  mit  ihm,  weil  er  keinen  Brief  von  ihm  erhalten.  „Viel- 
leicht thut  Ihr  nur  so,  um  mich  zu  versuchen  oder  um  das  Feuer  in 
mir  neu  und  stärker  noch  zu  entfachen,  wenn  das  überhaupt  mög- 
lich wäre.  Aber  dorn  sei  wie  ihm  wolle,  ich  weiss  wohl,  dass  ich 
Euren  Namen  nur  in  der  Stunde  vergessen  könnte,  wo  ich  die  Nahrung 
vergässe,  von  der  ich  lebe.  Ja  weit  eher  könnte  ich  die  Speise,  von 
der  ich  lebe  und  die  blos  den  Körper  traurig  nährt,  vergessen,  als 
Euren  Namen,  der  Körper  und  Seele  nährt  und  beide  mit  so  viel  Wohl- 


Ueber  die  Gedichte  Michelnngelo's  263 

gefühl  erfüllt,  dass  ich  weder  Kummer  noch  Todesfurcht  empfinde,  so 
lange  mir  das  Andenken  an  ihn  bleibt." 

Der  ganze  Bekanntenkreis  wusste  von  der  innigen  Freundschaft 
zwischen  den  beiden.  Auch  in  den  Briefen,  die  Michelangelo  mit  ßar- 
tolomeo  Angiolini  in  den  letzten  Jahren  seines  florentiner  Aufenthalts 
wechselt,  ist  immer  von  Cavalieri  die  Rede.  Michelangelo  scheint 
ängstlich  gewesen  zu  sein,  ob  seine  Liebe  auch  erwidert  werde,  denn 
Angiolini  sucht  ihn  beständig  darüber  zu  beruhigen.  „Aus  Eurem  Briefe 
ersehe  ich,  wie  gross  Eure  Liebe  zu  ihm  ist,  und  in  Wahrheit,  soviel 
ich  sehe,  liebt  er  Euch  nicht  minder  als  ihr  ihn."  (26.  Juli  1533.)  Und 
am  11.  August  schreibt  derselbe:  ,Jch  gab  Euern  Brief  an  Tommaso, 
der  Euch  die  herzlichsten  Grüsse  sendet  und  das  grösste  Verlangen 
nach  Eurer  Rückkehr  bezeigt.  Er  sagt,  wenn  er  mit  Euch  sei,  dann 
sei  er  wahrhaft  glücklich,  und  so  scheint  es  mir,  während  Ihr  ungeduldig 
seid  zurückzukehren,  brennt  er  vor  Verlangen,  dass  Ihr  wiederkommt." 
Und  Michelangelo  schreibt  ihm  zurück,  dass  er  Tommaso  sein  Herz 
geschenkt  habe,  dass  er  ohne  ihn  nicht  leben  könne  nnd  dass,  wenn 
er  einmal  in  Rom  ohne  Unterbrechung  lebe,  er  erst  ins  Leben  zurück- 
zukehren hoffe.  Aus  eben  diesem  Briefwechsel  erfahren  wir  auch,  dass 
Michelangelo  ein  Sonett  an  Tommaso  geschickt  hat.  „Ich  richtete," 
schreibt  Angiolini,  „Eure  Grüsse  an  Tommaso  aus,  der  erwiderte,  dass 
Eure  Gegenwart  ihm  lieber  sein  würde,  als  Euer  Schreiben  und  dass, 
wenn  es  Euch  wie  tausend  Jahre  vorkommt,  ihm  zehntausend  dünken, 
bis  Ihr  kommet.  Ich  empfing  Euer  galantes  und  schönes  Sonett,  und 
obwohl  Ihr  nichts  darüber  sagt,  sah  ich  sofort,  für  wen  es  gemeint  war, 
und  gab  es  ihm.  Wie  Alles,  was  von  Euch  kommt,  hat  es  ihn  höch- 
lich erfreut.  Der  Inhalt  des  Sonetts  zeigt,  dass  Liebe  Euch  beständig 
keine  Ruhe  lässt." 

Wir  kennen  das  Sonett,  das  er  damals  an  den  Freund  richtete. 
Es  ist  dasselbe,  das  am  Schluss  eine  deutliche  Anspielung  auf  den 
Namen  Cavalieri  enthält.  (Son.  31.)  Eine  schwermüthig  gefärbte  Liebes- 
klage, die  aber  am  Schluss  in  den  Gedanken  ausmündet:  wenn  ich  nur 
von  Liebesbanden  gefesselt  glücklich  sein  kann,  so  ist  es  kein  Wunder, 
wenn  ich  waffenlos,  allein,  der  Gefangene  bleibe  eines  bewaffneten 
Ritters  (Cavalier  armato).  Noch  ein  zweites  Gedicht  der  Sammlung 
(Son.  30)  ist  an  Cavalieri  gerichtet,  das  einen  noch  viel  leidenschaft- 
licheren Ton  anschlägt.     Es  lautet: 

Mir  strahlt  ein  Licht  durch  deine  Augenlider, 

Unsichtbar  sonst  dem  sterblichen  Gesichte; 

Mit  deiner  Füsse  Kraft  trag'  ich  Gewichte, 

Sonst  viel  zu  schwer  für  meine  lahmen  Glieder. 


2ß4  Wilhelm  Lang 

Es  hebt  mich  Flügellosen  Dein  Gefieder, 
Dein  Geist  trägt  mich  empor  zum  ewgen  Lichte, 
Du  schaffst  mir  Roth  und  Weiss  auf  dem  Gesichte, 
Im  Sommer  Frost,  und  Gluth  im  Winter  wieder. 

Dein  Wollen  ist  allein  in  meinem  Willen, 
Aus  Deinem  Busen  quoll  was  ich  empfand, 
Dein  Odem  spricht  in  Worten  aus  dem  meinen. 

So  bin  ich  denn  dem  Mondgestirn  verwandt, 
Das  unserem  Blick  nur  so  weit  kann  erscheinen, 
Als  es  mit  Licht  der  Sonne  Strahlen  füllen. 

(üeberg.  von  K.  Witte.) 

Dass  diese  beiden  Sonette  wirklich  an  Cavalieri  gerichtet  sind,  da- 
für haben  wir  noch  ein  besonderes  Zeugnis.  Im  Jahre  1546,  als 
Michelangelo  einundsiebenzig  Jahre  alt  war,  hielt  der  Geschichts- 
schreiber und  Akademiker  Benedetto  Varchi  in  der  Akademie  zu  Florenz 
eine  Vorlesung  über  ein  Sonett  Mlchelangelo's,  worin  er  zugleich  andere 
Gedichte  desselben  mittheilt  und  bespricht,  darunter  eben  diese  beiden 
Sonette  und  zwar  ausdrücklich  als  an  Tommaso  Cavalieri  gerichtet. 
Varchi  hatte  diesen  Giovane  Romano  nobilissimo  selbst  in  Rom  kennen 
gelernt,  und  er  rühmt  ihm  in  seiner  Vorlesung  neben  unvergleichlicher 
Körperschönheit  eine  ungemeine  Anmuth  der  Sitten,  ausgezeichneten 
Geist  und  unwiderstehliche  Liebenswürdigkeit  nach. 

üeffentlich  und  unbefangen  sind  also  bei  Lebzeiten  Mlchelangelo's 
diese  Gedichte,  als  an  den  jungen  Römer  gerichtet,  besprochen  worden, 
und  Michelangelo  selbst  hat,  als  im  Jahre  1549  Varchi's  Vorlesung  im 
Druck  erschien,  mittelbar  diese  Deutung  bestätigt,  indem  er  in  Briefen 
an  Florentiner  Freunde  in  seinem  und  Cavalieri's  Namen  Varchi  für 
den  gelehrten  Kommentar  danken  lässt,  der  für  beide  so  schmeichel- 
haft sei.  Diese  Anerkennung  durch  Michelangelo  selbst  ist  um  so 
wichtiger,  als  Varchi  in  seinem  Kommentar  über  die  Art  der  Liebe, 
wie  sie  in  Mlchelangelo's  Gedichten  erscheint,  überhaupt  sich  verbreitet 
und  gesagt  hatte,  seine  Gedichte  seien  alle  voll  „sokratischer  Liebe 
und  platonischer  Gedanken^'.  Er  sei  ein  Meister  in  der  wahren  Liebes- 
kunst, „nicht  dem  Ovid  dabei  folgend,  der  in  seiner  ars  amandi  wahr- 
haft plebejisch  über  sie  geschrieben  hat,  sondern  dem  Piaton  in  seinem 
göttlichen  Symposion",  So  bestimmt  erkannten  also  schon  die  Zeit- 
genossen, dass  die  Liebe  in  Mlchelangelo's  Lyrik  nichts  anderes  ist  als 
der  sokratische  Eros. 

Auferzogen  am  Hofe  Lorenzo's,  inmitten  einer  Gesellschaft,  die  sich 
als  wiedergebornes  Alterthum   fühlte,   hat  Michelangelo   die  Liebe   wie 


Ueber  die  Gedichte  Michelangelo's  265 

ein  Hellene  empfunden.  Die  Eigenthümlichkeit  seines  Temperaments 
und  seines  künstlerischen  Triebes  hat  ihn  zu  einem  Geistesverwandten 
des  griechischen  Philosophen  gemacht.  Wollte  er  aussprechen,  was 
ihm  die  Brust  erfüllte,  so  fand  er  keine  anderen  Worte  dafür,  als  sie 
in  den  platonischen  Gesprächen  überliefert  sind.  Seine  Gedichte  sind 
ein  in  italienische  Liebeslyrik  übersetztes  Symposion.  Doch  mit  dem 
Enthusiasmus  für  die  Alten  sind  im  Italien  der  Renaissance  auch  die 
Sitten  der  Alten,  mit  der  erhabenen  Liebeskunat  des  Symposion  ist 
auch  die  gröbere  Art  griechischer  Liebe  wieder  aufgelebt.  Nicht  jeder 
durfte  sich  zu  so  hohen  und  reinen  Empfindungen  bekennen  wie 
Michelangelo,  und  mit  gutem  Grunde  schenkte  man  nicht  Jedem  Glauben, 
der  tugendstolz  die  platonische  Liebe  zum  Himmel  erhob.  Michelangelo 
selbst  ist  vom  Gifte  der  Verläumdung  nicht  verschont  geblieben.  Von 
dem  frechen  Spötter  Pietro  Aretino  ist  ein  Brief  bekannt,  der  sich  eine 
versteckte  Anspielung  dieser  Art  erlaubt,  und  Condivi  hat  es  für  nöthig 
gefunden,  seinen  Meister  ausdrücklich  gegen  Missdeutung  in  Schutz  zu 
nehmen.  „Körperliche  Schönheit  hat  er  sehr  geliebt,  da  er  ja  der  beste 
Kenner  derselben  war.  Diese  seine  Liebe  zu  körperlicher  Schönheit 
hat  einzelne  sinnliche  Menschen,  die  die  Freude  an  der  Schönheit  nicht 
anders  als  in  unzüchtiger  und  unedler  Weise  aufzufassen  vermögen, 
veranlasst,  schlimm  von  ihm  zu  denken  und  ihm  Uebles  nachzureden, 
als  ob  nicht  schon  Alkibiades ,  jenes  Urbild  von  Jugendschönheit,  von 
Sokrates  in  der  keuschesten  Weise  geliebt  worden  wäre,  jener  Alkibiades, 
der  von  sich  zu  sagen  pflegte,  wenn  er  sich  mit  jenem  niedergelassen 
habe,  habe  er  sich  doch  nie  anders  von  seiner  Seite  erhoben,  als  wie 
von  der  Seite  seines  Vaters.  Ich  habe  Michelangelo  oft  über  die  Liebe 
sprechen  und  verhandeln  hören  und  auch  von  anderen,  die  dabei  waren, 
vernommen,  er  habe  über  die  Liebe  nie  anders  gesprochen  als  man  es 
bei  Piaton  geschrieben  lesen  kann.  Ich  meinerseits  weiss  zwar  nicht, 
was  Piaton  hierüber  sagt,  aber  das  weiss  ich  aus  meinem  so  langen 
und  innigen  Verkehr  mit  Michelangelo,  dass  ich  nie  etwas  anderes  aus 
seinem  Mund  gehört  habe,  als  die  reinsten  Worte,  die  die  Kraft  be- 
sassen  in  jugendlichen  Menschen  jedes  ungeordnete  und  zügellose  Ver- 
langen, das  in  ihre  Herzen  gefallen  sein  mochte,  auszulöschen."  Diese 
Worte  sind  durchaus  glaubwürdig,  aber  sie  verrathen  doch  eine  apolo- 
getische Absicht.  Es  ist  auffällig,  dass  Condivi,  der  unter  der  Ein- 
gebung Michelangelos  selbst  schrieb,  der  Freundschaft  desselben  zu 
Tommaso  Cavalieri  nur  nebenbei  Erwähnung  thut,  während  er  un- 
mittelbar darauf  dem  Verhältnis  zu  Vittoria  Colonna  warme  Farben 
verleiht,   die  gegenseitige  Liebe    beider  in   starken  Worten  hervorhebt 


2{\{\  Wilhelm  Lang 

und  auch  hinzufügt,  dass  Michelangelo  an  sie  viele,  viele  Sonette  voll 
Geisfes  und  süssen  Verlangens  gerichtet  habe;  eine  Stelle,  die  zu  dem 
früheren  Missverständnis  der  Gedichte  Michelangelo's  viel  beigetragen 
hat.  Offenbar  hat  man  bereits  bei  Lebzeiten  Michelangelo's  in  seiner 
Umgebung  das  Bedürfnis  gefühlt,  Missdeutungen  vorzubeugen.  Nach 
dem  Tridentiner  Konzil  waren  zwar  die  Sitten  nicht  reiner,  wohl  aber 
die  Anforderungen  an  die  äussere  Moral  strenger,  die  Augen  der  In- 
(juisition  argwöhnischer  geworden.  Wozu  sich  die  Renaissance  in  freier 
Unbefangenheit  bekannt  hatte,  gereichte  jetzt  zum  Anstoss.  Diesen 
Wechsel  der  Zeit  scheint  Michelangelo  selbst  schmerzlich  empfunden 
zu  haben.  In  einem  der  Sonette  (53)  finden  wir  den  acht  platonischen 
Gedanken,  dass  die  weibliehe  Schönheit  von  untergeordneter  Art  sei 
und  nicht  werth  der  Liebe  eines  weisen  und  männlichen  Herzens: 
untergeordnet  aus  dem  Grunde,  weil  sich  der  Liebe  zum  Weibe  un- 
vermeidlich ein  sinnliches  Element  beimischt.  Nirgends  hat  er  so  deut- 
lich ausgesprochen,  von  welcher  Art  die  „wilde  Gluth"  ist,  mit  der  ihn 
„ungemessene  Schönheit"  erfüllt.  Die  Liebe,  wie  er  sie  versteht,  er- 
weicht das  Herz,  dass  es  empfänglich  wird  für  der  Gottheit  Liebespfeile, 
sie  strebt  von  der  irdischen  Erscheinung  hinweg  zum  Schöpfer  alles 
Schönen,,  sie  ist  dem  aufwärts  strebenden  Geist  die  erste  Stufe,  sie  be- 
schwingt die  Seele,  dass  sie  nicht  an  niedrigem  Begehren  hängen  bleibt. 
Aber  wenn  er  hier  und  in  einer  Reihe  verwandter  Sonette  so  starken 
Nachdruck  darauf  legt,  dass  die  wahre  Liebe  nicht  sinnlicher  Art  sei, 
wenn  er  die  Liebe,  die  ihren  Sitz  in  der  Seele  hat  und  zum  Himmel 
zieht,  von  der  anderen  die  in  den  Sinnen  wohnt  und  auf  niedrige  und 
gemeine  Dinge  gerichtet  ist,  so  streng  unterscheidet  und  nach  immer 
neuen  Ausdrücken  für  diesen  Gedanken  ringt,  so  macht  es  den  Ein- 
druck, als  ob  er  selbst  übler  Nachrede  begegnen  wolle.  Ja  wir  finden 
in  seinen  Gedichten  ergreifende  Klagen ,  aus  denen  wir  den  Schmerz 
darüber  heraushören ,  dass  der  Gegenstand  seiner  Flammen  der  hohen 
und  reinen  Liebe,  die  ihm  entgegengebracht  werde,  nicht  fähig  oder 
würdig  sei  Die  trübe  Färbung  vieler  seiner  späteren  Gedichte  mag 
sich  daraus  erklären,  dass  er  sich  mit  seinem  hohen  Liebesideal  un- 
verstanden und  misskannt  sah,  bis  er  selbst  daran  irre  wurde. 

Auf  die  einfachste  Weise  freilich  suchte  der  jüngere  Michelangelo, 
sein  GrossnefFe ,  das  Andenken  des  grossen  Vorfahren  von  jedem  Ver- 
dacht zu  reinigen.  Er  war  es,  der  im  Jahre  1623  die  erste  Sammlung 
der  Gedichte  seines  Oheims  veröffentlichte,  aber  nicht  wie  er  sie  vor- 
fand —  er  hatte  sie  zuvor  gründlich  überarbeitet.  Theils  aus  sprach- 
lichen Gründen;  denn  die  Gedichte,  wie  Michelangelo  sie  niederschrieb. 


lieber  die  Gedichte  Michelangelo's  267 

sind  vielfach  dunkel,  gezwungen,  ganze  Gedankenreihen  in  wenige 
Worte  zusammengepresst;  hier  half  nun  der  Grossneffe,  der  Mitglied 
der  Crusca  war,  in  bester  Absicht  nach:  dunkle  Gedanken  schlug  er 
breit,  was  ihm  zu  rauh  schien,  glättete  er,  Halbvollendetes  brachte  er 
zum  abrundenden  Schlüsse.  Schlimmer  war,  dass  er  aus  Rücksicht  auf 
die  Censur  Stücke  unterdrückte  oder  abschwächte,  die  von  Seiten  der 
Politik  oder  der  Religion  dem  Argwohn  Raum  geben  konnten;  und 
endlich  that  er  dasselbe  aus  Rücksicht  auf  die  Moral  und  auf  den 
guten  Ruf  seines  grossen  Ahns:  er  tilgte  sorgfältig  alle  Spuren  der 
Leidenschaft  für  männliche  Schönheit  und  Hess  sämmtliche  Gedichte  an 
eine  Donna  gerichtet  sein.  Selbst  die  Sonette  an  Cavalieri,  die  bereits 
von  Varchi  mitgetheilt  waren,  verschonte  er  nicht  mit  seinen  Correcturen, 
Zu  dem  oben  erwähnten  Sonett  (N.  31)  an  Cavalieri  bemerkte  er  in 
den  Aufzeichnungen,  die  er  für  sich  machte,  er  habe  dasselbe  geändert, 
„weil  sonst  die  Unwissenheit  der  Menschen  Grund  zum  Aergernis  findet, 
und  Varchi  hätte  besser  gethan,  es  nicht  in  dieser  Weise  abzudrucken". 
So  verwandelte  er  denn  den  Cavalier  armato  am  Schluss  jenes  Sonetts 
in  ein  cor  di  virtü  armato,  wie  er  in  Son.  52,  wo  von  den  Freunden 
die  Rede  ist,  die  durch  die  Liebe  immer  vollkommner  werden,  amici 
in  animi  verwandelte,  mit  der  Anmerkung:  „Man  muss  bedenken,  dass 
dieses  Sonett,  wie  das  vorhergehende  (er  meint  das  31.)  und  andere, 
wie  klar  zu  erkennen  ist,  sich  auf  männlich-platonische  Liebe  bezieht." 
Zum  Glück  hat  er  wenigstens  die  Handschriften  seines  Grossohms  nicht 
vernichtet.  Dass  sie  einmal  an  die  Oeffentlichkeit  gelangen  könnten, 
daran  scheint  er  nicht  gedacht  zu  haben.  In  der  That  ist  dies  erst  nach 
mehr  als  zwei  Jahrhunderten  geschehen.  In  der  Ausgabe  Guasti's  vom 
Jahre  1863  erschienen  die  Gedichte  Michelangelo's  zum  erstenmal  in  ihrer 
unverfälschten  Gestalt,  getreu  nach  den  Handschriften  abgedruckt.  Alle 
Mühe,  die  sich  der  Grossneffe  gegeben,  war  umsonst  gewesen.  Das  lag 
jetzt  offen  vor  Augen :  eine  beträchtliche  Anzahl  leidenschaftlicher 
Liebesgedichte  war  nicht  an  eine  Donna,  sondern  an  einen  Signore  ge- 
richtet. Ist  dies  befremdend  für  die  heutige  Empfindungsweise,  so  ist 
es  doch  nicht  ohne  Beispiel  im  Zeitalter  der  Renaissance.  Merk- 
würdigerweise aber  machten  die  Florentiner  Gelehrten,  dieselben,  die 
zuerst  die  Handschriften  fanden  und  benützten,  den  Versuch,  auch  jetzt 
noch  das  Versteckensspiel  des  jüngeren  Michelangelo  fortzusetzen. 
Guasti  und  nach  ihm  C.  Milanesi  und  A.  Gotti,  von  denen  jener  die 
Briefe  Michelangelo's  herausgab,  dieser  eine  auf  neuen  Dokumenten  be- 
ruhende Biographie  veröffentlichte,  bemühten  sich,  die  bei  vielen  Ge- 
dichten unzweifelhafte  Beziehung  auf  den   sokratischen   Eros   hinweg- 


2{\H  Wilhelm  Lang 

zudoulon').  Diese  Versuche,  den  wahren  Thatbestand  hartnäckig  zu 
verdunkeln ,  sind  um  so  überflüssiger,  als  einerseits  der  eigenthüra- 
liche  Verkehr  Michclangelo's  mit  ausgezeichneten  Jünglingen  vollkommen 
bezeugt  ist,  andrerseits  aber  über  die  wahre  Natur  seiner  Leidenschaft 
kein  Zweifel  sein  kann.  Der  Ruf  Michclangelo's  braucht  nicht  künst- 
lich sichergestellt  zu  werden.  Den  Argwohn  beseitigen  wollen,  heisst 
den  Argwohn  vielmehr  herausfordern,  und  insofern  haben  dem  grossen 
Künstler  die  ängstlichen  Freunde  seines  Rufs  einen  schlechten  Dienst 
erwiesen. 

Seit  seinem  dauernden  Aufenthalt  in  Rom  (von  1535  an)  unterhielt 
Michelangelo  namentlich  mit  jüngeren  Landsleuten,  Florentiner  Aus- 
gewanderten, einen  Freundesverkehr,  in  dem  er,  vorhandenen  Zeugnissen 
zufolge,  wie  ein  Sokrates  unter  den  Jünglingen  erscheint.  Ernste  Ge- 
spräche über  Kunst,  Literatur,  Politik  wurden  in  diesem  Kreise  geführt, 
dazwischen  fehlte  auch  nicht  die  scherzhafte  Munterkeit  der  Jugend, 
an  der  Michelangelo  Gefallen  fand,  wie  ein  in  sich  gekehrter  Weiser 
zeitweise  derlei  Unterhaltung  sich  gefallen  lässt;  der  sonst  verschlossene, 
schweigsame,  misstrauische  Meister  hatte  Stunden,  da  er  sich  an  harm- 
losen, drolligen  Spässen.  ergötzen  konnte.  Aber  wir  erfahren  auch,  wie 
von  seiner  Seite  leidenschaftliche  Aufwallung  sich  in  diesen  Umgang 
mischte.  Eine  merkwürdige  Reizbarkeit  der  Nerven  macht  ihn  gegen 
jeden  schönen  Eindruck  aufs  äusserste  empfindlich.  Einer  dieser 
Freunde,  Donato  Gianotti,  der  letzte  Staatssekretär  der  Florentinischeo 
Republik,  hat  einen  Dialog  verfasst,  der  eine  Probe  von  den  Unter- 
haltungen dieses  Freundeskreises  giebt  und  in  dem  wir  Michelangelo 
eine  sehr  bezeichnende  Aeusserung  in  den  Mund  gelegt  finden.  Die 
Freunde  laden  den  Meister,  um  ihm  die  Schwermuth  zu  vertreiben,  zu 
einem  gemeinschaftlichen  Mahle  ein.  Michelangelo  aber  widerstrebt, 
weil  ihm  das  nicht  Freude,  nur  Schmerzen  verursachen  würde.  „Wisset, 
dass  ich  von  Natur  mehr  zur  Liebe  geschafi'en  bin,  als  vielleicht  irgend 
einer,  der  je  geboren  ist.  So  oft  ich  einen  sehe,  der  von  edler  Bildung 
ist,  der  irgend  eine  Fertigkeit  des  Geistes  zeigt,  der  geschickter  als 
andere  etwas  zu  thun  oder  zu  reden  versteht,  bin  ich  genöthigt,  mich 
ihn  zu  verlieben,  und  so  willenlos  bin  ich  ihm  hingegeben,  dass  ich 
nicht  mehr  ich  selbst,  sondern  gänzlich  sein  bin.     Wenn   ich   nun  mit 


1)  Wenn  Symonds,  der  neueste  Biograph,  neben  Guasti,  Miianesi,  Gotti  mich 
als  Helfershelfer  ihres  Vertuschungssystems  nennt  (II,  384),  so  ist  das  ein  Irrthum 
oder  Missveratändniss.  Ich  habe  schon  vor  achtzehn  Jahren  (Im  Neuen  Reich  1875, 
II,  980  f.),  ausdrücklich  diese  Wegdeutungsversuche  zurückgewiesen. 


Ueber  die  Gedichte  Michelangelo's  269 

euch  zu  speisen  ginge,  so  würden,  da  ihr  alle  von  edler  Natur  seid, 
alle  die  beim  Mahle  wären,  ein  Stück  von  mir  nehmen,  der  eine  mit 
seinem  Gesang,  der  andere  mit  seinem  Tanz.  Und  so  hätte  jeder  seinen 
Theil  von  mir.  Ich  aber,  anstatt  mich  bei  euch  zu  erholen,  zu  sammeln, 
zu  erheitern,  wie  ihr  gesagt  habt,  würde  mich  völlig  verlieren  und  ver- 
nichten, so  dass  ich  viele  Tage  nicht  wüsste,  in  welcher  Welt  ich  mich 
befände." 

Das  Gespräch,  das  in  das  Jahr  1545  verlegt  ist,  wird  nicht  eine 
wörtlich  zu  nehmende  Aufzeichnung  sein,  aber  es  schiebt  Michelangelo 
jedenfalls  keine  fremden  Gedanken  unter.  So  hat  er  in  der  That 
empfunden  und  gelitten,  so  zugleich  Wonnen  und  Schmerzen  erfahren, 
üie  ihm  zugeschriebene  Aeusserung  dient  trefflich  dazu,  die  Sonette  zu 
erläutern,  die  vom  sokratischen  Eros  eingegeben  sind.  Genau  so  ist 
im  Phädros  die  Wirkung  der  Liebe  beschrieben:  die  Wenigen,  die 
wahrer  Liebe  fähig  sind,  gerathen  in  gewaltige  Aufregung,  sobald  sie 
ein  Abbild  der  jenseitigen  Schönheit  erblicken ,  sie  sind  ihrer  selbst 
nicht  mehr  mächtig,  und  vom  Anblick  getroffen,  verehren  sie  dieses 
Abbild  gleich  einem  Gotte.  Die  Briefe  an  Cavalieri,  an  Febo  di  Poggio 
(so  heisst  ein  anderer  seiner  angebeteten  jungen  Freunde),  bezeugen 
den  gleichen  Zustand.  Es  sind  einzelne  Beispiele  einer  leidenschaft- 
lichen Aufwallung,  die  aber  —  und  das  ist  das  Eigenthümliche  —  durch 
jeden  schönen  Gegenstand  in  ihm  erregt  wird.  Shakespeares  glutvolle 
Sonette  sind  von  einer  ähnlichen  Leidenschaft  erfüllt,  aber  sie  gelten 
dem  einen  stürmisch  geliebten  Freund,  sie  deuten  auf  ein  vereinzeltes 
persönliches  Erlebnis;  bei  Michelangelo  füllt  diese  Leidenschaft  sein 
Leben  aus,  sie  wird  durch  jede  Jünglingsschönheit  erweckt,  ohne  dass 
besondere  Erlebnisse  dabei  im  Spiele  sind.  Er  ist  vom  Eindruck  des 
Schönen  ergriffen,  wo  immer  es  ihm  auffällig  entgegentritt.  Darum 
konnte  er  in  einem  seiner  Gedichte  sagen,  dass  er  unzähligemale  von 
Amor  getroffen  sei,  und  in  einem  anderen,  dass  er  niemals  ohne  Liebe 
sei.  Und  Condivi  sagt  von  ihm:  „Alles  was  in  seiner  Art  ausgezeichnet 
und  schön  ist,  bewundert  er  mit  begeisterter  Liebe,  und  wie  die  Bienen 
Honig  aus  den  Blumen  saugen ,  sucht  er  im  weiten  Gebiet  der  Natur 
das  Schöne,  um  es  in  seinen  Werken  wiederzugeben." 

Zum  Verständnis  von  Michelangelo's  Gedichten  und  seiner  Liebes- 
kunst (um  Varchi's  Ausdruck  zu  gebrauchen),  muss  man  sich  also 
zweierlei  gegenwärtig  halten.  Einmal:  es  ist  ächte  tiefe  Leidenschaft, 
von  der  er  bewegt  ist,  und  die  er  in  Reimen  auszusprechen  sich  ab- 
müht; Leidenschaft,  die  durch  den  Anblick  schöner  Gestalten,  durch 
den  Verkehr  mit  edlen,  in  irgend   einer  Weise  ausgezeichneten  Jung- 


270  Wilhelm  Lang 

lingen  erweckt  ist.  Aber  was  er  so  leidenschaftlich  liebt,  sind  nicht 
eigentlich  diese  Persönlichkeiten,  sondern  die  an  ihnen  erschaute  Schön- 
heit selbst,  etwas  was  er  aus  ihnen  abstrahirt.  Er  liebt,  acht  platonisch, 
das  was  in  ihnen  allen  dasselbe  ist.  Er  macht  sich  aus  ihnen  ein  Ideal, 
das  er  mit  Inbrunst  umfasst.  In  der  äusseren  Mannigfaltigkeit  der 
schönen  Gestalten  erscheint  ihm  die  Urgestalt  des  Schönen.  Die 
Wiederholung  dieses  Gedankens  aber  gibt  den  Gedichten ,  trotz  aller 
Glut,  etwas  Einförmiges.  Sie  entbehren  der  persönlichen  Züge.  In 
einem  der  Briefe  an  Cavalieri  heisst  es  geradezu:  „Ihr  wäret  mir 
keineswegs  eine  neue  Bekanntschaft;  vielmehr  seid  Ihr  schon  tausend- 
mal in  der  Welt  gewesen' ;  mit  anderen  Worten :  er  liebt  den  Freund 
leidenschaftlich,  aber  er  liebt  in  ihm  nichts  anderes  als  die  ewige 
Schönheit,  die  sich  immer  neu  in  tausend  Gestalten  verkörpert. 

Bei  den  weitaus  meisten  Gedichten  sind  die  Adressen  unbekannt, 
und  es  wäre  nutzlos  diesen  nachspüren  zu  wollen.  Namen  thun  nichts 
zur  Sache.  Der  Dichter  selbst  sagt  (Son.  57)  ausdrücklich,  dass  das 
Schöne  jeglicher  Art,  jedes  Alters  und  jedes  Geschlechtes  ihm  in  hundert 
und  tausend  Gestalten  durch  das  Auge  in  die  Seele  dringe.  Es  kommt 
vor,  dass  er  dieselben  Verse  an  einen  Signore  und  mit  leichter  Aenderung 
an  eine  Donna  richtet.  SchefFler  sucht  scharfsinnig  nachzuweisen,  dass 
Gedichte,  an  einen  Signore  gerichtet,  später  von  Michelangelo  selbst  in 
Donnagedichte  verwandelt  wurden.  Aber  auch  der  umgekehrte  Fall  ist 
denkbar  (Symonds  II,  156,  Note).  Wenn  die  Florentiner  Gelehrten  mit 
Unrecht  die  Signoregedichte  auf  eine  Frau  beziehen,  so  ist  auf  der 
anderen  Seite  kein  Grund,  mit  Scheffler  anzunehmen,  dass  alle  Donna- 
gedichte ursprünglich  Signoregedichte  gewesen  seien.  Ausnahmen  gibt 
doch  auch  Scheffler  zu.  Das  Charakteristische  ist  vielmehr  das,  dass 
Michelangelo  beliebig  die  Geschlechter  wechselt  bei  Gedichten  höchst 
verwandten  Inhalts.  Eine  klare  Scheidung  lässt  sich  nicht  durchführen, 
und  den  persönlichen  Anlässen  darf  man  schon  deshalb  kein  über- 
mässiges Gewicht  beilegen,  weil  die  Liebe  zwar  stets  durch  das  Wohl- 
gefallen an  schöner  Gestalt  erregt  erscheint,  stets  aber  eine  unpersön- 
liche Wendung  nimmt,  sofern  sie  über  den  einzelnen  schönen  Gegen- 
stand hinweg  sich  dem  zuwendet  was  allem  Schönen  gemeinsam  ist 
und  unmittelbar  vom  Himmel,  vom  Quell  aller  Schönheit  stammt.  Unter 
den  kleineren  Gedichten  (Epigr.  5)  findet  sich  eine  bezeichnende  De- 
finition   der    Liebe: 

Amore  e  un  concetto  di  belleza 
Immaginata,  cui  sta  dentro  al  core, 
Amica  di  virtute  e  gentilezza. 


Ueber  die  Gedichte  Michelangeio's  271 

Das  heisst:  die  Liebe  ist  dem  Platoniker  identisch  mit  dem  Begriff  der 
idealen  Schönheit,  wie  sie  an  einem  trefflichen  und  anmuthigen  Gegen- 
stand in  die  Erscheinung  tritt. 

Häufig  sind  die  Verse,  in  denen  der  Dichter  diese  platonischen 
Gedanken  hin  und  herwendet,  dunkel,  gesucht,  spitzfindig.  Man  sieht, 
wie  er  sich  abmüht,  eine  angemessene  Form  für  sie  zu  finden.  Darum 
auch  das  unablässige  Feilen,  die  häufigen  Aenderungen.  Es  liegen  Ge- 
dichte in  5-  und  6-  und  mehrfältiger  Fassung  vor,  ohne  dass  die  da- 
durch durchsichtiger  würden.  Dasselbe  ist  der  Fall  bei  den  Briefen 
an  Cavalieri,  wo  er  auch  wiederholt  die  Feder  ansetzt,  keine  Fassung 
ihn  recht  befriedigt,  die  Empfindung  in  einem  schwulstigen  Barokstil 
erstickt.  Vers  und  Prosa  machen  den  Eindruck  des  Geschraubten.  So 
gewiss  die  Liebe  Michelangelos  wahr  empfunden  ist,  ihr  Ausdruck  ist 
stets  mühsam  ausstudirt.  Leidenschaft  und  Reflexion  haben  gleichen 
Theil  daran.  Ganz  wie  im  Symposion  ist  auch  für  Michelangelo  der  Eros 
nichts  als  der  Inbegriff  aller  begeisterten  Empfindungen,  die  durch  die 
irdischen  Abbilder  des  Ewigen  in  der  empfänglichen  Seele  geweckt 
werden.  Ueber  diese  Empfindungen  will  er  sich  klar  werden,  es  drängt 
ihn  sie  in  Worte  zu  fassen,  und  oft  genug  fühlt  er,  dass  das  Wort  um 
so  ärmer  ist,  je  höheren  Flug  die  Gedanken  nehmen.  Zuletzt  ist  es 
Grübelei  über  den  Ursprung  und  das  Wesen  des  Schönen,  was  seine 
Gedichte  ausfüllt.  Das  Liebesgedicht  ist  ihm  nichts  anderes  als  die 
überlieferte  Form,  die  er  zu  Hilfe  nimmt,  um  seine  Idealwelt  in  Worte 
zu  fassen.  Offen  gestanden,  es  steht  ihm  nicht  zum  besten,  die  Rolle 
des  schmachtenden,  von  Amor  zu  Tod  getroffenen  Liebhabers  zu  spielen. 
Nirgends  erscheint  der  Dichter  grösser  als  in  den  seltenen  Fällen ,  wo 
er  diese  künstliche  Einkleidung  seiner  Selbstgespräche  verschmäht  und 
abstreift.  Vollere  und  stolzere  Töne  findet  er,  wenn  er,  ohne  diese 
angenommene  Maske,  die  Schönheit  geradezu  als  den  Quell  seiner 
künstlerischen  Thätigkeit  feiert.  So  in  Madrigal  7:  als  sichere  Leuchte 
für  seinen  Beruf  ist  ihm  bei  seiner  Geburt  die  Schönheit  gegeben 
worden;  sie  allein  trägt  das  Auge  zu  jener  Höhe  der  Gedanken,  die 
er  mit  dem  Pinsel  oder  mit  dem  Meisel  zu  erreichen  strebt.  Wenn  für 
die  Kunst,  heisst  es  in  Son.  18, 

Wenn  für  die  Kunst,  die  aus  dem  Himmel  stammt 

Und  die  Natur  besiegt  durch  Meisterhand 

Mir  Aug  und  Ohr  bei  der  Geburt  gegeben, 

Wenn  das  ich  sah,  was  mich  mit  Kecht  entflammt, 
So  trägt  die  Schuld  von  solchem  Seelenbrand 
Der  der  mich  schuf,  um  in  der  Glut  zu  leben. 

(Ueber«.  von  S.  Haseaclever.) 


'272  Wilhelm  Lang 

Und  in  dem  schönen  Sonett  an  Vasari  vom  Jahre  1554  (Son.  65)  spricht 
er  geradezu  das  letzte  Wort  seiner  Liebespoesie  aus:  Die  Kunst  ist 
der  wahre  Herrscher  und  Abgott  seiner  Seele  gewesen. 

Dieses  Sonett  schrieb  der  79jährige  im  reuevollen  Rückblick  auf 
sein  Leben,  da  er  seine  Ideale  als  eine  Verirrung  und  jenen  Glauben 
an  die  Kunst  als  Götzendienst,  als  einen  hinter  ihm  liegenden  Wahn 
der  Leidenschaft  beklagte.  Bevor  er  aber  diesen  schwermüthigen  Ge- 
danken sich  ganz  zu  eigen  gab,  war  ihm  noch  ein  bisher  unbekanntes 
Glück  beschieden.  Er  sollte  eine  Frau  kennen  lernen,  durch  die  er 
zum  ersten  und  einzigen  mal  in  seinem  Leben  die  Macht  weiblicher 
Seelenschönheit  erfuhr.  Die  Freundschaft  Michelangelo's  und  der 
Vittoria  Colonna,  der  Wittwe  des  Francesco  d'Avalos,  Marchese  von 
Pescara,  ist  allbekannt,  aber  aus  der  Zahl  der  „berühmten  Liebes- 
paare-' sind  sie  endgültig  zu  streichen.  Mit  Unrecht  hat  man  Vittoria 
Colonna  zur  Muse  des  Dichters  gemacht^  mit  Unrecht  die  stürmische 
Liebesglut  seiner  Sonette  auf  dieses  Verhältnis  bezogen.  Er  lernte  die 
vielgepriesene  Frau  um  das  Jahr  1538  kennen,  als  er  63  Jahre  alt,  sie 
48  Jahre  alt  war.  Seit  dem  Tode  ihres  Gatten,  des  berühmten  kaiser- 
lichen Feldherrn  (1525.)  lebte  die  kinderlose  Wittwe  ganz  dem  An- 
denken an  den  Frühverlorenen  und  den  Tröstungen  der  Religion,  Ihre 
Gedichte  sind  ausschliesslich  mit  diesem  doppelten  Inhalt  erfüllt.  Sie 
brachte  ihr  Leben  theils  auf  Reisen,  theils  in  klösterlicher  Zurück- 
gezogenheit in  Orvieto  und  Viterbo  zu.  Von  Viterbo  aus  kam  sie  zu- 
weilen nach  Rom,  „aus  keinem  anderen  Grunde,  als  um  Michelangelo 
zu  sehen".  Sie  starb  in  Rom,  wo  sie  zuletzt  gleichfalls  in  einem  Kloster 
lebte,  im  Jahre  1547;  das  Spätglück  des  Künstlers  dauerte  also  kaum 
ein  Jahrzehnt. 

Die  Freundschaft  mit  einer  der  erlauchtesten  Frauen  des  damaligen 
Italiens  bildet  eine  höchst  anziehende  Episode  im  Leben  des  grossen 
Künstlers,  der  nach  Allem  was  seine  Biographen  erzählen,  ein  freud- 
loses, einsames,  wahrhaft  ärmliches  und  sonst  nirgends  durch  Frauen- 
huld erhelltes  Leben  führte.  Er  bewahrte  von  ihr  einen  Band  ge- 
schriebener Gedichte,  die  sie  ihm  geschenkt,  und  ebenso  eine  Anzahl 
Briefe,  die  er  aus  Orvieto  und  Viterbo  von  ihr  empfangen»  hatte.  Die 
wenigen  Briefe,  die  von  ihrer  Korrespondenz  erhalten  sind,  gehören 
dem  Jahre  1545  an_,  als  Michelangelo  70  Jahre  alt  war.  Er  schreibt 
von  Sonetten,  die  sie  ihm  zugeschickt  hatte  und  die  er  seinerseits  mit 
einem  Sonett  erwidert;  Brief  wie  Sonett  drücken  den  tiefen  geistigen 
Abstand  zwischen  beiden,  seine  Unterwerfung  unter  die  Ueberlegenheit 
ihrer  Seele  aus:   eine  Himmelsgabe  ist  ihm,   was   er  ihrer  Gnade  ver- 


üeber  die  Gedichte  Michelangelo's  273 

dankt  und  sein  Haus  dünkt  ihm  ein  Paradies  zu  sein^  seitdem  es  ihre 
Gabe  einschliesst.  Ein  zweiter  Brief  Michelangelo's  bezieht  sich  auf 
eine  Zeichnung  des  Gekreuzigten,  die  er  der  Freundin  versprochen  hat, 
und  Zeichnungen  desselben  Gegenstandes  bilden  auch  den  Inhalt  der 
wenigen  Briefe,  die  noch  von  der  Hand  Vittoria's  vorhanden  sind.  Sie 
schreibt  mit  einer  gewissen  Förmlichkeit,  aber  so  dass  durch  die  um- 
ständlichen und  gewählten  Satzbildungen  ein  Gefühl  der  Herzlichkeit 
durchscheint,  stets  im  Tone  höchster  Bewunderung  vor  Michelangelo's 
Kunst,  und  nie  ohne  Worte  frommer  Salbung  einfliessen  zu  lassen. 
„Ich  hatte  den  grössten  Glauben  an  Gott,  dass  er  Euch  übernatürliche 
Gnade  für  die  Ausführung  dieses  Christus  verleihen  werde.  Aber  als 
ich  Eure  Zeichnung  prüfte,  fand  ich  sie  so  wundervoll,  dass  sie  alle 
meine  Erwartungen  übertraf."  Aus  ihren  eigenen  Briefen  erkennt  man 
die  Gewalt,  die  sie  über  ihn  ausübte.  Einmal  stossen  wir  doch  auf  eine 
Spur,  dass  auch  in  diesem  V^erhältnis  seine  leidenschaftliche  Natur  sich 
nicht  ganz  verläugnete.  Sie  findet  es  für  nötig,  sein  Andrängen  sanft 
abzuwehren  und  bittet  ihn  mit  zierlich  gesetzten,  gutgelaunten  Worten,  die 
Korrespondenz  nicht  fortzusetzen,  da  sie  sonst  ihren  Obliegenheiten  bei 
den  frommen  Schwestern  in  Viterbo,  er  seinen  Obliegenheiten  bei  der 
Arbeit  in  der  paulinischen  Kapelle  untreu  werden  möchte.  „So  könnten 
wir  Gefahr  laufen,  ich  den  Bräuten,  Ihr  dem  Statthalter  Christi  gegen- 
über unsere  Pflicht  zu  versäumen.''  Sie  schreibt  dann  weiter  von  seiner 
mit  christlichem  Knoten  fest  an  sie  geknüpften  Anhänglichkeit  und 
betet  zum  Herrn,  dass  sie  bei  ihrer  Rückkehr  nach  Rom  den  Freund 
mit  einem  erneuten  und  gläubigen  Herzen  wiederfinden  möge. 

Ein  glücklicher  Zufall  hat  gewollt,  dass,  wie  der  Dialog  des  Gianotti 
ein  Bild  des  Verkehrs  Michelangelo's  mit  seinen  jüngeren  Freunden 
aufbewahrt  hat,  in  einer  anderen  dialogischen  Schrift  auch  von  seinem 
Umgang  mit  Vittoria  Colonna  eine  anziehende  Schilderung  erhalten  ist, 
durch  die  das  spärliche  Briefmaterial  eine  willkommene  Ergänzung  er- 
hält. Es  ist  die  Schrift  eines  holländischen  Malers,  der  vom  König 
von  Portugal  nach  Rom  gesandt  wurde  und  hier  eine  Reihe  der  vor- 
nehmsten Geister  kennen  lernte,  darunter  auch  Michelangelo  und  Vittoria 
Colonna.  Meister  Franz  erzählt  in  dieser  Schrift  von  einer  Zusammen- 
kunft, die  Vittoria  Colonna  und  ihre  Freunde  in  der  Kapelle  von 
San  Silvestro  hatten,  um  die  Predigt  eines  Klosterbruders  über  die  pau- 
linischen  Briefe  anzuhören.  Daran  schliesst  sich  eine  geistreiche  Unter- 
haltung der  Versammelten  über  künstlerische  Dinge,  wobei  besonders 
interessant  ist  die  Art,  wie  Vittoria  Colonna  mit  Sicherheit  die  Ge- 
spräche lenkt,  wie  sie  ihren  Freund  Michelangelo  zu   behandeln  weiss, 

Romanische  Poischungen  VIII.  ]^g 


274  Wilhelm  Lang 

wie  sie  ihn  zuni  Reden  bringt,  sowohl  über  Kunstfragen,  als  über  seine 
eigene  Persönlichkeif;  sie  bringt  ihn  soweit,  dass  er  ein  Bekenntnis 
über  sich  selbst,  über  seine  Künstlerlaunen  und  über  die  Gründe  seiner 
einsamen  Lebensweise  ablegt.  Wie  sehr  sie  selbst  ihn  zu  schätzen 
wusste,  geht  aus  ihrem  Worte  hervor:  „Eure  Freunde  stellen  Euren 
Charakter  höher  als  Eure  Werke,  und  die  Euch  nicht  persönlich  kennen 
gelernt  haben,  schätzen  nur  das  weniger  Verdienstliche  an  Euch,  näm- 
lich Eure  Werke.  Bewunderungswürdig  erscheint  mir  die  Art  und 
Weise,  wie  Ihr  Euch  der  Welt  zu  entziehen  versteht,  unsere  unnützen 
Gespräche  meidet  und  den  Anträgen  aller  Fürsten  aus  dem  Wege  geht." 
Eine  Aeusserung,  die  ohne  Zweifel  auf  treuer  Erinnerung-  des  holländischen 
Künstlers  beruht,  ebensowie  das  Wort  Michelangelo's:  ,,Ich  sage,  ein 
Künstler,  der  statt  den  Anforderungen  seines  Berufs  zu  genügen,  viel- 
mehr der  Menge  gefallen  will ,  der  in  seiner  Persönlichkeit  nichts 
Eigenes  und  Absonderliches  hat,  oder  was  man  so  nennt,  der  wird 
niemals  ein  ausserordentlicher  Mann  sein."  Auch  die  künstlerischen 
Grundsätze,  zu  denen  er  sich  bekennt,  sind  bezeichnend.  Die  Ge- 
spräche ,  wie  sie  der  Meister  Franz  aufgezeichnet  hat ,  fallen  in  die 
erste  Zeit  der  Bekanntschaft  Michelangelo's  mit  Vittoria  Colonna.  Der 
einseitig  religiösen  Auffassung  der  Freundin  steht  Michelangelo  noch 
mit  der  Behauptung  seines  rein  künstlerischen  Standpunktes  gegenüber. 
Vittoria  Colonna  hatte  bemerkt,  dass  die  niederländische  Malerei  höher 
stehe  als  die  italienische,  weil  sie  frömmer  sei.  Michelangelo  bestreitet 
dies.  Die  Kunst  ist  ihm  Selbstzweck,  die  nicht  ausser  ihr  liegende  Ab- 
sichten verfolgen  darf.  Innerhalb  ihrer  eigenen  Grenzen  muss  sie  nach 
der  höchsten  Vollkommenheit  streben,  und  in  je  höherem  Grade  ihr 
dies  gelingt,  um  so  mehr  hat  sie  an  sich  selbst  einen  göttlichen  Cha- 
rakter. 

Diesen  Standpunkt  hat  Michelangelo  nicht  bis  ans  Ende  mit  der 
gleichen  Zuversicht  behauptet.  Unter  dem  Einfluss  der  seltenen  Frau 
hat  auch  sein  Denken  und  Empfinden  immer  mehr  eine  religiöse  Färbung 
angenommen.  Die  Zeugnisse  dafür  besitzen  wir,  wie  in  jenen  Briefen, 
in  denen  sie  ihn  zum  Ewigen  zieht,  so  auch  in  den  Gedichten,  die  er 
an  sie  gerichtet  hat.  In  ihrer  Gedichtsammlung  findet  sich  kein  ein- 
ziges, das  an  Michelangelo  gerichtet  wäre.  Und  die  „vielen  und  vielen" 
Sonette,  die  er  ihr  gewidmet  haben  soll,  suchen  wir  gleichfalls  ver- 
gebens. Aber  einige  wenige  sind  von  jeher  als  an  sie  gerichtet  be- 
zeichnet worden,  und  einige  andere  hat  er  auf  ihren  Tod  verfasst. 
Diese  Gedichte  enthalten  zum  Theil  dieselben  Gedanken,  denen  wir 
auch    sonst     begegneten.      Was    ihm    in    der     Freundin    übermächtig 


Ueber  die  Gedichte  Michelangelo's  275 

entgegentrat,  wirkte  auf  ihn  nicht  anders  als  die  übermenschliche 
Schönheit,  die  ihn  so  oft  in  die  Seele  getroffen  hatte.  Er  braucht 
dieselben,  ihm  geläufigen  Gleichnisse.  Aber  doch  tritt  in  den  meisten 
das  ethische  Moment  der  Liebe,  das  übrigens  auch  in  den  Freundes- 
gedichten nicht  fehlt,  stärker  hervor.  Er  spricht  von  seiner  wilden 
Gluth,  die  von  der  Freundin  gezügelt  und  gesänftigt  wird.  Zwischen 
Sünde  und  Tugend  schwankend,  vergleicht  er  sich  dem  leeren  Blatte, 
das  er  ihr  reicht,  damit  sie  darauf  schreibe,  ob  der  reuige  Sünder  im 
Himmel  angenehmer  sei  oder  der  stolze  Gerechte.  Ein  andersmal  ver- 
gleicht er  sich  dem  rohen  Modell,  das,  wie  das  Thonbild  erst  im  harten 
Stein  durch  des  Künstlers  Hauimerschläge  Leben  gewinnt,  durch  sie 
erst  zum  wahren  Leben  erweckt,  durch  die  Hammerschläge  ihres  Geistes 
erst  vollkommen  gemacht  werde.  Und  an  dasselbe  Bild  anklingend 
ruft  er  der  Freundin  nach  ihrem  Tode  nach:  „Du  stiegst  zum  Himmel 
auf,  weil  ja  der  Hammer  aus  grösserer  Höhe  auch  mit  grösserer  Stärke 
den  Ambos  trifft;  ein  rohes  Stückwerk  würd'  ich  immer  bleiben,  wenn 
nicht  des  Himmels  Schmiede  mich  vollenden  würde."  Das  Alles  klingt 
immerhin,  wie  es  seine  Art  ist,  gesucht  und  gekünstelt.  In  einem 
Briefe ,  den  er  nicht  lange  nach  dem  Tode  der  Marchesa  an  einen 
Florentiner  Freund  richtete,  schrieb  er  die  einfachen  Worte,  die  aber 
doch  mehr  sagen,  als  die  poetischen  Bilder:  „Sie  ist  mir  herzlich  gut 
gewesen  und  ich  nicht  minder  ihr.  Der  Tod  hat  mir  einen  grossen 
Freund  geraubt."  Die  Wahl  dieses  Ausdrucks,  grande  amico,  ist  be- 
zeichnend für  den  Trauernden ,  der  das  Ideal  zeitlebens  vor  Allem  in 
männlicher  Schönheit  und  Anmuth  gesehen  hatte.  Scheffler  und  Symonds 
beziehen  auf  Vittoria  Colonna  auch  das  57.  Madrigal,  das  mit  dem 
Satze  beginnt:  „Ein  Mann  in  einem  W^eibe,  ja  ein  Gott  spricht  aus 
ihrem  Munde,"  Michelangelo  weiss  für  die  Freundin,  die  einzige  weib- 
liche Seele,  die  ihn  wirklich  gefesselt  hat,  kein  höheres  Prädikat,  als: 
ein  Mann  in  einem  Weibe. 

So  spärlich  die  urkundlichen  Zeugnisse  für  den  Verkehr  beider 
sind,  so  reichen  sie  doch  hin,  über  den  Charakter  desselben  keinen 
Zweifel  zu  lassen.  Vor  allem  ist  die  Ueberlegenheit  der  vornehmen 
Dame  ersichtlich,  die  mit  gesellschaftlichem  Takt  ihre  Umgebung  be- 
herrscht. Zu  dem  ersten  Künstler  des  Zeitalters  fühlte  sie  sich  wohl 
zuerst  durch  ihren  Sinn  für  die  Kunst  hingezogen.  Sie  erkennt  aber 
bald,  dass  er  mehr  ist  als  ein  grosser  Künstler,  durch  die  Härten 
und  Mislaunen  seines  Wesens  blickt  sie  in  die  Tiefe  einer  ungewöhn- 
lichen Persönlichkeit,  und  je  mehr  sie  diese  in  ihren  Eigenheiten  und 
Seltsamkeiten  anerkennt,  reizt  es  sie  zugleich,  ihn  in  ihren  Ideenkreis 

18* 


')■^^^\  Wilhelm  Lang 

herüberzuziehen:  ein  Zug,  dem  er  um  so  williger  folgt,  als  er  in  ihr 
eine  Macht  empfindet,  die  ihm  eine  ganz  neue  Offenbarung  ist.  Im 
.Schönen  der  menschlichen  Gestalt  und  ihrer  unerschöpflich  reichen  Be- 
wegung hatte  er  bisher  begeistert  den  Abglanz  der  göttlichen  Schön- 
heit verehrt,  jetzt  war  es  die  Schönheit  einer  weiblichen  Seele,  die  mit 
gleicher  Gewalt,  und  doch  ganz  anders  wirkend  ihm  Botschaft  aus  der 
jenseitigen  Welt  brachte.  Der  Alternde  war  zum  erstenmal  von  der 
Ueberlegenheit  eines  Weibes  ergriffen.  Er  fühlte,  dass  sie  eine  Um- 
wandlung in  ihm  bewirkte  und,  was  in  seiner  Natur  gelegen  war,  durch 
eine  Art  Wiedergeburt  erst  zur  Vollendung  brachte.  Ein  himmlisches 
Geschenk  empfing  er  durch  ihre  Huld,  gegen  das  Geist,  Wissen  und 
Kunst  nichts  sind.  (Son.  13.)  Er,  der  gepriesene  Künstler,  erkennt, 
dass  sie  die  wahre  Bildnerin  ist,  die  ihn,  der  bisher  blos  ein  rohei> 
Modell  gewesen  ist,  zum  Kunstwerke  umschuf  (Son.  14.) 

Es  ist  darin  nicht  der  einzige  Grund  seiner  späteren  Wendung  zu 
christlicher  Frömmigkeit  zu  suchen.  Ein  ethischer  Kern  lag  in  seinem 
Wesen  tief  begründet.  Mit  Begeisterung  hatte  er  in  jungen  Jahren  der 
Predigt  Savonarola's  gelauscht  und  neben  Dante  gehörte  die  heilige 
Schrift  zu  seinen  Liebjingsbüchern.  Man  darf  sich  nicht  vorstellen, 
dass  die  fromme  Marchesa  ein  Bekehrungswerk  an  ihm  gethan  habe. 
Aber  wenn  durch  Alter,  Krankheit  und  die  Erfahrungen  seines  Lebens 
eine  düstere  Weltauffassung  in  ihm  überhand  nimmt,  die  religiösen 
Regungen  der  Jugend  wieder  lebendig  werden,  so  ist  doch  kein  Zweifel, 
dass  die  Neigung,  die  ihn  mit  der  frommen  Wittwe  verband,  ihn  in 
dieser  Richtung  bestärkte.  Man  weiss,  dass  Vittoria  Colonna  den  aus- 
gezeichneten Italienern  nahe  stand,  die  ohne  vom  Boden  der  römischen 
Kirche  sich  zu  entfernen,  doch  einen  Hauch  von  der  deutschen  Glaubens- 
erneuerung verspürten  und  für  eine  Reform  jenseits  der  Alpen  zu 
wirken  suchten;  Versuche  die  dann  in  der  einbrechenden  Reaktion  er- 
stickten, zum  Theil  mit  Gewalt  ausgelöscht  wurden.  Auch  die  Recht- 
gläubigkeit Vittoria'ö  ist  vom  Verdacht  der  Inquisition  nicht  verschont 
worden,  obwohl  sie  sich  mit  strengem  Tadel  von  Fra  Bernardino  Ochino 
abwandte ,  als  dieser  sich  zu  den  Lutherischen  Sätzen  bekannte.  Wir 
haben  kein  Zeugniss,  dass  Michelangelo  sich  in  die  religiösen  Contro- 
versen  des  Tages  eingelassen  hätte.  Er  blieb  ein  getreuer  Sohn  seiner 
Kirche.  Als  er  im  Jahre  1548  den  Tod  seines  Bruders  Giovan  Simone 
erfuhr,  lag  ihm  viel  daran  zu  wissen,  ob  derselbe  gebeichtet  habe  und 
getröstet  mit  den  Sakramenten  der  Kirche  gestorben  sei.  „Wenn  er  so 
gethan  hat  und  ich  davon  unterrichtet  werde,  wird  mein  Schmerz  sich 
lindern."     Dasselbe  wiederholt  sich  beim  Tode  des  Bruders  Gismondo 


üeber  die  G(;dichte  Michelangelo's  277 

im  Jahre  1555.  „Wir  müssen  uns  trösten,  und  insofern  er  mit  gesunden 
Sinnen  und  mit  allen  Sakramenten  der  Kirciie  gestorben  ist,  lasset  uns 
Gott  preisen/'  Aber  die  Frömmigkeit,  wie  sie  sieh  in  Michelangelo's 
Gedichten  der  letzten  Zeit  ausdrückt,  empfängt  nun  doch  ihre  Färbung 
von  den  reformatorischen  Gedanken,  die  schüchtern  auch  in  Italien 
Einlass  begehrten.  Sie  hat  nichts  von  Askese,  nichts  von  äusserlicher 
Superstition.  E^s  ist  der  Gekreuzigte,  dem  er  sich  zuwendet,  von  dessen 
Gnade  er,  ohne  eigenes  Verdienst,  die  Rettung  seiner  Seele  erhoffte. 
Seine  Frömmigkeit  bestand  darin,  dass  er  ein  unmittelbares  Verhältnis 
zum  Erlöser  suchte. 

Was  er  als  Künstler  in  seinen  Greisenjahren  schuf,  zeigt  ihn  ganz 
von  dem  gleichen  Gedankenkreis  erfüllt.  Man  hat  eine  Menge  Zeich- 
nungen des  Gekreuzigten  von  ihm,  die  wohl  zu  Vorstudien  für  ein 
grosses  Gemälde  der  Kreuzigung  bestimmt  waren,  ebenso  edel  und 
gross  in  der  Auffassung,  als  fein  in  der  Formgebung.  Einige  von  diesen 
Zeichnungen  hat  er,  wie  Condivi  und  auch  die  erhaltenen  Briefe  be- 
zeugen, für  Vittoria  Colonna  gemacht,  aber  lauge  nach  ihrem  Tode 
muss  er  dieselben  fortgesetzt  haben.  Aus  den  fünfziger  Jahren  ist 
auch  die  unvollendete  Kreuzabnahme,  die  jetzt  hinter  dem  Hochaltar 
des  Florentiner  Domes  steht,  sein  ergreifendstes  und  pathetischstes 
Werk,  wie  man  gesagt  hat,  das  er,  nach  einer  Ueberlieferung,  zu 
seinem  eigenen  Grabmal  bestimmt  hatte.  Und  den  Bau  der  Kuppel 
von  Sankt  Peter,  des  genialen  Werkes,  womit  er  seine  Künstlerlaufbahn 
abschloss,  hat  er  immer  als  eine  religiöse  Verpflichtung  betrachtet,  von 
der  er  sich  nicht  ohne  schwere  Verschuldung  losmachen  könne.  Das 
ist  es,  was  er  den  Aufforderungen  Vasari's  und  des  Herzogs  von  Florenz, 
die  ihn  nach  der  Vaterstadt  zurückriefen,  stets  entgegenhielt:  „Mein 
Weggang  von  Rom  wäre  der  Ruin  des  Gebäudes,  für  mich  eine  grosse 
Schande  durch  die  ganze  Christenheit  und  für  meine  Seele  eine  schwere 
Sünde." 

{  Die  Gedichte  des  Greisenalters,  aus  denselben  Stimmungen  hervor- 

i      gegangen,    sind    wohl  die    vollendetsten,    die  Michelangelo    hinterlassen 
hat.     Hier  ist  ächte  Empfindung,  unverkünstelt,    weniger  als  sonst  hat 
er  hier  mit  der  Sprache  zu  ringen.    Aber  sie  bezeugen  auch,  dass  dem 
I      Siege  der  religiösen   Wendung   noch   ein  schwerer   innerer  Kampf  vor- 
i      hergeht.     Es   ist    eine  Zeit   in    seinem  Leben ,    da  das    antike  Freund- 
schaftsideal und  der  Einfluss  der  Marchesa  von  Pescara,  der  hellenische 
!      Schönheitskultus   und    die  Gedanken    an  den  Tod  zugleich   seine  Seele 
I      bestürmen  und  sich  den  Platz  darin  streitig  machen.     Den  Höhepunkt 
der  Freundschaft  mit  Vittoria  Colonna  müssen  wir  uns  um  das  Jahr  1545 


278  Wilhelm  Lang 

und  die  vorangehenden  Jahre  denken.  Derselben  Zeit  aber  gehören 
der  Briefwechsel  mit  dem  Freund  Luigi  del  ßiccio  und  die  Grab- 
schriften für  den  schönen  Jüngling  Cecchino  Bracci  an,  in  denen  das 
alte  Thema  des  platonischen  Eros  durch  immer  neue  Spiele  des  Witzes 
und  Hyperbeln  variirt  wird ,  doch  bereits  untermischt  mit  christlichen 
Anklängen.  Und  derselben  Zeit  gehört  das  Gespräch  des  Gianotti  an, 
worin  Michelangelo  selbst  den  leidenschaftlichen  Zustand  schildert,  in 
den  ihn  der  Anblick  und  der  Umgang  mit  schönen  Jünglingen  versetzt, 
in  dem  aber  auch  bereits  der  Gedanke  an  den  Tod  als  das  Gegen- 
mittel erscheint,  das  von  der  Liebesleidenschaft  befreit.  Den  Freunden, 
die  ihn  damals  zu  den  Zerstreuungen  eines  heiteren  Mahles  lockten, 
entgegnete  er:  „An  den  Tod  muss  man  denken.  Dieser  Gedanke  allein 
ist  es,  der  uns  Selbsterkenntnis  und  wahre  Freude  lehrt,  der  uns  die 
innere  Einheit  gibt,  der  uns  nicht  zur  Beute  werden  lässt  Verwandten 
und  Freunden,  noch  dem  Ehrgeiz,  der  Habsucht  und  anderen  Fehlern 
und  Lastern ,  die  den  Menschen  sich  selbst  entfremden  und  ihn  nicht 
zu  sich  selbst  kommen  lassen.  Und  dieser  Gedanke  des  Todes  hat 
eine  wunderbare  Wirkung.  Denn  wenn  der  Tod  die  Eigenschaft  hat, 
alle  Dinge  zu  zerstören,  so  hält  er  umgekehrt  diejenigen  aufrecht,  die 
an  ihn  denken  und  beschützt  sie  vor  allen  Leidenschaften.  So  auch 
gegen  die  Liebe  haben  wir  keinen  besseren  Schutz  als  die  Todes- 
gedanken." 

Doch  nur  mit  Schmerzen  trennt  er  sich  von  dem  Ideale,  das  ihm 
einst  die  Brust  geschwellt  hat.  Noch  hat  er  Stimmungen,  da  er  die 
Macht  Amors  widerstandslos  auf  sich  wirken  lässt,  da  er  sich  durch  die 
Liebe  verjüngt  fühlt,  und  ausdrücklich  sagt  er  sich,  dass  die  Liebe 
zum  Schönen  ja  auch  dem  Alter  keine  Sünde  sei;  wozu  erschuf  denn 
Gott  die  Welt,  wenn  er  die  Freude  an  ihr  verdammen  wollte? 

Von  falscher  Scham  gezwungen 
Höhnt  der  sich  selbst  und  lügt,  der  Schmach  es  findet, 
Wenn  göttlich  Schönes  noch  den  Greis  entzündet. 

Aber  bald  wenden  sich  die  Gedanken.  Die  Nähe  des  Todes  beginnt 
den  Liebesgott  zu  verscheuchen.  Jetzt  ergreift  den  Dichter  Reue,  dass 
er  Herz  und  Geist  dem  Dienst  des  Schönen  hingegeben,  er  flucht  der 
Liebe,  dass  sie  noch  den  letzen  Tag  zum  Tag  der  Schande  machen 
wolle.  Hassen  will  er  die  Welt  mit  ihren  Reizen ;  was  er  einst  geliebt, 
schilt  er  trügerisches  Hoflfen,  eitles  Verlangen.  Er  zittert,  dass  er  sein 
Heil  so  lange  verschoben  hat: 

Zu  spät  erkenn'  ich  nun  mit  bittrem  Leiden; 
Das  schlimmste  üebel  ist  die  Zeit  vergeuden. 


Ueber  die  Gedichte  Michelangelo's  279 

Noch  kostet  es  einen  schweren  Kampf,  um  den  unmilden  Sinn  des 
Greises  zu  beugen.  Auch  aus  vertrocknetem  Stamm  versucht  Amor, 
neue  Blüthen  zu  locken.  Zwischen  Liebe  und  Tod  getheilt,  sucht  der 
Dichter  das  Bessere  und  wählt  das  Schlimmere,  denn  die  Gewohnheit 
ist  stärker  als  die  guten  Vorsätze.  Die  Natur  lehnt  sich  immer  wieder 
auf,  ermattet  sinkt  der  Wille  zurück,  bis  ihm  zuletzt  die  ewige  Gnade 
glücklich  zum  vSiege  verhilft.  Jetzt  sind  die  Wogen  beruhigt,  das  müde 
Lebensschiff  ist  am  Hafen  angelangt.  Ergreifende  Sehnsucht  nach  dem 
ewigen  Heil,  Anrufung  der  göttlichen  Gnade,  Vertrauen  auf  das  Blut 
des  Gekieuzigten  —  das  sind  die  letzten  verhallenden  Klänge  der  einst 
so  ganz  anders  gestimmten  Leyer.  Der  stolze  Platoniker  endet,  wie 
Condivi  sagt,  als  „ottimo  Christiane". 

W^ie  in  den  Werken,  die  ihn  als  Künster/unsterblich  gemacht  haben^ 
ist  Michelangelo  auch  in  seinen  Gedichten  ganz  er  selber,  mit  keinem 
vergleichbar,  er  will  mit  eigenem  Masse  gemessen  werden.  Jeder 
Genius  trägt  sein  Gesetz  in  sich  selbst.  Aber  das  Schicksal  des  Genius 
ist  es,  von  der  Mitwelt  unverstanden  zu  sein.  Michelangelo  besass 
Eigenheiten  des  Temperaments,  die  zu  reden  gaben  und  im  Munde  der 
Leute  noch  übertrieben  wurden.  Sein  Erfülltsein  von  enthusiastischer 
Liebe  zu  männlicher  Schönheit,  die  scheinbare  Geistesabwesenheit, 
wenn  er  in  mystische  Grübeleien  versank,  seine  Bedürfnislosigkeit  bei 
einem  Ruhm,  der  die  Welt  erfüllte,  sein  Hang  zur  Einsamkeit,  seine 
Unverträglichkeit,  die  Neigung  zu  Argwohn  und  die  Ausbrüche  plötz- 
licher Leidenschaft,  endlich  die  Zerknirschung,  die  noch  genug  von  der 
Gewaltsamkeit  seines  Naturella  zeigt,  das  sind  Züge,  die  ihn  zu  allen 
Zeiten  zu  einer  ungewöhnlichen  Persönlichkeit  gemacht  hätten.  Er 
selbst  war  sich,  wie  wir  uns  aus  den  Gesprächen  in  San  Silvestro 
erinnern,  bewusst,  dass  er  als  absonderlicher  excentrischer  Mensch 
gelte.  Er  rechtfertigte  sich  damit,  dass  er  ein  Künstler  sei,  und  dass 
er  ganz  dem  Studium  ergeben,  ganz  von  den  Aufgaben  seines  Berufes 
erfüllt,  nicht  im  Stande  sei,  den  nichtigen  Zeitvertreib  anderer  Menschen 
zu  theilen.  Seine  Freunde  und  Biographen,  die  jene  Züge  nicht  in 
Abrede  stellen,  wissen  noch  Anderes  zu  seiner  Entlastung:  sie  stellen 
freundliche  Züge  an  die  Seite,  aus  denen  die  Herzensgüte,  ja  eine  ge- 
wisse Weichheit  seiner  Natur  erhellt.  Es  ist  wahr,  er  konnte  aufbrausen, 
er  war  im  Argwohn  ungerecht ,  konnte  sich  um  eingebildeter  Dinge 
willen  mit  den  Seinigen,  mit  Vater  und  Neffen,  ja  mit  seinen  besten 
Freunden  plötzlich  entzweien.  Allein  wenn  er  leicht  in  schlechte  Laune 
gerieth,  so  kam  ihm  leicht  auch  die  gute  wieder,  er  hat  stets  die  ab- 
gerissenen Fäden  versöhnlich    wieder  angeknüpft.     Gegen  Schüler  und 


2^0  Wilhelm  I^ang 

Gehilfen  bewies  er  sich  allezeit  hilfreich  und  geduldig,  wie  sie  denn 
ihrerseits  an  ihm  als  ihrem  „Vater''  hingen  und  unglücklich  waren, 
wenn  sie  von  seiner  mistrauischen  Laune  sich  einmal  verkannt  sahen. 
Sparsam  und  gegen  sich  selbst  fast  unverantwortlich  hart,  war  er  frei- 
gebig im  Wohlthun.  Bemerkte  man  an  ihm  eine  gewisse  Schwäche, 
den  Umgang  mit  vornehmen  Persönlichkeiten  zu  suchen,  wie  er  denn 
selbst  viel  auf  seine  vorgeblich  hochadeliche  Herkunft  hielt,  so  war  er 
andrerseits  gerade  gegen  Geringe  von  unwandelbarer  Güte;  selbst  gegen 
seine  Mägde,  die  ihm  Aerger  genug  schufen  und  die  er  beständig 
wechseln  musste.  In  seinem  Tagebuche  notirte  er  am  1.  Januar  1554  — 
er  war  damals  achtzig  Jahre  alt  —  dass  er  ein  Mädchen ,  Vineenzia, 
Tochter  eines  Wursthändlers,  zu  sich  ins  Haus  genommen  habe,  mit 
der  Zusage,  sie  nach  vier  Jahren,  wenn  sie  sich  an  Seele  und  Leib 
wohlverhalte,  zu  verheirathen  und  ihr  ein  Heirathsgut  von  fünfzig  Scudi 
Gold  auszusetzen.  Gleichwohl  sollte  er  auch  an  ihr  keine  Freude  er- 
leben. Glücklicher  war  er  mit  seinen  männlichen  Dienern.  Mit  rühren- 
der Anhänglichkeit  hing  er  zumal  an  seinem  Urbino,  der  über  zwanzig 
Jahre  bei  ihm  war,  dessen  Tod  er  in  herzlichen  Worten  betrauerte  und 
dessen  hinterlassener  Familie  er  ein  hilfreicher  Berather  blieb.  Die 
Reinheit  seiner  Sitten  aber,  die  Condivi  und  Vasari  so  stark  betonen,  — 
der  letztere  spricht  sogar  von  santitä  dei  costumi  —  wird  auch  von 
dem  Annalisten  Scipione  Ammirati  bezeugt,  der  beim  Jahre  1564,  dem 
Todesjahre  Michelangelo's  bemerkte,  dass  dieser  neunzig  Jahre  alt  ge- 
worden sei  und  dass  in  dieser  ganzen  Zeit,  und  bei  aller  Freiheit  zur 
Sünde,  Niemand  mit  Recht  und  Grund  ihm  irgend  einen  Makel  hätte 
anhaften,  irgend  eine  Sittenlosigkeit  hätte  vorwerfen  können. 

Aber  was  der  Menge,  die  ihn  nicht  näher  kannte,  stärker  ins  Auge 
fiel,  waren  doch  die  excentrischen  Seiten  seines  Wesens,  jene  terribilitä, 
wie  die  Zeitgenossen  sagten.  Er  war  ein  Mensch,  mit  dem  sich  schwer 
umgehen  Hess,  kein  normaler  Mensch,  ein  Sonderling,  bei  dem  es  nicht 
„ganz  richtig"  war.  Er  selbst  spielte  mit  dem  Gedanken  seiner  Narr- 
heit. „Ihr  sagt,  ich  sei  alt  und  närrisch;  aber  ich  antworte,  es  ist  kein 
sichereres  Mittel,  sich  gesund  und  frei  von  Sorgen  zu  halten,  als  wenn 
man  närrisch  ist.-  Ein  andresmal:  „Was  die  Narrheit  betrifft,  die  man 
mir  zuschreibt,  so  schadet  sie  doch  Niemanden  als  mir  selbst."  Sind 
solche  Aeusserungen  ein  Beweis,  dass  er  wirklich  gestörten  Geistes  ge- 
wesen sei?  Man  wird  in  Wahrheit  nichts  in  seinem  Wesen  finden,  was 
nicht  aus  den  Eigenheiten  einer  ursprünglichen,  temperamentvollen 
Künstlernatur  sich  erklären  Hesse.  Mit  Recht  weist  desshalb  Symonds 
die  Uebertreibungen  der  neueren  psychologischen  Schule,  eines  Paria- 


Ueber  die  Gedichte  Micheiangelo's  28i 

greco  und  Lombroso  zurück,  die,  auf  die  Verwandtschaft  des  Genies 
mit  dem  Wahnsinn  gestützt,  auch  Micheiangelo's  Sonderbarkeiten  zu 
Störungen  des  Nervensystems,  zu  Krankheitserscheinungen  stempeln. 
Weder  seine  Kälte  gegen  das  weibliche  Geschlecht,  noch  seine  hoch- 
gradige Reizbarkeit,  noch  die  scheinbaren  Widersprüche  seines  Charak- 
ters rechtfertigen  eine  solche  Diagnose.  Niemals  bat  sein  Trübsinn  die 
Form  von  Weiber-  oder  Menschenhass  angenommen.  Sein  Leben  war 
eine  Kette  von  leiblichen  und  geistigen  Anstrengungen,  von  Erfolgen  und 
von  schmerzlichen  Enttäuschungen ;  zu  diesen  natürlichen  Störungen  des 
Gleichgewichts  gesellte  sich  in  den  späteren  Jahren  die  Gebrechlichkeit 
des  Leibes  und  quälende  Kränkelt.  Wenn  er  zuletzt,  das  Bild  des 
Todes  vor  Augen,  sich  qualvoller  Reue  hingab,  dem  Gekreuzigten  sich 
anbefahl  und  selbst  seine  Kunst  als  eitlen  Irrthum  und  die  Ursache 
seiner  Leiden  anklagte,  so  sind  das  Gedanken,  die  in  den  Jahren,  die 
er  erreichte,  bei  einem  schon  frühzeitig  geweckten  religiösen  Gemüth 
nichts  Auffälliges  haben.  Und  die  Frömmigkeit,  zu  der  er  sich  in 
seinen  letzten  Jahren  bekannte,  hat  nichts  Asketisches  oder  Weltfeind- 
liches. Sie  hielt  ihn  nicht  ab,  das  lebhafteste  Interesse  an  seiner 
Familie  zu  nehmen,  sein  Besitzthum  zu  mehren  und  sich  der  an- 
gestrengtesten Arbeit  bis  zuletzt  zu  unterziehen.  Diese  bis  ans  Ende 
fortgesetzte  Thätigkeit,  die  Ausdauer  seiner  Konstitution  bis  in  sein 
neunundachtzigstes  Lebensjahr,  die  Massigkeit,  die  ihm  zur  anderen 
Natur  geworden  war,  sind  ebensoviele  Beweise  seiner  Gesundheit. 
Lombroso  selbst  hat  in  einer  früheren  Schrift  (Genio  e  follia,  1864) 
Michelangelo  ausdrücklich  unter  den  Männern  von  Genie  aufgeführt, 
bei  denen  sich  nie  eine  Spur  von  Geistesstörung  gezeigt  habe,  die 
weder  durch  das  Unglück  zerrüttet  noch  durch  die  Leidenschaften  irre 
geführt  worden  seien. 

Schliesslich  sind  die  Tiefen  einer  solchen  Persönlichkeit  nicht  zu 
ergründen,  auszumessen,  in  volle  Beleuchtung  zu  rücken.  Alles  in 
Allem  erscheint  er  in  seinen  Gedichten  und  in  seinen  Werken  als  ein 
Mann,  der  mit  einer  heissen  Leidenschaft  für  die  Schönheit,  mit  einer 
ausserordentlichen  Empfänglichkeit  für  die  Reize  der  menschlichen  Ge- 
stalt ausgestattet,  seine  ganze  Energie  von  Jugend  auf  bis  zum  Ende 
daran  setzt,  diese  Leidenschaft  in  Thaten  der  Kunst  zu  verwandeln. 
Sein  Leben  erfüllt  sich  in  der  Verwirklichung  seiner  Kunstideale.  Was 
er  vermag,  stellt  er  in  den  Dienst  der  einen  Göttin,  die  er  als  ,,idolo" 
und  „monarca"  seiner  Seele  feiert.  Ob  die  Sonette  einen  Signore  oder 
eine  Donna  anreden,  zuletzt  ist  es  die  über  den  Sternen  thronende 
Schönheit,  die   er  in  ihren   Abbildern    und  Beispielen  zu   fassen   sucht. 


•JK'J  Wilhelm  Lang 

die  deine  iSeoio  in  Flammen  setzt,  seinen  Kopf  zu  ruhelosen  Grübeleien 
zwingt,  Phantasie  und  Willen  zu  den  höchsten  Zielen  der  Kunst  be- 
feuert. Sie  ist  es,  vor  der  er  sich  selbst  demüthigt,  die  ihn  beseligt 
und  vernichtet,  die  er  vollkommen  erst  nach  dem  Tode  zu  erkennen 
hofft  und  an  der  er  zuletzt  verzweifelt.  Ihre  Wirkungen  sind  es,  wenn 
er  von  sich  sagen  konnte: 

Wenn  mehr  ich  litt  als  Alle,  fühlt'  auch  Wonne 
Ich  mehr  als  Alle  unter  dieser  Sonne. 

Stuttgart,  1893. 


Sprachliche  Untersuchung  der  Dirne  de  Penitance  (1288). 


von 
Wilhelm  Ruhrs. 


Die  folgende  Arbeit  beschäftigt  sich  mit  der  sprachlichen  Unter- 
suchung der  Dirne  de  Penitance,  die  1874  von  H.  Breymann  herausgegeben 
wurde.  Wegen  der  zahllosen  Verlesungen  ist  die  Ausgabe  nur  mit  der 
handschriftlichen  Kollation  von  Sucbier  zu  benutzen,  die  mir  durch  die 
Güte  von  Herrn  Prof.  Foerster  zugänglich  war.  ^)  Das  Gedicht,  dessen 
Text  nur  in  einer  Handschrift  des  Britischen  Museums  erhalten  ist,  hat 
dadurch  ein  so  erhebliches  sprachliches  Interesse,  dass  die  Abfassungs- 
zeit genau  fixirt  ist:  Im  Jahre  1288  dichtete  der  französische  Ritter 
Jean  de  Journy,  auf  der  Insel  Cypern,  die  Dime,  als  er  eben  von  einer 
schweren  Krankheit  genesen  war.  (Vgl.  V.  3287.)  Es  ist  sehr  wohl 
möglich,  dass  Jean  aus  dem  im  Departement  Pas-de-Calais  gelegenen 
Journy  stammt.  Wie  wir  allerdings  sehen  werden,  giebt  der  Dichter 
diesen  heimischen  Dialekt  zwar  durchaus  nicht  treu  wieder,  aber  mehr 
als  deutliche  Spuren  hat  derselbe  dennoch  bei  ihm  hinterlassen.  Im 
allgemeinen  ist  das  Bestreben  des  Dichters  nicht  zu  verkennen,  sich 
der  mehr  und  mehr  aufkommenden  französischen  Gemeinsprache  zu 
bedienen.  Wenn  er  sie  nicht  streng  und  einheitlich  durchführte,  so  ist 
dies  teilweise  darauf  zurückzuführen,  dass  er  sie  eben  noch  nicht  voll- 
kommen beherrschte  und  sich  nicht  ganz  von  den  Einflüssen  des  heimat- 
lichen Dialektes  zu  befreien  vermochte;  andrerseits  ist  nicht  zu  vergessen, 
dass  die  Koine,  selbst  noch  in  der  Entwicklung  begriffen,  weder  jene 
feste  Einheit  der  alten  Volksdialekte,  noch  die  der  modernen  Kunst- 
sprache besass.  Bei  sprachlichen  Untersuchungen  ist  bisher  oft  über- 
sehen worden,  dass  ein  Dialekt  einschneidende,  innere  Veränderungen 
erfahren  muss,  der  durch  die  Umstände  zur  Schrift-  und  Verkehrs- 
sprache für  weitere ,  ihm  fremde  Gebiete  wird.  Er  absorbirt  bei  der 
Vergrösserung  seines  Bezirkes  einen  gewissen  Bruchteil  des  fremden 
Dialektes,  den  er  verdrängt.  Dieser  Bruchteil  wird  um  so  bedeutender 
ausfallen,  je  wichtiger  und  mächtiger  die  frühere  Stellung  des  fremden 
Dialektes  selbst  war.     Ein  Blick  auf  die  bunte  Zusammensetzung  der 

^)  Vgl.  die  Anzeige  Suchiers  in   der  Jenaer  Literaturzeitung  1875,   N.  502 
u,  Foersters  im  Literarischen  Centralblatt  1876,  S.  20. 


284  Wilhelm  Rohrs 

inodenic'ii  Kulturspraehcii  zeigt  die  Wahrheit  dieser  Aufstellung  deut- 
lich genug.  Einleitungsweise  seien  diese  allgemeinen  Bemerkungen 
vorausgeschickt  zur  Erklärung  des  Nebeneinanders  so  mancher  hetero- 
gener Wortformen,  auf  die  wir  noch  häufig  genug  im  Laufe  der  Unter- 
suchung stüssen.')  Vgl.  die  interessante  Notiz  van  Hamels  in  seiner 
Ausgabe  von  Carite  und  Miserere  (Introd.  137,  Note  2). 


Silbenzählung. 
Elision  und  Hiat. 

I.  Bei   einsilbigen  Wörtern. 

A.  Die  bekannten  proklitischen  Wörter:  de,  me,  te,  le  (Pron.  u. 
Artikel),  sc  (Pron,),  und  ma,  ta,  sa^  la  (Pron.  u.  Artikel)  zeigen  immer, 
wo  es  möglich  ist,  Elision,  wenn  auch  die  Handschrift  dies  nicht  immer 
andeutet.  Das  gleiche  gilt  natürlich  von  den  pik.  Nebenformen  der 
4  letzten  Wörter:  me,  te,  se,  le.  Z.  B. :  se  ocvre  2322  (aber  gewöhnlich 
s'  444,  1120,  2086,  3097  u.  a.). 

B.  Fakultativ  ist  die  Elision  bei:  ne,  que,  se. 

1)  «.  ne=nec  zeigt  ebenso  oft  Elision  (699,  1112,  1772,  3108  u.  a.) 
wie  Hiat  (364,  819,  855,  1309,  2081  u.  a.).  Zweimal  erscheint  ni,  und 
zwar  im  Hiat, :  698,  1112. 

ß.  ne^=non  erfährt  durchweg  Elision.  348  steht  es  im  Hiat,  wo 
aber  wohl  mit  Suchier  die  Besserung  in  n'l  vorzunehmen  ist.  Sehr  oft 
druckt  Breymanu  ne7i,  wo  n'en  zu  lesen  ist:  455,  1034,  1060,  1122, 
1852  (und  auch  vor  Kons.  1840,  2208,  2302).  3150  steht  ne  aie  im 
Hiat :  aber  die  Stelle,  die  3034  schon  irrtümlich  vorausgegriften  wurde, 
ist  wohl  nach  .3034  in  n'en  oie  zu  bessern,  wozu  auch  der  Sinn  rät. 

2)  «.  qiie,  Konj.,  hat  Elision:  22,  43,  944,  1314.  Vor  il  und  on 
findet  sich  aber  sehr  oft  Hiat:  162,  196,  429,  482,  655,  676,  791,  864, 

1)  Wenn  im  Folgenden  der  Einfachheit  halber  häufig  eine  Form  als 
l)ikardisch  bezeichnet  wird,  so  soll  sie  damit  vor  allem  in  Gegensatz  zur 
franzischen  Form  gestellt  werden,  und  es  soll  damit  nicht  gesagt  werden,  dass 
diese  Form  nun  auch  ausschliesslich  auf  die  engere  Pikardie  beschränkt  sei. 
.Alan  wird  sie  in  der  Regel  auch  in  den  benachbarten  Dialekten  des  Nordens 
und  Nordostens  antreffen  können,  ohne  dass  wir  jedoch  damit  der  Dialekttheorie 
von  P.  Meyer  und  G.  Paris  beizutreten  beabsichtigen. 

Wie  wir  in  einem  Schlussabschnitt  noch  ausführen  werden,  decken  sich  die 
niundartlichen  Züge  unseres  Gedichts  am  besten  mit  dem  Dialekt  der  Urkunden 
;ius  l'ontliieu,  die  Raynaud  in  der  Bibliotheque  de  l'Ecole  des  Chartes,  tonie 
XXXVI,  193—243,  tome  XXXVII,  5—34,  sowie  317— 357  veröffentlicht  und  kurz 
anaiysirt  hat.  Hier  wird  nach  dem  Sonderabzug  Etüde  sur  le  dialecte  picard 
par  G.  Raynaud,  Paria  1876,  zitirt. 


Sprachliche  Untersuchung"  <ler  Dinie  de  Peuitance  285 

1040,  1102,  1109,  1115,  1206,  1501,  1517,  1832,  1925,  1936, 
1996,  2113,  2261,  2371,  2991;  wenn  auch  nicht  ausschliesslich,  vgl. 
769,  2676  u.  a. 

ß.  que,  Proii.,  zeigt  in  der  Funktion  des  Nominativs,  durchgehends 
Elision,  9,  66,  210,  230,  332,  479,  1246  u.  a.  Eine  Ausnahme  macht 
nur  866,  wenn  hier  nicht  qui  einzusetzen  ist  (was  Breymann  still- 
schweigend thut). 

Als  Akk.  ist  Elision  auch  das  gewöhnliche:  19,  23,  3135;  aber 
ebenso  wie  bei  der  Konj.  ist  Hiat  bei  folgendem  //  und  on  üblich  : 
286,  1036,  1274;  2360,  2506  (Neutr.). 

3.  se,  Konj.,  wird  gewöhnlich  elidirt:  86,  166.  Vor  il  findet  Hiat 
statt  in  1135,  1593,  1993,  2207  (aber  176). 

C.  je,  ce. 

1)  je  zeigt  Elision  :  5,  7.    Im  Hiat  steht  die  betonte  Form  jou. 

2)  ce  oder  che  wird  meist  elidirt  :  75,  185  u.  a. ;  nur  1174  findet 
sich  che  est  und  1481  en  che  avons  Sonst  erscheint  cho/t  im  Hiat  :  745, 
789,  1027,  1516,  2323. 

D.  si,  qui,  li. 

1)  Die  so  häufige  Partikel  si  wird  nie  elidirt :  2,  18,  710.  1574  hat 
die  Hs.  sa,  wo  aber  das  Versmass  sl  a  verlaugt. 

2)  qui  nur  mit  Hiat :  14,  34,  118  u.  a. 

3)  a.  U,  Nom.  des  Art.,  Sgl.  und  PL,  lässt  keine  Elision  zu  :  327, 
402,  494,  629  u.  a.,  so  vor  allem  die  häufige  Verbindung-  li  hom  45, 
570,  610,  673,  743  u.  a.  Eine  Ausnahme  zeigen  585  u.  1293  le  hom 
mit  Elision,  bei  welchem  Wort  sich  also  zuerst  der  Einfluss  des  Acc. 
geltend  machte.  (Vgl.  das  abgeschwächte  Vom  2417,  und  Von  1889.) 
Ahnlich  erklärt  sich  Vuns  a  Vautre  1888,  wo  der  zweite  Acc.  V  den 
ersten  Nom.  li  analogisch  beeinflusst  hat;  daneben  steht  freilich  noch 
li  uns  de  Vautre  1683,  1859.     Weitere  Ausnahme:  Vairs  344. 

ß.  li,  Dat.  des  Pron.,  findet  sich  immer  im  Hiat :  950,  980,  1022, 
1033  u.  a.,  ausgenommen  den  bekannten  Fall,  wo  das  Pron.  en  {inde) 
folgt:  Ven  385,  1844,  1848. 

Nur  scheinbar  steht  //  en  im  Hiat  3098  :  es  ist  //  enporte  zu  lesen. 
Bei  en  porter  scheint  schon  früh  im  afr.  die  (später  auch  bei  en  fuir 
u.  a.  vollzogene)  Zusammenziehung  beider  Bestandteile  eingetreten  zu 
sein.  (Vgl.  Schlösser,  Lautv.  der  Q.  L.  des  R.  Bonn,  1886,  S.  60). 
Vor  estuet  erleidet  //  keine  Elision,  wie  in  gewissen  Texten,  980. 

tu  hat  die  abgeschwächte,  dem  pik.  eigentümliche  Nebenform  ie, 
die  dann  der  Elision  fähig-  ist ;  Ves  552. 


286  Wilhelm  Rohrs 

IL  Bei  mehrsilbigen  Wörtern. 
Im  Wortauslaut  erfährt  unbetontes  e  in  allen  Fällen  Elision.  Die 
Folgerungen,  die  sieh  hieraus  für  die  Deklination  und  Konjugation  er- 
geben, sollen  bei  der  Flexionslebre  angeführt  werden.  Es  sei  hier  nur 
bemerkt,  dass  dabei  selten  der  Schreiber  von  der  durch  das  Versmass 
geforderten  Silbenzahl  abweicht. 

Was  den  fakultativen  Gebrauch  von  stummem  e  und  von  es  bei  ge- 
wissen Partikeln  betrifft,  so  sichert  die  Silbenzählung  ^)  folgende  Formeo: 

com'^)  1,  8,  145,  190,  221. 

come,  comme  350,  697,  1765,  1816. 

or  658. 

ore   1320,  2194. 

encor  646,  1519,  1829,  2479,  2993,  3110. 

encore  2461. 

diiskes  904.  1265,  2261. 

donc  (4-  Kons.)  222,  (-4-  Vok.)  343, 
meist  hat  jedoch  der  Text  dont  dafür,  vgl.  Lautlehre,  S.  318. 

donkes  (H-  Kons.)  977. 

arrier  131. 

arriere  {:proiere)  337. 

aveuc  (-(-  Kons.)  663,  1315. 

aveukes  {-\-  Kons.)  2403. 
Verschieden  hiervon  ist  indes  !<eure  —  sor,  sour,  sur.   seure  261  ^, 
525  ^,     662  Q    erscheint    immer    in    adverbialer    Verbindung    {courre 
seure)  und  entspricht  wohl  eher  einem  lat.  siipra^  während  die  Präp. 
sor  besser  von  lat.  super  hergeleitet  wird. 

Je  nach  den  Bedürfnissen  des  Metrums  gebraucht  der  Dichter  bald 
das  volkstümliche  mont  (N.  mons)  284,  442,  834,  924,  934,  1129,  1493, 
1642  (vgl.  den  Reim:  7nont  Berg  1010),  bald  das  vom  Kirchenlatein 
beeinflusste  monde  204,  243,  279,  469,  728,  735,  1980  (vgl.  den  Reim: 
ahunde  1509). 

Für  die  Behandlung  des  Hiats  im  Inlaut  gelten  im  allgemeinen 
noch  die  alten  Regeln. 


1)  Natürlich  sind  für  den  Dichter  nur  solche  Fälle  beweisend,  wo  e  vor 
Konsonant  steht  und  also  jede  Elision  ausgeschlossen  ist,  oder  wo  —es  vor 
Vocal  steht,  und  also  die  Möglichkeit  der  Elision  durch  s  beseitigt  wird. 

2)  com  ist  lautgesetzlich  aus  quömodo  entstanden;  aber  in  comme  ist  auf 
keinen  Fall  provenzalischer  Einfluss  anzuerkennen,  wie  M.  Friedwagner,  Spr. 
des  H.  de  Bordeaux,  S.  9,  geneigt  ist;  das  —e  ist  vielmehr  das  adverbiale — e, 
das  in  manchen  andern  Advb.  lautgesetzlich  berechtigt  ist,  wie  z.  B.  ore  (aus 
hac  hora),  encore,  voire  {vera,  neben  voir  1-273,  verum),  arriere. 


Sprachliche  Untersuchung  der  Dirne  de  Penitance  287 

I.  Primärer  Hiat. 
lu    g-elehrteii    uud    halbgelebrten    Wörtern    bleibt    der    lat.   Hiat 
auch    im   frz  :    die    beiden   Vokale  gehören    also    zwei    verschiedenen 
Silben  au. 

cre  —  ator  807,  cre — ature  45 
estudi  —  er  2746 

sei  —  enche  2A^,  obedi — enche  460,  sapi — enche  218. 
cresti — eas  (oder  genauer  cresti—  iens)  1,  163,  2839. 
curl- — eus  1770,  glori—eus  475, 
und  die  grosse  Zahl  der  Lehnwörter  auf — ion. 

Aber,  wie  auch  in  andern  Texten  des  XIII.  Jahrhunderts,  so 
schwankt  diabolus  zwischen  di—auble  629,  847,  1167,  1496  {dl—  aublie 
1570)  und  diaiihle  298. 

II.  Sekundärer  Hiat. 

Der  Zusammenstoss  zweier  Vokale,  der  durch  den  Schwund  eines 
intervokalischen  Konsonanten  bewirkt  wurde,  lässt  den  Vokalen  zunächst 
durchaus  ihren  Silbenwert. 

d :  gaaingnier  20,  preechernent  3012^  veüs  1817,  crees  1884,  tralteur  2488, 

t:poolr  1593,  1996,  aage  445,  878,  1699,  seel  150,  178,  leeche  1544, 
mireoir  181^  pecheew  121,  noumeemenf  3018,  me'isme  1150,  3016,  meesme 
1558,  1742,  hai{e)ne  2299,  obUeroit  1879,  abeie  538. 

b  :  eilst  69  n.  a.,  eü  579,  1131,  I6l2,  ramentm  1361,  beü  579. 

p  :  decheü  1362,  seilst  818,  1386. 

{v  :  esmeil  1132,  unter  analogischem  Einfluss). 

g  :  boineeuree  2928. 

c  :  pfier  2740,  vraiement  963,  mend'iant  2840,  seürM9,  seüremenf  2874. 

Ganz  sporadisch  sind  in  unserm  Text  noch  die  Fälle,  wo  vor- 
toniges e  seinen  Silbenwert  verliert.  Wenn  nun  auch  in  einigen  Fällen 
das  Metrum  die  volleren  Formen  für  den  Dichter  sichert,  so  ist  dies  kein 
unbedingt  sicheres  Kriterium  für  die  Erhaltung  solcher  e  am  Schluss 
des  XIII.  Jahrhunderts.  Denn  t^chon  längst  hatte  sich  in  der  afr.  Vers- 
kunst eine  feste  Tradition  ausgebildet,  die  von  Geschlecht  zu  Geschlecht 
als  unverbrüchliches  Gesetz  überliefert  wurde  und  welcher  sich  der 
Einzelne  wohl  oder  übel  fügen  musste.  Ein  grossartiges  Beispiel  da- 
für, was  für  eine  erdrückende  Macht  die  Konvention  in  der  Metrik 
bedeutet,  bietet  das  bunte  Regelgewirr  der  nfr.  Metrik,  deren  Vor- 
schriften zum  Teil  ja  in  einem  viele  Jahrhunderte  altern  Sprachzustande 
begründet  sind. 

Die  Belege,  wo  sich  der  Dichter  kürzere  Formen  mit  elidirtem  e 
erlaubt,  sind  folgende: 


2SS  Wilhelm  Rohrs 

he)ioit  1U6,    benoite  41, 

s{e)eaiis  151  {seel  150,  178), 

miroirs  1731  [niireoir  781), 

nes  1356, 

presce  (praedivat)  2365  {preechement  3012), 

penanche  912   (dafür   häufiger   das  ganz  gelehrte  penitanche  954), 

einsilbiges  ew.s^  547,  806,  1367,  2330  {eu}<t  69,  1095,  1432,  1613), 
vgl.  Formenlehre,  S.  341. 

Auch  desraine  2979,  de{e)rraine  1443  (c/e+re^/o+awa)  gehört  hierher. 

Ganz  nach  Belieben  gebraucht  der  Dichter  *jcjunare.  zwei-  oder 
dreisilbig  :_yM>?e/*  2148,  2\^d\^  Junent  1336,  7«««^  i^Subst.)  2182,  2195  u.a. 
Jeuner  214:1^  jeunent  2223,  jeunt  810,  Jeiine  (Subst.)  1811. 

1941  schreibt  der  Kopist  pecceur,  wo  aber  das  Metrum  pecceeur 
verlaugt  (vgl.  pecJteeur  121,  pecJieour  1469). 

Ebenso  hat  die  Hs.  douneur  2452  statt  des  erforderlichen  drei- 
silbigen douneeur. 

Man  vcrmisst  die  kurzem  Formen  misme  {mesme),  ab'/'e^  und  age, 
die  in  andern  gleichzeitigen  und  frühern  Texten  schon  häufig  sind. 

Die  Verschleifung  zweier  Vokale  zu  einem  Diphthongen  begegnet 
in  nient  388,  1138,  2401  (daneben  noi  —  uut  1054  q,  2037  q). 

Für  die  einsilbige  Geltung  von  — iens  und  — ies  im  Impf.  Ind. 
und  im  Kond.,  die  im  franzischen  im  XIII.  Jahrhundert  aufkommt,  in 
nordöstlichen  Texten  aber  schon  früher  erscheint ,  findet  sich  in 
metrienn  2401  eine  Belegstelle. 

Erwähnt  sei  hier  auch  die  in  nördlichen  und  nordöstlichen  Texten 
(Adamsspiel,  Durmart,  Poeme  Moral  u.  a.)  häufige  Synizese  von  la  ou 
>  Idu  99,  751,  3294,  wo  es  Breymann  allerdings  überall  unterdrückt 
und  durch  la  ersetzt.     Zweisilbiges  la  ou  steht  192,  420,  746. 

Ueber  die  Geltung  eines  unbetonten  e  im  Inlaut  zwischen  Konso- 
nanten lehrt  die  Silbenzählung  folgendes: 

1.  In  den  Wörtern  i/s^/eyeMe  310,  Jovene  1541,  1708,  capiteles  3005, 
die  einmal  Proparoxytona  waren,  hat  das  e  der  Pänultima  keine  silbische 
Geltung.  Vgl.  cajy/tle  241  q,  2864:  ferner  title  242,  apostles  480  und 
stet.s  anuks  292,  2927. 

2.  Keine  Nebenform  mit  erhaltenem  e  zeigt  vraiement  963,  2140, 
während  gerredon  588,  1629  neben  sich  keine  Form  mit  synkopirtem 
e  hat.  Dagegen  steht  soiu-raln  2669,  2683,  3015  neben  souveraine  lOlH. 
3069,  sonveraim  1600. 

Hierher  gehören  dann  auch  die  dem  pik.  eigentümlichen,  mit  e  er- 
weiterten Futura  von  Verben,  die  nicht  der  a- Klasse  angehören.  Da 
dies  aber  wesentlich  Analogieerscheinungen  sind,  so  sollen  sie  bei  der 


Sprachliche  Untersuchung  der  Dirne  de  Penitance  289 

Flexion  besprochen  werden ,    ebenso  wie   die   bekannten  Futura    der 
a-Verba  dourra,  merra  u.  a. 

Inklina  tio  n. 

Die  Inklination,  die  im  nordfranzösischen  ja  überhaupt,  etwa  mit 
dem  prov.  verglichen,  immer  eine  sehr  untergeordnete  Rolle  gespielt 
hat,  stirbt  im  XIII.  Jahrhundert,  abgesehen  von  den  versteinerten 
Kontraktionen  des  Artikels ,  allmählich  ganz  aus.  Der  einzige  Fall 
der  Inklination  eines  Pron.  pers.  in  unserm  Text  ist  :  nel  (non  illum) 
1004,  2837. 

Die  Präpositionen  de,  a  und  en  verschmelzen  mit  dem  Artikel  des 
Mask.  Sgl.  und  des  Mask.  und  Fem.  PI. 

de^le:dH  141,  361, 

a  -^le:  au  241,  243. 

en  -f-  le :  u  80,  313,  432,  924,  1006,  1129,  1509,  1553,  1710,  1784, 
2333,  24.53,  2468,  2673,  2827,  2852,  2929,  ;  ou  2351,  2863,  2864,  3277, ;  im 
191,  241,  370,  759. 

de  -h  les  :  des  373,  513,  909. 

a-\-les:as  239,  428,  515. 

en^les:es  63,  1617,  1854. 

Da  der  weibliche  Artikel  Sgl.  im  pik,  ganz  oder  teilweise  (Nora. 
u.  Akk.,  oder  nur  Akk.)  mit  dem  männlichen  zusammengefallen  ist,  eine 
Erscheinung,  die  unser  Text  oft  genug  aufweist  (vgl.  Formenlehre,  S.332), 
so  kann  man  erwarten,  dass  sich  auch  die  Kontraktionen  des  männ- 
lichen Artikels  rfw,  au,  u  vor  weiblichen  Substantiven  finden.  Dies  ist 
auch  wirklich  aus  einigen  Texten  zu  belegen,  geht  aber  der  Dime  ab. 
Es  findet  sich,  ausser  de  la  u.  s.  w.,  nur  de  le  1050,  2034,  2942,  a  U  2562. 

Lautleh  re. 

A.  Vokalismus. 

I.   a. 

1.  Freies  a  in  betonter  Silbe  wird  regelmässig  zu  e^,  das  nur  mit 
sich  selbst  reimt,  mates :  Mathes  299,  passerenf :  erent  347,  clere :  matere 
89  sind  bekannte  Thatsachen. 

Wenig  Gewicht  ist  auf  die  zweimalige  Schreibung  ei  für  e  (dazu 
noch  in  den  ersten  hundert  Versen)  zu  legen  .*  heit  65,  und  seit  78.  Die 
gewöhnlichen  Formen  finden  sich  daneben  ;  Äe^  1855,  set  651,  712,  767. 
Vielleicht  darf  man  in  dem  Auftreten  eines  i  in  diesen  Formen,  die 
auch  andern  Texten  bekannt  sind  (vgl.  Kehr,  Sprache  des  Li  vre  des 
Manieres.  Bonner  Diss.  Köln  1884.  S.  7),  eine  Analogieerscheinung 
erblicken,   indem  das  in  der  1.  Pers.  Sgl.  berechtigte  /  von  hais  und 

Romanische  Forschungen  VIII.  19 


290  Wilhelm  Rohrs 

sai  auf  andere  Personen  äbertragen  wurde.  \)  So  sind  ja  schliesslich 
auch  die  nfr.  ,.Schreibungen"  /mit  und  sait  zu  Stande  gekommen.  Die 
Keime  und  die  übrigen  Thatsachen  gewähren  nicht  den  geringsten  An- 
halt zu  der  Vermutung,  dass  der  Dichter  oder  der  Schreiber  „parasitische" 
i  gesprochen  hätten. 

2.  Vor  /  wird  ungedecktes  a  in  der  Mehrzahl  der  Fälle  auch  zu 
e  :  mortel  2114,  perpefitel  81A,  2933,  esperüuel  293A,  immer  tel,  — e.  Für 
den  Dichter  ist  —  el  gesichert  in  ostel  641,  corporele  944,  esperitele  957, 
temporele  2109,  2155  durch  den  Reim  mit  tel,  —e  (wegen  tel,  vgl.  teus). 
criiel,  das  in  Folge  von  Suffixtausch  hierhin  gehört,  ist  zu  erschliessen 
aus  criieus  ( ;  engigneus)  111.  Der  Schreiber  hat  auch  cruel  400.  Andrer- 
seits kennt  die  Sprache  des  Dichters  wie  die  des  Schreibers  das 
Suffix  auch  in  der  gelehrten  Form  — al:loial  73.  Ausserdem  setzen 
cnminaus  1547,  mortaus  1548,  pvincipatis  1581,  especiaument  17,  venaus 
2964,  die  Formen  criminal,  mortui^  principal,  especial,  venal  voraus. 
Die  beiden  ersten  Wörter  {criminans,  mortaus)  reimen  1547  mit  ein- 
ander, brauchen  aber  deshalb  nicht  dem  Dichter  zugeschrieben  zu 
werden.  Dieser  hat  dagegen  den  zwingenden  Reim  morteus  (;  entredeus 
551),  {.-prens  1755),  {:honicus  1953).  Die  Reime  verbürgen  für  die 
Sprache  des  Dichters  nur  loial,  wie  loiaus  (:  rainssiaus  1605)  zeigt. 

Die  Entwicklung  von  — ahm  zu  ~iel,  die  aus  mehreren  nördl., 
nordöstl  und  östl.  Texten  bekannt  ist  (vgl.  Foerster,  Chev.  as  II  esp. 
XLI),  ist  nicht  vertreten,  veniel  1953  z=  *  venialis,  „verzeihlich". 
mahim  erscheint  immer  als  mal  510,  1736,  1823  {maus  1523).  Vielleicht 
ist  dem  Einfluss  des  /  die  Erhaltung  des  a  zuzuschreiben;  oder  sollte 
die  Kirchensprache,  der  malum  ja  ein  sehr  geläufiges  Wort  war,  die 
lautgesetzliche  und  in  altern  Texten  auch  belegte  Form  mel  verdrängt 
haben  ? 

3.  Die  bekannten  einsilbigen  Atona  haben  stets  a,  nie  z  B.  quer, 
vadit  ^lehi  va  und  valt.  Bekannte  Pikardismen  sind  die  Abschwächungen 
von  la  (Artikel  u.  Pron.),  ma,  ta,  sa  ]>  le,  me,  te,  se.   Vgl.  Formenlehre. 

4.  J -\- a.  (Bartsch'sches  Gesetz).  Palatal  beeinflusstes,  freies  a 
giebt  im  allgemeinen  ie.  le  in  humeUer  {:  laissier)  259,  423  u.  a.  ist 
phonetisch  i—ie,  also  im  Reim  zu  ie  wohl  berechtigt;  dies  zeigen  auch 
die  schönen  Schreibungen  otr'iier  (;  d/fier)  2689,  cnicef'iies  {:  moities)  393. 
Ebenso  ist  proier  {:  requi er)  31\b  =  proi  —  ier.  Kein  ie  hatten  im  afr. 
die  gelehrten  Bildungen:  lapiderent  {: a Sambier ent)  310;  enluminer  :  endo- 
triner  2961.  finer  893  q,  rime  1828,  iniquite :  vanite  123,  dignitS 
2020,  verite  {:quite)  2605. 

1)  Dass  solche  Ühertraguug  eines  i  wirklich  vorkommt,  lehrt  die  moderne, 
vulgär-parisische  Aussprache  des  Konj.  sois,  wofür  Beyer-Passy  sicaij  angeben. 


Sprachliche  Untersuchung  der  Dirne  de  Penitance  291 

quaut  {calet),  statt  eines  altern  und  lantgesetzlichen  kielt  {ehielt), 
zeigt  die  Übertragung  des  a  aus  den  endungsbetonteu  Formen. 

113  bat  der  Schreiber  den  merkwürdigen  Reim  amenrri{e)r :  alum{i)er. 
Es  liegt  hier  aber  unbedingt  eine  Verderbnis  vor,  und  es  ist  daher 
mit  Suchier  zu  bessern  amernier :  alumer,  was  ja  durch  die  noch  sichere 
und  schon  von  Breyraann  eingeführte  Emendation  amerme  112  (Hs. 
amenrrie  :  conferme)  nahe  gelegt  wurde. 

Zu  den  schwankenden  Wörtern  (s.  Suchier,  Afr.  Gr.,  S.  45)  sei  be- 
merkt, dass  die  Reime  ausser /ec^e  [:  soufillete  623),  Jete  {:rete  510)  die 
Formen  mit  ie  B\cheru  :  amistie  {:  brisie)  2409,  ditier  (.-otriier)  269r», 
ditie  {:  traitie)  2949,  irle  {:foUe\  909,  pitie  1160,  1467,  2993,  3042,  3268. 
Der  Schreiber  hat  allerdings  auch  pite  64  und  1160  q  {:  cachie,  wo  also 
in  yitie  gebessert  werden  muss).  Ohne  Beweiskraft  für  den  Dichter  sind : 
diter :  aquiter  17, 

aquiier  :  quiter  1153  (vgl.  aber  quite :  verite  2606)  und 
deviser :  aviser  817. 

1984  gebraucht  der  Dichter  die  seltnere  Form  vergonder  [.-amender) 
1984.  —  Nie  zeigt  der  Text  das  in  pik.  Denkmälern  vorkommende 
;  maisnee  (dafür  maisnie  s.  u.). 

Nachdem  so  der  Umfang  des  ie  (aus  /-f-a)  festgestellt  ist,  ist 
hier  der  Ort,  eine  ausgeprägte  Eigentümlichkeit  unseres  Textes  zu 
betrachten,  auf  die  schon  Cloetta  (Rom.  Forschg.  1887.  III.  45) 
eingegangen  ist.  Es  handelt  sich  um  den  aus  zahlreichen  andern  Texten 
bekannten  Übergang  von  —  iee  ^  —  'Ie  und  um  die  auf  ein  kleineres  Ge- 
biet beschränkten  Reime  von  auslautendem,  diphthongischem  — ie :  'i  —  e 
(dem  primärem  'i  —  e  aus  lat.  7-f-a,  sowie  dem  sekundären  aus  frz.  iee).  In 
der  Mehrzahl  der  Fälle  ist  dies  —  ie  aus  palatal  beeiuflusstem,  betontem  a 
nach  dem  Bartsch'schen  Gesetz  entstanden,  aber  wie  schon  a  priori  zu  ver- 
muten ist,  wird  das  ganz  identische  —  ie  aus  freiem  e  ebenso  behandelt. 

1)  Mit  'ie,  dem  weiblichen  /,  im  Auslaut  reimt  zweisilbiges  ie 
{=  frz.  iee,  =  lat.  J-f-  ata)  : 

eslongie  {-.folie)  15, 
maisnie  {:  courtoisie)  789, 
noie  {.-senefie)  1051, 
encraissie  {:  courtoisie)  2278, 
baillie  {:  die)  2691, 
brisie  {:  conplie)  2905. 

2)  Mit  diesen  zwei  ie  reimt  einsilbiges,  auslautendes  ie 
a)    aus  J-\-atu: 

irie  {:  folie)  909, 

peccie  {:  mie)  2208,  {:ale)  2709,  {:  ordiirie)  2723, 

19* 


292  Wilhelm  Rohrs 

traitie  (;  Thobie)  28G3, 

haitie  (;  baillie)  2867, 

clergie  (;  vie)  3159- 
ß)  aus  J  -|-  a^/: 

noie  i;  manie  =  *manslonata)  351. 
y)  aus  J  +  «^«"*: 

^jeY/e  (.-  £'/?/<?)  331;  (;  vie)  949,  (;  pourcachie)  1157,  (;  engigniej 
-ata)  2993,  (;  chevalerie)  3041,  amistie  (;  briste,  -ata)  2408, 
moitie  (:  laissie,  -ata)  2549. 
Diesen  auffälligen  Lautwandel  erklärte  schon  Foerster  1880  (De 
Venus  la  Deesse  d'Amor,  S.  51)  aus  der  Eigentümlichkeit  des  Nord- 
ostens alle  Diphthonge  zu  fallenden  zu  machen.  In  dem  ursprüng- 
lichen U-e,  nachdem  es  im  Nordosten  zu  le-e  geworden  war,  wurde 
der  zweite  unbetonte  Bestandteil  des  Diphthongen  unterdrückt,  oder 
vielmehr  von  dem  nachfolgenden  dumpfen  ('  absorbirt.  Also  ie  ist  hier 
richtig  monophthongirt,  was  von  dem  nachfolgenden,  weiblichen  e  be- 
sonders begünstigt  wurde.  Hierin  ist  auch  der  Grund  dafür  zu  suchen, 
dass  sich  dieser  Lautwandel  am  frühesten  und  am  allgemeinsten  bei  iee 
findet.  Darauf  machte,  sich  erst  die  fallende  Aussprache  des  Diph- 
thongen ie  bemerkbar  in  Fällen,  wo  -ie  im  Wortauslaut  stand.  Bei 
der  Aussprache  des  -ie  als  ie  lagen  Reime  mit  i-e  nicht  sehr  fern. 
Dass  indess  Dichter,  die  nicht  anstanden  'ie  mit  ursprünglichem  iee  zu 
reimen,  doch  Bedenken  trugen,  'ie  auch  mit  ie  zu  binden,  ist  wohl  be- 
greiflich. Denn  worauf  schon  Suchier  (in  seiner  Rezension,  Jen.  Litt. 
1875,  Nr,  502)  hinwies,  haben  wir  es  in  letzterem  Falle  eigentlich  mit 
der  unstatthaften,  aber  doch  von  einzelnen  Reimkünstlern  (wie  Gautier 
de  Coincy)  geübten  Bindung  eines  weiblichen  Verses  mit  einem  männ- 
lichen zu  thun.  Mochten  sich  also  auch  für  ein  gewöhnliches  Ohr  'ie 
und  ie  in  der  Aussprache  fast  kaum  unterscheiden,  so  musste  man 
doch  im  Versinnern  ersteres  zweisilbig,  letzteres  einsilbig  gebrauchen, 
wollte  man  sich  nicht  geradezu  über  alle  konventionelle  Verstechnik 
hinwegsetzen. 

Die  Tendenz,  die  diese  Erscheinungen  bekunden,  musste  natur- 
gemäss  in  ihrem  weitern  Verlaufe  dahin  führen,  dass  alle  ie,  nicht  nur 
vor  weiblichem  e,  zw.  i  monophthongirt  wurden.  Dass  dies  in  einem 
grossen  Gebiet  des  Nordostens,  zuerst  im  Wallonischen  (vgl.  Poeme 
Moral),  auch  thatsächlich  eintrat,  wissen  wir  mit  positiver  Bestimmt- 
heit. Sehr  gut  möglich  ist  sogar,  dass  auch  unser  Dichter  in  seinem 
heimatlichen  Dialekt  diese  Aussprache  des  ie  kannte,  wenn  auch  die 
Reime  dies  nicht  wieder  spiegeln.  Als  umgekehrte  Schreibung  lässt 
sich  amenrri{e)r  113  deuten  (vgl.  amenrnra  2461). 


Sprachliche  Untersuchung  der  Dirne  de  Penitance  293 

Bemerkt  sei,  dass  der  Schreiber  nie  -iee  schreibt,  stets  ie.  Keine 
Ausnahme  ist  triee  lb2,  das  ebenso  wie  obl'ler,  mar'ier  u.  a.,  im  afr. 
kein  ie  annahm  (cf.  Suchicr,  Afr.  Gr.  §  29'');  ebenso  er  iee  (creatä)^ 
das  969  dreisilbig-  gebraucht  wird. 

5.  a  vor  freiem  N.  {n  oder  m)  wird  zu  ai  (vgl.  e  -f-  -^)' 
diffame  {:  ferne  2979),   (.•  hlasme  3253)  kommt  als  gelehrtes  Wort 

nicht  in  Betracht.  —  Erwähnt  sei  noch,  dass  der  Schreiber  1339  und 
1671  das  Simplex  deerrain  bevorzugt,  wo  der  Reim  derrenier  verlangt. 
Es  reimt  beide  Mal  mit  premier{-es),  das  zur  Erlialtung  der  richtigen 
Silbenzahl,  nicht  in  das  an  sich  auch  mögliche  premerain  geändert 
werden  kann. 

6.  Gedecktes  a  und  ä  bleiben  intakt  (vgl.  e  -\-  N,  ^.  300). 

7.  a  -|-  J,  mag  das  J  aus  i  oder  aus  einer  Palatalis  stammen, 
ergiebt  stets  ai,  das,  wie  bekannt,  im  Nordosten  viel  länger  erhalten 
blieb,  als  im  übrigen  Frankreich.  Die  Ursache  liegt  jedenfalls  darin, 
dass  ai  stark  als  fallender  Diphthong  gesprochen  wurde,  wodurch  auf 
dem  a  ein  solcher  Nachdruck  ruhte,  dass  aus  ai  wohl  hin  und  wieder  ein  a 
werden  konnte  (vgl.  Vortonige  Vok.,  S.  308),  aber  a  nicht  von  dem  schwachen 
/affizirt  wurde.  Weder  Reime  noch  Schreibung  lassen  eine  Änderung  dieses 
Zustandes  erkennen,  mit  Ausnahme  des  ganz  vereinzelt  dastehenden 
fes,  fascem  :  confes  2805  (dagegen  fais ,  fascis  :  fais,  /actus,  1899).  Es 
ist  dieser  Reim  dennoch  für  den  Dichter  sehr  charakteristisch,  weil 
derselbe  symptomatisch  das  Bestreben  zeigt,  dem  Zentralfranzösischen, 
wo  um  diese  Zeit  ai  -\-  Kons,  längst  e  war,  möglichst  Konzessionen 
zu  machen.  Die  reinen  Reime  ai  :  ai  waren  natürlich  im  franzischen 
Dialekt  auch  völlig  nnanstössig,  und  der  Dichter  wurde  damit  seinem 
heimischen  Dialekt  ebenso  gerecht,  wie  der  aufkommenden  Koin6. 
Auch  der  Schreiber  weiss  sich  von  franzischen  Einflüssen  nicht  ganz 
frei  zu  halten.  In  haiene  2299  {:  acUne)  und  aversaiere  2401  [:  faire) 
bietet  er  Schreibungen,  welche  die  Übergangsstufe  andeuten.  (Vgl. 
croiere  2789.)     In  faiere  2657    hat  eine  zweite   Hand  das  e  punktirt. 

Es  lässt  sich  erwarten,  dass  ein  Text,  welcher  zu  der  Schwächung 
und  Unterdrückung  des  i  von  ai  hinneigt,  schwerlich  eine  Eigentüm- 
lichkeit gewisser  Texte  aufweisen  wird,  vor  Palatalen  und  Zischlauten 
ein  „parasitisches"  i  zu  entwickeln.  Wenn  wir  von  f  und  «,  bei  denen 
/  eine  besondere  Rolle  spielt,  absehen,  so  ist  dieses  ai  für  a  sehr 
selten.  Es  findet  sich  nur  ein  einziges  Mal  in  dem  so  oft  vorkommen- 
den Suffix  -age :  usaige  37,  das  irgend  eine  Reminiszenz  des  Schreibers 
sein  muss.  Hierher  gehört  dann  ferner  faiche  1992  q.  (Verbalsubst. 
zu  faschier).    Es  steht  zwar  im  Reim:  faiche,  faciat,  was  aber  für  den 


294  Wilhelm  Rohrs 

Dichter  nicht  beweisend  ist.  Die  Reime  sichern  dem  Dichter  nur  fache 
vrnd  fasse  (vgl,  unter  c  -f-  Hiat-/,  S.  329). 

Das  i  in  faiche,  das  der  Schreibor  ziemlich  konsequent  schreibt 
(175,330,  820,  ^03,  908  u.  a.,  fache  381, 1428),  ist,  ebenso  wie  in  dem 
Conj.  haiche  1677,  durchaus  nicht  das  „parasitische"  /*),  sondern  es 
ist  eine  andere  Erklärung  nötig,  auf  die  schon  oben  zur  Deutung  von 
heit  und  seit  hingewiesen  wurde.  Ohne  Frage  verdanken  faiche  und 
haiche  ihr  /  den  Formen  mit  ursj)rUnglich  berechtigtem  ^:  fa/s,  fait  u.  a. 
des  Prs.  Ind.  (Die  gleiche  Erklärung  verlangt  saichent,  das  G.  Raynaud, 
Etüde  sur  le  dial.  pic,  p.  67  anführt). 

8.  -aticnm  erscheint  durchweg  als  -age  und  reimt  nur  mit  sich 
selbst  oder  mit  sage  (243,  1855,  1889,  1903  u.  a.)  oder  mit  ymage{b^). 
Das  ganz  vereinzelte  usaige  73  ist  unter  7.  besprochen.  Erwähnung 
verdienen  noch  die  seltenen  Schreibungen  damaje  668,  mariaje  1666, 
oiitraje  2381.  Eine  differenzirte  Aussprache  soll  dadurch  schwerlich 
angedeutet  werden,  g  und  /  wurden  in  gleicher  Weise  zur  Bezeich- 
nung desselben  Lautes  dz,  später  z,  angewendet.  Dies  zeigen  auch 
die  sonst  sehr  auffälligen  Schreibungen  Guts  309  (vgl.  Jins  347), 
aleganche  1895,  und  mengüent  2384.  Ich  kann  der  Ansicht  Suchier's 
(Aucassin,  S.  63)  nicht  beitreten ,  welcher  meint,  dass  j  hier  wirklich 
in  gutturales  g  verwandelt  sei. 

9.  -avium  giebt  in  seiner  Jüngern  Entwicklung  -aire:necessaire989, 
essamplaire  1103 ,  voluntaire  1901,  douaire  26b8  q.  Sonst  ist  es,  durch 
Umlaut,  mit  -er{i)iim  zusammengefallen:  aversi er  83G  q.  {aversai{e)re 
2401  e  mit  anderer  Bedeutung:  „der  Feind,  Gegner  im  allgemeinen"), 
enconbrier  1762  q,  denier  2256  q,  premier  2288,  sentier  3174  q. 

10.  a  -\-  n  und  a  -\-  i  siehe  unter  ii  und  i.  travelle  s.  Neben- 
tonige Vokale,  S.  311. 

11.  -abilis  erscheint  gewöhnlich  in  der  gelehrten  Form  als  -able. 
Nur  zweimal  findet  sich  das  echt  pikardische  -aide:  couvenaule  1155 
und  coupaules  1495.  Es  reimt  entweder  mit  sich  selbst,  oder  auch  mit 
diabolus  und  tabida,  fabula.  Das  erstere  wird  stets  durch  diaitble  (298, 
629,  847,  1167,  1496)  wiedergegebeu ,  die  letzteren  durch  table ,  fable. 
Für  die  Formen  des  Dichters  bekommt  man  freilich  dadurch  keinen 
Anhalt;  dies  geschähe  durch  einen  Reim  z.  B.  mit  espaule,  der  sich 
aber  nicht  findet. 

12.  aqua  lautet  immer  iaugue  138,  162,  169  u.  a.,  nur  einmal  laue 
1539.    Im  Reim  fehlt  das  Wort. 

1)  denn  dann  ist  es  nicht  ersichtlich,  weshalb  ganz  analoge  Wörter,  wie 
fache  (facies),  plache  {platea),  cache  u.  a.  kein  einziges  Mal  i  zeigen,  während 
faiche  und  haiche  mit  i  die  gewöhnlichen  Schreibungen  sind. 


Sprucliliche  üntersucliuug  der  Diuie  de  Pcnitance  295 

IL    e. 

1,  e  in  offener,  betonter  Silbe  entwickelt  sich  zu  ie,  das  diircbaus 
mit  dem  ?'e  aus  J-f""  reimt.  Daher  ist  anzunehmen,  dass  die  Lautung 
dieses  ie  (aus  c)  mit  dem  ie  (aus  J-|-«)  identisch  ist:  d.  h.  die  eines 
ausgeprägt  fallenden  Diphthongen  ist.  Reime  von  solchem  ie  im  Wort- 
auslaut mit  'Ie  zeigen  sich  zwar  nicht,  was  jedoch  nur  in  der  Selten- 
heit solcher  AVörter  seinen  Grund  hat;  dagegen  reimt  pie  {pedem)  Q21 
und  2647  mit  haitie,  congie  (J  -f-  atnm),  welche  Wörter  der  Dichter 
soust  anstandslos  mit  'ie  reimen  lässt. 

Die  Weiterentwickelung  von  te  >  /  ist  nicht  belegt  {martire  und 
engin  gehören  hier  nicht  hin);  auch  nicht  vor  dumpfem  e,  so  fehlt 
laeta  ^-  Ue  in  der  Hs.  (dagegen  einsilbiges  lie  =  laetum  2244). 

melius  ist  stets  diphthongirt;  mieus  273,  289,  405,  565  u.  s.  w. 
(.'  cieus,  eaelus  273).  Ob  der  Dichter  daneben  auch  mens  gebrauchte, 
was  man  wegen  des  Reims  mit  eus.  illos  2316  (und  vielleicht  auch 
wegen  ;  chieus,  ecce  illos  585;  sonst  nur  cJieus  gesichert)  annehmen 
könnte,  mag  dahingestellt  bleiben.  —  1710  tritt  im  Versinnern  *veclum 
als  vell  auf,  wo  Muta  -{-  Liq.  Hemmung  bewirken  konnte  (vgl.  ital. 
vecchio)]  sonst  steht  viel  2737,  vieus  1705. 

Einige  Mal  hat  der  Schreiber  e  statt  ie ,  und  andererseits  ie,  wo 
e  in  lat.  geschlossener  Silbe  stand.  Da  es  sich  aber  immer  um  Verbal- 
formen {qiiaero  und  Compos  )  hardelt,  die  nur  zu  leicht  analogischen 
Einflüssen  unterliegen,  so  ist  hierauf  als  lautliche  Thatsache  kein  Ge- 
wicht zu  legen : 

requerf  862  (906  und  1392  sogar  recuert  geschrieben),  conquert  1603; 
quere,  quaerat  {:  ßere)  655  und  andrerseits  Inf.  aquiere  (;  terre)  2521. 
Wie  die  beiden  letzten  Reime  zeigen,  sind  dem  Dichter  diese  Formen 
überhaupt  fremd,  {terra  erscheint  nie  in  der  wallonischen  Gestalt 
tierre). 

erit  und  erat  erscheinen  unterschiedslos  als  ierf  und  ert.  Ursprüng- 
lich stellten  iert  und  ert  wohl  Satzdoubletten  vor ,  die  je  nach  dem 
Gebrauch  von  esse  als  selbständiges  Verbum  oder  als  kopulatives  Hilfs- 
verb eintraten.     Dieser  Unterschied  ging  aber  schon  früh  verloren. 

Für  deus  überwiegen  die  Formen  Dieiis  [Diex  30bO),  Akk.  Dieu^). 
Nicht  so  häufig  sind  die  hieraus  entwickelten  pikardischen  Formen: 
Dill  3,  5,  9,  250,  252,  272,  313  u.  a.,  Dius  245.  Vereinzelt  ist  die 
Form  mit  ur.diphthongirtem  e  :  Den  1000  und  2123,  die  man  verschieden 


1)  Foerster  erklärt  Bleu  als  eine  Verquickimg  von  Beu  =  deum  (Bens  = 
deus)  mit  attrahirtem  u  (infolge  dessen  keine  Diphthongirung  stattfinden  konnte) 
und  Bie  =  lat.  deo,  dei  u.  a.  — 


296  Wilhelm  Rohrs 

auffassen  kauu.  Sie  mag  an  das  Kirchenlatein  augelehnt  sein,  oder 
auch  die  alte,  regelrechte  Entwicklung  von  lat.  deum  sein.  Ob  der 
Dichter  Dieus  oder  Dlm  gebrauchte,  lässt  sich  aus  den  Reimen  nicht 
entscheiden.  Dens  reimt  mit  caelos  301,  1013,  mit  jocu  1487,  2609  und 
mit  locu  502,  1821,  2058,  2122  u.  s.  w.  Da  diese  Wörter  ebenso  gut 
mit  ieu  wie  iu  vorkommen,  so  ist  ein  Schluss  nicht  möglich.  Vermuten 
lässt  sich  nur,  dass  der  Dichter,  seiner  eigenen  Neigung  und  dem  Zuge 
der  Zeit  folgend,  die  zentralfrz.  Formen  mit  ieu  bevorzugt. 

Mathaeus  gibt:  Mafhieu  2789,  Matheus  {:  eus  353),  Mathes  {:mates^ 
-atiis,  299). 

2.  Im  Suffixe  -ellus,  -elluni  entwickelt  sich  gewöhnlich  (über  eal, 
eaii)  ein  Triphthong  iau  :fahliaus  23,  corhiaus  \^\'6,  Casfiau3119,  und 
auch  in  hellus:biaus  1491,  2587,  2726,  3060,  ^>/aMl529,  und  auch  vor- 
tonig biaiäe  3055. 

Im  Reim  rainssiaus :  loiaus  1605. 

Die  ältere  Stufe  zeigt  noch  seeaus  151  (vom  Dichter  aber  einsilbig 
gebraucht).  Kicht  auf  -iaiis,  sondern  auf  -eaus  geht  die  kontrahirte 
Form  -aus  zurück:  ruissaus  143,  3105,  olsaus  467,  raissaus  483.  Ich 
glaube  dies  annehmen  zn  müssen,  weil  /,  der  hartnäckigste  und  zäheste 
von  allen  Lauten,  wenn  einmal  vorhanden,  nicht  leicht  wieder  ver- 
drängt werden  konnte;  und  biate  3057  zeigt  auch  welches  die  Verein- 
fachung von  iau  war. 

Merkwürdig  ist  ruissau  2458  mit  Sandhi  (ebenso  biau  1529,  Castiau 
3179),  während  in  dem  ganz  identischen  Verse  104  ruissiel  steht. 
Dieses  ruissiel  mit  seinem  ie  ist  auffällig.  Das  i  ist  vielleicht  aus  dem 
-iaus  geholt ;  sonst  müsste  es  eine  wallonische  Reminiszenz  des  Schrei- 
bers sein. 

3.  e  vor  gestütztem  N  soll  unter  e  behandelt  werden  (S.  300). 
Weil  die  Nasale,    so   lange   sie   noch  dental  gesprochen  wurden, 

dem  vorhergehenden  Vokale  geschlossene  Aussprache  verliehen  (d.  h. 
durch  die  Art  ihrer  eigenen  hohen  Artikulation  eine  höhere  Zungen- 
lage bei  den  Vokalen  bewirkten),  so  sind  e  und  e,  wie  auch  o  und  o, 
in  ihrer  Entwicklung  zumamraengefallen. 

4.  e-\-J  ergiebt  ausnahmslos  / :  dime  (;  meime)  3,  enpire  {:  desire) 
1575,  (;  dire)  3129,  pris,  pretium  (;  pris)  1155,  lire  {:  dire)  1465,  eglyse 
(.-  devise)  1349,  1615,  (.'  amendise)  2009  u.  a.,  lise  (avise)  1841,  (.•  devise) 
2028,  mesprise  (;  brise)  2186,  souffire  (;  sire)  3193,  desconfite  {:  quite)  723, 
eslite  (;  maudite)  751,  pourfite  {:  merite)  1281,  2747,  (.•  dite)  2076,  2807, 
isse  (;  vomisse)  1371 ,  issent  {:  raverdissent)  Abb.  demi  {:  anetni)  855, 
prie  (;  Marie)  41,  (.•  ypocrieie)  2340. 


Sprachliche  Untersuchung  der  Dirne  de  Penitance  297 

In  p^oie  {:  otroie)  1391,  renale  {:  forvoie,  Hb.  fornoie)  1119  wurde 
die  regelrechte  Entwicklung  durch  Analogievorgänge  gestört;  ygl.j^rie 
42,  2340. 

-erium,  -eria  sollte  lautgesetzlich  -ir,  -ire  ergeben.  Dies  erscheint 
auch  in:  desir  {desiderium)  2627,  avoutire  {:  enpire)  1665.  niatire 
(;  dire)  1680  (vgl.  e7igm  94,  neben  enyien  31).  Aber  wahrschein- 
lich durch  Analogie  zu  dem  ungleich  häufigem  -avium,  das  durch 
Umlaut  zu  er  um  wurde,  nahuien  andere  Wörter  mit  ursprünglichem 
Suffixe -cr?i<m  ein  -ier  an:  mestier  {:  encherkier)  l&dl ,  {:  aumosnier)2S91, 
woustier  {:  pro  ier)  2126. 

matere  (;  ehre)  90  ist  ein  gelehrtes  Wort;  auch  1680,  wo  es  mit 
dire  reimt,  hat  der  Schreiber  matere. 

5.  e  in  gedeckter  Stellung  wird  nie  zu  ie  (abgesehen  von  den 
anders  zu  erklärenden  ie,  die  unter  1.  und  2.  erwähnt  sind);  es  bleibt 
stets  e,  wird  aber  in  der  Aussprache  nicht  von  dem  geschlossenen  e 
unterschieden. 

Beispiele:  pramesse  :  confesse  1421 ,  meesme  :  aesme  1557,  .•  estne 
1741,  2645,  qiiaresme  :  esme  1335,  povreche  (Hs.  -ethe)  :  pecce  1701, 
adreche  :  confesse  1401 ,  tristreche  :  apresse  985,  ferme  :  terme  1367, 
afernie  :  termes  1815,  pereche  :  teche  1641,  ele  gravele  119,  cestes  :  re- 
questes  2114. 

Suchier  mag  indes  recht  haben,  wenn  er  (Afr.  Gr  S.  21)  meint, 
dass  sich  der  Unterschied  am  längsten  vor  t  gehalten  habe,  e  findet 
sich  noch  rein  in  cete  :  prophete  478,  e  in  nete :  asprete  135,  entremete : 
mete  2985,  2875,  letre  :  metre  443,  1565,  1837.  Jedoch  ist  die  Zahl 
der  Fälle  nicht  gross  genug,  um  aus  der  negativen  Erscheinung  einen 
sichern  Schluss  zu  erlauben. 

m.  e. 

1.  Freies  e  wird  zu  o?',  das  in  der  Aussprache  schon  ganz  mit 
den  zwei  altern  oi  {gi  aus  o  -\-  J,  und  qi  aus  au  -\-  J  und  ö  -\-  J 
in  gelehrten  Wörtern)  zusammengefallen  ist. 

Altes  ei  :  oi  in  croisfre  :  counoistre  55,  acroistre  reconnoisfre  1771. 

Altes  ei :  qi  in  otroie  :  joie  831,  3079,  voie  :  joie  1571,  2158. 

boire :  gloire  197,  431,  croire  :  memoire  2789,  despoires  :  Grigoires 
1085,  desespoire  :  memoire  1105,    estoile  :  aposfo[i\le  2957. 

Die  Aussprache  des  oi  muss,  wie  die  des  «/,  eine  stark  fallende 
gewesen  sein.  Der  Schreiber  lässt  sich  einmal  ein  decJievor  {:  aprechc- 
voir)  383  entschlüpfen,  womit  noch  jo[i]ntc^  42  zu  vergleichen  ist. 
croiere  2789  (.•  memoire)    zeigt   die    franzische   Darstellung    des  Diph- 


298  Wilhelm  Rohrs 

thongen  aus  der  Übergangszeit  (vgl.  memere  1504,  s.  unter  o  -\-  J^ 
und  haiene,  aversaiere  unter  a  -\-  J), 

In  fehle  852  ifebleche  1272)  fand  Hemmung  dureli  Muta  +  Liq. 
statt,  in  candelles  114  Suffixtausch. 

Die  Verbalformen  von  ligare :  lle  527  (Imperativ),  537  (Präs.  Kouj.) 
verdanken  ihr  i  der  Analogie  mit  andern  Verben,  unter  denen  der 
Wechsel  von  /,  oi,  e,  ei  in  den  stamm-  und  endmigsbetonten  Formen 
eine  völlige  Zerrüttung  der  lautgesetzlichen  Verhältnisse  hervorrief. 
Vgl.  Behrens,  Unorg,  Lautvertretung  innerhalb  der  form.  Entw.  d.  frz. 
Verbalstamms.    Frz.  Studien  III.  —  S.  auch  luibitonte  Vokale,  S.  311. 

2.  e  -\-  freies  N  wird  zu  ai,  das  mit  dem  ai  aus  a  -\-  N  zu- 
sammenfiel: mains,  minus  {:  mains)  799,  879,  maint,  minet  {:  remaint) 
1655,  demainf  {:  mahlt]  3155,  maine  (:fontame)  155,  (.•  vaine)  205,  plaine 
(:  fontaine)  101,  183,  2455,  paine  {:  certaine)  343,  (.•  soiweraine)  3069, 
{:  fontaine)  3203. 

e  -j-  gedecktes  iV  gab  zunächst  ei  und  dann  auch  oi ,  wenn  das 
n  durch  einen  folgenden  gedeckten  Guttural  palatalisirt  war  und  dann 
dieses  n  an  den  vorhergehenden  Vocal  ein  /  abgab  mit  Verlust  seiner 
eigenen  Mouillirung.  Hieriiin  gehört  ataindre  1916,  und  vaintre,  das 
aus  vaincn ')  679  zu  erscliliesseii  ist.  Für  dieses  ai  -f-  gedeckten 
(palatalisirteni  Nasal  geben  die  Keime  keinen  Aufschluss. 

Ursprünglich  gedecktes  e  vor  ii  ist  dagegen  nicht  ai  geworden, 
sondern  e  geblieben,  wenn  das  im  Französischen  freie  n  als  solches 
erhalten  blieb;  Dichter  und  Schreiber  haben  hier  übereinstimmend 
e  :  ensegne  :  pregne  1419,  1463,  2813.     Jedoch  daigna  591. 

3.  Gedecktes  e  bleibt  e,  wird  nicht  ei,  oder  a.  Nur  2023  steht 
amanne  {:  conferme)^  das  aber  in  seiner  Vereinzelung  ohne  Bedeutung 
ist.  Eine  merkwürdige  Schreibung  ist  leetre  (.•  metre)  1565,  1836,  das 
vielleicht  verlesen  oder  verschrieben  ist  für  das  in  afr.  Texten  häufige 
leetre  (etymologisirend  wegen  lecfum). 

4.  Umlaut. 

aj  f -}- /  ergab  /  in  mehreren  Perfekten  ^^r/s,  aquis  u.a.;  im  Reim 
findet  sich  allerdings  nur  das  aus  dem  Perf.  geholte  V'M-ivi.iJris  i: pris, 
jiretiiim)  1155,  repri[n)se  {:  eglise)  2234  und  aquise  (:  guise)  2555, 
(.•  frankise)  2561. 

Hierhin  darf  man  auch  wohl  die  doppelte  Entwicklung  von  -ipsimm 
und  -esimus  stellen.     Diese   ergeben  -i{s)me  in  me'ime  {:  dime)  3  und 


1)  vaincu  ist  eine  analogisch  nach  vaintre  gebildete  Form ;   die  lautgosetz- 
liche  wäre  vencu.     veincu  770  geht  auf  ein  älteres  veintre  zurück. 


Sprachliche  Unteisuchuni,^  der  Dinie  de  Penitance  299 

huitisme  (.•  me'isme)  2799;  ausserdem  hat  der  Schreiber  tressime  241. 
Es  überwiegt  aber  die  Entwicklung-  zu  -esme  :  meesme  (;  aesme)  1557, 
(.-  esme)  1141,  2645;  quaresme  {:  acesme)  1355  (;  esme)  1335,  Septesme  : 
Quaresme  1351.  —  Vielleiclit  darf  man  in  dieser  Doppelgestaltung  von 
-isme  und  -esme  versprengte  und  versteinerte  Reste  einer  ehemaligen 
„ioDern  Flexion-'  erkennen,  die  so  deutliche  Spuren  im  Portugiesischen 
zurückgelassen  hat:  fggo-fogos,  mgrto-mqrta.  -isme  entspräche  dann 
ursprünglich  einen  Nom.  PI.  -ips/'ml,  resp.  esimJ. 

b)  i  entsteht  aus  e  vor  Hiat-2  der  folgenden  Silbe. 

vegile  (;  g\it]Ue)  1333,  envie  (;  glouternie)  1549,  {:  diaiiblie)  1569, 
visses  (;  ricJies)  2810,  visses  :  niches  {nescnis)  1235,  1511,  ivres  {:  cle- 
livres)  673,  niches  [:  riches)  1585. 

Eine  gesonderte  Betrachtung  erheischt  das  vielgestaltige  Suffix 
-Uia  (und  -itium). 

a)  -Uia  erscheiut  in  einer  Reihe  von  Wörtern  als  -ise  mit  stimm- 
haftem s;  SO  in:  amendise  (;  devise)  1995,  (.•  eglise)  2009,  coumandise 
{:  eglise)  2039,  coiwoitise  {:  atise)  1591,  (.•  mise)  2977,  faintise  {:  yglise) 
2953,  frankise  {:  atise)  1423,  (.•  aqiiise)  2561,  (;  devise)  2410,  (.•  mise) 
3181,  maistn[s\e  {:  eglise)  1545. 

Zweifelhaft  ist  es,  ob  man  avarisce  {:  devise)  1581,  [avar/chc  :  cou- 
voitisse  731]  und  Justice  (;  atise)  925,  (.•  soumise)  3217  hierzu  zählen 
darf.  Denn  da  sich  der  Dichter  gelegentlich  einen  unreinen  Reim  von 
8  .•  S8  gestattet  (vgl.  aise  :  abais\s]e  169,  aiguise  :  isse  1033,  conduisent : 
puissent  3015;  vgl.  Suchier,  Aue.  et  Nie.  S.  71),  so  wäre  derselbe  auch 
bei  avarisce  und  Justice  nicht  ausgeschlossen,  um  so  mehr  als  im  Fran- 
zischen, das  sich  der  Dichter  ja  zu  schreiben  bemüht,  die  Wörter 
avarice  imA Justice  Isiüten.  Auch  spricht  hierfür  noch  der  Ueim  avarisse  : 
i  visse  1709,  Dann  wäre  731  der  Reim  zu  ändern  in  avarice :  couvoitise 
I    {couvoitise  mit  stimmhaften  s\  vgl.  oben). 

'  ß)  serviche  reimt  .•  delisse  603,  :  frankise  811.    —    603  kann  man 

den  Reim  als  Service  :  delice  (mit  stimmlosem  s)  oder  als  serviche  : 
deliche  deuten  Ersteres  ist  w^ohl  wahrscheinlicher,  da  -iche  als  Suffix 
nirgends  durch  den  Reim  gesichert  wird;  Service  :  frankise  811  wäre 
dann  wieder  ein  unreiner  Reim.  Ausgeschlossen  ist  aber  auch  nicht 
das  franzische  servise  mit  stimmhaftem  s.  Zu  bemerken  ist,  dass  da- 
gegen der  Schreiber  überall  das  pikard.  serviche  schreibt:  598,  600, 
603,  811,  2201  u.  a. 

r)  -esse  hat  man  für  den  Dichter  in  tristreche  {:  apresse)  985  und 
in  leeche  (;  princhesse)  3261  anzusetzen. 

d)  -eche,  die  echt  pik.  Vertretung  von  -itia,  ist  gestützt  in  pereche 
(.•  teche)  1641,  povreche,    Hs,  -ethe  (:  pecce)    1701,    leeche  {:  presce  = 


300  Wilhelm  KöLrs 

praedicat)  2365.  Der  Schreiber  hat  ausserdem  nohledie  407,  hauteche 
408,  sinpleche  1543. 

Das  e  in  -esse  und  -ecke  erklärt  sich  daraus,  dass  sich  das  /  in 
-llia,  ehe  es  noch  auf  das  vorausgehende  H  wirken  konnte,  mit  dem  t 
verband  und  mit  diesem  die  Hemmung  des  i  (=  e)  bewirkte. 

Gerade  bei  diesem  Suffix  zeigt  sich  deutlich  die  heterogene  Mischung 
franzischer  und  pikardischer  Formen,  die  für  unsern  Text  so  charak- 
teristisch ist.  Da  die  verhältnismässige  Reimgenauigkeit  des  Dichters, 
die  sogar  manche  Feinheiten  wiedergiebt  und  für  den  Schluss  des 
13.  Jahrhunderts  allen  billigen  Anforderungen  entspricht,  jedenfalls 
Bindungen  von  s  und  ch  (ebenso  k  und  ch,  vgl.  c)  nicht  zulässt,  so 
können  diese  überall  leicht  durch  Besserung  der  Handschrift  aus- 
geglichen werden,  ohne  dass  Schwierigkeiten  dadurch  entständen. 
Allerdings  erhält  auch  dadurch  die  Sprache  des  Dichters  noch  keinen 
einheitlichen  Lautcharakter  (vgl.  Einl.).  Als  bemerkenswerte  Thatsache 
ergiebt  sich  aber,  dass  der  Dichter  mehr  franzische  Elemente  ge- 
braucht als  der  Schreiber:  Der  Schreiber  schreibt ,.  pikardischer"  als  der 
Dichter. 

5.  e  -\-  l  -\-  Kons..  In  Betracht  kommen  illos  und  ecce  illos,  die 
der  Schreiber  in  der  Regel  durch  aus  762,  1298,  1365  u.  s.  w.  und 
chiaiis  39,  217,  510,  598  u.  s.w.  (seltner  cheaus  2222,  chaus  1156,1580, 
1686  u.  a.,  cai(s  1752)  wiedergiebt.  Aber  es  ist  interessant,  dass  sich 
hier  ein  auffälliger  Gegensatz  zwischen  dem  Schreiber  und  dem  Dich- 
ter erkennen  lässt.  Der  Schreiber  hat  nämlich  einige  Male  auch  eiis 
353,  403,  474,  1667,  2317  und  cheus  1145,  3090,  ceus  2669,  chiens\iol, 
586,  1504:  jedoch  stehen  diese  Formen  mite«  (ausgenommen  c/^ms  3090 
und  chieus  1504)  sämtlich  im  Reim  und  zwar  im  beweisenden  Reim 
mit  -ösus,  duos,  Mathaeiis  u.  a.  Es  geht  daraus  also  klar  hervor,  dass 
der  Dichter  ausschliesslich  eu  in  diesen  Wörtern  sprach,  um  so  mehr 
noch,  als  er  sich  einen  so  bequemen  Reim  mit  'iaus  =  -ellus  nirgends 
erlaubt. 

e  -\-  i  -\-  s  wird  -aus  in  solaus  317,  2413  (fehlt  im  Reim). 

6.  e-f-N-f-Kons.  Wie  schon  erwähnt,  haben  hier  ?  und  e  dasselbe 
Schicksal.  —  Im  allgemeinen  zeigt  auch  noch  unser  Text  die  dem  Nord- 
osten charakteristische  Scheidung  von  e»  und  an\  aber  daneben  fehlen 
nicht  die  auch  aus  andern  Texten  reichlich  bekannten  Ausweichungen, 
die  teils  auf  Analogiewirkungen,  teils  auf  Import  aus  andern  Dialekten, 
und  auf  Reimnot  zurückzuführen  sind.  Vgl.  H.  Haase,  Das  Verhalten  der 
pik.  und  wall,  Denkm.  des  Mittelalters  in  Bezug  auf«  und  e  vor  ged.  n. 
Halle  1880. 


Sprachliche  Untersuchung  der  Dirne  de  Penitance  301 

Da  Haase  unsern  Text  nicht  berücksichtigt,  so  gebe  ich  die 
schwankenden  Wörter  (vgl.  das  Verzeichnis  bei  Haase  S.  42  ü.),  wie 
sie  der  Schreiber  und  wie   sie  der  Dichter  verwendet. 

amende  1067,  2015.  Beide  Male  reimt  es  mit  comande-,  also  hatte 
der  Dichter  hier  schon  an.  Möglicherweise  ist  «w  hier  durch  Stammes- 
verkeunung  eingedrungen,  indem  amender  als  eine  Ableitung  von 
mander  aufgefasst  wurde,  wie  demander,  conmnder. 

apparant  (;  garant)  bbl. 

asamhlent,  s.  samble. 

astenunche  {:  heubmiche)  2178,  2358  zeigt  Suffixtausch,  wie  peni- 
tanche,  s.  u. 

couvenenche  1628  (fehlt  im  Reim). 

couvenant  (;  maintenant)  1964. 

dedens  334,  963  u.  s.  w.  (f.  i.  R.). 

diligenche  1803  (f.  i.  R.). 

dolant  1486  (f.  i.  R.). 

ensanible,  s.  samble. 

enfendre  392,  entendes  607,  entendement  809 ;  nur  1807  gebrauchen 
Dichter  und  Schreiber  entaiis  {:  tans,  tempiis\  an  fans  ist  wohl  nicht 
zu  zweifeln,  vgl.  Haase). 

essamble  331,  391,  1748  i^f.  i.  R.). 

femme  1177,  1662,  2657,  femmes  1176,  2649,  2660,  2682,  ferne  2990. 

Der  Dichter  VQimt ferne :  diffame  2990.  Der  Reim  (und  die  Schreibung 
mit  einfachem  m)  zeigen,  dass  der  Dichter  in  fame  auch  keinen  nasalen 
Vokal  mehr  sprach;  denn  in  einem  so  jungen  und  durchaus  gelehrten 
Wort  wie  dijfame  wird  schwerlich  noch  ein  einfacher,  intervokaler 
Nasal  den  vorausgehenden  Vokal  nasalirt  haben,  dazu  reimt  diffame: 
blasme  3253,  vgl.  S.  317. 

/am^we  2090,  wo  TW  blosses  Zeichen  der  Nasalierung  des  a  ist;  s.  S.316. 

manans  1585. 

nient  388, 1088 ;  im  Reim  haben  Schreiber  und  Dichter  noiant  1054, 
2037  mit  Suffixtausch. 

penitanche  (;  brauche)  1169,  (.•  counissanche)  3295. 

samble  256,  2981,  samblent  1570,  ensamble  255,  asamblent  1751, 
sowie  vor  dem  Ton  asambler  758,  samblanche  115.  asamblent  reimt 
mit  emblent  {involant)  ^  das  keinen  sichern  Schluss  zulässt,  da  es  der 
Dichter  wahrscheinlich  auch  mit  a  gebraucht  hat.  Es  wäre  jedenfalls 
merkwürdig,  wenn  der  Dichter,  der  so  gerne  zentralfranzösische  Formen 
einführt,  bei  shnid  noch  ein  e  gesprochen  hätte,  wo  schon  fast  der 
ganze  Nordosten  im  13.  Jahrhundert  a  hatte  (Haase  erwähnt  e  immer 
als  Unregelmässigkeit). 


302  Wilhelm  Rohrs 

Sans  (sitie)  34,  73  u.  s.  w.  (nie  e). 

sens  (sensus)  1540,  1640,  1835. 

stTJant  1592. 

talent,  nach  atalente  {:  parente)  1663,  (:  rente)  2861  zu  urteilen. 

tans  (tempus)  280,  303,  472,  1055  u.  s.  w. 

IV.  i. 

Hier  ist  nur  die  pikardische  Entwicklung  —Uis,  —ilius,  und 
—  litis  >  Ins,  ieus  zu  erwähnen.  Der  Schreiber  hat  soutius  118,  vix 
(Dilis)  672,  chhis  (Nom.  Sgl.,  statt  chil)  1328,  1410.  ßeus  Uli,  fiex 
3276,  chieus  {=i  chil -\- s)  1476  und  vortonig  vieutes  1568,  oieutanche 
1630,  vieuteclie  2054.     hastievement  1379  (vgl.  haslkement  3044). 

Der  Dichter  scheint  diesen  dialektischen  Formen  abhold  zu  sein. 
Er  hat  sie  nie  im  Reim  etwa  mit  caelus,  melius^  deus^  lociis^  jocus,  welche 
bei  ihm  doch  ieu  besassen. 

Sehr  merkwürdig  ist  contrius  1375,  1380,  neben  contris  1427, 
contrit  1425.  Liegt  hier  Suffixtausch  mit  —ivus  vor?  (vgl.  mendifs. 
P.  Schlösser,  Lautverh.  der  Q.  L.  d.  R.,  Bonn  1886,  S.  66).  Sonst 
könnte  man  auch  au  eine  Angleichung  an  die  im  Nordosten  verbreiteten 
Perf.  und  Partz.  mit  m  denken. 

V.  ?. 

1.  Freies  o  giebt  den  Diphthongen  üj,  der  in  seiner  spätem  Ent- 
wicklung mit  eu  aus  o  zusammengefallen  ist.  Allerdings  scheidet  der 
Dichter  noch  sehr  bestimmt  zwischen  beiden  Lauten.  Der  Schreiber  giebt 
aber  iie  sehr  gern  durch  eu  wieder.  Der  ganze  Unterschied  von  tie 
und  eu  beim  Dichter  mag  übrigens  auch  nur  darin  bestanden  haben, 
dass    iie   einen    offnen,    eu    einen    geschlossnen    ö-Laut    bezeichnete. 

Der  Kopist  schreibt  den  Laut  als  ue  : 

euer  73,  545,  611,  628,  688,  817  u.  s.  w.,  orguel  261,  271,  1549, 
pueples  3029,  3145,  3147,  cuevre  829,  1790,  descuevre  1411,  estuet  718, 
puef  717,  1836,  3192,  pueent  1270,  1296,  yemuet  1860,  trueve  1232. 

als  eu: 

aveuc  663,  1315,  aveukes  2403,  ceur  1846,  deul  1454,  eiwres  140, 
152,  lern  385,  720,  788,  2970,  meuhles  2546,  neuve  288,  peuples  3031, 
peur(porro?)  1173,  seur  1934,  meut  1683,  1859,  esmeut  905,  peut  1091, 
1399,  1425,  1555,  peuent  1289,  reube  1622,  desreuhe  1621,  seuffrent  2344, 
seident  1514,  veul  658,  845,  915,  vetdent  422,  1513. 

Den  (ehemaligen)  Übergangslaut  (wo)  schreibt  der  Kopist  ueu :  cMßwr 
586,  f-sfi^g?/^  537,  pueur  612,  ^jm^m^  78,^85,  103,  271,  415,  1290. 

Wie  Foerster  (Cliges  LXV)  hervorgehoben  hat,  ist  es  nur  eine 
graphische,  nicht  lautliche  Eigenheit,   wenn  im  Anlaut  ue  gern  oe  ge- 


Sprachliche  Untersuchung  der  Dime  de  Penitance  303 

schrieben  wird:  oel  1035,  oeyre  ^Subst.)  1309,  2921,  oevre  {operat)  899, 
2319,  (operit)  830,  1519:  ebenso  nach  v :  voel  2726.  Eine  merkwürdige 
Schreibnng  dafür  ist  vrol  1505,  1674,  veolle  35,  die  sonst  nur  aus 
angloiiorm.  Hs.  bekannt  ist,  und  gar  veoid  1525,  das  an  nfr.  graphische 
Vokalhäufungen  wie  oeuvre,  boeuf  u.  a.  erinnert.  Ganz  vereinzelt  ist 
ovres  3011 ;  eine  vereinfachte  Schreibung  ist  pueiit  208,  2653,  da  die  nach- 
tonigen e  hinter  betontem  Vokal  im  Nordosten  früh  fielen,  vgl.  nachtonige 
Vokale,  S.430.  Dagegen  bin  ich  geneigt,  den  Reflex  eines  lautlichen  Vor- 
gangs zu  erblicken  in  Schreibungen  wie  evre  (Subst.)  984,  1412,  {operat) 
1265,  preve  1231,  yg].  preve,  Raynaud,  a.  a.  0.  N.  XXVII,  21,  treve2001 
{trev'on  1306,  2551;  Breymann  schreibt  falsch  trevon ,  das  aber  der 
Schreiber  sonst  immer  als  trouvons  hat,  369,  2863)  und  cwec  2513. 
Zu  der  Zeit  nämlich,  wo  iie  noch  üe  gesprochen  wurde,  konnte 
das  erste,  schwach  betonte  Element  im  Anlaut  (evre),  nach  Muta  -\-r 
(preve,  treve)  und  nach  einem,  dem  n  so  nahe  stehenden,  Labial  i-  (avec) 
leicht  unterdrückt  werden,  weil  alle  diese  Bedingungen  der  Existenz  eines 
ü  wenig  günstig  waren.  Später,  nach  dem  Übergang  von  üe  >  üeu 
{üö)  ist  der  Abfall   des  ü  ja    allgemein   eingetreten.  — 

0  macht  nicht  die  Diphthongirung  mit  in  e{g)Ö  und  ecce  hoc:jou 
29,  845,  1458,  1563,  chou  15,  177,  270,  391,  1339,  1369,  1611. 
Wenn  diese  Wörter  auch  nicht  völlig  unbetont  waren,  so  traf  sie 
doch  kein  Hauptaccent;  daneben  gab  es  die  schwächeren  Formende 
und  che. 

2.  q  -\-  cum. 

focu  —  s  gieht  fu  114,  214,  fus  213.  Der  Reim  zw  fns  (füsfes)  213 
sichert  auch  dem  Dichter  diese  echt  pik.  Form. 

Jocu  —  s  giebt  Ju  1487,  2600,  Jus  2589,  geu  2609 ,  geus  2605  (dazu 
juer  2625,  2630,  Jtie  2588,  juastes  2623).  Im  Zweifel  kann  man  über 
den  Lautwert  von  gen  sein.  Es  könnte  ja  eine  andere  Schreibung  für 
ju  sein  (ge —  vor  dunkeln  Vok.  =y.);  aber  dies  ist  wenig  wahrschein- 
lich, weil  der  Schreiber  ge  sonst  nicht  in  dieser  Geltung  verwertet  (vgl. 
menguent  2384,  alongast  950,  und  gar  Gu'/'s  309).  geu  muss  deshalb 
die  zentralfranzösische  Form  Jeu  (oder  vielleicht  genauer  gieu)  be- 
zeichnen, welche  auch  der  Dichter  gebraucht  zu  haben  scheint;  er 
lässt  sie  1487,  2609  mit  Dieu  reimen. 

Iqcu  —  s  giebt  entweder  liuöO,  502,  524,  1421,  1459,  1820  u.  s.  w. 
lius  265,  1817,  oder  ebenso  häufig  Heu  1306,  1440,  1821,  1826,  2122 
u.  s.  w.  Heus  324,  1041,  1822.  Der  Dichter  gebraucht  es  immer  mit 
dieu,  oder  chieus  (caelos)  im  Reim,  wonach  die  Form  mit  ieu  für  ihn 
wahrscheinlicher  sein  dürfte. 


304 


Wilhelm  Rohrs 


Hier  sei  auch  oculus  angeführt.  Es  erscheint  als  ius  819,  ieus 
791,  1062,  fehlt  im  Reim. 

3.  o  in  gedeckter  Stellung  bleibt  erhalten,  wird  nie  ue.  Auffällig 
ist  tour'f  1156,  (fort  3000). 

0  -j-  /  -j-  Kons,  wird  zu  an :  assaure  1425,  1964,  assaus  1995, 
faus'if Ollis)  1308,  1369,  1648,  2393,  taut  [tollit)  381,  382,  695,  1640, 
vaut  {voluit)  318,  487,  2097  :  ebenso  vortonig  saudee  377 ,  3067  (aber 
sodoier  3233),  tauroit  375,  378,  1932,  vaiisist  2708. 

Aus  0  -\-tl  (über  oll)  ist  au  enstanden  in  rauller  {rot[u]lare)  2601, 
craidla  398.  — 

Charakteristisch  für  den  Dichter  ist  wieder,  dass  er  diese  doch 
nicht  allzu  seltenen  Wörter  mit  au  im  Reim  durchaus  meidet  (nie  mit 
au  =  a  -f-  ^  "+■  K.  gebunden), 

4.  0  -}-  J  giebt  regelmässig  uL  Da  sich  ni  andrer  Herkunft 
{ü-\-J  und  ö^  J)  von  ui  =z  q-\-  J  nicht  unterscheidet  (vgl.  puissent: 
conduisent  3015),  so  möge  hier  eine  gemeinsame  Eigentümlichkeit 
zugleich  besprochen  werden,  wofür  sichere  Belege  allerdings  nur  durch 
die  beiden  ersten  ui  erbracht  werden  können.  Es  ist  die  steigende 
Betonung  von  tä  gemeint,  die  aus  Reimen  von  ui :  i  hervorgeht :  aguise 
(.•  isse)  1033 ,  cuide  (;  o:ide)  676 ,  cuivres  (dunklen  Ursprungs,  q-^J?) 
{:delivres)  743.  Für  die  Erklärung  dieser  auffälligen  Reime  eines 
Diphthongen  mit  einem  Monophthongen  kommt  indes  noch  hinzu,  dass 
sich  diese  Erscheinung  nur  nach  c  und  g  findet,  wo  u  sehr  leicht  seinen 
vokalischen  Wert  einbüssen  konnte  (vgl.  Suchier,  Afr.  Gr.  §  lli.).  Des- 
halb sind  die  angeführten  Reime  eigentlich  nicht  als  unreine  aufzu- 
fassen: Sie  stimmen  im  Vokal  der  Tonsilbe  überein  {cui — :=kiH). 
Möglich,  dass  auch  das  ü  (für  den  Schreiber)  hier  schon  ganz  gefallen 
war;  so  würden  sich  Schreibungen  wie  cuitanche  {^guitanche)  1100 
und  die  Verwechslung  von  cui  und  qui  erklären. 

anoie^  itiödia— {:joie)  1021,  {:  larmoie)  112b  zeigt  die  nicht  seltene 
Übertragung  des  Vokals  der  unbetonten  Silbe  auf  den  der  betonten. 

In  proisme  1595,  proimes  1576  ist  die  Diphthongirung  des  o  wegen 
Hemmung  unterblieben. 

Nie  findet  sich  Diphthongirung  des  o  in  den  gelehrten  Wörtern 
auf  — örium,  —öria,  die,  eben  weil  gelehrte  Wörter,  mit  o  trotz  lat. 
ö  gesprochen  wurden.  Gewöhnlich  erscheint  der  Diphthong  oi,  den  die 
Reime  auch  durchaus  für  die  Sprache  des  Dichters  verbürgen.   Vgl.  e. 

Aber  der  Schreiber  liebt  es,  o  statt  oi  zu  schreiben.  So  hat  er: 
espurgatore  2024,  [purgatoire  2885),  glore  813,  2025,  Grigores  1582, 
1615,  2022,  {Grigoires  1085),  7nemore  2777,  3065,  {memoire  2790),  puisor 


Sprachliche  Untersuchung  der  Dirne  de  Penitance  305 

88,  97,  160,  (vgl.  mireoir  781),    transcitore  814,  vaineglore  549,  2778, 
Victore  3066. 

Eine  merkwürdige  Schreibung  ist  memere  1504.  Sollte  dies  aus 
memoire  (=:  memuere)  hervorgegangen  sein  ? 

VI.    p. 

1.  Freies  g  giebt  eu,  das  mit  e  -\-  l  -^  s  m  (ecce  -\-)  illos  und 
e'^  -\-l-\-  s  in  —  ales  reimt,  gloriens  {:  eus)  474 ,  engigiieus  (.•  crueus) 
111^  curieus  {:teinporeus)  1293,  honteus  (:mortens)19bd]  preus  {:  morteus) 
1755:  seus  :  deus  2204:  (;  ews)  1667,  entredeus  {:  morteiis)  551.  Die  Reime 
sichern  also  — eus  im  Suffix  —dsus,  in  '^prödis,  sölus  und  (iwös.  — 
Sie  gewähren  uns  keinen  Aufschluss,  ob  der  Dichter  — eure —  oder 
—  ore—  (beliebiger  Herkunft:  — öram,  — örat,  — ür{r)at,  — üpra  w.  v^.~) 
sprach;  jedoch  ist  ersteres  sehr  wahrscheinlich,  pleure  :  sequeure  125 
spricht  jedenfalls  nicht  dagegen,  da  currat~^keure  im  Norden  nicht 
gerade  ungewöhnlich  ist.  Erwähnt  .seien  noch  demeure  {:  eure ,  Jiora) 
1307,  2370,  seure  {:  labeure)  261,  {:  eure)  525,  719,  :  demeure  661.  Der 
Schreiber  hat  immer  —  eure 

Keinen  sehr  verlässlichen  Anhalt  liefern  auch  die  Reime  für  die 
Entwicklung  von  lat.  —  öreni.  807  reimt  creator  {:  atour),  aber  der 
einzelne  Reim  ist  noch  nicht  entscheidend  ;  creator  ist  Lehnwort,  wenn 
auch  ein  ziemlich  altes.  Mehr  Wert  kann  man  schon  auf  clamour 
(.•  amour)  3149  legen,  da  amour  nie  mit  eu  vorkommt.  Aber  möglicher 
Weise  hat  der  Dichter  daneben  doch  das  schliesslich  in  der  Koine  zur 
Herrschaft  gelangte  —eur  gesprochen;  die  übrigen  Reime  sind 
nur  \OiQ\iihQ\\Q  :  segnour :  greejnour  A^i^ ,  32S1,  segiieur  :  gregneur  785, 
bienfaiteur :  trcüteur  2487. 

Der  Schreiber  gebraucht  willkürlich  eur  und  or  {pur),  or  und  our 
müssen  wesentlich  denselben  Laut  bezeichnen,  nämlich  den  eines  sehr 
geschlossenen  p,  oder  eines  offenen  ?«,  wie  man  will. 

Der  Schreiber  hat  mit  — eur  :  hienfaiteur  2487,  couleurs  2875, 
createur  326,  gregneur  786,  honeur  3014,  melleur  586,  1800,  meurs  1223, 
pasteur  291,  pecceur  1941,  pluiseur  3.)7,  580,  1751  (pluseur  1687), 
segneur  696,  785,  795,  1198,  1529,  2340,  2539,  3152,  3265,  traUeur 
2488,  tri[s]teurs  989.  Zu  eur  kann  man  noch  stellen  viguer  1089,  wo 
ue  ähnlich  zu  beurteilen  ist,  wie  die  zahlreichen  eu  für  ue.  Auch 
alleurs  2832  darf  wegen  Suffixtausch  (-^aUöre-{-s  statt  aUörsum,  das 
allors  geben  sollte)  hier  angeführt  werden. 

Mit  — or  ;  allors  2200,  amor  2517,  co?ifessor  1781,  creator  807, 
honor  2522,  3037,  millor  2496,  2893,  3072,  pechevor  121,  pluisor  872, 
1152,  1411,  segnor  784,  tidor  2638. 

Romanische  Forschungen  VIII.  20 


306  Wilhelm  Rohrs 

Mit  —oiir:amour  2820,  3033,  caloiir  215,  clamour  3034,  doloiirs 
986,  f/regnour  309,  1413,  1692,  3169,  3282,  Ao«o?<r  3286,  hounour  409, 
792,  OHuour  3165,  painteours  2871,  pecheour  1469,  pechavonr  2709, 
.sg^wow;-  410,  708,  910,  2241,  2895,  2949,  3115. 

Eine  besondere  Gruppe  bilden  endlich  noch  die  imbetonten  Partikeln 
und  Pronomina.  Sie  erscheinen  gewöhnlich  mit  o  [pü):sor  4Jb,  118, 
304  u.  s.  w.,  sour  350,  1323,  1745,  por  56,  ^^owr  43,  55,  57,  75,  114 
u.  s.  w.,  nos  (Nora.,  Dat.,  Akk.)  264,  268,  2350  u.  a.,  nous  157,  180  u. 
s.  w.,  ebenso  vos ,  vons;  lor  (Pers.  u.  Poss.)  372,  475,  476,  1037,  ou 
(ubi)  1818  u.  a.    eu  zeigt  von  diesen  nur  leur  418,  481  u.  s.  w. 

Anders  ist  das  Verhältnis  von  sor — seure,  vgl.  Silbenzählung,  8.  286. 

Ganz  vereinzelt  sind  sur  671,  2273,  pur  2458.  Ist  hier  u=ou? 
Sonst  müsste  man  annehmen,  dass  sur  und  p>ur  die  Entwicklung  von 
el"^  ou^  u,  del  !>  dou  J>  du,  mitgemacht  haben. 

2.  0  in  geschlossener  Silbe  wird  meist  ou  geschrieben,  seltener  o. 
Dass  der  Lautwert  dieser  ou  (o)  fUr  den  Dichter  ein  dumpfes  u  war, 
darf  man  aus  Reimen  solcher  ou  (o)  mit  o  -\-  u  (aus  vokalisch  aufge- 
löstem ^)  folgern  ;^res^o?<s(.-(es^o?^s)  747,  rescourre{:pourre  aus  pglre)22l. 

Die  stammbetonten  Formen  von  courre  mit  eu  (im  Sgl.  Prs.  und 
3.  PI.  Prs,  Ind.  und  Konj.)  sind  auch  aus  andern  Texten  bekannt  und 
beruhen  wohl  auf  einer  vulgärlat.  Konjugation  wie:  Inf.  *cprre, 
Prs.  *cpro  f  *cqris,  *cprit  u.  s.  w.  (nach  Analogie  von  *querre  — quero 
u.  a.).  Der  Schreiber  hat :  keurt  525,  cueurt  102,  132,  cuert  261,  2456, 
und  Konj.  queure  719,  quere  1401,  sequeure  125,  sequere  1402,  vgl. 
unter  1. 

3.  0  (p  und  o)  vor  freiem  oder  ursprünglich  geminirtem  Nasal 
tritt  gewöhnlich  als  ow,  seltner  also  o  auf:  doune  90,  157,  200,  736, 
1271  u.  s.  w.,  persoune  1272,  1535,  Roume  2552;  2986,  soume  78  u.  a., 
done  2428,  2517,  2776,  persone  108,  1588,  2775,  Romme  2965, 
somme  2551. 

Das  Eintreten  des  ou  für  o  deutet  schon  darauf  hin,  dass  (für 
den  Schreiber)  ein  einfacher  Nasal  nicht  die  Kraft  hatte,  das  voraus- 
gehende 0  zu  nasaliren.  Es  finden  sich  zwar  vereinzelt  Schreibungen, 
wie  —onn —  und  — onm—  (statt  — on—  und  — om — ),  die  dem 
widersprechen  möohiQw  : personne  1531,  pardonne  1115,  Äo?<we  2966 
und  vortonig  .■  r/om«ee  1990,  ordonnes  1713,  onneure  328,  honnist  690, 
renonmes  447.  Aber  hierzu  bemerkt  Suchier  in  seiner  Kollation,  dass 
diese  wenigen  Fälle,  da  zuweilen  u  dem  n  völlig  gleich  sehe,  z.  B. 
2)our  1281,  qiiant  1363,  peut  1425,  recht  zweifelhaft  seien.  Man  wird 
daher  besser  an  allen  diesen  Stellen  das  erste  n  in  >/  ändern. 


Sprachliche  Untersuchung  der  Dirne  de  Penitance  307 

Schreibungen  wie  Eomme  2965  sind  dann  einfach  „umgekehrte"; 
dadurch  hervorgerufen,  dass  wirkliches  mm  zu  in  geworden  war. 

Durch  den  Einfiiiss  des  Labials  ist  n  zu  ü  erhöht  in  pume  1254; 
aber  der  Reim  .-  home  beweist,  dass  dem  Dichter  diese  pik.  Form  nicht 
zukommt. 

homo  wird  als  Subst,  meist  hom  geschrieben  :  48,  49,  66  u,  s.  w. , 
als  unbestimmtes  Pron. :  on  148,  162,  688,  vgl.  on :  glouton  2236;  der 
Schreiber  hat  auch  Ven  25. 

bonu  —  s  erscheint  ausnahmslos  als  hoin  —  s,  boine.  Der  Dichter 
scheint  diese  pik.  Form  nicht  verwendet  zu  haben ;  er  reimt  bome  : 
personne  1531. 

4.  p-{-J  giebt  11/  vermöge  Umlaut  in  cuide  {:  aide  61Q,  vgl.  o  +  7). 
Umlaut  hat  auch  gewirkt  in  eurs  (:  seiirs)  653.  Gelehrt  ist  estude 
{Studium :  amaritiide)  995.  Dagegen  hat  der  Schreiber  stets  dol  1035, 
1101,  1608  und  tout  {^tötü)  325,  1644,  3140.  Die  Reime  lehrten  hier- 
über nichts.     0  -\-  n  vgl.  n,  S.  320. 

5.  0 -|- iV-|- Kons,  bleibt  erhalten.  In  latinisirender  Orthographie 
steht  bisweilen  u:secunde  1577  iseconde  1591,  1639),  abunde  {:  monde) 
1510,  sunt  134,  141  (sonst  stets  so)d),  danach  auch  2^renderunt  3247; 
cunkie  2296. 

VII.  u. 

Durch  Attraktion  von  J  an  k  entsteht  der  Diphthong  n./\  der  vom 
Dichter  schon  als  ein  steigender  gesprochen  wurde  (vgl.  o  -\-J). 

VIII.   au. 

au  tritt  immer  als  o  auf:  Po/ 514  {au-\-l-\-s  genau  wie  — als  — 
behandelt,  also  Paus  518,  826,  2946),  los  2481,  3080,  lo  1461,  clot 
1521  u.  a.  Immer  cose  {=res),  dagegen  das  Lehnwort  cause  {■:=causa) 
1758,  1763. 

Das  0  aus  au  ist  ein  offnes,  es  wird  nie  ou  geschrieben  (ausser 
in  dem  unbetonten  ou=^aut  1831,  1933  u.  a.)  und  es  reimt  nur  mit  o: 
dose  {:  glose)  303,  cose  {:  glose)  2386;  ebenso  o  aus  sekundärem  ait  : 
parole  (:  escole)  2817,  encore,  hdc  höra  (;  Gomorre)  275. 

0  (aus  au) -{- i(  in  paucum  ergiebt  durchweg  i)eu  170,  536,  691, 
764  u.  a.;  po?,  das  etymologisch  auf  andere  Kasus  {pauco ,  pauci  u. 
dgl.)  zurückgeführt  werden  muss,  findet  sich  nur  7,  8  und  1978. 


20* 


303  Wilhelm  Köhrs 

Die  Vokale  vor  dem  Ton. 

Die  Schicksale  der  vortonigen  Vokale  sind  im  einzelnen  erst  wenig 
bekannt,  da  ihre  Untersuchung  auf  viele  Schwierigkeiten  stösst.  Vor 
allem  lässt  uns  hier  das  Mittel,  welches  für  die  Bestimmung  der 
Lautqualität  der  betonten  Vokale  eine  willkommene  und  oft  unent- 
behrliche Handhabe  bietet:  die  Bindung  der  Vokale  im  Keim,  völlig 
im  Stich. 

Dazu  kommt,  dass  diese  Vokale  einem  Gewirr  von  zum  Teil 
sich  kreuzenden  und  entgegenwirkenden  Einflüssen  unterworfen  sind: 
Schwächung  durch  geringe  Stärke  des  Exspirationsstromes,  konsonan- 
tische Einwirkung,  Analogie  u.  a.  Im  folgenden  sollen  daher  nur  die 
Erscheinungen  hervorgehoben  w^erden,  die  unsern  Text  besonders 
charakterisiren.  Nach  dem  Vorgang  von  P.  Schlösser  (Die  Lautverh. 
der  Q.  L.  d.  R.,  Bonn  86)  unterscheide  ich  dabei,  wo  es  erforderlich 
ist,  zwischen  nebentoniger  Silbe  (die  erste  in  —^- — ,  — l — - — ,  die 

zweite   in ^  — ' —  u.  s.  w.)   und    unbetonter  Silbe   (die    zweite 

in  — ^  — —  u    s.  w.). 

1.  Nebentonige  Vokale. 

1.  a  in  offener  und  geschlossner  Silbe  ist  meist  erhalten  :  ^anV 
1777,  ka'l  1760,  1093,  ccür  1138;  charoigne  1984,  carchies  988,  larron 
1274,  largueche  2434  u  a.  Jedoch  wird  freies  a  nach  pik.  Guttural 
und  nach  einem  aus  dem  Zentralfranzösischen  entlehnten  Palatal  auch 
zu  e:chevaus  768,  chemin  2679,  cheminer  927,  che'lr  67,  ke'i  2437,  keüs 
860.  Ebenso  ist  im  sekundären  Hiat  a'^ e  geworden:  eürs  {^agurium) 
654,  danach  auch  maleuereus  235,  625;  jedoch  graahle  848  (vgl.  agre- 
ahles  1881). 

a  wird  vor  einfachem  N  nicht  zu  cd :  manoit  1788,  amer  3122. 

Nebentoniges  al  wird  bisweilen  zu  a  vereinfacht  .•  manie  351  (sonst 
maisnie  790  u.  a),  agreU  1040  (sonst  aigrete  1036,  aigrure  1191), 
aguise  1033.  Daher  denn  die  „umgekehrte"  Schreibung  alront  1735 
(sonst  stets  aront),  apairaument  1746  (vgl.  apjJarant  558). 

Zu  e  ist  ai  nur  in  fera  1806,  feront  1300,  feroit  221,  feroient  887 
geworden  (aber  faisolt  1782).  (In  arresnant  763,  resnablement  2307 
stand  unbetontes  «/;  aber  nebentonig  rai^nable  blA,  rainable  574,  und 
auch  in  der  Ableitung  raisnahlete  576).  Dunkel  ist  das  Verhältnis 
von  ensi  247,  426,  389  zu  ainsi  380,  401,  717.  Gemeinfrz.  ist  ai  in 
caitif  1766. 

Französisches  au  wird  oft  zu  a  in  amosner  2535,  2644,  amosne 
2416,  2419,  2423,  amosniere  2532  (aber  aumosne  2386,  2414,  aumosniere 


Sprachliche  Untersucliung  der  Dirne  de  Penitance  309 

2389).  Anders  ist  wohl  das  Verhältnis  von  bauptesme  296,  2173  (das 
jj  ist  stumm  und  nur  etymologische  Sehreibung,  vgl.  span.  hautismo) 
zu  baptesmes  1057 :  Ersteres  wird  die  volkstümliche,  dialektische  Form 
sein,  letzteres  die  gelehrte  (ebenso  — aide: — ahle). 

Unter  dem  Einfluss  eines  J  ist  gedecktes  a  zu  e  geworden,  regel- 
mässig in  mengier  432,  1638,  1768;  2346,  und  in  gregnour  409,  1413, 
1692;  ebenso  in  unbetonter  Stellung  in  batellier  2404,  travellier  601, 
638,  798,  835,  2048,  das  sogar  auf  travelle  837  {:  batalle)  eingewirkt 
hat,  vgl.  anoie,  S.  304. 

2.  f,  womit  e  zusammengefallen  ist,  ist 

a)  e  geblieben  in  geschlossener  SWhe :  seneße  171,  pereche  1551, 
mesprisier  2347,  in  offener  Silbe  Phelipe  3052,  medechine  929,  vegile 
1334,  1811;  auch  vor  freiem  N:mener  3159,  2^^^^^'  575,  841  (gegen 
maine,  paüie);  im  Hiat :  leeche  1543,  meesme  1124:,  creature  45,  2688, 
deerain  1339,  deesraines  1671. 

ß)  Zu  a  geworden,  durch  Assimilation  an  den  folgenden  Vokal  .-««^e 
445,  877;  im  Anlaut  vor  n :  miemi  93,  224,  596,  621  u.  a.,  anoier  58, 
anoie  1022;  vor  folgendem  r :  sarmon  495,  sarmounoit  492,  darraine 
1117,  in  der  Partikel  und  im  Präfix  par. 

y)  Zu  /  geworden,  vor  mouillirten  Lauten :  w;7/or  2496,  3072; 
vor  ^■  der  folgenden  SWhe :  gglise  3004  {egl/'se  1349,  3007);  in  Folge 
von  Itazismus  G'r/^o/res  1085,  Grigoire  1230,  1615;  durch  Dissimilation, 
vor  e  der  folgenden  '6\\he :  iretage  2160,  besonders  im  Hiat  criee  969 
(aber  creator  807). 

Durch  Analogie  au  stammbetonte  Formen  steht  /  statt  <??,  oi  in 
issir  1538,  prier  2740,  prions  2953  u.  a.,  pria  949.  Ebenso  ist  nisune 
3243  nach   neis,   nis  gebildet  (vgl.  nesun  670,  nesune  1812). 

e  ist  nach  c  zu  i  geworden  in  c/'bole  10.38,  wobei  aber  auch  das 
Simplex  cive  [caepa)  nicht  ohne  Einfluss  gewesen  sein  mag.  Latinisirende 
Schreibung  ist  wohl  nur  Inf  er  206,  702  [enfer  999,  1027,  1042,  vgl. 
u  unter  oH-N;  S.  307). 

d)  Zu  0  geworden  durch  Assimilation  in  voo'd-  2500  (sonst  veir)\ 
vgl.teyooir,  Raynaud,  Pik.  Urkd.,  N.  XXXIII,  7,  neben  ^er^o/r  N.  VII,  6. 

e)  Zu  u  oder  eu  {ue)  durch  Einfluss  von  Labialen  in  buveroit  1203, 
hueveries  1768,  furnier  520,  527  (aber  femoit  515). 

C)  Zu  0/,  wenn  sich  J  mit  dem  e  verband  .•  ^?er  531,  loia  542, 
acoisoit  360;  noiant  1045  (neben  nient\  proisies  1197  (mesprisier  2341), 
proiere  44,  338,  2943,  3081  (nie  ;?r?^re),  Inf.  ^^^'o/er  1388,  2085,  2106, 
3116  (aber  prier  2740),  re^^ro/a  336  (aber  pria  949,  ^r/(»<s  2953,  2993, 
3001,  3017,  pries  1960),  noie  1051,  wo/a  1043,  noiant,  necanfem  1048 
(Tjoan^  1053). 


3iO  Wilhelm  Rohrs 

3.  '/  wird  durch  Dissimilation  zu  e  in  defenissent  971,  deviser  817, 
derise  1350,  demi  855,  desist  540,  mesist  1369,  premier  181,  1253  (daher 
auch  premeraine  1017,  2154). 

4.  0  (p  und  o). 

«)  Gewöhnlich  bleibt  freies  und  gedecktes  o  erbalten,  häufiger  ou 
als  0  geschrieben,  cousine  732,  mouvoir  46(3,  Jouglerie  2580,  foiirme  59, 
couiü^sanche  27,  200,  hounteus  1954.  sovent  104,  p^ora  948,  ?rtor/r  1266, 
coro/e  Ö42,  former  591,   con/'ssanche  1722,  honerable  2356. 

/9j  0  wird  durch  Dissimilation  vor  a  und  o  in  der  folgenden  Silbe 
zu  e  geschwächt:  Jehans  29,  quemans  329,  361,  454  u.  s.  w.,  quemande 
2686,  (neben  dem  gelehrten  coiimande  2016,  countanderreslbO)-^  semont 
180,  semounes  2633,  secours  71.  In  ^>>e«s^  72,  1213  hat  die  Analogie 
von  ew5^  mitgewirkt. 

y)  Vor  m  wird  o  in  einigen  Wörtern  zu  a:  prametre  1965,  pramis 
1992,  pramet  832,  1147, 1956;  anders  cambien  1304,  quanhien  2425  (die 
mit  ^?^am  zusammengesetzt  oder  an  ^//a/?^   angeglichen  sein  könnten). 

Hierhin  gehört  auch  dant  539  und  danie  3260,  die  wegen  ihres 
proklitischen  Gebrauchs  ihren  Hauptton  einbüssten. 

d)  reuberie  2564  erJtiielt  eu  aus  den  stammbetonten  Formen  des 
Simplex. 

e)  q  -\-J  giebt  in  vortoniger  Silbe  regelrecht  oi :  anoier  58  (daher 
sogar  anoie  1022),  poissanche  76,  322,  561,  786,  poissans  265,  633,  778, 
863,  loier  602.  Wo  m  erscheint  hat  man  es  mit  Analogieerscheinung 
zu  thun :  puissans  644. 

5.  u.  In  assolicions  1998  ist  das  Suffix  -utionem  mit  dem  häufigeren 
-itionem  vertauscht. 

u  -\-  J  giebt  auch  vortonig  iii  :  fuison  373,  fidant  533,  pluisor 
872,  1152,  pluiseur  397  (uur  1687  pluseur). 

IL   Unbetonte  Vokale. 

So  weit  diese  nach  den  allgemeinen  Accentgesetzen  überhaupt  er- 
halten sind,  unterliegen  sie  in  noch  viel  höherem  Grade  als  die  neben- 
tonigen Vokale  der  Schwächung. 

1.  Freies  a  wird  durch  e  vertreten: /ow^ewe^e  116,  sauvement  ISbS, 
meist  auch  im  Hiat;  abe'ie  513,  maleuereus  235,  625,  pecheour  1469 
{pechei-or  121,  pechavour  2709.  Über  die  Unterdrückung  des  e,  vgl. 
Silbenzählung,  S.  287). 

amertume  1060  steht  unter  dem  Einfluss  von  amer. 

Future  wie  dourra,  vgl.  Formenlehre,  S.  340. 

vilounie  1634  ist  wohl  beeinflusst  von  felounie,  mit  dem  es  synonym 
geworden  ist. 


Sprachliche  Untersuchung  der  Dirne  de  Penitance  311 

ataquissies  2620  zeigt  die  nicht  seltene  Angleichung  der  Endungen  des 
Impf.  Konj.  der  a- Verben  an  die  der  /-Verben  (noch  bis  ins  XVI.  Jabr- 
huudert  üblich). 

Frz.  al  wird  i  :  orison  2119,  comparison  2516. 

2.  Die  übrigen  Vokale  sollten  alle  in  freier  Stellung  spurlos  fallen, 
es  sei  denn,  dass  eine  dadurch  entstehende  komplizirte  Konsonanten- 
häufuug  einen  Stützvokal  erforderlich  macht.  Es  ist  überflüssig,  hier- 
für Beispiele  anzuführen.  In  ordoimerVi'^i,  ordounanche  b03  erscheint 
der  Stützvokal,  nicht  wie  gewöhnlich  als  e,  sondern  als  oh;  es  rührt 
daher,  dass  ordener  eine  auf  Volksetymologie  beruhende,  kontaminirte 
Bildung  ist  {ordener  =  ordinäre,  als  ordinem  -j-  donare  aufgefasst; 
vgl.  ordene  2379).     Ein  Stützvokal  steht  auch  in  anemi  93  u.  a. 

Wo  der  Vokal  von  vorn  herein  durch  eine  Konsonantengruppe 
gedeckt  war,  ist  er  natürlich  erhalten,  wenn  auch  mannigfach  ab- 
geschwächt. Erhalten  z.  B.  in  avoutire  1665,  geschwächt  in  counis- 
sanche  27  (vgl.  coiinois  30),  volente  1251,  1777,  volentiers  1249  (gelehrt 
ist  volimtaire  1901,  2001).  Gestützt  war  ursprünglich  auch  e  in  iretage  = 
*haered(J.)tatieum. 

Die  grosse  Zahl  von  Ausnahmen  sind  teils  gelehrte  Bildungen, 
teils  analogische  Formen  oder  Neubildungen  (durch  Ableitung  von  dem 
fertigen  frz.  Wort).  Gelehrt  sind  z.B.:  penifanche  1357  [yg].  pen{e)anche 
und  repentanche),  iimilite  1910,  umelie  176,  senefie  171,  medechine  929; 
veritable  1907,  diligenche  1803;  Salemons  2813. 

Den  Lautwert  von  dumpfem  e  wird  o  haben  in  niaronier  2959 
[*marinarius),  cardoiiaiis  2963. 

Neubildungen  sind  dagegen  segnourie  2563  (von  dem  fertigen 
segnour),  gloufoimie  1633.  Dabei  konnte  dieser  Vokal  noch  wieder  ge- 
schwächt werden:  honnerahle  421,  houneres ?>0^Q,  dolereus  998  (es  sind 
dies  also  keine  eigentlichen  gelehrten  Wörter). 

Hierhin  gehören  dann  auch  viele  Verbalformen,  wo  der  Accent- 
wechsel  zu  Kompromissformen  führte.  Besonders  deutlich  ist  dies  bei 
den  Verben  auf  -7care.  So  erscheint  z.  B.  audortcare  immer  als  otrier 
2693,  3283  (genauer  ist  noch  die  schöne  Schreibung  otriier  2690),  ferner 
otriS  1468,  otria  335.  Diese  Formen  sind  als  Anlehnungen  an  die 
stammbetonten  Formen  otroi  u.  s.  w.  zu  betrachten.  Aber  auch  die 
letztern  sind  nicht  streng  lautgesetzlich  aus  dem  lat.  auctörlco  entwickelt. 
Ähnlich  wie  z.  B.  im  Span,  zu  sHplt'car  ein  suplko  gebildet  wird,  so 
darf  mau  mit  Verletzung  der  lat.  Quantität  ein  *auctor1,co  ansetzen, 
das  regelrecht  otroi  ergab  (vgl.  otroie  1391 ,  larmoient  {:  voient  1040). 
Hierbei  war  wohl  von  wesentlichem  Einfluss  die  Analogie  zweisilbiger 
Wörter  wie  l'iier  (aus  lei-  /er  =  ligare)  —  loi[e)  {ligo),  pli/er — idol{e)  u.  ä. 


312  Wilhelm  Rohrs 

Indem  nun  das  ol  von  otroi{e)  auch  in  endungsbetonte  Formen 
eingeführt  wurde,  konnte  es  entweder  bleiben  (vgl.  netoiant  1047,  ger- 
roiiod  20301,  oder  oi  (vor  allem  in  seiner  ursprünglichen  Gestalt  ei) 
wurde  durch  Verminderung  des  Accents  und  daher  des  Exspirations- 
stromes,  zu  i  geschwächt^). 

Für  sich  stehen  dann  wieder  die  gelehrten  und  halbgelehrten 
Wörter:  senefie  171,  senef'ier  1867,  nmelie  176,  humüier  424,  cruce- 
j'lies  393. 

III.  Nachtonige  Vokale. 

Der  Schreiber  vernachlässigt  bisweilen  ein  auslautendes,  stummes  e 
vor  folgendem  vokalischem  Anlaut:  el[e\  a  2995,  la  preinier[e\est\^2\, 
riquech[e]  empire  3130,  2}vis[e\  on  3280,  auch  trev[e]  on  1306,  2551. 

Charakteristisch  für  den  Nordosten  ist,  dass  hier  am  frühesten 
weibliches  e,  zuerst  nach  betontem  Vokal,  schwand.  Die  Silbenzählung 
ergiebt,  dass  der  Dichter  allerdings  diese  e  noch  nicht  zu  vernach- 
lässigen wagte.  Aber  die  Handschrift  spiegelt  doch  in  einigen  Fällen 
den  wirklichen  Stand  der  Ansprache  wieder,  wo  stummes  e  unmittel- 
bar nach  betontem  e  nicht  berücksichtigt  ist: 

vee\e]  {:  blasmSe)  2271,  warie\e]s  :  voe[e]s  2649  (vgl.  auch  jjuent 
statt  imeenf,  S.  303);  dagegen  loee  :  dounee  2767,  2998,  doitee  2931. 

Über  den  Gleitvokal  e  in  jovene^  Estievene,  capiteles  siehe  unter 
Silbenzählung,  S.  288. 

B.   Eoiisoiiantismus. 

I.  Liquide. 

l. 

1.  Von  Interesse  ist  vor  allem  die  Behandlung  von  l  vor  einem 
folgenden  Konsonanten.  Wenn  auch  manches  schon  beim  Vokalismus 
anzuführen  war,  so  sollen  hier  doch  alle  Fälle  noch  einmal  übersicht- 
lich zusammengestellt  werden. 

1)  Frz.  a  -{-  l  {-\-  Kons.)  >=•  au:  assaut  801,  aucuns  1572,  autre 
2110,  chevaus  768,  manfes,  709,  mam^  556,  679,  Beim  Artikel  wird 
cd  >  au  241  u.  s.  w.,  aber  im  Plural  stets  as  239,  428,  515,  753.  Ein 
beweisender  Keim  für  au  ist  faus,  falsi  :  Paus,  Paulus  237. 


1)  Die  Mannigfaltigkeit  der  Vokalabstufungen  brachte  es  dann  fertig,  dass 
eine  heillose  Verwirrung  bei  allen  hierhin  gehörenden  Verben  einriss,  und  es 
ist  nicht  zu  verwundern,  dass  z.  B.  die  Formen  von  tigare  in  unserm  Text  ge- 
rade das  Gegenteil  des  ursprünglichen  und  lautgesetzlichen  „stamrahaften 
Wechsels"  zeigen:  lie  526,  537,  Joier  531,  loia  542  (offenbar  durch  prie-proier 
mitgerissen). 


Sprachliche  Untersuchnng  tUr  Dirne  de  Penitnnce  313 

2)  Frz.  f  -\-  l  ^  icni.  Vgl  das  Suffix -e//?<s  S.  296;  im  Reim  uur 
minssiaus  {:  loiaus)  1605. 

3)  Frz.  ^'^  -|-  /  >>  eil  im  Suffix  -alis  :  crueus  {:  engigneus)  111, 
morfeus  {:  deus)  551,  (preus)  llbö^  {:  hon  fem)  1963,  temporeus  {:  curiens) 
1293,  (.•  seus)  1617,  [ceus)  2669. 

Abfall  des  /  ist  in  den  Eeimen  nicht  zu  bemerken.  Der  Schreiber 
hat  neben  teiis  1750,  queus  803,  2705  nicht  selten  fes  1301,  1568,  2724, 
ques  1526,  1722,  1951,  2529,  2531,  2696. 

4)  ¥xz.  e -\- l'^  eu.  eiis  {:  Matheus)  353,  (;  glorieus)  474,  {:  mieus) 
2316.  cheiis  {:  crueus)  1145,  (;  teiuporeus)  2669.  —  586  steht  chieus, 
und  dazu  im  Reim  mit  ntieus,  und  ausserdem  167. 

Die  Reime  kennen  nicht  die  Entwicklung  von  e  -\-  l  '^  (tu:  die 
au  in  aus,  chiaus  und  solaus  kommen  also  durchaus  auf  Rechnung  des 
Schreibers  (vgl.  S.  300). 

e  -\-  l  wird  u  in  unbetonten  Wörtern:  du  141,  186,  ii  {en  -\-  le) 
80,  313,  432,  924  u.  s.w.,  chu  {=  chel  -\-  Kons.)  842,  1645.  Neben 
u  {en  4-  le)  steht  einige  Male  ou  2351,  2863,  2864,  3277. 

Im  Plural  nur  des  373,  909,  es  1617,  1854. 

5)  Frz.  /  -f-  ^  >  m,  ieu  beim  Schreiber:  chiiis,  soutix,  vix  —  chieus, 
fieus,  fix,  vieufanche,  vieuteche,  vieutes,  vgl.  /,    S.  302. 

6)  Frz.  0  -\-  l  'y  au  fehlt  im  Reim.  Paus  {Pol  -f-  s  :  faus  237) 
ist  nicht  beweisend,  da  Paus  auch  direkt  auf  Paidus  zurückgeführt 
werden  könnte.  Dagegen  hat  der  Schreiber  durchweg  q  -\-  l  ==  au, 
vgl.  0,  S.  304. 

I)  g  -\-  l  ^  ou  in  estous  {:  trestous)  747,  in  pourre  {*pglre  :  re- 
sconrre)  221.  Es  ist  für  die  Sa;hlage  ohne  Belang,  ob  l  vor  dem 
Übergang  des  p  >  ou  {n)  vokalisirte  und  sich  mit  dem  o  verband, 
oder  ob  dies  l  nach  dem  Übergang  von  o  >  ou  abfiel. 

Rein  graphisch  steht  /  noch  in  moult  129,  193  u.  a.  (vgl.  mout'd'd, 
1105,  1185  u.  a.),  molt  2866,  muH  2232,  2539,  wenn  es  nicht  falsche 
Auflösungen  der  Abkürzungen  {mVt)  durch  den  Herausgeber  sind. 

8)  H  -\-  l  ^  u  in  nus  {:  venns)  2252. 

9)  eil}  -[-  ^  >  eu:seus  (;  hidens)  1317,  {:temporeus)  1617,  {:  deus) 
2204. 

10)  eu"^  [ue)  -|-  /  >  eu,  das  nur  mit  eu"^  reimt:  veut  (;  pueut)  363, 
1447,  2148,  2529,  2553.     (.•  estuet)  919,  1193,  2190. 

II)  ie  -\~  l  y  ieti  :  chieus  (.•  Heus)  265,  323,  1041,  (.•  mieus)  273, 
(:  Dieus)  301,  1013.  nu'eus  i:  cieus,  cachts)  273,  {.•  eus)  2316,  {;  chieus^ 
ecce  illos)  585.     Schreibungen  mit  iu  kommen  nicht  vor.     Vgl.  S.  295. 


314  Wilhelm  Rohrs 

2.  l  -{-  r  ist  ohne  Einschub  eines  (/  zu  rr,  r  geworden ;  pourre 
{:  rescourre)  221.  Ferner  assaure  142b,  1964,  iauroit  375,  378,  taurroit 
11>32,  vaurroiit  40,  016. 

Durch  Dissimilation  ist  l  in  /eble  852,  fehleche  1272  beseitigt. 

l  ist  zu  r  geworden  nach  }n[b):  emcombre  {:noinbre)  1797,  {:nombre) 
1797,  (;  aombre)  3209;  nach  t:  chapitres  (:  meni{s)tres)  3005.  Der 
Schreiber  hat  indes  überall  U  bewahrt;  so  hat  er  auch  3005  capiteles, 
ferner  capitle  241,  2864,  title  242,  apostles  480. 

Nicht  ganz  aufgeklärt  ist  das  Verhältnis  von  seront  503,  913,  und 
selonc  1195,  1335,  1462,  1741,  1825. 

3.  U  ist  überall  vereinfacht: /o^e  (;  escole)  13,  alum{i)er  114,  bele 
115,  fontenele  116  u.  a. 

fallanche  678  hat  sicher  wie  das  Verbura  i. 

Auch  satzphonetisch  ist  U  sehr  oft  vereinfacht  beim  Pronomen  iL 
So  steht  i  (=  eV)  vor  folgendem  l:  125,  240,  1022,  1039,  1389,  1392, 
1624,  2110,  2835;  aber  auch  il  ist  nicht  ausgeschlossen:  496,  1383. 
Vor  andern  Konsonanten  fehlt  dieser  Schwund  des  /,  weshalb  an  ein 
allgemeines  Verstummen  des  l  in  il  nicht  gedacht  werden  kann;  aus- 
genommen i  ne  1382.     > 

Dieselbe  Erscheinung  zeigt  auch  chel  zweimal:  che  liu  524,  che 
livre  3292. 

4.  i  hat  die  bekannten  Quellen  {l  -\-  J)  und  wird  vom  Schreiber 
gewöhnlich  im  Inlaut  II,  im  Auslaut  l  geschrieben. 

Inlaut: 

batalle  709,  711,  727  u.  a.,  challe  1535,  falle  710,  defalle  1997,  malle 
2259,  />a//e2053,  travalle  2852; 

allors  2200,  ballie  1302,  1564,  2867,  3007,  ballier  2bS^,  fallanche 
678,  vallans  3039. 

aparelle  822,  conselle  3250,   mervelle  1022,  2323,  3249,  ore/^e  819; 

aparellier  3120,  bafellier  2404,  consellier  1410,  2614,  esmervellier 
2249,  we^^mr  586,  1800,  ve^^/er  2289. 

w^7/o>•  2496,  2893,  3072. 

mollies  348,  mouUie  127,  agenoullier  1474. 

üe?</^e  3109,  ?;eo^/e  35,  veullies  2614. 

Auslaut: 

irat-«^  2159,  3070. 
cott.se/  785,  1270,  1403,  2187,  3251. 
or^Mß/  261,  694,  756,  759,  1549  u.  a. 
viel  2737  (einmal  te//  1710). 


Sprachliclie  Uutersuchung  der  Dirne  de  Penitance  315 

Selten  ist  die  Schreibung-  mit  -  ill-  im  Inlaut  und  -il  im  Auslaut: 
vaille  914,  1998  (valle  1436),  faille  2851  {falle  710),  coraille  2258; 
vaillancJie  2853. 
soleil  1186. 
Durch   vorausgehendes  i  ist   l  y  II   geworden    in    soufUleU  623, 
gentilleche  2968.     Neben  erangile  2338  steht  evangille  1164. 

2597  steht  die  seltnere,  aber  lautgesetzlich  durchaus  berechtigte 
Form:  falent  (meist  //  =  #,  s,  oben). 

Der  Dichter  reimt  f  nur  mit  sich  selbst.  Daher  haben  trotz  der 
lat,  Etymologie  einfaches  l:  mile,  nülia  {:  rile,  v'/lla)  2i)l{)  {miie  ist  eins 
der  zahlreichen  Beispiele,  wo  lat.  Hiat-2  im  Romanischen  spurlos  ge- 
fallen ist;  vgl.  \t.inila,  und  engin  94,  neben  engten  31),  und  das  ge- 
lehrte vigile  [:  guile)  1333.  —  Ein  unreiner  Reim  scheint  cele :  cquirelle 
821  zu  sein,  wenn  die  Stelle  nicht  verderbt  ist. 

r. 

1.  rr  wird  zwar  gewöhnlich  noch  geschrieben,  aber  Schreibungen 
wie  guere  724  (neben  g(u)erre  620,  2145,  3063),  fere  131,  515,  930  u.  s.  w. 
(seltner  terre  121 ,  2522)  zeigen,  dass  der  Schreiber  sich  dabei  nur 
einer  konservativen  Orthographie  befliss,  ohne  wirklich  noch  rr  zu 
sprechen.  —  Ebenso  steht  es  bei  sekundärem  rr  {=  D  -f-  r)  :  cou- 
manderres  750,  lerres  1607  —  gouvreneres  749. 

Für  den  Dichter  bestätigen  dazu  noch  Reime  den  lautlichen  Zu- 
sammenfall von  r  und  rr:  Gomorre  :  encore  275,  pierre  :  cJiiere  2601, 
Fiere  :  droituriere  3025,  arriere  :  proiere  337. 

Eigentümlich  ist  die  gelegentliche  Schreibung  sr,  srr  =  rundrr: 
asesront  419,  avesra  1844,  deesraines  1671,  desraine  754,  2801,  desralgnier 
760,  mesra  197  ;  ^.srrer  1069,  esrrement  1734,  esrranche  2006  (vgl.  Raynaud, 
Pik.  ürkd.  vesront  Nr.  XI,  2;  XXVI,  3;  esmnms,  Nr.  XXXVI,  3.    Be- 
achtenswert   ist    noch  dabei,    dass   die  Fälle    gänzlich    auf  vortonige 
,     Silben  beschränkt  sind  (nie  z.  B.  tesre  =  ferrc).    Vielleicht  war  s  nur 
I     berechtigt,  wo  sr{r)  auf  D  -\-  r  zurückgeht  und  deutete   ursprünglich 
I     in  dieser  Verbindung  das  schon  stark  verflüchtigte  Produkt   des  Den- 
!     tals  an,  einen  mit  ä  (oder  2;?)  verwandten  Laut    Umgekehrt  ist  zwei- 
I     mal  das  wohl  schon  dem  Verstummen  nahe,   auslautende  s  mit  d  ge- 
schrieben:   ad  rois  340,    ad  peccies  1725.     Köritz    {S  vor  Konsonant, 
I      Strassb.  Diss.)    nimmt    sogar    an,    dass   d  und    ähnliche    Zeichen    in 
!      solchen  Fällen  nur  Dehnungszeichen  seien. 

2.  Wandel  des  r  y  l  durch  Dissimilation  in  contralie  1725. 

I  3.   Umstellung  des  r  in  aprecheroir  384,  ,568,  1265,  aprecheüs  1849, 

I     gouvreneres  749. 


31G  Wilhelm  Köhrs 

4.  Einscliicbung  eines  /•  nach  .s^:  tristre  922,  tristreche  985,  durch 
(las  r  der  vorliergehenden  Silbe  veranlasst;  legistre  (;  menistre  223, 
an  die  gewöhnliche  Endung  stre  angeglichen,  vgl.  Bautistre,  Raynaud, 
Pik.  Urkd.  XXV,  25  und  dtsch.  Reyisler  von  lat    regesta. 

Merkwürdig  sind  die  Nebenformen  von  cjloutounie  1633  {c/loutenie 
2348)  :  (jloutrenie  2131,  und  ghuternie  1550. 

5.  Schwund  des  r  durch  Dissimilation:  herbegier  2980,  herbegera 
843,  intepretacion  1195. 

Dagegen  darf  man  wohl  Assimilation  des  r  zu  /  erblicken  in 
parlle'2S21,  sourparl/ers3213,  wo  andere  Texte  auch  wirklich  ;)a/^eu  s.w. 
zeigen.  Unser  Schreiber  scheute  hiervor  zurück,  einmal  wegen  seiner 
ausgesprochenen  konservativen  Tendenz,  dann  um  eine  Verwechslung 
mit  II  ^=  i  zu  vermeiden. 

Die  in  andern  Texten  so  häufige  Nichtbeachtung  des  r  im  Reim 
erlaubt  sich  unser  Dichter  selten:  garcle  :  malade  2224,  reverssent  : 
confessent  1337  sind  die  einzigen  Belege. 

IT.  Nasale. 

Hier  ist  zunächst  die  wichtige  Thatsache  zu  erwähnen,  dass  m 
und  n  im  Wort-  und  im  Silbenauslaut  nicht  mehr  geschieden  werden,  ein 
deutliches  Anzeichen  dafür,  dass  der  vorausgehende  Vokal  nasalirt 
war  (a,  <?,  o)  oder  doch  auf  dem  Woge  dahin  begriffen  war  (/,  ai). 

1*.  Hinter  a,  e,  o  wird  ganz  willkürlich  n  und  w  geschrieben  bei 
gedeckter  Stellung  im  Silbenauslaut: 

m  (statt  n):  bramkes  2220,  lamgue  2090,  quamk'  474,  1994,  2014, 
sehr  oft  im  Suffix  -amche  :  repentamche  1113,  doittamrhe  1801,  2213, 
fallamce  2202,  ra^nenbramche  1450;  emcombve  1798,  contemdre  1972; 
omques  353,  comfesse  1278,  1281,  1878. 

n  (statt  m):  sanble  1296,  remnlle  2259,  assanlle  14:1,  danpne  888; 
menbres  2769,  enpire  1576,  1666,  ramenbranche  1951,  tenporele  2155; 
ronpirent  483,  enconbrier  1762. 

l**.  iV  im  ungestützten  Wortauslaut,  oder  vor  s  oder  t,  erscheint 
nach  a,  e,  o  nur  als  n.  Hier  liegt  eben  ein  älterer  Lautprozess  zu 
Grunde ;  denn  schon  vor  der  Nasalirung  des  Vokals  wurden  m  -\-  s,  t, 
und  freies,  auslautendes  in  zu  n,  das  sich  durch  Erschlaffung  der 
Zungenartikulation  weiter  zu  hintergaumigem  n  entwickelte.  Deshalb 
ist  ti  in  diesen  Fällen  die  regelrechte  Schreibung: 

con  1291,  on  162,  864,  preudon  1455,  non  [nomen)  1318,  1594, 1632, 
renon  1932,  3128,  vgl.  reiwn  :  non  (=  lat.  non)  2188;  tans  {tempus) 
1055,  hons  1236,  1555;  conta  1257,  raconter  1930. 


Sprachliche  Untersuchung  der  Dinie  de  Penitance  317 

Wo  m  erhalten  blieb,  ist  es  eine  an  verwandte  Formen  angelehnte 
Schreibung-:  com  1597  u.  a.  (nach  come) ,  hom  48  u.  a.  (nach  home). 
Nie  erscheint  umgekehrt  m  im  Wortauslaut  statt  eines  berechtigten  n. 
em  tel  peccie  1786  gehört  hier  nicht  hin,  sondern  zu  den  unter  1»  an- 
geführten Fällen  (contemdre),  weil  ein  tel  als  eine  phonetische  Einheit 
zu  betrachten  ist. 

2.  Für  ^  («?,  auchw?)  darf  man  noch  keine  Nasalirung  annehmen; 
n  (etymologisch  =  «  und  ni)  wird  hier  den  Wert  eines  hintergaumigen  ti 
haben;  vgl,  garding  423,  ^ ,  ung  441,  ^  in  Urkunden  aus  Saint -Onier 
(p.  p.  A.  Giry,  Bist,  de  la  ville  de  St-0.  1877). 

a)  sinplement  1233,  sinples  1524,  1726,  s'tnpleche  1543. 

b)  rain  488,  grain  2053,  fain  2344,  vgl  fain  {:  souvrain)  2683. 
Wo  m  steht,  darf  man  darin  höchstens  einen  konservativen  Zug  in 
der  Orthographie  des  Schreibers  sehen :  raim  1618,  2060. 

Es  ist  Grund  zu  der  Annahme  vorhanden,  dass  im  afr.  auch  ein- 
faches iV,  und  um  so  mehr  noch  geminirtes  N ,  zwischen  Vokalen 
dem  vorausgehenden  Vokal  eine  nasale  Färbung  verlieh.  Es  ist  schon 
darauf  hingewiesen ,  dass  unsere  Hs.  keinen  Anhalt  für  das  Bestehen 
eines  Nasalvokals  in  diesen  Fällen  liefert.     Vgl.  S.  301  und  306. 

Vielmehr  deutet  alles  darauf  hin,  dass  Schreiber  und  Dichter 
reinen,  oralen  Vokal  hier  sprachen.  Schreibungen,  wie  konme,  renon- 
mes  u.  a.,  die  für  das  Gegenteil  sprechen  könnten,  sind  schon  unter  p 
(S.  306)  richtig  gestellt.  Die  durch  die  Schreibung  angedeutete  Aus- 
sprache von  0  als  u  (geschrieben  o  und  ou)  verträgt  sich  nicht  mit 
der  Nasalirung.  Ferner  ist  die  Reimreihe  ferne  :  diffame  :  hlasme 
(s.  e  -h  j\^,  S.  301)  beachtenswert. 

1.  Es  ist  hier  die  Behandlung  mehrerer  Verbindungen  von  m  mit 
andern  Konsonanten  zu  erwähnen. 

mn  wird  regelrecht  zu  mm,  das  dann  ebenso  wie  ursprüngliches 
mm  zu  m  vereinfacht  werden  kann.  Für  Jwminem  ist  die  gewöhnliche 
Schreibung:  Jiome  821,  1253,  houme  11,  1541,  oiime  54,  58,  986,  2003, 
die  lautlich  gleichwertig  sind.  Vgl.  home  {:  pume)  1253,  (.•  Bomme  = 
Baume)  2965,  3111.  Vereinzelt  ist  komme  46.  Dagegen  erscheint 
femina  gewöhnlich  ah  fem^ne  1177,  1662,  2657  u.  a.,  ferne  nur  2990. 
Der  Dichter  hatte  dagegen  fmue  (:  diffame)  2989. 

In  weniger  volkstümlichen  Wörtern  konnte  mn  auch  erhalten  bleiben, 
es  entwickelte  sich  dann  aber  ein  p  als  Übergangslaut.  Nach  Ein- 
tritt der  Nasalirung  konnte   auch  7i  für   das   gedeckte  m  geschrieben 


318  Wilhelm  Rölirs 

werden,  während  }i  bliel)  (ob  auch  in  der  Aussprache?)  ;  danpni  88-'^, 
danpnttnetit  889. 

2.  m  -{-  l  und  ni  -\-  r  zeigen  in  der  Hs.  teilweise  die  pik.  Behand- 
lung: humles  2773,  hmnlement  2120,  2770,  3016  (aber  dies  ist  kein 
volkstümliches  Wort),  und  samle  1333,  rescm/le  2259,  assanlles  141.  — 
Gewöhnlicher  hat  der  Schreiber  schon  die  franzische  Einschiebunj; 
eines  Ij: 

samble  25G,  2981,  sanhle  1296,  ensanhle  255,  asamhler  758,  sam-^ 
hla\n\che  115,  tramhler  757;  ramenbranche  1951,  encombre  1798.  Dem 
Dichter  sichern  die  Reime  asamblent  (;  emblent)  1751,  encombre  {:  aombre 
3209  die  franzischen  Formen. 

3.  Kurz  erwähnt  seien  noch:  mpt'>  nt:  conte{:monte)\A^d.^  [: honte) 
1643,  2739,  tente  {:  entente)  735;  temptacion  2111  ist  Latinismus. 

mps  >  WS  ;  tans  1005, 

ms  >  W8  ;  kons  1236,  1555,  ra/ws  1591,  fains  2345. 

r?HS  >  rs  :  enfers  1774. 

1.  Schwund  des  n  vor  s  (schon  vulgärlat.) :  moustrer  1920,  inoit- 
stiers212b,  cousineld2;  \oy  v:  couvenant  1964.,  couvient  181b^  couvenrra 
1946  {converra  1999  dürfte  danach  zu  bessern  sein). 

Stets  fällt  auch  n  im  Auslaut  nach  r  :  Jor  735  u.  a.,  char  667, 
enfer  1027  u.  s.  w.,  erst  recht  natürlich  vor  flexivischera  s  :  Jors  102, 
chars  665.     Vgl.  atour  :  creator  807. 

Unser  Schreiber  zeigt  auch  die  thörichte^  etymologisirende  Schrei- 
bung iwins  738,  prinse  (;  devise)  2228,  {comquise)  3176,  prinst  488, 
1776,  prinrent  481,  und  gar  presinst  1240  (w  in  der  Endung !)  (.•  avenist). 
Vgl.  presinssent.,  Raynaud,  Dialecte  Picard,  in  Bibl.  de  l'Ec.  des 
Ch.,  XXXVII;  20. 

2.  Eine  sehr  interessante  Erscheinung  unserer  Hs.  ist  der  Antritt 
eines  -t  an  auslautendes  n  :  dant  539,  sient  485,  dont  (=  donique.,  vgl. 
Foerster,  Rom.  Forsch.  I,  322j  304,  413,  437,  590,  619,  681,  774,  1147,  1 
1199,  1247,  1734,  1823,  1889,  2981,  3187.  (Viel  seltner,  wenn  nicht 
verlesen,  donc  222,  343;  ganz  vereinzelt  donc=de  unde  (1912),  adont  [ 
291,  312,  904,  1311,  1873  {adonc  1265);  seront  503,  913  {selonc  1195, 
1335,  1462,  1741,  1825,  2075).   Die  Reime  sichern  dieses  t  nicht. 

3.  nn  und  n  werden,  wie  mm  und  m,  nicht  mehr  geschieden: 
anees  995. 

Verschieden  behandelt  ist  um.  nm  >  m  :  ame  16,  38,  146,  1221, 
1480  (;  blasme)  1222. 

nm  >  rm  :  amanne  (;  conferme)  2023. 


Sprachliche  Untersuchung  der  Dime  de  Penitance  310 

Sehr  merkwürdig,  aber  nicht  zu  bezweifeln,  weil  alle  Zwischen- 
stufen durch  andere  Texte  zu  belegen  sind,  ist  der  Übergang  von 
nt  -\-  m  >  um  >  Im  >  um  :  apa[i\rau»ient  1746  (vgl.  aiqjarcüit  557), 
erraument  1745,  plaisaument  2821  (vgl.  idaisans  2819). 

n  ist  auch  dissimilirt  in  pelerimage  2674  (vgl.  engl,  'pilgrimage 
und  dtsch.  Pilgrim). 

4.  n  -j-  r  bleibt,  abweichend  von  ml  und  mr,  in  der  Hs.  meist 
erhalten:  tenrrement  948,  menrre  646,  amenrri[e]r  113,  amenri  2594, 
3167,  amenrrie  112. 

Der  Dichter  zieht  wieder  die  franzische  Form  vor,  wie  der  Reim 
menrre:  desfendre'o^b  zeigt,  und  auch  der  Schreiber  hat  rs?  in  remaindre 
(;  fraindre)  2857, 

Bei  der  noch  schwierigem  Verbindung  il  -j-  r  schieben  sowohl 
Schreiber  wie  Dichter  ein  d  ein  ;  ataindre  1916,  fraindre  {:  graindre)20bß. 

Wenn  beim  (sog.  „verkürzten")  Futur  n  und  r  zusanimenstossen, 
so  wird  gewöhnlich  nr'^rr :  coiiverra  1999,  dourra  198,  dourroit  831, 
mesra=merra  197,  souverra  1945,  terroit  1206,  verroit  1205.  Bisweilen 
bleibt  aber  auch  ;«r  venrra  1472,  oenrroit  2404  (dies  empfahl  sich 
wegen  der  möglichen  Verwechslung  mit  verra  von  videre),  couveurra  1946. 

5.  Viel  mannigfaltiger  als  die  Bezeichnungen  für  i  sind  die  für  n. 
1)  Im  Inlaut: 

a.  (/w. 

aconpagn/er  2757,  Alemagne  3038,  conpagnon  1420,  1432,  gaagnier 
1165,  (/aa^we  380,  Subst.  3037;  ense^we  1419,  1463;  2813,  gregnour 
409,  786,  1413,  megnier  1315,  pregne  1420,  segnoiir  410,  785,  segnourie 
671;  engignier  1926;  meiichougnier  225,  menchougne  1915,  vergougne 
263;  daigna  591;  atiegne  1935,  souviegne  1848,  üegnent  3021,  viegnent 
3086.    Im  Anlaut  nach  Kons.:  espargnier  2239. 

b.  w^w. 

gaangnent  231,  mehangnent  232,  engingnie  2994,  engingnies  298, 
390,  lingnage  2543. 

c.  n^;'  (s.  unten). 

estrangiers  3232,  mgn^/er  432,  433,  1638,  1768,  2436,  a^w^e  1791, 
1957,  2116,  alongast  950,  eslongies  1000,  eslongent  233,  plongent  234. 

d.  «^w. 

hrehaigne  379,  conpaignon  1424,  acompaignier  2263,  desraignler 
760,  gaaignier  389,  maignie  285;  tesmoigne  264,  tesmoignier  3234, 
tesmoigneronf  218,  besoigne  1456,  2117,  besolgnent  3096,  resoigne  1590, 
menchoigne  1792,  doigiie  870,  3214,  pardoigne  869,  1958. 

e.  w(/w. 
gaaingnent  20. 


f^OO  Willielm  Rohrs 

f.  inn. 
ensoinne  1455. 
2.  Im  Auslaut: 

a.  ng  (s.  unteu). 
gaang  1587;  tieng  1504. 

b.  ing. 
oing  2366. 

c.  ig  (s.  unten). 
besoig  1800,  219G. 

Hierzu  sei  folgendes  bemerkt: 

1.  Die  Schreibung-  )ig  unter  P  könnte  natürlich  auch  als  7ig  auf- 
gefasst  werden.  Aber  dem  pik.  ist  ü  gerade  in  diesen  Wörtern  eigen- 
tümlich; und  dann  steht  neben  mengier  ein  megnier  131b,  und  endlich 
reimt  der  Dichter  alonge.  {-.menchougne)  1915,  {: pardoigne)  1957, 
(:besoigne)  2116. 

2.  Im  Zweifel  kann  man  über  die  Geltung  des  im  den  Schreibungen 
ign,  ingn  und  inn  sein,  ii  könnte  ein  i  ausgelöst  haben,  das  mit  dem 
vorhergehenden  Vokal  einen  Diphthongen  einging.  Dieser  Gleitvokal 
/  musste  natürlich  zuerst  hinter  den  dunkeln  Vokalen  a  und  o  ein- 
treten; unnötig  war  er  zunächst  hinter  dem  hellen  e.  Die  Schreibungen 
sprechen  auch  durchaus  für  diesen  Zustand  und  auch  die  Eeime  inso- 
fern, als  e-\-ü  rein  gereimt  ist  (vgl.  e,  S.  298).  Wäre  ein  i  ent- 
wickelt, so  hätte  das  entstandene  ei  zu  ai  werden  müssen;  that- 
sächlich  ist  dies  auch  in  andern  Dialekten  geschehen  (vgl.  Foerster, 
Cliges  LXI,  hier  reimt  praigne  und  ensaigne  mit  ai). 

3.  Was  n  im  Auslaut  betrifft,  so  ist  die  Erhaltung  des  ii  in  diesem 
Falle  sehr  zweifelhaft,  mag  es  früher  auch  einmal  bestanden  haben. 
Entweder  versah  das  Französische  das  n  mit  einem  Stütz  -  e  (zwar 
lässt  sich  das  Subst.  gaagne  3037  neben  gaang  1587  als  Beweis  hier- 
für nicht  anführen:  im  afr.  steht  sehr  oft  bei  suffixlosen  Verbal- 
substantiven ein  Femininum  neben  einem  Maskulinum),  oder  das  n 
wurde  in  oder  j  aufgelöst.  Die  Auflösung  zu  in  trat  wohl  immer  vor 
flexivischem  s  ein: 

conpains  3101,  besoins  1423,  tesmoins  228.  Als  besoin :  seloin  wird 
am  besten  auch  der  Reim  besoig : S'lonc  2074  zu  deuten  sein. 

Nach  Foerster  (Aiol  LI)  ist  in  besoig  g=j. 

In  tieng.,  feneo  (.•  bien)  1503  wird  g  für  den  Dichter  schon  stumm  sein. 

Die  gewöhnliche  Quelle  des  il  ist  w-[-Hiat-/;  ferner  gn  in 
ensegne  und  daigna.  Spezifisch  pik.  (vgl.  Foerster,  Chev.  as  II  esp.,  LI) 
ist  die  Wandlung  von  ng  zu  n  in  alonge,  megnier  u.  a.  Gelegentlich 
wird  n  hinter  /  zu  ?7  (vgl.  i) :  desraignier  und  maignie  (hier  noch  um 


Sprachliche  Untersuchung  der  Dirne  de  Penitauce  321 

80  leichter,  als  w  zwischen  zwei  i  steht;   jedoch  haheu  beide  Wörter 
in  unserer  Hs.  gewöhnlich  kein  ii). 

III.   Labiale. 
b. 

1.  J  ist  zu  ?5  geworden,  vor  r:  delivre  (:vivre)  1.303,  3145,  und  inter- 
vokalisch:  doivent  {:  aprecJioirent)  b^l,  1265,  (:  dechoivent)  2525;  dolons 
2085,  doies  3116  sind  analogische  Bildungen. 

—  ahilis  >  —  aule,  vgl.  a,  S.  294. 

2  b  ist  geschwunden,  vor  r:  boire  {:  gloire)  197,  431,  wo  aber  auch 
analogische  Einflüsse  mitgewirkt  haben; 

vor  t:  doute  {: goute)  1061. 

p. 

1.  Intervokalisch  ist  p  zu  v  geworden :  aprechoivent  (;  doivent)  567, 
1265,  dechoivent  (jboioent)  3205. 

2.  p  ist  wahrscheinlich  zu  ii  aufgelöst  in  bauptesme  286,  2173 
(vgl.  sjian.  bautismo  und  Bautiste  bei  Raynaud,  Pik.  Urkd.  XXIII,  36), 
dagegen  baptesmes  1057,  baptisies  297,  301. 

3.  2^  i*^t  gefallen: 

a)  in  der  Verbindung  sj'ni:  meesme  {:  aesme)  1557,  {:  esme)  11  AI, 
2645,  {.-bauptesme)  296,  meime  {:dirne)  3,  {:huitisme)  2799. 

b)  vor  ^:  row^e  (: goute)  161,  (:toute)  1083. 

c)  vor  r:  sewre  (:  labeure)  261,   (.•  ewre)  525,  719,   {:  dem  eure)  661, 

d)  vor  flexivischem  s:  tneschies  {.-peccies)  1029. 

Hiattilgendes  v,  de;seu  Gebrauch  im  afr.  nach  den  Zeugnissen 
anderer  Texte  nicht  zu  bezweifeln  ist,  hat  die  Hs.  in  avoutire  1665, 
zweimal  bei  peccatorem : pechevor  121,  pechavour  2709,  (aber  pecheour 
1469  u.  a.).  Dagegen  steht  dies  v  noch  nicht  in  pooir^  obwohl  es 
Breymann  einige  Male  setzt.  Doch  scheint  es  der  Dichter  schon  ge 
braucht  zu  haben:  esmeuoent : peu\v\ent  453. 

/. 

Der  Schreiber  hat  immer  hors  726,  dehors  641,  661. 

tv. 

Germanisches  w  tritt  gewöhnlich  als  g  auf:  gaang  1587,  garder 
681,  garir  Uli,  gaire  1975,  gaite  639,  gerredon  588,  gerre  613,  gerrier 
797,  gerpisse  742,  ^«7(?  651,  1333.  Vor  hellen  Vokalen  wird  aber  auch 
noch  gu  geschrieben.-  guerre  620,  636,  724,  783,  guerriers  633, 
guerredon  2419. 

Romanische  Forschungen  VIII.  21 


322  Wilhelm  Rohrs 

IV  aus  germ.  n  hat  der  Schreiber  nicht  in  esquier  {skiu[h]ati)  2155, 
2174,  esqui[e]e  2156;  aber  wie  der  Reim  zu  vive  2156  beweist,  ist  es 
in  der  Sprache  des  Dichters  als  v  erhalten. 

IV.  Dentale. 
d, 

1.  d-\-J  ergiebt  j  =  z  (ursprünglich  dz):  atarjance  1243;  ferner 
im  Suffix  — aticum  (über  — adi[g\u)  :  damaje  668,  mariaje  1666,  häufiger 
—  aye  geschrieben;  in  ajue  (Subst.)  656;  anders  ist  das  häufigere  die 
entstanden,  vgl.  S.  323.  —  dusques  1265  ist  eine  Verquickung  mit  desque. 

2.  d  intervokal  wurde  r  (über  d)  in  mire  1775. 

3.  d  im  gestützten  Auslaut  bleibt  gewöhnlich  als  t  erhalten :  grant 
1710  u.  a.,  qmmt  1621  u.  a.,  und  die  besonders  im  pik.  vorkommende, 
betonte  Form  von  inde:ent  1589,  1610,  2293.  Aber  dies  t  scheint 
auch  schon  dem  Verstummen  nahe  gewesen  zu  sein:  par  gran  apressebdO. 

t. 

1.  Hier  interessirt  es  besonders  das  Schicksal  von  ungestütztem 
t  im  Auslaut  zu  erfahren,  und  es  ist  bemerkenswert,  dass  sowohl 
Dichter  wie  Schreiber  ein  solches  t  nicht  mehr  allgemein  besitzen: 

parfoiirni,  —  ivü  {:  Journt/)  3291 ,  amenri,  —  itu  {:  Henri)  31Q1, 
garni  {:  Journy)  29. 

Dagegen  kann  wenig  ins  Gewicht  fallen,  wenn  sich  ein  solches 
t  in  dem  gelehrten  contrit  1425  findet.  Länger  scheint  sich  t  in  der 
Endung  —iit  (Perf.  und  Part.)  gehalten  zu  haben:  rechut  290,  595, 
volut  3259. 

Streng  genommen  gehört  hier  nicht  her  prit  (*precet)  2110,  envoit 
(*invlet)  3043,  3133,  denn  —t  war  lange  ein  Charakteristikum  der 
3.  Prs.  Konj.  und  wurde  bei  den  meisten  Verben  durch  einen  vorher- 
gehenden Konsonanten  gestützt;  vgl.  durt  2844,  laist  1554,  2121,Jeünt 
870  u.  a. 

2.  Auch  im  gestützten  Auslaut  mag  t  schon  fast  verstummt  sein, 
wenn  es  auch  meistens  noch  in  der  konservativen  Orthographie  ge- 
wahrt blieb.  Dies  lassen  Schreibungen  wie  tien  632,  remain  135  ver- 
muten. Besonders  macht  sich  dies  beim  Pron.  ecce  iste  geltend,  wo 
als  Acc.  Sgl.  Masc.  ches  schon  tiberwiegt.  Hierbei  ist  jedoch  der  Ein- 
fluss  der  Satzphonetik,  in  der  Stellung  vor  einem  Tolgenden  Konsonanten, 
mit  zu  berücksichtigen. 

3.  Gefallen  ist,  abweichend  von  streng  pik.  Texten,  auch  der  lose 
intervokale  Dental.   Vereinzelt  ist  die  Form  aide  (  cuide)  676,  während 


Sprachliche  Untersuchung  der  Dirne  de  Penitance  323 

die  Reime  (209,  512,  1267,  2348)  sonst  nur  ale  sichern,  i)  Eine 
Änderung  ist  unnötig,  angesichts  der  Thatsache,  dass  auch  sorgfältigere 
afr.  Dichter  Doppelformen  nicht  scheuen. 

4.  Auslautendes  t-\-8  erscheint  ausnahmslos  als  &■:  'pars  (: esjmrs) 
83,  mates  {:  Mathes)  299,  dis  {:  paradis)  19,  fus,  fustes  (:fus^  focus) 
2Vd,  fais^  f  actus  (:fais,  fascis)  1899,  lais,  Haidus  {:  lais,  laicus)  1715, 
peccies  {:  meschies)  1209,  poms,  puncfos  {:po/ns^  pugnos)  631,  drois 
{:roys)  3083. 

5.  tJ^J.  vgl.  ce,  ci,  S.  328. 

s. 

(Hierbei  wird  gelegentlich  auch  s  anderer  Herkunft  als  aus  lat. 
s  berücksichtigt.) 

1.  Das  Französische  zeigt  schon  früh  das  Bestreben,  geschlossene 
Silben  durch  Beseitigung  der  auslautenden  Konsonanz  in  offne  zu  ver- 
wandeln. Schon  in  den  ältesten  litterarischen  Texten  zeigen  sich  An- 
deutungen dieses  Vorgangs  (vgl.  Köritz,  S  vor  Konsonant,  Strassb. 
Diss.).  Er  muss  sich  sehr  allmählich  vollzogen  haben  und  ist  in  nfr. 
Patois  selbst  heute  noch  nicht  zum  Stillstand  gekommen.  Am  schnellsten 
wurden  echt  volkstümliche  Wörter  davon  ergriffen.  Diesen  Zustand 
lässt  wesentlich  auch  unser  Text  erkennen: 

me'lme  4,  meeme  2646,  proimes  1576;  rainahles  574,  desrainahle 
2232,  2393,  manie  {*ma7isionata)  351;  triieurs  989,  mespresites  2625. 
Dazu  die  Reime  hlusme  {:ame)  201,  1221,  1779  u.  a.,  menistres 
{:*chap/tres,  Hs.  -teles)  3005;  ferner  wenn  meine  Konjektur  richtig  ist 
estre  {:*metre^  Hs.  moustre)  2314,  faiche  {=^fasc}ie^  Verbalsubstantiv 
von  "^fastidicare : faiche,  faciat)  1992. 

Die  angeführten  Beispiele  sind  zwar  nur  gering  an  Zahl,  aber 
durchaus  beweiskräftig.  Hier,  wie  überall,  trug  nur  die  konservative 
Tradition  in  Orthographie  und  Reimkunst  den  Sieg  davon. 

Indirekten  Beweis  für  das  Verstummen  des  s  liefern  noch  einige 
umgekehrte  Schreibungen.  Hierhin  darf  man  die  unter  r  angeführten 
sr  rechnen;  ferner  ascuns  =  a{u)cuns  1576.  laist  =  lait  von  *laier  67, 
2169,  2542,  list  [legit)  1833,  dist  {dielt)  1149,  1894  u.  a.,  presce 
{=preche)  2365,  trebuschies  1501,  trebuscheroit  1241. 

Nicht  ganz  spurlos  ist  s  vor  /  und/  geschwunden,  was  zugleich 
für  die  Geschichte  des  Verstummens  von  s  sehr  beachtenswert  ist. 
sl  gab  (über  die  Zwischenstufe  dl,   vgl.  madle,  medier  im  anglonorm. 


1)  In  aide  wird  d  ursprünglich  nur  in  den  endungsbetonten  Formen  {aidier) 
berechtigt  gewesen  sein,  bis  es  durch  Aufhebung  des  „konsonantischen  Ab- 
lauts" auch  in  die  stammbetonten  eindrang. 

21* 


324  Williehii  Rohrs 

und  sonst)  geminirtes  l,  (vgl.  rot[u\l(ire  >-  roller  >  raiiUer  2601)  und 
in  sf  nahm  der  zu  einem  Hauch  herabgesetzte  Laut  des  s  die  Artiku- 
lation des  folgenden  Konsonanten  an,  so  dass  ^  entstand:  mellee  692, 
714,  valles  796;  deffendre  92,  617  {desfendre  645,  779,  846,  1967), 
deffendue  2336,  effort  622,  1194,  eforchivement  499,  (esforche  644), 
meffais  1139,  1153  {mesfait  1129,  1254),  satijffassions  144  {satisfacion 
984,  1344). 

Die  Übergangsstufe  ((t)  zeigt  auch:  afZ  ro/ö^  340,  ac?  pecctes  1725. 
Manche  Analogien  zu  dieser  Reduziruug  des  s  im  afr.  bieten  moderne 
Patois  und  das  JSleuspanische  (vgl.  Araujo,  Phon.  St.  VI,  39,  42). 

2.  Es  scheint,  dass  im  Pikardischen  der  Unterschied  zwischen 
stimmhaftem  und  stimmlosem  s  beseitigt  wurde;  denn  der  Schreiber 
giebt  oft  beide  Laute  durch  dasselbe  Zeichen  wieder,  wenn  auch  im 
allgemeinen  der  historische  Unterschied  durch  eine  tote  Orthographie 
beibehalten  wurde. 

s  (statt  ss):  ausi  passim,  autresi  1042,  abaise  170,  acomplisemens 
3002,  faiises  2999,  seüsent  1303;  weniger  beweisend,  weil  s  in  der 
Kompositionsfuge  steht^  asalir  699,  asanibler  758,  asaut  856,  asegeront 
3247,  aservons  666,  de><ervir  608,  nesiiii  670,  2966,  nesune  1812.  Seltner 
umgekehrt: /essis^  1996. 

Der  Dichter  zeigt  hier  eine  viel  grössere  Sorgfalt,  weil  er  sich 
eben  möglichst  von  den  „Rohheiten"  seines  Dialektes  frei  zu  halten 
sucht,  ausgenommen  abaise  :aise  169,  isse :  aguise  1033. 

Nicht  hierhin  gehört  glose  {:  dose)  303,  {:  cose)  2386,  das  auch 
andern  Texten  mit  stimmhaftem  s  geläufig  ist. 

Weil  lautlich  zwischen  s  und  i;^'  kein  Unterschied  mehr  gemacht 
wurde,  so  ist  es  begreiflich,  dass  auch  das  stimmlose  s  nach  Kons., 
das  nach  der  herkömmlichen  Orthographie  s  geschrieben  wurde,  auch 
als  SS  erscheint,  escarssetes  1583^  reverssent  1338 ;  desfensse  2672^  ensse- 
ment  1955,  pensse  1648,  penssee  2473,  penssast  680;  besonders  auch  im 
Suffix  —  entia :  mgligensse  760,  obediensse  3086,  sciensse  1291,  sentensses 
2995,  u.  a.,  ferner  presonssioii  2802,  rahisskms  1605, 

Einige  Male  wird  sc  für  ss  geschrieben:  chescer  1381,  ascentira 
2091,  transcitore  814  und  lofßiensce  32;  nach  dem  letzten  Beispiel  zu 
urteilen,  ist  dies  eine  kombinirte  Schreibung,  teils  historisch  (c),  teils 
phonetisch  («).  Vgl.  bauptesme  S.  309,  aversaiere  S.  293  und  croiere 
S.  297.    Andere  Beispiele  s.  unter  c^  t  -\-  Hiat-e. 

Ein  eigentümlicher  Pikardismus  ist  chifle  380  (ebenso  im  prov. 
chißar)  für  gemeinfranzösisch  sißer. 

3.  Zwischen  s  und  r  wird  t  eingeschoben:  counoistre  55,  croistre 
2723,  estre  {:  destre)  271,  313,  {:prestre)  1441  u.  a. 


Sprachliche  Untersucliung  der  Diuie  de  Penitance  325 

4.  Auslautendes  s  ist  allerdings  in  der  Mehrzahl  der  Fälle  noch 
unversehrt.  Aber  es  hat  den  Ansehein,  als  ob  es,  vor  allem  im  Interesse 
der  Nominalflexion,  künstlich  gehalten  worden  sei. 

Es  begegnen  nicht  selten  Fälle,  wo  berechtigte  s  vernachlässigt 
und  unberechtigte  s  gesetzt  werden;  und  zwar  gilt  dies  vom  Dichter 
sowohl  wie  vom  Schreiber.  Vgl.  ad  unter  N.  1 ;  ebenso  Eaynaud, 
a.  a.  0.  XII,  28. 

sist  nicht  gesetzt  in  den  Nominativen  Sgl.  euer  1196,  contriction  1196, 
iremier  1556,  ju  1487,  puisor  97,  savoir  1405,  visce  1633  (wo  die 
Silbenzähluug  indes  risces  verlangt),  riclie  1585  (wo  der  Reim:  ?iiches 
s  verlangt);  ferner  m /aiso7i  152,  1142,  3265  (liberall  anscheinend  durch 
Reimnot),  soiime  (sumus)  1476  (gegen  die  Silbenzähluug). 

s  steht  fälschlich  in  den  AkkusativenSgl.  segneurs'^lQl.  aages\ß9d,  in 
den  Nom.  PI.  ai-ticles  1883,  aiicuns  plains  1909,  niches  1512,  lasses  891. 

Der  Dichter  erlaubt  sich  Nachlässigkeiten  in  termes :  aferme  1815, 
maisons  :  orisoH  2124,  asses :  eonfesse  1331,  decepcious  :  contricfion  1133, 
sages  :  volage  1903;  premier[s] : peccier  1555,  contriction[s] :  hitepretacion 
1195,  savoir[s] :  avoir  14:0b ,  ju[s\ :  Dieu  14S>1 ,  visse[s\ :  avarisse  110*d 
asses :  lasse{s)  891,  sages :  aage{s)  1699,  visses :  nkhe{s)  1512. 

V.    Gutturale. 

</• 

1.  Abweichend  vom  zeutralfranzösischen  bleibt  g-\-ci  im  pik.  als 
Guttural  erhalten.  Diesen  Zustand  darf  mau  noch  erblicken  in 
Schreibungen  wie  r/o/^  (Subst.)  191,  ^o/e  (Vb.)  192,  resgoi4Ql.  Häufiger 
Bind  indes  schon  die  gemeinfranzösischen  Formen:  joie  820,  1018, 
1571,  2169  u.  a.,  resjoir  820,  jolant  1059,  1457. 

Verschiedene  Auffassungen  lässt  g  in  longe  3073,  longenient  2844 
zu.  Da  der  Schreiber  17,59  longuement  schreibt  und  er  auch  oft 
gutturales  g  in  gerre,  gile  u.  a.  hat,  so  darf  man  (für  den  Schreiber) 
dem  g  in  diesen  Fällen  gutturalen  Charakter  zuerkennen.  Der  Guttural 
kann  entweder  alt  pikardisch  sein,  oder  aualogisch  nach  dem  Mask. 
long  {Jone)  eingesetzt  sein.  Der  Dichter  gebraucht  dagegen  im  Reim 
einmal  longe,  wo  ng  oder  n  gemeint  sein  kann,  {alonge  1.53,  dieses: 
pardoigne  1957). 

2.  Lat.  gn  wird  in  der  Regel  zu  n:  senefie  96,  105,  senefier  1867, 
counissanche  593  u.  a.,  eounoistre  55  u.  a. 

Es  erscheint  als  gn:  segnefie  2,3.34,  regnans  2938,  dignife  2020,  wo 
es  aber  nur  etymologische  Schreibung  ist.  Dagegen  ist  es  =  ?7  zu 
setzen  in  cnsegne  1419  u.  a.  {: pregne)  und  daigna  591. 


32(j  Wilhelm  Rohrs 

c. 

1.  Unser  Denkmal  ist  weit  entfernt,  in  der  Behandlung  des  c,  zu 
jenen  pik.  Texten  strenger  Observanz  zu  gehören,  von  denen  Tobler, 
Aniel ,  XXII  spricht.  Vielmehr  zeigt  sieh  nirgends  so  deutlieh ,  wie 
beim  c  die  ganze  Tendenz  der  Dirne  ausgeprägt,  den  Lautstand  des 
gemeinfranzösischen  wiederzugeben. 

c  vor  gedecktem  oder  sonstwie  erhaltenem  a  ist  meistens  noch 
geblieben :  cache  22^2,  pourcache  742,  pourcachie  637,  1609,  1830,  ca'ir 
1138,  kai/  1093,  1760,  caitif  1760,  calour  215,  camp  742,  cane  184,  car 
(carne)  1043,  2214,  carnel  1050,  carkie  187,  carchies  988,  1651,  1924, 
descarkies  1696,  descarchler  1925,  encarquier  1968,  [cas  1565,  kas  1927), 
cascuns  430,  619,  704,  735,  742,  993,  1444,  2148  u.  a.,  Castiau  3179, 
castie  1913,  2218,  encaitcha  1764,  escaper  850,  escarsseUs  1583,  pecca 
1746,  2«<«"^  (c'f/^e^)  1597,  2122;  auch  fast  ausschliesslich  cose  37,  295, 
308  u.  a.  {chose  nur  9). 

Dagegen  steht  clia  in:  challe  535,  charoigne  1984,  c/«ars  665,  683, 
706,  723,  933,  1048,  ckascuns  1341,  1354,  2172,  chascune  502,  905, 
encaucha  1764,  eschapa  353,  perhavour  2709,  pourchachier  1596. 

Vor  /e  (aus  lat.  «)  steht  k  (qu):  afikies  1436,  carÄ;/e  187,  descarkies 
1696,  encarquier  1968,  encherkier  1698,  entekies  871,  eskiele  750,  753, 
espelukier  llbl ,  espeluquier  1S6S,  kieflbM,  2215,  mesquief  2214,  kietSQQ. 

Unsicher  ist  es,  ob  man  peccier  1526,  peccies  872,  1029,  1244, 
1435,  ^;ec?e  1872  hierzu  rechnen  darf. 

cÄ/e  steht:  affickie  2175,  enfichie  1137,  carchies  988,  1651,  descarchier 
1925,  cÄ2>/  759,  1475,  1480,  1553,  meschies  1030,  c7?/ers  2587,  cÄtere 
2944,  detrenchies  1198,  escÄ/es  2590,  ;)ec/<?>  122,  866,  1138,  2^ecA/es  126, 
281,  701,  721,  1650,  sechier  1866,  trebuchies  860,  freiz<[6]cÄ?e  1501. 

Vor  e  (aus  lat.  a)  steht  Ä;:  «^o?d-e  1522,  2094,  bouke  1886,  2095, 
branke  1065,  1569,  1574,  1626,  1632,  1635,  1671,  eskekier  2598,  kdis  860» 
Ä;e"/  2437,  rasques  {*rasicas)  1299,  W^e  2435 ;  zweifelhaft  bleibt  j^ecce  879. 

cÄe  steht:  bouche  1521,  brauche  1123,  1169,  1828,  cAe'/r  67,  encheü 
2741,  renche'ir  63,  rencheüs  122,  chemin  2679,  cheminer  927,  chevaus 
768,  Chevaliers  895,  1719,  2482,  chevalerie  3041,  3047,  pecheour  1469, 
preechement  3012,  r/cÄe  1585,  2180,  2608,  <ecÄe  1642. 

Die  Reime  geben  nur  Aufschluss  über  den  Fall  c  vor  unbetontem 
e  (aus  a).  Ebenso  wie  die  Hs.,  stutzen  hier  die  Reime  vor  allem  die 
Entwicklung  von  ca'^cJie:  röche  {: aproche)  1537,  ensa[i<]che ,  wie  ich 
nach  Suchiers  Vorschlag  lese,  (: sacke)  107.  Hierzu  kommen  branche, 
faiche  {=fasche),  pecce^  presce  {=preche),  riche,  teche  in  Zwitterreimen, 
die  unten  S.  328  ft'.  besprochen  werden. 


Sprachliche  Untersuchung  der  Dimc  de  Penitance  327 

Erhaltenes  g-nttnrales  k  muss  vorliegen  iu  rasques  (;  Pasches)  1299; 
denn  schwerlich  kann  in  Pcuches  ch :  (t)s  bedeuten,  angesichts  nfr. 
Päques,  \ta\. pasqua,  prov.  pascua.  ch^=k  begegnet  auch  sonst:  CJiaym 
1093,  chom  {=com)  3084. 

Vor  lat.  e,  e  und  i  erscheint  c  meist  iu  der  pik.  Gestalt  als  ch: 
achesme  13bb,  Fron,  chele,  chelui^  cheli,  ehest,  eheste,  ches,  chesiui]  cheler 
1854,  chela  1255,  cliendre  221,  chesser  765,  1381,  decheü  1362,  concheü 
1818,  recheü  6,  110,  rechevaut  2761,  deschendre  1011,  despuchele  1662, 
encherkier  1698,  nechessites  1418,  prinches  3018,  prinche  3094,  3122, 
princhesse  3247,  nechessaire  1882,  1902,  1987,  2183;  Fron.  c7»7,  cA/s, 
cA/s^;  cA?  805,  1012,  2941,  M/  1171,  1215;  Chipre  3293,  fA/Ye  2982, 
larrechins  1601,  1753,  rachine  1620,  enrachine  930,  esrachhiemens  1222, 
cÄ/e/  1059,  2929,  c7i/ews  266,  1013,  1042,  dechoivent  2525,  rechoivent 
44,  Franchois  491,  c?omcä  1529,  douche  89,  2471. 

c  steht:  cer^es  2323,  2355,  3249,  ces.sem  2892,  decepcion  2327, 
necessaire  989,  prince  3244,  principaus  1581,  pucele  294,  c/5o/e  1038, 
c«e^  268,  313,  1166,  2025,  c/e?^s  3012. 

Ganz  vereinzelt  sind  c^Y,  c^*/?«',  ce/e,  ce/^s,  ra?<s,  ces/e,  ces^/a'  (vgl. 
Pron.).    Sehr  selten  ist  s:  ses  {~ces)  1350,  dous  1467. 

Um  das  Ergebnis  aus  diesen  Zusammenstellungen  zu  ziehen,  so 
lässt  sich  feststellen,  das  vor  erhaltenem  a,  sowie  vor  lat.  e,  i  die 
pik.  Behandlung  des  c  noch  überwiegt,  dass  dagegen  vor  ie,  e  (aus 
lat.  a)  die  gemeinfrz.  Gestaltung  mit  der  pik.  erfolgreich  in  Wett- 
bewerb tritt.  Ist  einerseits  auch  schwer  glaublich,  dass  der  Schreiber 
in  seiner  Sprache  eine  so  bunte  Mischung  von  k,  {t)s  und  {t)s  hatte, 
so  ist  es  andrerseits  doch  unmöglich,  durch  eine  gewaltsame  Deutung 
der  Schriftzeichen  Gleichmässigkeit  herzustellen.  Mag  diese  auch  in 
höherm  Grade  bestanden  haben,  als  die  Orthographie  verrät,  so  war 
sie  doch  schwerlich  absolut,  und  Wörter,  wie  chevalier^  pechie  u.  a. 
können  frühzeitig  aus  dem  „feinen"  Zentralfranzösischen  entlehnt  worden 
sein.  So  hat  man  sich  auch  zu  erklären,  dass  gratia  in  allen  be- 
kannten pik.  Texten  und  Hss.  grasse,  grasce,  grace  lautet,  nie  '^grache. 
Wörter,  wie  grasse,  pechie  u.  a.  verdanken  ihre  Aufnahme  in  fremde 
Dialekte  dem  geistigen  Übergewicht,  das  Paris  seit  dem  12.  Jahr- 
hundert in  immer  wachsendem  Grade  als  Sitz  der  theologischen  Gelehr- 
samkeit ausübte.  —  Man  wird  sich  also  dabei  zu  beruhigen  haben, 
dass  die  Orthographie  in  ihrer  Regellosigkeit  kein  zutreffendes  Bild 
von  der  Sprache  des  Schreibers  giebt. 

Als  auffällige  Schreibungen  seien  noch  augeführt  presce,  praedicat 
2.365,  trebussies  702,  trebuschies  1501,  trebuscheroit  1241  (vgl.  preechement 
3012,  trebuchies  860). 


328 


Wilhelm  Rölirs 


2.  Im  Inlaut  (ausser  vor  folgendem  e,  l)  ist  c  gewöhnlich  zu  / 
aufgelöst,  aber  essue:hie  1185:  seconde  730  ist  Latinismus. 

sc  giebt  stets  ss  (auch  s  geschrieben) :  vaissaus  483,  croissent  875, 
obeisscmche  590,  escoiidisse  2386,  ampllsemens  3002.  In  esclarchissure 
1192,  bat  das  erste,  zu  ch  gewordene  sc  schon  früh  sein  s  verloren. 

c  _|-  Kons,  wird  regelrecht  zu  /.  Dialektisch  ist  die  Auflösung 
in  u:  subjetis,  subjectos  2962.  Latinismus  M  jecfe  624  {vgl.  jete  1032). 
Im  Auslaut  erhaltenes  c  fällt  vor  flexivisehem  s:  clers  986,  eschies  2590. 

3.  Eine  besondere  Betrachtung  erheischt  c  -+-  e,  i  im  Wortinnern. 
Von  Wichtigkeit  ist  dabei  die  Entwicklung  von  c  -f-  Hiat  -  i,  mit  der 
die  von  i!-^-Hiat-^■  völlig  zusammengefallen  ist,  so  dass  kein  Unter- 
schied gemacht  zu  werden  braucht.  Ich  richte  mich  im  folgenden  vor 
allem  nach  der  Dissertation  von  0.  Siemt,  Über  lat.  c  vor  e  und  i  ira 
Pikardischen,  Halle  81. 

1)  Palatales  c  und  assibilirtes  t  zwischen  Vokalen  giebt  —  is,  wie 
gemeinfranzösiscb. 

a)  —itia^  itium  gieht  —  ise.  amendise  {:  devise)  199b,  (:  eglise)  2009. 
coumandise  (.•  eglise)  2039,  couvoüise  (:  atise)  1591,  (.•  mise)  2977,  franh'se 
{:  atise)  1423.  {:  aquise)  2561,  {:  devise)  2410,  (:  mise)  3181,  maisfri[s]e 
{.•eglise)  1545. 

b)  comparison  416,  825,  1187,  mesproison  610,  1257,  1773,  orlson 
1141  u.  a.,  raison  405  u.  a.,  ttson  2512,  oisaiis  467,  ^)a/s  990,  2050, 
puisor  88,  97,  160,  voisin  1626,  j>»r^^s•,  pretium  {:  pris)  1155. 

c)  Verba  aguise  {:isse)  1033,  apaise  {:mauvaise)  2144,  oi/se  (:frankise) 
1423,  {: justice)  925,  conduisent  {.-puissent)  3015,  envoise  {:  grigoise)  2591, 
plaise  (:tnesaise)  9,  [:  mauvaise)  2110,  2973,  ^jr/se  (.•  (/e2;/se )  834,  mesprise 

{:  brise)  2184,  ferner  acoisoit  360,  amenvisier  2457,  proisies  1197. 

2)  Palatales  c  =  pik.  —  ?"2,  franzischem  «2!  entsprechend,  cms  595, 
1479,  /o/s  123,  769  (.-/o/s,  /M^s)  1057,  (.•  Z»OM/oes)  1541,  ^;o^•s  1319. 

3)  Palatales  c  und  assibilirtes  ^  zwischen  Vokalen  schwankt 
zwischen  ch  und  stimmlosem  s,  das  gewöhnlich  *s,  aber  auch  s,  sß 
(vgl.  s)  und  gelehrt  etymologisirend  c,  et  und  ^  geschrieben  wird. 

a)  espasse  1330,  /ace  1252,  2103,  ausschliesslich  grasse  6,  110, 
128,  493,  497  u.  s.  w.,  passcienche  2229,   place  1251,   2123:    mit  ch: 

fache  127,  glache  2413,  ^/acA^  1440,  2602.  Ein  '^  grache  scheint  über- 
haupt nicht  zu  bestehen  (vgl.  Siemt,  a.  a.  0.);  dazu  sichern  grasse 
die  Reime  {:masse)  2969,  {:  nasse)  1089;  infolgedessen  ist  (für  den 
Dichter)  ss  auch  in  folgenden  Reimwörtern  anzusetzen  :  espasse  1329, 
fache  127,  face  2103,  plache  1440,  alle  mit  grasse  reimend. 

b)  — icia,  —itia.  —itium.    Vgl.  S.  299  und  oben  3.  1)  a 


Sprachliche  Untersuchuiii^  der  Dirne  de  Penitancc  329 

a)  avarisse  1550,  1710;  2402,  avarisce  1582,  couvoitisse  732,  delisse 
604,  1167,  Justice  925,  3217,    visce  1573,  1633,  2793,   visse  761,  872, 

1236,  1512,  1751. 

ß)  avariche  731,  justiche  3028,  serviche  598,  600,  603,  811,  2201. 

y)  gentilleche  2968,  hauteche  408,  largueche  2421,  2441,  /^ecÄe  1544, 
nohleche  407,  pereche  1551,  proeche  2482,  sinpleche  517,  1543,  tristreche 
985,  vieuteche  2054. 

«)  Für  den  Dichter  ist  —  esse  die  wahrscheinliche  Entwicklung  in: 
ammcg' (.' c/gy2S<?)  1581,  {:  couvoitisse)  731,  {:  visse)  17(l9,  delisse  {:  serviche, 
s.  u.)  603,  JMS^^■cg  {:  atise)  925,  (:soumise)  3217,  serviche  (:frankise,  nach 
Siemt  nur  mit  s)  811.  IMöglich  wäre  hier  allerdings  auch  — e'.sp,  da 
der  Dichter  in  der  Scheidung  der  beiden  s  nicht  sorgfältig  ist. 

ß)  ferner  — esse,  das  der  Schreiber  nicht  kennt,  gesichert  in 
tristreche  {:  apresse)  985,  leeche  {:  princhesse)  3261. 

y)  Vitium'^  *viche  könnte  man,  obwohl  Siemt  eine  viche  nicht  be- 
legen kann,  in  visses :  riches  21S0  i\n&etzGn,  v/ährend  vissesniiches  123Ö, 
1511  keine  Entscheidung  zulässt.  Vgl.  van  Hamel,  Carito  et  M.  T,  Einl. 
S.  134,  und  Tobler,  Aniel,  XXII,  Anm. 

ö)  Das  recht  pik.  — eche  gebraucht  der  Dichter  in  den  Zwitter- 
reimen leeche  {:  prcsce  =  preche)  2365,  pereche  {:teche)  1641,  povreche 
{:  pecce)  1701. 

c)  abhouiiitacions  1208,  damimacion  1096,  dilacion  1363,  dilassiou 

1237,  deinoustraction  1049,  esperassion  1104,  incarnatio)i  3287,  inte- 
pretacion  1195,  sauvassion  1288,  2520,  temptacion  2111,  femjitccssions  76b, 
discression  3216,  discrection  2750.  aquisicion  2560,  assolicions  1998, 
condiction  1148,  2115,  contricion  981,  contriction  1095,  1097,  1103  u.  s.  w. 

d)  Jras  3173,  /«s  {laqueus)  67. 

e)  Adj.,  Advb.  und  Prou.  especiaument  18,  presiens  434,  c/?o?/  75, 
177,  270,  (/^c7^a  3075,  3121,  j?/efA«  3119. 

f)  Verben:  regrassier  1393;  enhrachier  3173,  puchier  88,  104,  170, 
2458,  haiche  [*hafiat)  1677;  /aire  hat  im  Prs.  Konj.  beim  Schreiber 
zwar  immer  cä,  aber  im  Reim  werden  die  von  Siemt  verzeichneten 
Doppelformen  mit  ss  und  ch  gebraucht,  ss:  f ai che  (: passe)  329,  (:grasse), 
192,  903,  2869,  faichent  {:  passent)  484.  ch:  faiche  {:faiche^fasche, 
Verbalsubst.  von  * fastidicare)  1992,  [:  haiche)  1677. 

4)  Palatalisirtes  c  und  t  hinter  Nasalen. 

a)  Hier  kommt  vorzüglich  die  Entwicklung  der  Suffix  — antia  und 
—  ejitia  in  Betracht. 

a)  —  cmche :  aidcmche  28,  165,  857,  alegauche  1895,  astenanche 
2178,  atendanche  1066,  atardanche  2118,  beuhanche  2179,  counissanche 
■27,  200,  593  u.  s.  w.,  croissanche  453,  465,  desesperanche  112^  demonstranche 


33U  WilliL'liu  Külirs 

157,  177,  346,  507,  defiimnche  737,  doutanche  345,  816,  doutanichc  2213, 
c\snianche  1802,  esperanche  1065,  fallanche  678,  978,  Iioneranche  75,  439, 
miseranche  1422,  obeisscmche  590,  oublianche  975,  1247,  penanche  912, 
penitanche  917,  954,  perseveranche  158,  166,  poissanche  76,  561,  786, 
prestanche  1629,  'jiiüanche  918,  repentanche  874,  resgardanche  1721, 
srtw6/a[»]cÄe  115,  soutillanche  204,  vieutanche  1630. 

/S)  — rtMcc"  a^ar^cmce  1243,  counissance  200,  fcdlamce  2202^  oubliance 
1244,  penitance  921,  sostenamce  2203,  venjance  922. 

y)  —enche:  conscienche  1804,  coiwenenche  1628,  diUgenche  1803, 
loquenche  82,  ohediencJie  460,  3021,  passcienche  2229,  reverenche  506, 
scienche  31,  81,  205,  semenche  473,  sentenche  208. 

d)  — ewce;  obedience  546,  sapience  554,  science  199,  207,  553, 
884,  3022. 

«)  — ßws<?  (-  ß>?ssf).-  negligense  1020,  sentenses  2995.  — ensse: 
loquensse  1292,  negliensse  148,  760,  1647,  obediensse  3086,  reverensse 
bll,  sciensse  1291,  sentensse  251,  883,  3003,  —  e?isce;  loquensce  32. 

Bei  —antia  überwiegt  also  bei  weitem  — anche,  das  auch  allein 
die  (Zwitter-)  Reime  verbürgeu:  croissanches  {:brai(ches)  1827,  penitanche 
{:  branclK')  11^^,  repentaüche  {:  branche)  1657.  Dagegen  ist  bei  —  eidia 
nicht  nur  — ense  ( — e;/ce)  häufiger,  sondern  ausschliesslich  auch  im 
Reim  gesichert:  conscienche  {:  ape)ise)  1869,  negligense  (:pe)ise)  1019,  1647, 
obediensse  (.•  apensse)  3085.  Dieser  merkwürdige  Zufall  erklärt  sich 
teilweise  aus  der  Seltenheit  von  Reimwörtern  auf  —anse  einerseits, 
und  —  gHCÄe  andrerseits. 

b)  Verschiedene  Wörter: 

a)  mit  cA:  anchois  490,  comencheniens  1225,  Franclie  440,  3090, 
lanche  594,  menchoigne  1792,  renonchemens  1117,  1226. 

/?)  mit  c,  sc,  SS,  s:  comencement  3270,  entenssion  2519,  entenscion 
2326,  mension  3215. 

c)  Verben  mit  c//  und  c:  avanche  2987,  encomencie  3267,  lanche 
178,  ^awce  771,  noncie  1659,  recoumenche  459,  sphcä  {sentio)  2309,  wo 
aber  der  Reim:  se«s  (.9e«SMs)  ein  se»s  für  den  Dichter  verlaugt. 

5)  Palatales  c  und  ^  hinter  Liquiden. 

a)  cÄ:  escorche  2712,  esforch  {*exfortium)  857,  Vb.  esforche  644, 
/brcÄe  643,  861,  1089,  1371,  merchiable  62,  percÄe  2072,  sorcheries  1767, 
^/ßrcÄe  731,  983,  1587,  2112,  2342,  ^«ercA  1564,  1573. 

/9)  c,  s:  e/brs  1194  {:fors,  fortes),  Vb.  es/orcc  430,  /orce  429, 
1623,  1937,  ^/ers  1663,  1750,  2202. 

6j  sc  vor  Hiat-e:  w^cAc  2343,  m/cAcs  1235,  1512,  1586,  nicheti 
1226,  1510,  2079,  «?sc  (Hs.  wese)  555.    Die  Reime  stützen  auch  beides, 


Sprachliche  Untersuchiiug'  der  Dirne  de  Peiiitance  331 

ch  in  nicites  {:  riches)  1585,   ss  in  nise  (:  isse)  555,  poissotis  4Q1 ,  scienche 
31;  81,  205,  conscienche  1804. 

7)  pt  vor  Hiat-?':  cache  2289,  aber  der  Eeim:  grasse  scheint  dem 
Dichter  die  zentralfrz.  Form  chasse  zu  sichern,  pourcache  655,  escache 
2412,  pourcachie  637.  Gelehrt  sind  decepcion  1134,  2327,  presonssion 
2802,  re(7np)(hncioH  1108. 

8)  c^  vor  Hiat-«:  Aiich  hier  hat  der  Schreiber  wieder  in  den 
volkstümlichen  Wörtern  cÄ:  adreche  ölS,  1408,  desf reche  1S98,  während 
der  Dichter  diese  mit  ss  gebraucht,  wie  die  Reime  zu  confesse  1407 
und  1897  darthun.  In  gelehrten  Wörtern  hat  auch  der  Schreiber  ss: 
satiffassmis  144,  safisfac/'on  984,  1344.  affection  1050,  2026. 

Über  cuitanche=qmtanche  yg\.  S.  295  recuert  =  requiert  vgl.  S.  304. 

K\ 

k  vor  a  ist  wie  c  -\-  a  behandelt,  daher  die  Wörter  tränke,  houke, 
rike,  espelukies  u.  a.  schon  unter  c  angeführt  sind. 

k  vor  e  ist  dagegen  anders  als  c  -j-  e,  i  behandelt.  Es  blieb  im 
pik.  guttural,  während  es  im  zentralfrz.  ch  wurde.  Das  einzige  Bei- 
spiel ist  es'juier  2155:  denn  rickeche  1699,  frankise  2562,  (bJancliir 
1863),  lassen  sich  hier  nicht  anführen,  weil  sie  Ableitungen  sind,  oder 
doch  in  ihrer  Bildung  vom  Simplex  beeinflusst  sind. 

dC. 

Nicht  sehr  verbreitet  ist  in  unserm  Text  die  Einschiebung  eines 
n  vor  X  (vgl.  Foerster,  Chev.  as  II  esp.,  Einl.  S.  50) :  ensauchera  196, 
[ex  -f-  *altiare),  ensoinne  1455.  Dagegen  immer  essample  331 ,  391, 
3010,  cssamplaire  1481. 

J. 

Einige  Male  wird  vor  dunkeln  Vokalen  g  {=j)  geschrieben.  Es 
ist  schwer  denkbar,  dass  dies  einen  lautlichen  Vorgang  anzeigt,  wie 
Suchier  (Aue,  S.  64)  glaubt.  Gu'is  309  {=  Jiüs  347),  und  sogar 
sekundäres  y:  aleyanche  1895  (vgl.  re)ijance  922).  vgl.  — aje=aticuni, 
S.  294;  vgl.  geu,  S.  303. 

7i. 

Germanisches  h  lässt  natürlich  keine  Elision  des  vorhergehenden 
Vokals  zu:  la  honte  1873.  Wo  h  in  lat.  Wörtern  steht,  ist  es  etymo- 
logisirende  Schreibung,  ohne  Lautwert:  ho7ior  3080  (mit  Elision), 
dafür  auch  ounonr  3165. 


:3;52  Wilhelm  Rohrs 

Formenlehre. 
Artikel. 

I.  Maskulinum. 

Sgl.  Noni.  U  48,  Akk.  h  50.  PI.  Nom.  U  139,  Akk.  les  450  u.  a. 
Mit  Präpositionen  verbunden :  du  b6,  141,  150,  des  19,  2?>,  147,  a^<  241, 
243,  760,  as  239.  428,  515  (ac^,  s.  S.  324),  u  80,  432,  924,  1129,  u.  a. 
OH  2351,  2863,  2864,  3277,  im  191,  241,  370,  759,  (Suchier  verweist  in 
seiner  Rezension  auf  lothring.  oii),  es  1617,  1854  u.  a. 

II.  Femininum. 

Sgl.  Nom.:  gewöhnlich  la  96,  97,  101,  105,  117,  205  u.a., 
piknrdisches  //  355,  995,  le  398,  755,  985,  986,  1024.  Akk.:  gewöhn- 
lieh  lad,  41,  141,  aber  auch  sehr  oft  /e  204,  302,  398,  478,  562,  1050, 
1108,  1758,  1773,  2102,  2134,  2410,  2870,  2972,  3176.  PI.  Nom.:  /es 
395,  Akk.  les  152.  Der  Sgl.  wird  nie  mit  Präpositionen  zusammenge- 
zogen: de  La  100,  116,  a  la  41,  101,  en  la  287,  289,  847;  dagegen 
regelmässig  der  Plural:  des  909,  as  753,  es  63,  2995. 

Substantiv. 

Die  Deklination  ist  zwar  sowohl  bei  dem  Dichter  wie  bei  dem 
Schreiber  nicht  mehr  völlig  unversehrt  (vgl.  S.  325),  aber  im  allgemeinen 
ist  sie  doch  noch  in  der  etwas  veränderten  Form  der  spätem  Zeit 
beibehalten.  Es  lä^st  sich  indes  nicht  leugnen,  dass  das  Ganze  den 
Eindruck  eines  künstlichen  Systems  macht,  das  in  gelehrt-litterarischen 
Kreisen  noch  am  Leben  erhalten  wurde,  in  der  lebendigen  Volks- 
sprache aber  schon  abgestorben  war. 

I.  Maskulina. 

Das  s  im  Non).  Sgl.  steht,  vor  den  unter  8  angeführten  Ausnahmen 
abgesehen,  regelmässig;  durch  die  Silbenzählung  gestützt  in  li  courres 
145,  temples  394,  visses  1568,  1750,  visce[s]  1633,  Grigores  1582.  Zu 
beachten  ist  ferner  Nom.-s  in:  livres  1463,  prestres  1271,  1515,  1963; 
sodann  in  den  ursprünglichen  Neutra  esrachinemens  1222,  sacrilege-s 
1756,  aages  {:  sages)  1699,  vsages  {:  sages)  3038,  wo  in  altern  Texten 
oft  s  fehlt.  Kein  .s  zeigt  frere  {.'werc)  1934,  ^j^/t  (durch  SilbenzähluDg 
gesichert),  1933,  dagegen  peres  (-[-  Vok.)  3273. 

hom  hat  in  der  Regel  kein  .s:  48,  49,  66,  69  u.  s.  w.,  preudom 
1970,  3039,  dagegen  kons  879,  1236,  1555,  1980,  preiidons  2944,  3049. 

Die  accentverschiebenden  Substantive  haben  meist  schon  ,s  ange- 
nommen:    conpa/ns  3101,    s/res  29,  475,  1256,  1467,  1604,  2686,  2339 


Sprachliche  Untersuchung  der  Dirne  de  Penitance  o33 

(vor  Vokal);  sire  951,  1439,  mesire  (-j-  Vok.)  3125:  vor  allem  die  auf 
—  afor:  goHvreneres : coiimanderes  749,  gouv)-eiiei-[e]s  3154,  lerres :  enblerres 
1607,  peccieres  1454,  1485,  (+  Vok.)  899,  (;  manieres)  2717.  Wie  zer- 
rüttet aber  schon  die  Flexion  dieser  Wörter  war,  zeigt  Nom.  Sgl. 
painteours  2871, 

Nom.  -  6^  haben  gewöhnlieb  auch  die  fremden  Eigennamen  Tiilles 
685,  Jeromes  1076,  Gr/goires  1085,  Salemons  1345,  Edmons  3125,  Jehans 
2941,  3292;  aber  Johel  1197,  David  1452. 

Der  Vokativ  ist  in  der  Regel  gleich  dem  Nominativ:  amis  221 A:, 
2791,  hiaus  doiis  ami[s\  2616,  hiaus  amis  chiers  2587,  hiaus  pere  1491. 
Bemerkenswert  ist,  dass  sire  im  Vok.  nur  in  der  altern  Form  ohne  s 
vorkommt:  1488,  1947,  2613,  {:  dire)  2726;  ebenso  im  Plural:  segiwiir 
921,  1169,  2895,  2949,  segneur  1198,  1529,  2340.  Der  Akk.  steht  als 
Vok.:  Jehan  518,  525. 

Reste  lateinischer  lüsparisyllaba  und  accentverschiebender  Substan- 
tive sind:  Akk.  Sgl.:  abe  (:  gäbe)  539,  conjjagnon  1420,  confe  {:  conte, 
computat)  412,  doiu i[e\e ur  2-tö2,  houme  {:  sounie]  11,  {: poume,  Ws.  pmne) 
1253,  larro)i  1274.  ,echeoiir  1469,  segnour  410,  {: gregnour)  3281. 

Nom.  PI.:  glouton  (.•  on)  2236,  {:moidon)  2342,  prendoume  {:renoume) 
2493,  tra'iteur  {:  bienfaifeur)  2487. 

Dagegen  ist  vom  lat.  Nom.  Sgl.  abgeleitet :  Akk.  Plural  oirs  2541. 

IL  Feminina. 

Hier  ist  vor  allem  zu  bemerken,  dass  der  Nom.  Sgl.  der  Fem.  der 
lat.  III.  Deklination  durchaus  —8  hat:  chars  689,  693,  711,  2130, 
dolours  986,  faias  2345,  mers  355,  360,  mors  1240,  povi-etes  2439; 
confessions  143,  982,  1221,  contricions  981  (;  PI.  abhominacions)  1207, 
Saisons  (;  PI.  poissons)  472,  satiffassions  144,  temptassions  986. 

Ein  Akk.  auf  — ain  ist  Evain  {:vain)  1110. 

Neben  povretes  steht  poverte  (.•  ouverte)  2971. 

€reselilecht. 

Maskulina  sind:  tout  son  os^352  (daneben  toute  l'ost  755),  nul 
delice  604,  so;«  esfiide  996.  —  314  stest  a  sen  destre^  wo  also  an- 
scheinend das  substantivirte  destre  Maskulinum  ist.  Da  es  sonst 
!  immer  als  Femininum  erscheint,  so  darf  man  hier  wohl  in  a  se  destre 
{main,  nämlich)  bessern. 

Feminina  sind :  einlies  merites  806 ,  tonte  jonr  500 ,  ordre  sacree 
1670;  anscheinend  auch  iisage  ....  maiwaise  {:  plaise)  2974. 

Kein  Geschlechtswechsel,  sondern  eine  bekannte  syntaktische  Er- 
scheinung liegt  vor  in  ame  Piain  de  peccies  et  de  graut  blasme  1779. 


334  Wilhelm  Rohrs 

gent  ist  immer  Femininum;  nur  das  zugehörige  prädikative  Adjektiv 
(und  Verbum)  ist  nach  dem  Sinn  als  Mask.  (und  Plural)  konstruirt: 
Tel  gent  sont  piain  1267,  vgl.  911,  1061,  1261,  1295,  2078,  2283,  2525. 

Adjektivii. 

Die  Deklination  der  Adj.  ist  ganz  analog  der  der  Substantive.  Im 
Mask.  steht  ein  Nominativ -s  auch  in  autres  2751,  justes  (-|-  Vok.) 
1347,  sages  (-{-  Vok.)  1822,  desrainables  {:grevables,  Akk.  PI.)  2392; 
aber  nostre  sire\s\  2339,  2686. 

Das  Neutrum  ist  durch  das  Maskulinum  ersetzt:  il  est  drois 
1985,  2146. 

Der  Nom.  PI.  Mask.  der  eingeschlechtigen  Adjektive  erscheint  ge- 
wöhnlich schon  mit  s:  niorteus  {:  honteus)  1953,  crueus  {:  cheus)  1146, 
criminam  {:  mortaus,  Akk.  PI.  Mask.)  1547,  venaus  (.•  cardonaus,  Akk.  PI.) 
2963;  Ausnahme:  veniel  1953,  (fol  1262,  schon  stets  zweigeschlechtig). 

Der  Nom.  Sgl.  Fem.  hat  gewöhnlich  s  bei  den  eingeschlechtigen: 
ques  1722,  tes  2226,  gratis  1018,  1914,  morteus  {: entredeus)  bbl^.teiis 
(;  morteus,  Nom.  Sgl.  Masc).  441,  fors  (:  effors)  1198. 

Ausnahmen :  dechevable  1908,  jovene  1708. 

Zerrüttet  ist  die  Flexion  der  organischen  Komparative,  welche 
ursprünglich  eingeschlechtige,  accentverschiebende  Adjektiva  sind: 

Nom.  Sgl.  Mask.:  — 

Akk.  Sgl.  Mask.:  melleur  586,  millor  3072,  miudre  588;  gregnour 
409,  1692,  3282  (;  Segnour). 

Nom.  PI.  Mask.:  pluiseur  397,  pliäseurs  1751. 

Akk.  PI.  Mask.:  pluisors  1411,  pliäseurs  580. 

Nom.  Sgl.  Fem.:  menrre  {: desfendre)  646;  maire  {-.faire)  576; 
pire  1642;  graindre  {.fraindre)  2057,  gregneur  {.-segneur)  786;  millor s2S9'd. 

Akk.  Sgl.  Fem.:  gregnour  1413,  3169;  melleur  1800,  millor  2496. 

Nom.  PI.  Fem.:  — 

Akk.  PI.  Fem.:  pluisors  1152. 

Ein  accentverschiebendes  Adjektiv  ist  auch  fei  (Nom.  PI.  Mask.) 
lUQ,feloH  (Akk.  Sgl.  Mask.)  1031. 

Sehr  oft  tritt  schon  e  beim  Fem.  der  eingeschlechtigen  Adjek- 
tive eiu:gra?ideSi9,  1723, 1803,  1892,  1896,  2047,  2161,  2348  (häufiger  ist 
noch  graut  10,  27,  177,  215  u.  s.  w.),  tele  377,  853,  907,  1989,  2156, 
2581  (häufiger  tel  117,  493,  756  u.  s.  w.),  quele  815,  1171,  1945,  2060, 
2147,  2515,  2554  (seltner  quel  2081,  2935,  ques  2529),  ferner  nur  donche 
142,  2471,  fole  535,  692,  1952,  2283,  cortoise-ment  2835. 

Kein  e  zeigen :  cruel  400,  crueus  734 ;  especiaument  17,  grief  208, 
griefment  3184,  gries  1672,  loiaument  12,  mortel  620,  3063,  perpetuel 
814,  lies  ivetus)  287,  vix  (vilis)  672. 


Sprachliche  Untersuchung  der  Diuie  de  Peuitance  335 

Bemerkenswert  ist  die  Femininform  als  Mask.:  /erwe  446,  welche 
die  Silbenzähliing  dem  Dichter  aber  abspricht. 

Personalpronomen. 

I.  Casus  rectus: 

1.  gewöhnlich /f'  (ge)-,  das  pik.  ^ow  29,  845,  1458,  1563. 

2.  tu,  und  auch  f  vor  Vokal  552. 

3.  il,  ele  (über  i  vgl.  S.  314). 

4.  noiis,  nos. 

5.  vous,  vos. 

6.  il,  eles. 

II.  Casus  obliquus : 

a)  Unbetont. 

Der  Dativ  der  3.  Person  heisst  noch  1/  —  PI.  lor  476  u.  a.  {leia-, 
weniger  üblich  1329,  1330,  3084,  3210). 

Bemerkenswert  ist  der  Akk.  Sgl.  Fem.  le  526,  542,  1371,  {la  527). 

b)  Betont. 

Schreiber  und  Dichter  gebrauchen  nur  moi,  toi,  soi  (nie  die  nörd- 
lichen Formen  nii,  ti,  si,  deren  Fehleu  recht  charakteristisch  für  unsern 
Text  ist),  moi  4,  19,  43,  256,  963,  2285,  2951;  toi  526,  538,  553; 
soi  201,  450,  923,  1001,  1436,  1558,  1802,  1967,  {:soi,  sitem)  2360. 

Für  die  3.  Person  Sgl.  Mask.  lui  (55,  416,  601,  602  u.  s.  w.)  tritt 
sehr  oft  li  ein:  327,  435,  516,  530,  563,  678,  688,  1275,  1348,  1434, 
1450,  2248,  2885;  im  Fem.  steht  regelrecht  li  133,  134,  356,  684,  826, 
976  u.  s.  w.;    auffällig  ist  das  Eintreten  von  lui  für  //  531  (zweimal). 

Im  Plural  steht  eus  und  aus  (letzteres  kommt  dem  Schreiber  zu. 
vgl.  S.  300). 

PossessiTpronomen. 

a)  Unbetont. 

1.  Singular  des  Besitzers: 

Nom.  Sgl.  Mask.:  mes  1466;  tes  fehlt;  ses  1386,  1391,  3273. 

Akk.  Sgl.  Mask.:  Neben  *mon,  ton,  son  stehn  nicht  selten  die  pik. 
schwach  betonten  Formen:  meu  1335,  2609,  *ten  (fehlt),  sen  455,  516, 
787,  1138. 

Nom.  PI.  Mask.:  si  425,  im  Hiat  3105,  3238. 

Akk.  PI.  Mask. :  ses  707. 

Nom.  und  Akk.  Sgl.  Fem. :  Neben  ^a,  sa  stehen  oft  die  pik.  Formen 
te  2276,  se  732,  1238,  1608,  2214. 

2.  Plural  des  Besitzers: 

Für  die  1.  und 2.  Person  ist  zu  bemerken,  dass  neben  nostre,  vostre 
die  pik.  Formen  no,  vo  stehn,  die  durch  die  Silbenzählung  auch  für  den 


;>;-^ß  Wilhelm  Rohrs 

Dichter  bewiesen  werden.  Im  Sgl.  (Nom.  und  Akk. ,  Mask.  und  Fem.) 
no740;  667,969,1142;  712,1314,2411.  volbSS;  im  ganzen  Plural :  7ios 
519,  2409.  —  In  der  3.  Person  steht  lor  348,  372,  483  u.  a.,  leur  418,  481, 
483  u.  a.  Vor  einem  Plural  steht  bisweilen  flektirtes  lors  423,  1154, 
1733,  2664. 

b)  Betont. 

mien  2029;  fiten  1399,  {:bien)  1729,  siens  381,  858,  1861.  Betont 
kann  nur  nostre  stehn:  936,  1108. 

Demonstrativpronomen. 

1.  ecce  -\-  iste. 

Nom.  Sgl.  Mask.:  chis  897,  1463,  1614  u.  s.  w.,  ichfs  1319;  cJm 
ist  aus  der  altern  Form  ch/'st  durch  Anfügung  eines  Non)inativ-.s 
entstanden  (vgl.  chius,  chieus  für  chil). 

Akk.  Sgl.  Mask.:  ehest  204,  469,  934,  1813,  3258;  ches  894,  1402, 
2029,  2414,  3091,  3182,  3255,  3290.  Die  beiden  Formen  sind  zu  er- 
klären als  satzphoiietische  Doppelformen :  ehest  war  eigentlich  nur  vor 
Vokalen  berechtigt,  ches  nur  vor  Kons.  Dies  Verhältnis  ist  nicht  mehr 
ungestört  erhalten,  ehes  steht  zwar  ausschliesslich  vor  Kons.,  aber 
auch  ehest  (cÄes^  vor  Vok.  3258).  chestui^b,  811,  937,  1493,  cestuiWiS. 

Nom.  PI.  Mask.:  chist  1046,  1688,  2060,  2343. 

Akk.  PI.  Mask.:  ches  417,  1741,  2151,  ses  1350,  ehest  1030. 

Sgl.  Fem.:  eheste  462,  750,  925,  1169,  1562,  2168,  eeste  1632, 
1640,  2027. 

Plural  Fem.:  ehes  255,  406,  563,  558,  733,  873,  887,  1002,  1051, 
2104,  2269,  ces  3189,  ehestes  741,  cestes  2114. 

2.  ecce  -[-  ille, 

Nom.  Sgl.  Mask.:  chil  8,  172,  195,  542,  767,  795,  1370  u.  a.,  ichil 
2937;  ein  Nominativ-«  haben  chiits  1328,  1410;  chieus  167,  1476. 

Akk.  Sgl. Mask. :  cel  1034,  ehe  in  ehe  liu  524,  che  livre  3292 (vgl.  S.  314), 
chu  842,  1645.  —  cheliii  53,  63,  583,  920,  1326,  1409,  2899,  2984,  eelui 
433;  cheli  2794,  eeli  2940.  Mit  ehelui  —  cheli  ist  es  also  ebenso  ge- 
gangen wie  mit  lui  —  li. 

Nom.  PI.  Mask.:  chil  210,  211,  371,  1063,  1165,  1335,  1644,  eil 
207,  (ist  Chi  1618  =  cM?). 

Akk.  PI.  Mask.:  ehians  39,  cheeaus  2222,  ehans  1156,  caus  1752, 
cheus  1145,  chieus  1504.    Über  das  Verhältnis  dieser  Formen,  s.  S.  300. 

Sgl.  Fem.:  chele  190,  1243,  2628,  cele  181,  (821),  2136,  eelle  (Hs. 
Celle :  aparelle)  821.     Obl  :  cheli  825  {:  li). 

PI.  Fem.:  ieeles  1753. 


Sprachliche  Untersuchung  der  Diiue  de  Peuitance  337 

Was  den  Gebrauch  von  ecce  iste  und  ecce  'die  angeht,  so  ist  der 
historische  Unterschied  schon  fast  ganz  verwischt,  und  deutlich  ist 
schon  die  nfr.  Unterscheidung  beider  angebahnt,  ecce  iste  nur  adjektivisch, 
ecce  nie  nur  substantivisch  zu  gebrauchen.  Der  alte  historische  Unter- 
schied besteht  streng  nur  noch  im  PL  Fem.,  wo  ches  {ces)  stets 
adjektivisch,  ehestes  [cestes]  substantivisch  gebraucht  wird;  ferner  im 
Akk.  Sgl.  Mask.,  wo  cel  [che,  chu)  nur  Adjektiv  ist,  während  chelul 
{celuf,  cell)  meistens  Substantiv  ist.  (Doch  steht  adjektivisches  cheliä 
53,  celui  433,  cell  2940).  —  Ausnahmen  vom  nfr.  Brauch  sind  aller- 
dings nicht  selten: 

ecce  iste  steht  substantivisch:  icJiis  1319,  cestui  1643  (sonst  ist 
chestui  immer  Adj.),  eheste  925,  1562,  ceste  1640,  ehestes  741,  cestes 
2114,  wie  erwähnt. 

ecce  nie  steht  adjektivisch:  c/f7ws  1328;  chelui^  wie  erwähnt ;  chele 
1243,  2628,  cele  2136,  iceles  1753. 

ecce  hoc  findet  sich  in  folgenden  Formen:  am  häufigsten  che  180, 
260,  685,  775  u.  a.,  chou  75,  177,  270,  391  u.  s.  w.,  iche  1484,  ce  13, 
18,  478. 

Relativpronomen. 

Für  qui  tritt  oft  que  ein,  das  aber  nicht  gut  als  Relativpronomen 
aufgefasst  werden  kann.  Dieses  que  ist  vielmehr  die  allgemeinste 
Binde-  und  Unterordnungsj3artikel,  so  dass  sich  das  syntaktische  Ver- 
hältnis beider  Sätze  nicht  ganz  mit  der  modernen  Auffassung  deckt 
(Vgl    Diez  IIT,  378  ff.)-    Beispiele  s.  Silbenzählung,  S.  285. 

Für  den  Akk.  cui  tritt  beliebig  qid  ein,  infolge  lautliclier  An- 
näherung. Beide  beziehen  sich  ebenso  gut  auf  Personen  wie  auf 
Sachen. 

cid  107,  729,  786,  1476,  1612,  2212,  3053;  966,  1471,  3199. 

qiii  1417,  2483,  2687;  258,  2218. 

Dass  der  Zusamraeufall  des  cui  (==hiU)  mit  dem  Nom.  cßd  noch 
kein  völliger  gewesen  ist,  scheint  daraus  hervorzugehn,  dass  für  den 
Nom.  nie  ciii  geschrieben  wird,  sondern  nur  qui  4,  26,  64,  261  u.  a., 
oder  ki  1826. 

Das  Neutrum  coi  {quoi)  wird  entweder  neutral  10,  248  u.  a.  oder 
auch  auf  Sachen  bezüglich  gebraucht  1176,  1809,  1850  u,  a. 

Als  Genetiv  für  alle  Geschlechter  und  Numeri  steht  dont  7,  1026, 
1127  u.  a. 

quel^  — e;  PI.  ques^  queus^  queles  werden  mit  dem  Artikel  ver- 
bunden (vgl.  über  Flexion  S.  334.). 

Über  das  Interrogativpronomen  ist  nichts  zu  sagen.' 

Romanische  Forschungen  VIII.  22 


ßijg  Wilhelm  Rohrs 

Konjugation. 

1.  Infinitiv. 

Pikardiscli  sind  che'ir  {:  hair)Ql,  cair  ll?)8y  reiiche'ir  QS,  ve'ir  {:  obeir) 
406,  pourve'ir  (;  obe'ir)  565;  dagegen  veo/'r  {:  mireoir)  782;  486,  819, 
2103;  voolr  {:  pooir)  2499  und  seoir  272,  314. 

2.  Präsens  Indikativ. 

Die  I.Person  Sgl.  der  a- Verben  hat  schon  oft  e  :pr/e{:  Marie)  42, 
(;  ypocrisie)  2340;  die  Silbenzählung  sichert  ferner  dem  Dichter:  apele 
203,  renoie  1496,  pn[e]  1476.  —  Dagegen  fehlt  e  :  lais  (;  lais,  la'icus) 
896,  lo  1461,  pn  2278,  apel  2414,  2441. 

Die  1.  Person  der  starken  Verben  entbehrt  noch  durchaus  des 
analogischen  s  :  cli  1530,  croi  2309,  sai  1446,  voi  1509. 

Pikardisch  sind  rench  251,  1495,  sench  {:  sens)  2309,  fieng  (;  52ew) 
1504,  vgl.  tieti  ge  2823.  Der  Dichter  gebraucht  diese  Formen  also 
nicht  im  Reim. 

In  der  3.  Person  Sgl.  sind  beachtenswert:  va  700,  763,  784,  1053, 
1128,  1288,  1572,  2159,  seltner  vait  98,  1127,  1795,  1795;  laist,  laut- 
lich =  lait,  von  *  laier/  67,  2169,  2542,  —  laisse  von  laissier  62. 
Der  Schreiber  hat  fast  immer  dist  1149,  1894,  1914,  1923,  2314,  2365, 
2568,  das  aber  die  Reime  nicht  gewährleisten,  vgl.  dit{:  dit,  dictum)  2338. 
Ähnlich  hat  der  Schreiber  ein  .s  eingeführt  in  mesdist  2487,  Ust  1833. 
Gemeinfranzösisch  ist  maudist  1150,  das  zur  schwachen  (inchoativen) 
Konjugation  übertrat.  Dichter  und  Schreiber  haben  auch  schon  acnelle 
3231.  Die  1.  Person  Plural  endigt  auf  -ons\  hüy  faison  steht  im  Reim 
152,  1142,  3265  ohne  s,  was  bei  dem  beginnenden  Verstummen  des  s 
nicht  auffallend  ist.  Aufzulösen  sind  dagegen  pris'on  3280,  treuv'on 
2551.  -oiimes  steht  726  in  encontronmes  (;  soiimes),  wohl  durch  Reim- 
not veranlasst,  denn  es  fehlt  im  Versinnern,  und  soumes  ist  stets  zwei- 
silbig (ebenso  im  Futur  iroumes  840). 

Die  Erscheinung  des  stammhaften  Wechsels  zeigen : 

I.  Schwache  Verben. 

die  2709  aidier  35,  2469 

aime  129  amer  3122 

demeure  327  demourer  867 

grieve  1624  — 

{lie  526,  537)  loier  531,  vgl.  S.  312,  Anm. 

menguent  mengier  432 

maine  156  mener  842 

ouneure  328  honerer  3041 


Sprachliche  Untersuchung  der  Dirne  de  Penitance 


339 


parolent  2273  {parlle  2821) 

Ijvk  125,  {prions  3001)   proier  1388,  {proie  1391) 


otroie  1391 

oevre  {operat)  2319 

^;r«s[e]  3280 

paine  344 

pilenre  126 

j;re^"e  1231 

recuevve  900 

re^^^ig  1622. 

treuve  1383 

cuevre  829 

Ä?^  1855,  vgl.  S.  289. 

oeyre  830 

seuffrent  2344 

Ä;?ß^  866 


otriier  2690 
ouvrer  2307 
proisies  1197 
petier  575 
/;/o/'a  948 
prouvons  288 


tronvous  369 

couvrir  699 

/m7/'  68. 

ow«;r?  302 

souffroit  2360 

ca^'r  1138^  cAeir  67. 


Aufgehoben  ist  der  Wechsel  in  anoier :  anoie  {:joie)  1021,  vgl.  S.304. 
II.    Starke  Verben. 


aprecho/'vent  568 

^o»-e  432 

cueurt  102 

cro?'  2309 

t?o?Y  2667,  doivent  567 

5H6^?^^  1683 

nun'nf  3155 

_/9er;^  2495 

l>M«^  717,  pwe//^  78 

requier  1957 

se^  651,  vgl.  S.  289. 

^/ew^  2828 

v/e»^  160 

reul  658,  veulent  422 

t;o/  1509,  i-o/en#  1039 


aprechevoir  384 

Z»m  91,  [Z»w«;ero2V  1203] 

couroit  341 

crees  1884 

devons  263,  c?fre.s^  2636 

mouvoir  466 

w?or?V  1266 

manoit  1788 

parti.t  339 

2)oo»s  486 

savoiis  92 

^e«2>  25 

venoient  494 

t;o/ows  277,   t^oZes  2635 

^'e"/r  406 


Die  in  runde  Klammern  gesetzten  Formen  sind  nicht   lautgesetz- 
lich, sondern  durch  Übertragung  entstanden. 

3.  Präsens  Konjunktiv. 

Die  a-Verben  haben  in  der  3.  Person  Sgl.  gewöhnlich  noch  kein  e: 
ament  1079,  durt  2844,   envoit  3043,  3133,  frot  1184,  gart  1852,  2814, 

22* 


340  Williclm  Rohrs 

JeiüU  870,  laist  1554,  maint  {:  remaint)  1655;  os^  2109,  o/ro/^  789, 2835, 
pi-est  2113;  prit  2110,  resgart  lSb2 :  aber  otroie  {:joie)  3079  und  uatür- 
lich  aproche  {:  röche)  1537. 

Doppelformen  zeigen  sieh  bei: 

ait  109,  G17;  624;  —  aie  (:  delale)  1250,  1852, 

doinst  1143;  1389,  1544,  —  doigne  870,  3214, 

2)ardomst  1960,  3263;  —  yardoigne  869;  1985, 

p/«'s^  88,  657;  699,  —  pinsse  1315  u.  a., 

truist  1832;  —  <r///se  1390 

voist  557,  —  «;o/se  87. 
Pikardisch   ist  meche  3257,   (we^e  1791);    beachte   ferner   '*  renge, 
Hs.  re/2f/e  (.•  laisdenge)  22,  aporce  {:  forte,  Hs.  force)  1182. 

4.  Imperativ. 

Zu  erwähnen  ist  nur  oies  2534  (=  aitdiatis),  gewöhnlich  oes  1883; 
2643,  2656. 

5.  Imperfekt  Indikativ. 

Die  1.  Person  Sgl.  hat  noch  e:    responderoie  (;  voie,  videat)  2615. 
Die  1.  Person  Plural  ist  nicht  belegt. 

Neben  estoit  2145  u.  a.  ist  noch  häufig  das  archaische  Impf,  iert 
294;  1850,  2379,  3273,  ert  342,  erent  348,  vgl.  S.  295. 

6.  Futur  und  Konditionali«. 

Bei  stammauslautender  Liquida  wird  das  e  des  Inf.  von  «-Verben 
oft  unterdrückt:  dourra  198,  dourroU  831;  merra  (Hs.  mesra)  197, 
perseverra  167.  Dagegen  muss  das  durra  2891  des  Schreibers  in 
durera  (oder  duerra)  wegen  der  Silbenzählung  geändert  werden. 

Andererseits  wird  bei  manchen  Verben  e  eingeschoben,  besonders 
zwischen  Muta  -(-  Liquida :  biweroit  1203,  istera  844,  2262,  perdera  246, 
perderoit  1880,  prenderont  3248,  rendera  367,  renderoit  584,  respon- 
deroie 2615;  souffreroit  137,  souferont  890. 

Aber  arr/ra  216,  (^^«jra/  2729,  <^erro?Y  405,  619,  2213  (Hs.  dereroit 
405),  entendra  1843,  rendrolenJ  371,  377. 

Die  2.  Person  Plural  Futur  lautet  auf  -es  :  orres  100,  324,  1465. 
Die  1.  Plural  Kond.  auf  -iens  (einsilbig)  ;  metricns  24ül. 

Das  Futur  und  Konditional  von  avoir  ist:  am  174,  409,  793  u.  a., 
arons  185,  aront  1111  aroit  854,  aroient  372; 

von  es/re  ;  Iert  34,  968,  1320  u.  a.,  ert  247,  1594,  s^ro«^  891, 
seroit  1826. 

7.  Perfekt. 

Infolge  des  Überwiegens  des  lehrhaften  Tons  und  des  Zurück- 
tretens  der  Erzählung  in  der  Dirne  ist  die  Ausbeute  bei  den  historischen 
Tempora  nur  spärlich. 


Sprachliche  Uutersuchuug  der  Dirne  de  Peuitauce  341 

I.  ScliAViiches  Perfekt. 

Die  3.  Person  Sgl.  lautet  kai  1760,  pendi  1078,  perdl  bl,  319, 
rendl  320,  soffrl  1107,  3288;  dag-egen  rechut  290,  595  (vgl.  parut  339, 
morut  1110,  courut  530;  stets  aber/^<  311  u.  a.) 

II,  Starkes  Perfekt. 

a.  ßst  338,  951,  1538;  vH  313,  958,  virrent  291;  vint  489,  1013; 
^m^  541. 

b.  dist  946,  962;  ml  st  55,  954,  1782,  w?8re>?i  480  e;  oinst  2369; 
j>/7'>^s^  488,  1776,  2378,  prinrent  481  p;  r^^?«:«^  952;  traist  532. 

c.  «)  Keinen  Anhalt  über  die  Geltung  von  eu  hat  man  für  eut 
1099,  eurent  510,  peiirent  1101,  ;  .se?»-?«#  1102.  Für  den  Schreiber 
mochten  es  die  alten  pikardischen  Formen  sein.  Der  Dichter  gebraucht 
sie  immer  einsilbig  (vgl.  Impf.  Konj.  eusf),    541  steht  ot. 

ß)  Der  Typus  debui  ist  nicht  belegt. 

y)  vaut  (volidt)  318,  487. 

d)  parnt  :  aparut  339,  morut  1110,  courut  530. 

8.  Imperfekt  Konjunktiv. 

Von  schwachen  Verben  ist  zu  beaciiten  ataquissies  2620  {alongast 
950,  dounast  582). 

Die  beiden  ersten  Klassen  der  starken  Verben  zeigen  mw  i:  fesist 
330,  680,  1278,  fessist  1996,  venist  337,  2586 ;  mesist  1368,  de^ist  540, 
550,  679,  asesist  549,  presi{n)st  1240,  aquisist  2304,  wa»s/s/  2708 

Wo  Formen  der  III.  starken  Klasse  belegt  sind,  erscnemt  nur  u-. 
peüst  72,  1213,  1304,  seüst  818,  1386,  seüsent  1303,  pleüst  333,  eüst  69, 
1432  (ein^^ilbig  eust  547,  806,  1367,  2330) ;  deüst  71,  444,  c?ms/6?s  2619, 
pleüst  (von  ^^/m/^)  334;  couneüst  1385. 

Die  Endung  in  der  1.  Person  Plural  ist  -iemes,z^^'eh\\h\s):  fnissiemes : 
ovrissiemes  2399.  In  der  Schreibung  fmssiemes  Lässt  der  Schreiber  eine 
Erscheinung  durchblicken,  die  in  manchen  Texten  einen  grossen  Um- 
fang erreicht  hat:  die  analogische  Übertragung  von  -Isse  auf  Verba 
der  III.  starken  Konj.  (vgl.  Foerster,  Chev.  as  II  esp.,  LVIIL). 
9.    Die  Partizipien  bieten  nichts  zu  bemerken. 


j^2  Wilhelm  Rohrs 

Im  Folgenden  sollen  die  wichtigsten  Thatsachen,  die  sich  aus  der 
sprachlichen  Untersncluing  der  Dirne  ergeben,  übersichtlich  zusammen- 
gestellt werden.  Hier  ist  dann  auch  der  Ort  für  eine  etwaige  nähere 
Bestimmung  der  zu  Grunde  liegenden  Mundart.  Nach  dem  vermut- 
lichen Heimatsort  unseres  Dichters  stände  zu  erwarten,  dass  er  im 
Dialekt  von  Journy  (departement  Pas -de -Calais)  geschrieben  hätte. 
Da  ich  keine  Urkunden  dieses  Ortes  erlangen  konnte^  so  verglich  ich 
solche  von  dem  einige  Kilometer  südlich  gelegenen  Saint- Omer  und 
Aire  (vgl.  A.  Giry,  Histoire  de  la  Ville  de  Saint- Omer,  Paris  1877,  in 
der  Bibl.  de  l'Ec.  des  hautes  Etudes  XXXI  und  N.  de  Wailly,  Recueil 
de  chartes  en  langue  vulgaire  provenant  des  archives  de  la  collegiale 
de  Saint -Pierre  d'Aire  in  der  Bibl.  de  l'Ec.  des  Chartes  XXXI  und 
XXXII).  Jedoch  zeigten  diese  so  viele  zum  Wallonischen  hinneigende 
Züge  {ie  für  lat.  gedecktes  e\  ei  für  lat.  freies  a;  ai  für  lat.  gedeck- 
tes a  u.  a.),  die  unserm  Text  durchaus  fremd  sind,  dass  eine  Ver- 
gleichung,  trotz  zahlreicher  Übereinstimmungen,  nicht  angebracht  er- 
schien. Viel  besser  stimmten  zu  unserm  Gedicht  die  Urkunden  aus 
Ponthieu,  namentlich  von  Abbeville  (hrg.  v.  Gaston  Raynaud,  a.  a.  0.). 
Wenn  man  auch  lange  den  Wert  von  Urkunden  tiberschätzt  hat^),  so 
liefern  sie  doch  immerhin  einen  nützlichen  Anhalt  für  die  ungefähre 
Heimat  eines  Sprachdenkmals.  Unser  Text  bietet  in  dieser  Hinsicht 
nicht  geringe  Schwierigkeiten:  Weil  er  durch  und  durch  mit  franzischen 
Sprachformen  durchsetzt  ist,  ist  es  äusserst  schwer,  in  dieser  so  ent- 
standenen künstlichen  Sprache  das  ältere  dialektische  Sprachgut  von 
den  hinzugefügten  fremden  Bestandteilen  reinlich  zu  sondern.  Der 
Dichter  geht  indes  im  Gebranch  franzischer  Wortformen  weiter 
als  der  im  übrigen  einen  gleichen  oder  sehr  verwandten  Dialekt 
schreibende  Kopist.  Wo  sich  ein  Auscinandergehn  beider  beobachten 
lässt,  wird  dies  in  der  folgenden  Übersicht  durch  ein  Sternchen  an- 
gedeutet. Versagten  Reim  und  Silbenzählung  für  die  Feststellung  der 
Sprache  des  Dichters,  und  lässt  sich  die  betreffende  Spracherscheinung 
also  nur  für  den  Schreiber  nachweisen,  so  ist  die  Kotiz  eingeklammert. 
Überall  ist  hinzugefügt,  wie  sich  die  Urkunden  aus  Ponthieu  dazu 
verhalten.  Wo  Raynaud  schon  Zusammenstellungen  gemacht  hat,  ist 
auf  diese  verwiesen  (nach  dem  Sonderabdruck,  S.  53 — 123). 


1)  Die  Behauptung  Baynauds:  seiiles  elles  {les  chartes)  presentent  dans  toute 
sa  purete  et  sa  fidelüe  la  langue  vulgaire  ä  une  epoque  et  dans  une  localite  de- 
terminees,  wird  heute  wohl  niemand  mehr  in  dieser  Strenge  gelten  lassen 
wollen. 


Sprachliche  UntersuchuDg  der  Dirne  de  Penitance  343 

I.  Lautlehre. 

1.  Sekuudärer  Hiat  bleibt  in  der  Regel  bestehen.  Nur  selten 
wird  er  in  einzelnen  Wörtern  scbon  beseitigt  (vgl.  S.  287).  (Vgl.  tereoir 
VlI,  6,  VIII;  5,  XX,  A,  XXI,  11  u.  a,  seltener  ten-oir  X,  7  XVI,  17  bei 
Raynaud.) 

2.  Neben  la  ou  steht  dialektisches  lau  (vgl.  S.  288).  (Vgl.  la  u 
XXIX,  123,  XXXI,  42,  XXXIII,  7,  25  u.  a.,  la  ou  XXIX,  46, 104  u.  a. 
bei  Raynaud.) 

3.  Es  findet  sich  kein  parasitisches  i  bei  e  aus  lat.  a.  (Vgl.  S.  289 
und  Raynaud,  S.  56.) 

4.  Das  Bartsch'sche  Gesetz  ist  streng  beobachtet.  (Vgl.  S.  290  und 
Raynaud,  S.  76.) 

5.  Eine  Folge  davon,  da  s  im  Pikardischen  die  Diphthonge  als 
fallende  gesprochen  wurden,  is;t  der  Übergang  von  iee  zu  ie.  (Vgl.  S.  291 
und  Raynaud,  S.  77.) 

6.  ai  ist  in  der  Regel  erhalten.  Es  finden  sich  erst  sehr  wenige 
Spuren  einer  Monophthongirung  zu  e.    (Vgl.  S.  293;   Raynaud,  S.  66.) 

[7.  ai  in  unbetonter  Stellung  wird  bisweilen  a  (vgl.  S.  308).  (Vgl. 
etwa  douare  XVI,  31  bei  Raynaud.)] 

8.  Es  findet  sich  kein  parasitisches  i  bei  a  vor  Palatalen.  [Ein- 
zige Ausnahme  usaige.  Die  Analogiebildungen  faiche,  haicJie  gehören 
dem  Schreiber.]   (Vgl.  S.  293  und  Raynaud,  S.  67.) 

[9.  Es  steht  -ahle  ausser  coupaule,  couvenaule-,  stets,  diaiible.  (Vgl. 
S.  294  und  Raynaud,  S.  67.)j 

*10.  Nachtoniges  a  wird  vom  Schreiber  einigemal  bei  vorher- 
gehendem betontem  Vokal  vernachlässigt,  nie  vom  Dichter.  (Vgl. 
S.  312;  in  den  Urkunden  fehlt  diese  Erscheinung,  vgl.  Raynaud  S.  116  ff. 
Zu  vergleichen  wären  indes  etwa  sie[e]ntlV,9,  VII  9,  X,7  u.  a.  pue[e]nt 
VII,  17,  XXIX.  99  u.  a.) 

11.  e  diphthongirt  nur  in  offner  Silbe  zu  ie,  das  mit  ie  aus 
J  +  a  reimt,  ^Vgl.  S.  295;  Raynaud,  S.  75.)  [Komposita  von  quaerere 
zeigen  analogische  Übertragungen.] 

12  -ellns  wird  -iaus,  der  Schreiber  hat  auch  -aus.  (Vgl.  S.  296; 
ebenso  Raynaud,  S.  69.) 

13.  e  +  J  giebt  i.     (Vgl.  S.  296;  Raynaud,  S.  58.) 

14.  Gedecktes  e  bleibt,  es  reimt  mit  e.  (Vgl.  Nr.  11  und  S.  297; 
auch  in  den  Urkunden  ist  ie  aus  gedecktem  e  recht  selten,  Raynaud,  S.  78.) 

15.  Freies  e  giebt  oi.  [Sehwache  Spuren  des  Übergangs  von  oi 
zu  oe.]    (Vgl.  S.297;  Raynaud,  S.  81.) 

16.  e  wird  vor  freiem  Na^al  zu  ai.   (Vgl.  S.  298;  Raynaud,  S.  66.) 


344  Wilhelm  Rohrs 

17.  Gedecktes  e  bleibt  e.  [Vereinzelt  amanne.]  (Vgl.  S.  298; 
ebenso  steht  e  regelmässig-  in  den  Urkiiiulcn.) 

*18.  Umlaut,  -itia,  -itium  giebt  beim  Dichter:  -ise ,  -isse  {-iche? 
s.  S.  299  11.  328),  -esse  (fehlt  dem  Schreiber!  S.  329)  und  ecke;  beim 
Schreiber:  -ise,  -isse  {-isce,  -ice),  -iche,  -ecke.  (Vgl.  S.  299,  328  ff.;  die 
Urkd.  haben  \\m  justkhe  und  serviche-^  Raynaad,  S.90.) 

*19.  Der  Dichter  hat  eii^,  chens;  der  Schreiber  meist  ans,  chiaus 
(chaus).  (Vgl.  S.  300;  auch  in  deu  Urkd.  überwiegen  die  letztern 
Formen;  Raynaud,  S.  69.) 

20.  Gedecktes  en  ist,  ausser  in  einer  Reihe  feststehender  Wörter, 
von  an  geschieden.     (Vgl.  S.  300;  Raynaud,  S.  81.). 

[21.  -ilis,  -ilius,  -ivus  geben  -ins,  ieus.  (Vgl.  S.  302;  Raynaud, 
S.  64  und  75.)] 

22.  Freies  q  giebt  ne  (oe,  eii,  ueti),  das  nur  mit  sich  selbst  reimt. 
(Vgl.  S.  302,  Raynaud,  S.  72.) 

23.  focus  gieht  f US:  Jochs  giebt  geus  [nnd  Jks],  mit  deus  reimend; 
locus  giebt  liits  und  Ileus,  mit  deus^  caelos  reimend.  (Vgl.  S.  303;  die 
Urkd.  haben  liu  und  lieu..  Raynaud,  S.  64  und  75). 

[24.    oj  +  Konsonant  giebt  au.  (Vgl.  S.  304  u.  313 ;  Raynaud,  S.  70.)] 

25.    q  -^  J  giebt  ui.'  (Vgl.  S.  304:  Raynaud,  S.  81.) 

*26.  -Oi'ia,  -orium  giebt  -oir{e)  beim  Dichter,  und  -or{e),  -oir^e)  beim 
Schreiber.  (Vgl.  S.  304;  die  Urkd.  haben  gewöhnlich  oi-  Raynaud,  S.  79.) 

*27.  -öreni  findet  sich  in  den  (wenigen)  Reimen  nur  als  -or  (our); 
der  Schreiber  hat  ebenso  oft  -eur  wie  -or.  (Vgl.  S.  305;  in  den  Urkd. 
überwiegt  -eur;  Raynaud,  S.  73.) 

[28.  0  vor  freiem  Nasal  wird  meist  ou  geschrieben.  (Vgl.  S.  306; 
Raynaud,  S.  61)]. 

*29.  Der  Dichter  hat  bone,  der  Schreiber  stets  boiiie.  (Vgl.  S.  307; 
die  Urkd.  haben  beides;  Raynaud,  S.  62.) 

*30.  -alis  giebt  in  den  Reimen  stets  -eus.  [Für  teus,  queus  hat 
der  Schreiber  oft  tes,  ques.  (Vgl.  S.  313;  die  Urkd.  haben  auch  beides; 
Raynaud,  S.  74  und  96 )]. 

[31.  rr  und  r  nicht  geschieden;  bisweilen  sr,  srr  für  sekundäres  rr. 
(Vgl.  S.  315;  ebenso  die  Urkunden:  tere  XII,  21,  XIV,  16  gegen  de- 
mourroit  N.  XII,  15;  sr  vgl.  Raynaud,  S.  100)]. 

32.  Wegen  vorgeschrittener  Nasalirung  werden  m  und  n  hinter 
a,  e,  0  (/,  ai)  willkürlich  geschrieben.  (Vgl.  S.  316;  vgl.  in  den  Ur- 
kunden: contemter  XXX,  18,  etnvers  XXVII,  46,  raisomX\l,31,  j^ooms 
XXVII,  47  u.  a.) 

*33.  Beim  Dichter  wird  stets  ml  zu  mbl,  mr  zu  mbr.  Der  Schreiber 
hat  nicht  selten  noch  ml.     i^Vgl.  S.  318;  ebenso  Raynaud,  S.  94.) 


Sprachliche  üutersiichuiig  der  Dime  de  Penitance  345 

[34.    ant  +  m  wird  aiim.     (Vg-1    S.  319;    ebenso  Raynaud,  S.  69.)] 

*35.  Beim  Dichter  g-iebt  nr  :  ndr.  Es  bleibt  gewöhnlich  beim 
Schreiber.  (Vgl.  S.  319;  in  den  Urkd.  stets  «r,  s.  Raynaud,  S.  93; 
ferner  tenrous  XXVI,  14,  tenra  XXX,  16,  tinrent  XXIF,  14,  venrai 
XVII,  13  u.  a.) 

36.   tig  wird  bisweilen  ii.     (Vgl.  S.  320.) 

[37.  Germanisches  M7  wird  stets  g.  (Vgl.  S.321;  in  den  Urkunden 
ist  es  in  der  Regel  dagegen  erhalten;  Raynaud,  S.  95.)] 

38.  Ungestütztes  t  fällt  im  Au-laut  (ausser  in  -uf).  (Vgl  S.  322; 
Raynaud,  S.  92.) 

39.  t  +  s  wird  s.  (Vgl.  S.  323;  ebenso  in  den  Urkunden : /rw/s 
XX,  10,  serjans  XXXIII,  48,  venus  XXXV,  2  u.  a.) 

40.  Mehrere  Anzeichen  des  Verstummens  von  s  vor  Kons.  (Vgl. 
S. 323;  zwei  Beispiele  bei  Raynaud,  S.  100;  beachte  ferner  awnogne 
XXIII,  22.) 

[41.  sl  giebt;//,  sf:ff.  (Vgl.  S.  323;  ebenso  /  in  den  Urkunden: 
deffendre  V,  16,  XXXIII,'  49,  merffait  VII,  23  u.  a.)] 

42.  Intervokalisches  s  und  ss  werden  häufig  verwechselt,  wenn 
auch  vom  Schreiber  häufiger  als  vom  Dichter.  (Vgl.  S.  324;  Raynaud, 
S.  99.) 

43.  Auslautendes  8  war  in  der  Aussprache  verstummt.  (Vgl.  S.  325; 
ebenso  in  den  Urkunden:  temp\s\  XXIX,  86,  hoir[s\  X^'I,  35,  Henri[s\ 
V,  1  u.  V.  a.,  ebenso  umgekehrt  X.  PI.  an{s)  XXVII,  12,  acompliiß) 
XXVII,  13  u.  a.;  auch  Schreibungen  mit  ^,  wie  deuz  XXXII,  23,  re- 
ligieuz  XXXVI,  9  deuten  darauf  hin.) 

[44.  g  vor  lat.  a  ist  bei  dem  Schreiber  noch  oft  erhalten.  (Vgl. 
S.  325;  stets  in  den  Urkd.;  Raynaud,  S.  83.)] 

45.  c  vor  lat.  a  erscheint  als  c,  k,  qu  und  ch  in  bunter  Mischung, 
(vgl.  S.  326;  in  den  Urkd.  ist  ch  nicht  allzu  häufig,  es  überwiegen  bei 
weitem  c,  k  und  qu-^  Raynaud,  S  84  ff.) 

[46.  c  vor  lat.  e,  i  Avird  häufiger  durch  ch  als  durch  c  wieder- 
gegeben. (Vgl.  S.  327;  in  den  Urkunden  fast  regelmässig  ch,  sehr 
vereinzelt  c;  s.  Raynaud,  S.  89.)] 

47.  t  +  Hiat-i  nach  Nasal  tritt  als  s,  c  und  ch  auf.  (Vgl.  S.  329  tf.; 
in  den  Urkd.  nur  ch:  s.  Raynaud,  S.  89  ff.) 

II.   Formenlehre. 

[1.  Beim  weibl.  Artikel  ist  la  häufiger  als  die  pik.  Formen  //,  le. 
(Vgl.  S.  332;  in  den  Urkd.  regelmässig  le^  sehr  selten  /a,  z.  B.  XXIII,  32, 
nie  li,  das  aber  in  den  benachbarten  Dialekten  von  Tournaisis  und  Ar- 
tois  gewöhnlich  sein  soll;  vgl.  Raynaud,  S.  109.)] 


34G  Wilhelm  Rohrs 

2.  Die  Deklination  der  Mask.  ist  schon  im  Verfall  begriffen.  (Vgl. 
Lautlehre,  Nr.  43.) 

3.  Die  accentverschiebenrlen  Subst.  haben  im  Nom  Sgl.  gewöhn- 
lich s;  dagegen  meist  hom.     (Vgl.  S.  332;  Raynaud,  S.  103.) 

4.  Die  Feminina  der  lat.  III.  Dekl.  haben  im  Nom.  Sgl.  s.  (Vgl. 
S.333:  Eaynaud,  S.  104). 

5.  Die  Feminina  der  eingeschlechtigen  Adjektiva  werden  oft  mit -e 
versehen,  wenn  auch  die  altern  Formen  noch  tiberwiegen.  (Vgl.  S.334; 
Raynaud,  S.  106.) 

6.  Einmal  fes  belegt.     (Vgl.  S.  335.) 

7.  Für  die  betonten  Formen  des  Personalpronomens  kommen  nur 
1)10',  foi,  soi  vor.     (Vgl.  S.  335;  Raynaud,  S.  59,  nur  mi.) 

[8.  Nicht  selten  mew,  sen  neben  moii,  son.  (Vgl.  S.  335;  Raynaud, 
S.  108,  fast  nur  men,  sen.)'] 

9.  no.  vo  neben  nosh-e,  vostre.  (Vgl.  S.  335;  Raynaud,  S.  108, 
meist  710,  vo.) 

[10.  ecce  +  iste  im  Nom.  Sgl.  stets  als  chis:  ecce  +  e7/e,  gewöhn- 
lich fÄ?7,  selten  chnts.,  chieits.  (Vgl.  S.  336;  in  den  Urkunden  chis 
XXXIV,  83,  chil  I,  6  )] 

11  Die  pik.  Infinitive  cair,  vdr  neben  den  frz.  Formen.  (Vgl. 
S.  338;  in  den  Urkunden  nur  esca'ir  XXII,  20.) 

12.  Die  1.  Person  Prs.  Ind.  der  a-Vb.  kann  e  annehmen.  (Vgl. 
S.  338;  Raynaud,  S.  111.) 

*13.  Die  Formen  fien^  {reiich,  sench)  gebraucht  der  Dichter  nicht. 
(Vgl.  S.  338;  stets  die  Urkd.;  vgl.  Raynaud,  S.  110.  Betreff.s  des  Konj. 
s.  S.340.) 

14.  Die  3.  Person  Prs.  Konj.  der  a-Vb.  gewöhnlich  ohne  e.  (Vgl. 
S.  339.) 

15.  Das  Futur  der  «-Verba  wird  bei  auslautender  Liquida  ver- 
kürzt.    (Vgl.  S.  340 ;  in  den  Urkunden  kein  Beispiel.) 

16.  Das  Futur  andrer  Verben  schiebt  oft  e  zwischen  Stammauslaut 
und  r  ein.     (Vgl.  S.340;  Raynaud,  S.  114.) 

17.  Von  habtn  finden  sich  im  Impf.  Konjunktiv  die  Formen  eilst 
und  eust.     (Vgl.  S.  341  ) 

18.  Ganz  vereinzelt  ist  fuissiemes.  (Vgl.  S.  342;  in  den  Urkunden 
fuissent  XXXIV,  3,  25  neben  fussenf  XXIX,  80,  127  u.  a.) 

Als  Ergebnis  stellt  sich  also  heraus,  dass  Dichter  wie  Schreiber 
ursprünglich  einen  Dialekt,  wenn  nicht  von  Ponthieu,  so  doch  der 
nächsten  Nachbarschaft  besassen.  Wo  dieser  Dialekt  nicht  zur  Dar- 
stellung kommt,  sind  franzische  Formen  an  seine  Stelle  getreten. 


Sprachliche  Untersuchung  der  Dirne  de  Penitance  347 

Suchiers  Tergleichuiig  der  Handschrift. 

Über  doiDie,  douiter^  ordounemeiit^  Iiot(iiou)\  oiimc,  Eoume,  nounier  ii.  a. 
vgl.  S.  306.  Die  Abkürzung  9  wird  durch  coii  wiedergegeben.  (In.  be- 
deutet Initiale.) 
4  counois^  12  loiaument,  14  escole^  22  tant  que  (statt  Ponr  que), 
distne,  30  counois^  32  de  loqnensce  (vgl.  82,  1292),  45  In.,  59  quant, 
65  heit,  72  fout,  92  conment  (falsch  aufgelöst  von  Br.,  wie  1528,  2030), 
95  In.,  112  onqucns  n'amenrrie,  113  que]  con,  IIA  fu  pour  pour  c.  a., 
12\  pecheuor^  124  recowioist,  128  ^ors,  144  esf  fehlt,  satiffassions^  147  sa- 
tiffaires,  155  qiüwenir,  IIA  Qu]  ou,  176  s'umelie,  179  contremont  Hs., 
197  tnesni  (vgl.  419),  198  dourra  (wie  831),  200  counissance,  202  Es 
stand  sauoir,  0  ist  dann  in  g  verwandelt,  203  Se]  Je,  counissanche, 
209  Ysaie^  212  pueent,  214  li  fus,  225  menchougnier,  227  comfervient^ 
230  repreuve,  231  niche,  gaangnent,  232  mehangnent,  23^  vaineglorieus, 
253  In.,  De]  Av  vollkommen  deutlich,  263  vergoiigne,  282  Qiiaii]  qun, 
283  anoia  Hs.,  287  tj/(^s,  293  conferent,  297  Jesucris  (stets  in  einem 
"Worte  in  der  Hs.),  309  s'asamblerent,  318  !;aH^,  326  comnissanf,  327  In., 
330 /»«'cÄe,  331  essample,  33 A  dedem,  33b  Jesuscris,  338  proiere,  345  In., 
llauge  (der  zweite  Strich  des  11-  ist  weggekratzt),  348  C'onques, 
349  se)i  Hs.  ^  351  nianie  Hs.,  352  .Ei!]  0,  353  Comques  neu  eschapa  nus 
deus  Hs.,  363  llauge  wie  345,  365  kleine  In.,  Que]  Con,  tere,  368  que] 
von,  370  Ou]  u^  vies,  375  tauroit,  377  saudee,  378  tauroif,  379  ^ere, 
381  toM^,  3S2  retaut^  381  fache ^  389  gaaignier^  390  Jhesucrist^  393  Jhesus, 
cruceßies,  AOAproceuus^  440  ro/s,  441  In.,  444  sentente^  452  connissanche^ 
454  quanqueles  peuent,  Abb  A  ques]  Conques^  quemant  Hs.,  459  reconmenche^ 
All  In.,  f/Zraj/,  474  quamkil,  483  ronpirenf^  484  In.,  487  t'aw^,  492  sar- 
monnoif^  498  5/ßw]  rf?'e«<,  499  chantolent^  500  In.,  J.i<s/,  514  ^■]  mw,  se]  se, 
515  J./]  M«,  semoit]  femoit^  523  Nicht  Rasur,  sondern  Loch,  das  der 
Schreiber  übersprang,  524  qui^  deiieure^  530  (/raw  Hs.,  535  A!  Hs., 
544  a&e  Hs.,  561  In.,  562  comnissamche,  563  lai]  li^  568  we  s']  «e«, 
574  £';'  aimahle]  Eainable.  hom  Hs.,  584  ^wa,  586  Et  trop^  588  miudre^ 
592  samhlanche^  599  £'^5  pidsque^  601  die  Hs;.  hat  Punkt  nach  /m/, 
609  kleine  In.,  614  Et  que^  624  ?Vc/e,  625  maleiiereuse,  634  pourcache, 
635  ocÄ/erre]  conquerre,  642  a  ?/n  os^,  644  Se,  sesforche,  645  der 
Schreiber  hat  selbst  die  Umstellung  bezeichnet,  desfendre,  646  menrre, 
650  conbaftre,  662  ai5e»Y,  663  kleine  In.,  677  coww-,  680  penssant  Hs  , 
687  ^2<e]  Co«,  689  peiie,  690  honnist,  695  te?/#,  699  nasal/'r,  702  ^re- 
bussies^  708  e/]  cow,  730  e  von  bataiUe  auf  Rasur,  731  maine,  732  coi/- 
voitisse,  lAQ  orgueus^  1  AI  assanlles,  sachtes^  IbO  conmanderres,  lb9  au]  un, 
767  £'t]  Cow,  couuine,   768  souuine ,  769  c^«]  s/,   770  Conme  Hs. ,  nicht 


1348  Wilhelm  Rohrs 

Et  t/ie^  IIb  In.,  778  soutii<s,  779  desfendre,  ISb  segnenr,  l^vO  prende, 
803  serons^  805  In.,  821  conme^  830  Que]  Con^  837  tmuelle^  845  In., 
846  Conmenf^  desfendre^  852  Hom  (kein  L'),  854  desfencion^  857  /es- 
/orcÄ  Hs.,  866  que^  870  ^em/7]  «eMWi',  879  äows,  881  •/•  (also  m<.s\ 
884  i^^  -m.]  C/w  maistre  Hs.,  8S8  danpne^  889  danpnement,  890  Äo^^ 
feront  Hs.,  892  soufrh%  900  ces]  cAes,  904Z)MSÄ;es,  912  Cowmm^,  914  en 
r«/,  917  conment,  921  In.,  ^/ne]  A;e,  922  tristre  la  v.^  930  fere^  935  esÄ;e/-- 
)nsso}is^  939  segnourie^  942  falir^  945  dezechias^  946  Yzayas^  950  sc/, 
957  kleine  In.,  965  kleine  In.,  970  Jhesucris^  971  defenissent,  973  £■/ 
j>?<?s,  f/ews  fehlt,  985  In.,  tridrech'^  989  iriteurs^  990  honme^  l(i02  c-Ä^.«, 
1034  l/«/s  r/wp  rf.  c. ^j-,  (das  zweite /«ais  fehlt),  1038  5/  com  «7,  1041  ^o?^;-. 
liaugue^  1049  Auons^  demonstraction^  1054  iVow  ^as,  1060  ^os^,  1065  In  , 
1069  Lf]  Äe,  1079  (?»e  cäp  (?m«7  /(//«  c?WM«/r,  1085  Grlgolres^  1092  Der 
Schreiber  hat  selbst  die  Umstellung  bezeichnet,  1099  che  qu'd  eut  Hs,. 
1104  Co»  rt/fHs.,  \11^  repentamche^  1117  In,  \\\^  acordemens^  1125  c^c] 
du,  1128  T.  q.  ü  na,  1137  sen,  1139  rnefats,  1145  £'^]  Cow,  1150  Et 
ne]  Que,  1153  meffais,  1155  coimenaide,  1156  Der  Schreiber  hat  selbst 
die  Umstellung  bezeichnet,  1158  Uniiire  Hs.,  1164  esclaire,  1169  In.. 
1180  /a«c^,  1181  Qu  amere,  force  Hs.,  1182  aporce,  1194  c?<fr,  e^br.^, 
119bs'infepretacion,  1191  disf,  1201  Hs  la  lesciue,  12i^d  buueroit,  1208  ab- 
honiinacions,  1210  boine,  1221  In.,  1222  e>  roch  hiemens,  122'5  cidf  in  er  r  esse. 
1224  acorderresse ,  1225  commenchemens,  1226  nichete,  1230  Grigore, 
1235  r/e,  w/cÄes,  1253  £V]  Co»,  1255  se  cÄe/a  Hs  ,  1260  se  cukleroid, 
1264  confesseront  Hs.,  1269  escuil,  dann  ist  «  in  ä  geändert,  1273  Autele, 
121b  En  laiehine,  1216  Ausi,  1280 co mf es sion,  12S1  cotn/esse,  1290s/]  w?", /7 
fehlt,  1291  conme]con,  1292  de  loqiiensse,  1293  Que]  Ou,  1296  rage,  1299  sm 
j^ow/,  esrasrj;ies,  1301  T(ps,  1304  Camblen ,  1315  megnier  Hs ,  1319  .£J< 
cÄ/s]  /CÄ/.S,  1334  z?e^//c^,  1339  deerram,  1352  ^"^  F]  XF.,  1353  dedens, 
1355  ^^  Hs.,  1356  dedens,  1358  //,  1360  we,  1365  Qui  nest,  1382  rfo/we, 
1383  parrochien,  1385  couneust,  1388  Le^^s,  1400  ^ps  durch  Rasur  her- 
gestellt (es  scheint  etwa  se  est  gestanden  zu  haben),  son  fehlt,  1401  Ou 
il,  sen  quere  H?;.,  1407  parrochien,  1411  e^]  con,  1421  A  qui,  1436  eidre] 
cstre,  1441  Ou  il,  1142  leestre,  1455  ensoinne,  1456  sa,  1458  E']  Con, 
1464  preudom,  1467 In.,  1484: Iche,  1486  ce2/i-,  1495  coupaides,  1491  quankil, 
1504  g-i/e»,  1524sm^J^es,  1528  conment,  1532  se,c?/,  1541  honme,  \b42boufois, 
lb43  Eemettre,  1545  In.,  1548  Co»,  IbbO  auarisse,  IbbSorgiiel,  Ibbb  En 
orguel,  1563  rest,  1569  kleine  In.,  1573  kleine  In.,  tierch,  visce,  1576  en- 
pire,  1581  kleine  In.,  1586  auers  et  niches,  1593  ja  fehlt,  1594  nert, 
1595  sow,  1599  kleine  In.,  1604  sent,  1605  kleine  In.,  rainssiaus^ 
1607  Premiers,  1610  maisnie,  1618  Deuienent,  raim,  I-,  also  w«s, 
1619  kleine  In.,  Lia.r.,  1621  La  pr  emier  est,  de  sreube,  1628  couuenenche, 


Sprachliche  Untersuchung  der  Dirne  de  Penitance  349 

1632  a  a  non  Hs.,  1633  kleine  In.,  1634  •/•,  also  uns,  1640  faut^ 
1641  kleine  In.,  1649  In.,  1650  -i-,  also  uns,  1666  mariaie^  1667  •/•, 
also  uns,  lQri4:  que\  ne^  1678  cors  Hs.,  1Q80 2)oursiurrai^  matere^  1681  In., 
1684  y\  /,  1687  souuent^  1695  In  ,  1696  descarkie.%  1710  Uii]  ü,  viel] 
uell,  1722  conissanche^  1726  sinple,  1730  sinple^  1731  Et]  Con,  li  sagcs, 
1739  que]  con,  1743  In.,  1744  111'  H^^,,  1757  In.,  1758  Le,  1760  i  kai, 
1771  In.;  1773  Conment,  1776  Coiiment^  1777  nolenfe ,  1778  porroit, 
1782  Cointient,  1794  Punkt  vor  d/'eus  in  iler  Hs.;  1796  dieus,  1797  In.. 
1801  che,  1802  lesmanche,  1807  In.,  Ses,  1817  In.,  1827  In.,  1828  Rime, 
atout  Hs.;  1830  nierf,  1831  en  fehlt;  Vers  1836  fehlt;  er  lautet  Et  des 
•  X'  grans  Commandern ens ,  1849  In.,  1850  encreus,  1851  dehne  Hs.; 
1859  Conment,  1872  regehist,  pecie,  1875  In.,  1882  Nechessaire,  1883  /^s 
IZ]  Fil,  1885  In.;  1888  regehissiez,  1896  0/me,  1899  cowme,  1903  In.; 
1910  dumAlite^  1915  menchougne,  1917  In.,  1919  ^oe/^,  1924  cÄe]  f/^^e,  es^ 
^^MS  carchies,  1926  eiigignier,  1927  In.,  1932  taurroit,  1933  ^«re  ow 
mere  Hs. ,  1934  Ou  f[ms  on\  nies,  1945  0,7  persone  Hs.,  1937  e/^s/, 
1938  connoist,  1939  In.,  1945  f^]  «7,  soituerra,  1946  couuenrra,  1952  mes- 
counissanche,  1954  Je»  s^«',  1955  enssen/ent,  1959  sains,  1960  Qu',  pries, 
1961  counois,  1963  In.,  1967  desfendre,  19Q9  peni^mnche,  1970  £'^j  Cow, 
1972  contemdre,  1979  In.,  1980  maine  Hs.,  1983  se]  /e,  1993  recomnenchier, 
1994  quatnkil,  1999  connerra,  reconmenchier,  2001  In.,  2007  /S?,  2008  /]  a, 
2016  eglise,conm.ande,  2022  Gri gor  es,  2028pursinir,  2030  Conment,  2032  In., 
2039  conmandise,  2050  conmandee,  2053  grain,  2060  ra//;?,  2065  cow- 
mejii,  2073  Punkt  nach  c/e^  in  der  Hs.,  i'errp,  2079  nichete,  2083  (7ow- 
wew^,  2086  In.,  2098  Dens,  2099  ^Y]  C'o/^  2105  apartienent,  2108  jE;^] 
Cow,  2109  ont]  ost,  paine,  2110  pr^Y,  2113  Que  il,  prest,  2117  prest,  et] 
con;  Vor  2120  steht  auf  Pasur  von  anderer  Hand,  die  auch  sonst  besserte, 
doit  sorison.  Danach  wird  es  heissen  sollen :  Ouvertement  a  dieu  re- 
traire  Doit  s'orison,  2120  humlement,  2122  du,  2130  In.,  2131  gloutrenie, 
2135  /  fehlt,  2138  raconfortee,  2147  iune,  2148  iuner,  2154  In.,  iune, 
2162  nequedent,  2164  perpeutuaument  Hs.,  2166  Que,  mains,  2170  In., 
2178  wom/^,  21S3  Nechessaire,  2184:  conmandee,  2190  nekedent,  2198  quill, 
2202  In.,  2203  sostenamce,  2204  •//•,  also  deus,  2205  £'/'  nequedent  sil, 
2222  In.,  2226  Tes,  2221  forche,  2232  In.,  2251  ^m';  22b9  resanlle, 
2264  Conment,  2265  sostenamce,  2269  me  ;<o/e,  2274  Amis,  2275  m^ßs, 
2280  In.,  2287  conment,  2293  ew^,  2299  haiene  Hs.,  2304  naquissist,  aber 
das  zweite  8  punktirt,  2307  Doit  il  ouurer  Hs.,  2313  couureture, 
2317  samhlans,  2318  js«/-,  ?<a,  2324  Ä/ews,  2333  m  u  tai  ruee  Hs.,  2341  uous, 
2342  In.;  2343  /«"cAe;  ke,  2344  /«/«;  seu^rent,  2347  /o;?f,  2350  ^"^  Hs., 
also  ör/^or<?s  wie  oben,  2356  In.,  2365  e  jjresce,  2212  honeree,  231 Q  ehest 
Hs.,  2379  quiert,    2384  ^mY,    2390  In.,    2397  comnissanche,    2401  auer- 


350  Wilhelm  Rohrs 

saiere  Hi?.,  2410  cose,  2414  Äumosne,  2421  mouuoir,  2436  pains,  aber  p 
ist  ausradirt,  2452  douneur,  2458  ruissau,  2459  qiii ,  fineM,  2463  rfon 
jM«,  2464  /a/Ve]  plaire,  2466  aquiert ,  2412  Que]  Con,  2473  penssee^ 
2474  /e/«  Hs.,  2479  ^nco;-,  2480  ^«e]  Con,  2489  Car  de  d.,  2502  ;?»ßi, 
2503  cd  fehlt,  2511  £'^]  Con,  2512  enbrame,  2513  a^^ec,  2518  couroune, 
2521  aquiere,  2522  Äo«n;  Nach  2534  sind  2  Zeilen  fortgelassen.  Mit 
2535  beginnt  ein  neues  Blatt.  2535  In.,  Atnosner,  2539  tort,  2543  lingnage, 
2545  Con  a  m  /m  Hs.,  2549  moitiie  Hs.;  2550  o/r.s  Hs.,  2bbSpuet,  2572  Co« 
/iß  /e  Hs.,  2573  Con  est,  2579  Con  es;^  gaaignie,  2580  o<<  c^e  iouglerie, 
2582  laqueste,  2585  In.,  2588  ewe,  2591  /za^ffriJ,  2593  ^^]  ^,  2598  Me, 
2602  /e^e,  2603  Denier,  2604  ^M/^/es,  2605  ^^ms,  2623  iuastes,  2624  con- 
pagnons,  2626  mespredtes,  2630  «t^er,  2642  c/ons  c^aws,  2645  In., 
2646  meeme ,  2654  gueredon ,  2657  faiere ,  aber  <^  punktirt,  2665  c?es- 
fendent,  2667  relegieus,  2671  Encor,  2672  desfensse,  2ßl4:  pelerimage, 
2677  e^Vm  Hs  ,  2681  somme,  2684  moranf,  2689  a2<es  womü,  2693  In., 
2704  2m/,  2705  keinande,  2715  ^  cÄe.s  /a?7  Hs.,  dilaction,  2716  Feroiie, 
condiction,  2718  amosnier,  2723  ^r  o.  Hs.,  2724  Tes,  2731  dapens- 
sement,  2732  Jg  (^2s]  Con  ?«?,  2735  honme,  2737  souraagie,  2743  <Sow^] 
JVes/,  vom  Schreiber  aus  JV<?  s7  verlesen,  daher  ^9«.«  zugesetzt,  2746  aM- 
mosner ,  2750  L/,  discredion ,  2752  discrection,  2753  moms  Hs.,  cä^s, 
2757  In.,  2758  won/^,  2769  In.,  2780  ses,  2783  n?<s  gui  fende  Hs., 
2795  tJ0//<,  2797  Yzaies,  2798  rfec^ens,  2799  LVIII  tisme,  2801  rfes- 
fenscion,  2806  c  von  confes  von  andrer  Tinte  in  s  verbessert,  2808  Ä 
fehlt,  2811  In.,  2816  fai,  2817  In.,  2821  dont,  2823  ^nwe,  2824  c/e]  le, 
2833  amosnier,  2835  ^m/  ^^,  2841  In.,  g-wfnö',  2844  longement,  2845  cwn, 
2846  samble,  2848  ordounamche ,  2859  </i^/n6-  nur  einmal  in  der  Hs., 
2863  tm\  ou,  2864  ^MJ  Om,  2867  ballie,  2870  vew^,  2871  Or\  Car,  pain- 
teours  Hs.,  veut,  2875  coleurs,  2880  Punkt  vor  ^«/res  in  der  Hs., 
2881  hom,  2884  Ä:a,  2893  samblera,  tout  dis,  2895  In.,  en  m.  l.  Hs., 
2905  conplie,  2909  CÄes^,  2920  ^ewr,  counissanche,  2928  boineeuree, 
2931  fZoMee,  2937  .E^  c/??7]  icÄ?7,  Nach  2940  sind  2  Zeilen  freigelassen. 
Mit  2941  beginnt  ein  neues  Blatt,  2941  In.,  2946  >ios,  2949  In.,  2959  nm- 
ronner  (ein  Strich  zu  viel,  statt  maronier),  2963  In.,  2966  honvv 
2974  vill,  2975  esmeruellier,  2979  c?m/s]  deus,  2980  herbegier,  2988  ^o?//' 
/'a.  Hs.,  2993  In.,  encor,  3001  In.,  3004  ijglise,  3005  In.,  3006  menistres, 
3007  ^>a//«e,  3010  Y\  J,  essample,  3012  pids,  3017  In.,  ^ie«<,  3018  noM- 
meement,  3022  sm^j/e,  3024  or,  3026  P/ere,  3029  pueples,  3034  o?ß, 
3035  In.,  3051  In.,  3061  In.,  K)10  o  paine,  3071  In.,  dengletere,  3072  ^we/rß, 
3076  dieu,  3077  ^s^J  .ses^,  3081  In.,  3082  enfans,  3083  darragon,  3085  ews*, 
sajpewsse,  3087  De  S.  Pierre,  3083  deboinaire,  3091  In.,  cAes,  3098  L», 
3099  In.,  3107  0?/,  ^llOQuencor,  3115  In,  encor,  3118  conro/,  3127  ^a  r- 


Sprachliche  Untersuchung  der  Dirne  de  Penitance  351 

geche,  3130  riquech  Hs.,  3136  aconplie,  3139  In.,  3143  tous  iors,  3151  In., 
3152  segiieurs^  3163  In.,  3164  A  dien,  3167  segnem-,  3168  Sarras/'n, 
31Q9  gregneur,  olll  Chesf,  o\lb  comquise,  3178  ey/cor,  3181  (//^e,  3183  £>'>?] 
Et,  3188  moult,  3189  ces,  3192  pw(?^,  3193  CA/pr^,  3200  pooir,  minie, 
egliae,  3205  ruissaus,  3207  entraus,  3212  aitant,  3221  in.,  3226  Haiis- 
sasis,  3227  moult,  3228  roiaume,  3229  ö?/<?w,  3230  damage,  3235  kleine 
Initiale,  3243  moustrer,  3244  comnune,  3245  sa,  3247  asegeront,  3248  pre»- 
c?gr?«i^,  3258  cÄßs?^,  3263  dehoinairement,  3264  /e?<r,  3265  In.,  3270  co- 
mencement,  3272  eher  «?eMi  als  w/e«^,  3277  2<]  o^<,  3280  moult,  comen- 
cha/le,  3283  L/,  otrler,  3287  Absatz,  aber  keine  In.,  3288  sq^n, 
3291  conwencJia,  3295  conti issanche,    3296  disme. 

Bonn,  1894. 


Seltene  spanische  Bücher. 

Von 
Karl  A'ollmöller. 


I. 

In  der  letzten  Zeit  ist-  eine  Reihe  von  spanischen  Büchern  ge- 
druckt worden,  welche  schon  bei  ihrem  Erscheinen  zu  den  Seltenheiten 
der  spanischen  Literatur  gehörten,  in  Deutschland  meist  so  gut  wie 
unbekannt  sind,  aber  nicht  bloss  deshalb,  sondern  auch  ihrer  inneren 
Bedeutung  wegen,  Erwähnung  verdienen. 

Da  sind  vor  Allem  zu  nennen  die  Textausgaben  Eduard  Boehmers 
zur  spanischen  Reformationsgeschichte,  die  allerdings  schon  ein  Jahr- 
zehnt und  mehr  zurückliegen.  Sie  sind  in  Deutschland,  wo  sich  bloss 
je  8  Expl.  befinden,  beinahe  unbekannt  geblieben  und  in  der  romani- 
stischen Fachliteratur  nirgends  erwähnt.  Dies  rechtfertigt  ihre  Be- 
sprechung auch  jetzt   noch. 

Zu  gleicher  Zeit  erschienen:  El  SalterioV)  und  die  Trata- 
ditos^).  Ersterer  ist  Übersetzung  des  ganzen  Psalters,  nach  einer 
Hs.  der  Wiener  Hofbibliothek  zum  erstenmal  gedruckt.  Boeb- 
mer  vermuthet  mit  Recht  Juan  de  Valdes  als  Übersetzer,  aus 
dessen  Einleitung  er  Stellen  mitteilt.  Letztere  sind  nach  2  Hss. 
der  Wiener  Hofbibliothek  gedruckt.  Auch  die  in  diesem  Band  ent- 
haltenen Stücke,  39  Consideraziones,  7  epi'stolas  und  die  Suma  de  la 
predicaziön  Cristiana,  sind  bislier  unedirt.  Boehmer  weist  sie  in 
seiner  gelehrten  und  scharfsinnigen  Einleitung  ebenfalls  Juan  de 
Valdes  zu.  Beide  Bücher  wurden  gedruckt  auf  Kosten  des  eifrigen 
Förderers  dieser  Studien  D.  Fernando  de  Brunet  in  San  Sebastian,  der 
wenige  Tage  nach  Vollendung  des  Druckes  starb. 


1)  El  Salterio  traduzido  del  Hebreo  en  Romance  Castellano  por  Juan  de 
Valdös.  Ahora  por  primera  vez  impreso.  Bonn,  Imprenta  de  Carlos  Georgi,  1880, 
196  S.  8^  davon  S.  171—196  ap6ndize  del  editör. 

2)  Trataditos  de  Juan  de  Valdes.  Bonn,  Imprenta  de  Carlos  Georgi,  1880, 
200  S.  8»,  davon  S.  185—200  ap6ndize  del  editör. 


Seltene  spaniache  Bücher  353 

Von  dem  früheren  Hofprediger  Karls  V  und  seines  Sohnes  Philipp 
(er  starb  in  den  Kerkern  der  Inquisition  zu  Sevilla;  Boehmer  widmet 
ihm  in  seinen  Spanish  Reformers  IL  Bd.  (1883)  einen  längeren  Ar- 
tikel) gab  Boehmer  ferner  heraus  die  Exposicion  del  primer 
Salmo  dividida  en  seis  sermones  por  Consta  utino  Po  nee  de  La 
Fuente.  Tercera  ediciou.  Bonn,  imprenta  de  Carlos  Georgi  188L 
242  S.,  8»;  S.  235  — 242  apendice  del  editor.  Constantiuos  Schriften 
sind  ausgezeichnet.  Man  lobt  seine  Übersetzung  der  Bergpredigt,  sein 
Katechismus  gilt  als  der  beste  spanische  Katechismus,  u.  s.  w.  Usöz 
y  Rio  nennt  ihn  einen  der  besten  kastilianischen  Schriftsteller  unter 
den  Reformatoren.  Auch  als  Prediger  war  er  sehr  hervorragend.  Er 
predigte  gewöhnlich  um  8  Uhr  morgens,  aber  schon  um  4,  oft  auch 
um  3  Uhr  früh  war  kaum  noch  ein  Platz  in  der  Kirche  zu  bekommen. 
Die  Predigten  über  den  ersten  Psalm  sind  die  einzigen  von  Constantino, 
welche  gedruckt  worden  sind,  doch  hatte  niemand  die  Drucke  gesehen. 
Boehmer  fand  die  erste  Ausgabe,  von  1546,  in  der  Kgl.  Hof-  und 
Staatsbibliothek  München,  die  zweite,  von  1556,  in  der  Hofbibliothek 
zu  Wien. 

Boehmers  übrige  Publikationen  zur  spanischen  Reformations- 
literatur finden  sich  in  seinem  allgemein  zugänglichem  Werke  Spanish 
Reformers  I. ,  IL,  1874,  1883,  in  seinen  Romanischen  Studien 
und  in  der  Madrider  Revista  Cristiana.  Auch  Juan  de  Valdes' 
Spiritual  Milk  octaglot.  Christliche  Kinderlehre  von  Juan  de  Valdes, 
Die  Übersetzungen  des  sechzehnten  Jahrhunderts  in  Italienische,  La- 
teinische, Polnische,  und  neue  aus  dem  Italienischen  ins  Deutsche, 
Englische,  Französische,  Engadinische,  nebst  Rückübersetzungs  ins 
Spanische,  Bonn  und  London  1883,  ist  im  Buchhandel.  Eine  Be- 
sprechung der  Valdesiana  Boehmers  gab  Menendez  y  Pelayo  in  der 
Revista  de  Madrid,  I,  1881,  Heft  9;  mir  nicht  zugänglich. 

Eine  ganze  altspanische  Bibliothek  bilden  die  Publikationen 
des  hochverdienten  eifrigen  Gelehrten  und  rührigen  Förderers  der 
spanischen  Studien  D.  Manuel  Perez  de  Guzmän  y  Boza  (Mar- 
ques de  Xerez  de  los  Caballeros),  Duque  de  T'Serclaes 
in  Sevilla,  der  jetzt  unter  den  Schätzen  seiner  reichhaltigen  Biblio- 
thek auch  die  Tercera  Parte  de  la  Silva  de  Varios  Romances  besitzt; 
vgl.  meine  „Spanischen  Funde"  I. 

Seine  Veröffentlichungen  gelten  meistens  seiner  engeren  Heimat 
Sevilla  und  bilden  so  eine  Ergänzung  zu  D.  Angel  Lasso  de  la 
Vega  y  ArgUelles,  historia  y  juicio  critico  de  la  escuela  poetica 
Sevillana  en  los  siglos  XVI  y  XVII,  Madrid  1871,  sowie  zu  den 
spanischen  Literaturgeschichten  überhaupt.  Geistliche  Literatur  herrscht 

Romanische  Forschungen  VIII.  23 


;:^54  Kai'l  Vollmöller 

unter  diesen  Poesie  -  und  Prosawerken  vor.  Die  Auflagen  sind  sehr 
klein,  jedes  Exemplar  ist  nuraerirt.  [n  den  Buchhandel  kommen  die 
Bücher  meines  Wissens  nicht,  wenigstens  nennt  sie  keine  der  mir  zu- 
gänglichen Bibliographien,  Wir  betrachten  'zuerst  die  Werke  in  ge- 
bundener Rede,  welche  uns  hier  in  neuen  Ausgaben  geboten  werden. 

Aus  vornehmer  Familie  stammt  Luisa  de  Carvajal  y  Men- 
doza^),  geb.  in  Jaraicejo,  einer  alten  Stadt  der  Provinz  Estremadura, 
am  2,  Januar  1566.  Sie  starb  unvermält  und  im  Geruch  der  Heilig- 
keit, 47  Jahre  alt,  am  2.  Januar  1614  in  England,  wo  sie  9  Jahre  lang 
geweilt  und  um  ihres  katholischen  Glaubens  willen  viel  zu  erdulden 
gehabt  hat.  Eine  frühere  Ausgabe  ihrer  Werke  scheint  nicht  gemacht 
worden  zu  sein,  wenigstens  bemerkt  der  Herausgeber  darüber  nichts, 
allerdings  auch  nichts  über  ein  handschriftliches  Original.  Die 
Dichtungen  gehören  alle  der  religiösen  Sphäre  an. 

Bisher  unedirt,  soviel  wir  wissen,  waren  die  Soliadas  des 
Sevillanischen  Dichters  D.  Diego  Felix  de  Quijada  y  Ei quelme*). 
Wenigstens  findet  sich  nirgends  eine  Spur  von  einer  früheren  Aus- 
gabe. Der  Dichter  war  befreundet  mit  Lope  de  Vega,  welcher  ihm 
in  seiner  Filomena  die  4.  Epistola  widmet  (BdAE,  38,  419)  und  im 
Laurel  de  Apolo,  1630  (BdAE.  38,  194)  seinen  frühen  Tod  beklagt. 
Auch  Rioja  nennt  ihn  (Lasso  de  la  Vega,  S,  310).  Über  seinen  Lebens- 
gang ist  nichts  Sicheres  bekannt.  Er  ist  wohl  Ende  1597  oder  An- 
fang 1598  geboren.  Am  8.  Dezember  1614  wurde  er  bachiller  en  Artes 
y  Filosofia,  am  7,  April  1620  bachiller  en  Teologla,  Sein  Todesjahr 
ist  nicht  genau  zu  bestimmen.  Den  einzigen  Anhaltspunkt  gibt  die 
Erwähnung  im  Laurel  de  Apolo,  der  zuerst  1630  erschien.  Soviel  zur 
Ergänzung  von  Lasso  de  la  Vega,  S,  310 f.  Die  Soliadas  sind  eine 
kostbare  Sammlung  von  80  schönen  Sonetten,  in  welchen  die  Sonne 
und  eine  andere  Sonne  der  Schönheit,  die  Geliebte,  verherrlicht  werden. 

3)  Poesias  espirituales  de  la  venerable  Dona  Luisa  de  Carvajal  y  Mendoza. 
Muestras  de  su  ingenio  y  de  su  esplritu.  (Con  licencia.)  [Vignette.]  Sevilla. 
Imp,  y  Lib.  de  A.  Izquierdo  y  Sob."  Francos,  60  y  62.  1885.  Am  Schluss: 
Acaböse  de  imprimir  en  Sevilla  por  los  Sres.  D.  Antonio  Izquierdo  y  Sobrino, 
el  V  de  Enero  del  ano  del  Seüor  MDCCCLXXXVI.   U9  img.  u.  1  unp.  S.  JcL  &>. 

4)  Soliadas  de  D.  Diego  Fölix  de  Quixada  y  Riquelme  dedicadas  en  1619 
ä  Don  Francisco  de  Guzman  Marques  de  Ayamonte,  Publlcalas  el  Excino.  Sr.  D. 
Manuel  Perez  de  Guzman  y  Boza  Marqu6s  de  Jerez  de  los  Caballeros,  Correspon- 
diente  de  la  Real  Academia  de  la  Historia,  Sevilla.  En  la  Oficina  de  E.  Rasco, 
Bustos  Tavera,  1."  1887,  Ain  Schluss:  Acabose  de  imprimir  la  presente  obra 
en  la  M.  N,,  M,  L. ,  H.  E  I.  ciudad  de  Sevilla  a  XX  dias  del  mes  de  Diciembre,  | 
ano  de  ntro,  Salvador  XPO.  de  mil  y  ochocientos  ochenta  y  siete  afios.  LauB 
Deo.  XXXIX,  46  pag.  S.  1  Bl.   104  numerirte  Exx.  \ 


Seltene  spanische  Bücher  355 

Gewiss  ist  der  fleissige  Herausgeber  auch  beteiligt  an  der  ersten 
Gesamtausgabe  der  Werke  des  bekannten  Dichters  D.  Pedro  de 
Quirös^),  welche  die  Sociedad  del  Archive  Hispalense  1887  heraus- 
gegeben hat:  135  meist  unedirte  und  unbekannte  Stücke,  handschrift- 
lich in  der  Colombina  zu  Sevilla  vorhanden.  Aus  dieser  Hs.  schöpft 
auch  A.  de  Castro,  was  er  in  seinen  Poetas  liricos  de  los  siglos  XVI 
yXVII,  I  (Madrid  1854,  BdAE  ),  S.  421—4  von  unserem  Dichter  bringt. 
Eine  sehr  schöne,  lehrreiche  Einleitung  hat  der  treffliche  Menendez 
y  Pelayo  geliefert.  Geboren  ist  Pedro  de  Quiros  in  Sevilla,  wohl 
in  den  letzten  Jahren  des  16.  Jahrhunderts.  Über  seiue  Jugend  wissen 
wir  ebenso  wenig  Genaues  wie  über  sein  Geburtsjahr.  Bald  nach  1624 
trat  er  in  den  Orden  der  Clerigos  Menores  in  Sevilla  und  scheint  von 
da  an  dauernd  in  dieser  Stadt  geblieben  zu  sein.  1649  finden  wir  ihn 
als  daselbst  wohnend  erwähnt.  Gegen  1660  etwa  wurde  er  Prepösito 
del  Colegio  seines  Ordens  in  Salamanca.  1665  ist  er  als  solcher  noch 
bezeugt.  In  demselben  Jahr  wohl  erhielt  er  eine  der  höchsten  Stellen 
in  seinem  Orden,  er  wurde  Visitador  general  de  la  Provincia  de  EspaiTa, 
erfreute  sich  derselben  aber  nur  kurze  Zeit,  da  er  im  Juni  1667  in 
Madrid  starb. 

Seine  Gedichte  scheint  er  nur  zu  eigener,  sowie  seiner  Freunde 
und  Ordensbrüder  Ergötzung  verfasst  zu  haben.  Seinen  Zeitgenossen 
sind  sie  ganz  unbekannt  geblieben.  N.  Antonio,  der  als  Sevillaner 
Genaueres  über  ihn  wissen  musste,  bespricht  ihn  zwar  in  seiner  Bibl. 
Hisp.  Nova  2  (1788),  229,  aber  nicht  als  Dichter,  sondern  als  Ver- 
fasser verschiedener  Prosawerke.  Zuerst  erwähnt  Pedro  de  Quiros 
als  Dichter  „el  adicionador  de  los  Claros  Varones  de  Rodrigo  Caro" 
(S.  XVI),  der  den  Artikel  von  N.  Antonio  übersetzt  und  dann  beifügt, 
dass  er  auch  lateinische  und  spanische  Gedichte  gemacht  habe,  letztere 
eben  unsere  Sammlung.  Von  den  lateinischen  bat  sich  bis  jetzt  keine 
Spur  gefunden.  PdQ.  gewinnt  entschieden  durch  Veröffentlichung  seiner 
sämtlichen  Werke.  Ich  schliesse  gern  mit  folgender  Charakterisirung 
des  Dichters  durch  Menendez  y  Pelayo,  S.  XLIIf. :  „Resumiendo  este 
breve  anälisis,  diremos  que  ä  nuestro  entender,  Pedro  de  Quiros,  ese 


5)  Poesias  divinas  y  humanas  del  P.  Pedro  de  Quiros,  religioso  de  los  Clerigos 
Menores  de  esta  ciudad  de  Sevilla.  Publicalas  la  Sociedad  del  Archivo  Hispa- 
lense, precedidas  de  im  Prölogo  del  Ilmo.  Sr.  D.  Marcelino  Menöndez  y  Pelayo, 
de  la  Real  Aeademia  Espanola.  [Wap2)en.J  Sevilla,  En  la  Oficina  de  EI  Orden, 
Aguilas  11.  1887.  A7n  Schluss:  Fue  impreso  por  primera  vez  este  libro  en  la 
Ciudad  de  Sevilla,  oficina  de  El  orden.  Acaböse  el  dia  30  de  Noviembre  de 
mil  ochocientos  ochenta  y  siete.  XLIII,  213 pag.,  1  unp.  S.,  4",  50  numerirte 
Excmpl. 

23* 


ij56  ^^^^  Vollniöllor 

descotwcido  famoso  ^  gana  mucho  mäs  que  pierde  coii  la  publicaciön 
fntegra  de  sus  poesias.  Los  que  bayan  creido  eucontrar  en  61  un 
sucesor  de  Herrera  y  emulo  de  Rioja,  quedarän  altamente  defraudado8 
en  sus  esperan^as:  lumca  tuvo  Pedro  de  Quirös  tan  altas  aspiraciones, 
ni  eultivö  siquiera,  ä  no  ser  por  excepeiön,  las  formas  superiores  del 
arte  lirico.  Ni  la  canciön  propiamente  dicha,  la  canciön  de  Herrera, 
ya  pindärica,  ya  biblica,  ya  petrarquesca,  ni  la  oda  arqueolögica  de 
Rodrigo  Caro,  ni  la  elegia,  ni  la  epistola  moral,  ni  el  soneto  que  Ar- 
guijo  concibiö  y  ejecutö  corao  un  bajo  relieve  6  un  repujado  floren- 
tino,  ni  la  silva  descriptiva  y  lozanisiraa  de  Jäuregui,  tienen  verdadera 
representaeiön  en  el  tomo  de  poesias  que  hoy  se  imprime.  Pero  la 
poesia  ligera  de  formas  y  metros  nacionales,  la  poesia  devota  de  sabor 
populär,  tiene  muehas  y  lindisimas  muestras,  para  las  cuales  no  es 
poca  alabanza  decir  que  muebas  vezes  recuerdan  tonos  del  Dr.  Salinas 
(ünico  poeta  sevillano  con  que  tiene  Quirös  cierta  aualogia)  y  otras 
veces  saben  ä  villanescas  de  las  de  Lope  ö  ä  romances  espirituales 
de  los  de  Valdivielso.  No  nos  atrevemos  ä  decidir  si  el  poeta  que 
presentamos  al  püblico  vale  mäs  ö  menos  que  el  Quirös  algo  fantästico 
de  los  manuales  de  literatura,  pero  si  afirmamos  que  nuestro  Quirös 
es  el  ünico  verdadero,  y  que  tal  como  ahora  se  presenta,  nö  con  la 
prestada  y  mitolögica  gloria  de  contradictor  del  mal  gusto ,  sino  con 
un  gusto  harto  vacilante  e  inseguro ;  nö  heredero  de  la  tradieiön  lirica 
del  siglo  XVI  (ä  lo  menos  en  lo  que  esta  tradieiön  tiene  de  mäs  pure 
y  caracteiistieo),  sino  poeta  del  siglo  decimosetimo  asi  en  lo  bueno 
como  en  lo  malo,  y  por  de  contado  fervorosamente  conceptista  aunque 
poco  culterano,  poeta  en  suma,  mäs  bien  madrileno  que  cordobes  ni 
sevillano,  es  en  la  apacible  y  modesta  esfera  en  que  se  mueve,  un 
ingenio  sumamente  ameno,  risueüo  y  fäcil,  un  ver?ificador  muy  limpio 
y  suave,  digno  por  todos  conceptos  de  ocupar  puesto  senalado  entre 
los  que  pudieramos  Uamar,  usando  de  uu  anglicismo  ö  galicismo  que 
nos  bace  falta,  mäs  bien  que  poetas  de  seyundo  ordcn  (lo  cual  parece 
que  implica  en  ellos  un  conato  frustrado  de  acercarse  ä  los  de  pri- 
mero)  pequenos  poetas  espanoles,  consistiendo  su  pequefiez  äun  mäs 
que  en  las  condiciones  de  su  ingenio,  en  las  de  la  poesia  que  cul- 
tivan,  y  que  no  por  eso  ha  de  ser  tenida  en  menos,  pues  tambien  cabe 
perfecciön  en  lo  pequeno,  como  nos  lo  prueba,  sin  salir  de  Sevilla,  el 
gran  cincelador  de  la  redondilla  castellana,  el  casi  perfecto  Baltasar 
de  Alcäzar."  Dies  zur  Ergänzung  von  A.  de  Castro  a.  a.  0.  S.  XXX  f. 
und  Lasso  de  la  Vega  S.  314  f.  Zur  Literatur  Über  PdQ.  ist  noch 
nachzutragen  Gallardo,  ensayo  4  (1889)  S.  17—24,  wo  nach  der  Col.-Hs. 
Einiges  von  dem  Dichter  abgedruckt  wird.  — 


Seltene  spanische  Bücher  357 

1888  erschien  ein  Wiederabdruck  der  Glosa,  welche  Jorge  de 
Montemayor;  der  Verfasser  der  Diana,  zu  den  berühmten  Coplas 
des  Jorge  Manrique  auf  den  Tod  seines  Vaters  gedichtet  hat«).  Der 
Abdruck  erfolgte  nach  den  Obras  de  George  de  Montemayor,  repar- 
tidas  en  dos  libros .  .  .  En  Anvers,  en  casa  de  luan  Steelsio,  1554, 12". 
Eine  kurze  Einleitung  über  Leben  und  Werke  des  Dichters  lieferte 
Joaquin  Hazauas  y  la  Rua,  der  den  Segundo  Cancionero  spiritual 
von  1558  auch  nicht  kennt,  welchen  ich  RF.  IV  333  ff.  besprochen  habe. 

Der  Portugiese  Manuel  de  Faria  y  Sousa  verfasste  Noches 
ciaras,  1624  in  Madrid  gedruckt;  Ticknor  -  Julius  II  308.  Von  ihm 
bringt  unser  Herausgeber  ein  Gedicht  in  Oktaven''). 

Zum  erstenmal  gedruckt  und  eine  Ergänzung  zum  Romancero  y 
Cancionero  sagrados,  Bd.  34  der  BdAE.  1855,  ist  dieMesa  florecida 
des  Juseppe  Aunon^).  Genannte  Sammlung  enthält  nichts,  was 
dieses  kleine  Büchlein  bringt.  Es  ist  dirigido  ä  la  ilustrisima  y  ex- 
celentlsima  Sra.  D*  Estefania  de  Mendoza,  Duquesa  de  Terranova  y 
Princesa  de  Castelveträn,  etc.  Palermo,  1634.  Der  Dichter  ist  mir  sonst 
nicht  bekannt. 

Ein  literarischer  Überläufer  ist  Rodrigo  Feruändez  de  Ri- 
bera^) (blute  1600).    Er  verspottete  zuerst  in  Prosa  und  Versen  die 


6)  Glosa  de  Jorge  de  Montemayor  ä  las  coplas  de  Jorge  Manrique.  Publicala 
de  nuevo  el  Excmo.  Sr.  D.  Manuel  Perez  de  Guzmän,  Marques  de  Xerez  de  los 
Caballeros.  [Das  spanische  Wappen.]  Sevilla.  Imp.  de  E.  Rasco,  Bustos  T.» 
1°.  1888.  Am  Scliluss:  Acaböse  de  reimprimir  esta  Glosa  en  la  M.  N.  y  M.  L. 
Ciudad  de  Sevilla,  en  la  Oficina  de  E.  Rasco,  el  dia  XX  de  Nov.bre  de  la  Era 
de  N.  S.  Jesucristo  de  M.DCCCLXXXVIII  afios.  VIII,  45  pag.,  1  unp.  S., 
längl.  S".     112  num.  Exx. 

7)  Mverte  de  Jesvs  Llanto  de  Maria.  Por  Manvel  de  Faria  y  Sousa.  A 
la  Scnora  Doüa  Margarita  de  Mello.  Lisboa,  Imprenta  Nacional  1888.  Auf  dem 
alten  Titelblatt  Melo.  Dann  folcjt :  Con  licencia.  En  Madrid,  Por  luan  Delgado. 
1624.  Vende  se  en  casa  de  Alonso  de  Paredes,  junto  ä  la  Carcel  de  la  Corte. 
AmSchluss:  Reimpreso  en  Lisboa  en  la  Imprenta  Nacional  ä  costa  del  Excmo. 
Senor  Marques  de  lerez  de  los  Caballeros.  Ano  de  1888.  Tirada  de  88  ejem- 
plares  numerados.    8  pag.  S.,  1  Bl. 

8)  Mesa  florecida  de  romances,  coplas  y  villancicos  al  Santisimo  Sacramento 
per  Jusepe  Aunön.  Publicala  el  Excmo.  Senor  D.  Manuel  Perez  de  Guzmän 
y  Boza,  Marques  de  Xerez  de  los  Caballeros.  [Das  spanische  Wappen.]  Sevilla. 
Imp.  de  E.  Rasco,  Bustos  Tavera.  1."  1889.  Am  Schluss:  Fu6  impresa  por 
primera  vez  la  presente  obra  titulada  Mesa  florecida  de  Romances  en  la  Ciudad 
de  Sevilla,  en  la  Oficina  de  E.  Rasco.  Acaböse  ä  los  XIX  dias  de  Marzo  de 
M.DCCCLXXXIX  anos.     62  pag.,  1  unp.  S.    8°.     60  num.  Exx. 

9)  Lägrimas  de  San  Pedro  de  Rodrigo  Fernändez  de  Ribera.  Publicala  de 
nuevo  el  Excmo.   Sefior  D.  Manuel  P6rez  de  Guzmän  y  Boza,  Marques  de  Xerez 


1358  Karl  Vollmöller 

Nachahmer  Göngoras  in  dessen  zweiter  Epoche  ^  schloss  sich  ihnen 
zuletzt  aber  selbst  an ,  und  so  gehören  seine  letzten  Werke  mit  ge- 
ringen Ausnahmen  dem  krausesten  Gongorismus  an.  Seine  besten 
Dichtungen,  die  Lägrimas  de  San  Pedro,  werden  hier  neu  ab- 
gedruckt. Über  das  Leben  des  Dichters  wissen  wir  wenig.  Er  war 
Sekretär  des  Marques  de  la  Algaba.  Man  betrachtet  ihn  als  Sevillaner, 
weil  er  in  Sevilla  lebte  und  die  meisten  seiner  Werke  dort  gedruckt 
worden  sind.  Der  Verfasser  der  Einleitung  zu  unserer  Ausgabe,  der 
schon  genannte  Joaquin  Hazanas  y  La  Rüa,  sagt  über  ihnS.  5f. 
Folgendes:  „Poeta  elegante  y  fäcil,  enemigo  del  culteranismo  en  sus 
primeros  anos,  son  joyas  de  la  literatura  castellana  algunas  de  sus 
composiciones,  entre  las  que  sobresale  las  Lägrimas  de  San  Pedro 
que  va  V.  ä  reimprimir,  precioso  poema,  imitaciön  del  de  Tansilo  y 
digno  de  fray  Luis  segün  la  autorizada  opiniön  de  los  anotadores  de 
Ticknor.  Como  prosista,  la  Carta  d  nn  amigo  consoländole  en  la  muerte 
de  SU  padre  puede  citarse  como  un  buen  modelo:  y  los  Äntoios  de 
meior  vista,  sätira  contra  los  cultos,  es  tambien  digna  de  menciön: 
ambas  han  sido  reimpresas  por  nuestro  convecino  el  Sr.  D.  Jose  M. 
AsensiO;  con  un  catälogo  de  las  obras  del  autor.  Tambien  merece 
citarse    el  Meson  del  Mvndo,    al  que  preceden   versos   laudatorios  al 

autor  del  Fenix  de  los  Ingeniös  y  de  su  panegirista  Montalvän" 

„Apenas  hubo  en  su  epoca  certamen  6  justa  literaria,  ä  que  no  con- 
curriera,  ya  con  su  nombre,   ya  con  el  de  Toribio  Martin,  Sacristan 

menor  de  la  Älgava^  bien  se  celebrasen  estas  en  Sevilla >  ö  ya 

en  otras  ciudades,  como  la  justa  literaria  en  honor  de  la  Virgen  del 
Sagrario  de  Toledo."  Er  gehört  wie  Pedro  de  Quirös  zu  den  pequenos 
poetas  des  spanischen  Parnasses. 

Einige  Prosa  werke  zum  Schluss. 

Ohne  Einleitung  erhalten  wir  den  Panegirico  por  la 
poesia^").     Es  ist  dies    das  dem  Kenner  der  spanischen  Literatur 


de  los  Caballeros.  [Das  spanische  Wappen.']  Sevilla.  Iinp.  de  E.  Kasco,  Bustos 
Tavera.  1."  1889.  Am  Schlus:  Acabäronse  de  reiinpriiiiir  estas  Lägrimas  en 
la  M.  N.  y  M.  L.  Ciudad  de  Sevilla,  en  la  Oficiua  de  E.  Rasco,  el  dia  XII  de 
Enero  de  la  Era  de  N.  S.  Jesucristo  de  M.  DCCCLXXXIX  aiios.  38  pag.  u. 
1  unp.  S.     100  num.  Exx. 

10)  Panegirico  por  la  poesia.  Segunda  edicion  dada  ä  luz  por  el  Excmo. 
Sr.  D.  Manuel  Perez  de  Guzman.  Sevilla.  Imp.  de  E.  Easco,  Bustos  Tavera.  1.' 
1886.  Am  Schluss:  Fu6  reimpreso  este  libro  en  la  Oficina  de  D.  Enrique  Easco 
Sanroman,  en  Sevilla,  calle  de  Bustos  Tavera,  ni'imero  uno,  ä  expensas  del 
Excmo.  Sr.  D.  Manuel  Perez  de  Guzman.  Acaböse  el  dia  treinta  de  Octabrc 
de   rail   ochocientos   ochenta  y  seis.     Der  Titel  der  alten  Ausgabe    „Panegyrico 


Seltene  spanische  Bücher  359 

aus  Zitaten  wohlbekaunte  höchst  seltene  und  interessante  Werk,  welches 
sehr  ausführlich  bei  Barrera,  Catälogo  S.  468  ff.,  ferner  im  Cat.  Salvä 

I  302  und  sonst  besprochen  ist,  und  von  den  meisten  Kritikern  dem 
D.  Fernando   de  Vera,  von   den    spanischen  Übersetzern  Ticknors 

II  563  D.  Juan  Antonio  de  Vera  y  Zuniga  zugeschrieben  wird. 
Nach  der  Aprovacion  am  Anfang  hat  eine  frühere,  unvollständige  Auf- 
lage unter  dem  Namen  der  Verfassers  existirt,  die  bis  jetzt  nicht  auf- 
gefunden ist.  Barrera  nennt  das  Buch  eine  verdadera  curiosidad 
bibliogräfica.  Es  enthält  sehr  interessante  Notizen  über  viele  spanische 
Dichter  und  gibt  Proben  ihrer  Dichtungen. 

La  desordenada  Codicia  de  los  bienes  agenos^*)  ist  die 
dritte  Auflage  des  sehr  seltenen  Buches.  Die  zweite  erschien  1877  in 
der  Sammlung  Libros  de  Antaiio,  die  erste,  Originalausgabe,  wonach 
unser  Abdruck  gemacht  ist,  1619  in  Paris.  Das  Werk  gehört  zur 
Gattung  der  Schelmenromane,  die  Erzählung  ist  einem  Gefangenen  in 
den  Mund  gelegt  und  zeigt  Ähnlichkeit  mit  dem  Guzman  de  Alfarache. 
Der  Stoff  ist  originell,  die  Sprache  rein,  schön,  flüssig,  etwas  altertüm- 
lich. Der  Verfasser  ist  bedeutend,  man  weiss  aber  nicht,  wer  er  ist. 
In  der  Widmung  unterschreibt  er  sich  Garcia.  Man  nimmt  an,  dass 
das  ein  Pseudonym  und  dass  der  Verfasser  unseres  Werkes  identisch 
ist  mit  dem  Dr.  Carlos  Garcia,  von  dem  wir  La  oposicion  y  con- 
juncion  de  los  grandes  luminares  de  la  tierra,  französich  und  spanisch 
s.  a.,  etwa  1622  und  1627    (s.  Cat.  Salvä  II  144  Nr.  1821)  haben.  — 

Zur  Sport-  und  Jagdliteratur  gehört  das  Anfiteatro  de  Felipe 
el  Grandel^)  Vgl.  Cat.  Salvä  I  303  Nr.  857.  Das  Werk  ist  verfasst 
zur  Verherrlichung  der  Tötung  eines  Stiers  durch  den  König,  einen 
grossen  Jäger,  der  das  Tier  auf  der  Plaza  Mayor  vom  Balkon  der 
Panaderia  aus  am  13.  October  1631  mit   einem  Schuss  erlegte.     Der 


por  la  poesia",  darauf  das  Wappen  der  Veras  ^  ist  facsimilirt  hinter  dem 
modernen  Titel  beigegeben.  Diese  alte  Ausgabe  ist  „Impresso  en  Montilla,  Por 
Manuel  de  Payua.  Ano  de  1627."  Am  Schluss  der  Aprovacion  das  spanische 
Wappen  facsimilirt.     59  pag. ,  6  unp.  Bll.     200  Exx. 

11)  La  desordenada  codicia  de  los  bienes  agenos  por  el  Döctor  Carlos  Garcia. 
Sevilla,  Imp.  de  E.  Rasco,  Bustos  Tavera.  1.»  1886.  VI,  234  pag.  S.,  4  unp.  Bll. 
100  num.  Exx. 

12)  Anfiteatro  de  Felipe  el  Grande  por  D.  Josö  Pellicer  de  Tovar,  con  un 
discurso  preliminar  del  Excmo.  6  Ilmo.  Senor  D.  JoseGutiörrez  de  laVega. 
Publicalo  el  Excmo.  Senor  Marqu6s  de  Xerez  de  los  Caballeros.  [Bas  spanische 
Wappen.]  Sevilla.  Imp.  de  E.  Rasco,  Bustos  Tavera.  1."  1890.  Am  Schluss: 
Acaböse  de  reimprimir  este  libro  el  dia  15  de  Junio  del  ano  de  M.DCCCXC  en 
Sevilla.    XL,  174  pag.  S.,   1  unp.  Bl.     100  Exx. 


360  Kai*^  Vollmöller 

Band  enthält  Gedichte  von  86  der  damals  am  Hof  berühmtesten  Dichter. 
Die  Einleitung  des  berühmten  Kenners  der  alten  Jagdliteratur  und 
Herausgebers  der  Biblioteca  Venatoria,  behandelt  Philipp  IV  als  Jäger. 

Ohne  Vorrede  und  Einleitung,  bloss  mit  einer  Dedikation  an  den 
bekannten  Gelehrten  D.  Jose  Sancho  Rayon,  ohne  dessen  generosidad 
dieNeuauf^gabe  nicht  möglich  gewesen  wäre,  erhalten  wir  die  Amenida- 
desFlorestas  y  Recreos  de  la  Provincia  de  laVeraAltay 
Baja,  en  la  Extremadura  *3).  Nie.  Antonio,  Bibl.  nov.  I  (1783)  504 
fuhrt  den  Verfasser  und  sein  Buch  einfach  auf,  ohne  ein  Wort  darüber  zu 
sagen.  Ticknor,  dessen  spanische  Übersetzer  und  der  Cat.  Salvä  schweigen. 
Verf.  gibt  eine  enthusiastische  Beschreibung  der  schönen  Provinz,  der 
Städte  Plasencia  und  Jarandilla,  der  Kirchen,  der  Wunder,  welche  sich 
dort  ereigneten,  der  Kranken-  und  Armenhäuser,  Klöster,  so  des  be- 
rühmten San  Jeronimo  de  Yuste,  in  dem  Karl  V  sein  Leben  beschloss. 
Ferner  schildert  er  das  Schloss,  in  dem  Karl  V  zu  Jarandilla  sich  auf- 
hielt, bevor  er  nach  dem  nahen  Yuste  übersiedelte,  erzält  Wunder-  und 
andere  Geschichten  (s.  den  Titel  der  Originalausgabe  Anm.  13). 

Bei  Gelegenheit  werde  ich  diese  Mitteilungen  fortsetzen  Gewiss 
dürfen  wir  von  Eduard  Böhmer  und  dem  gelehrten  Sevillaner  Edel- 
mann noch  manche  Gabe  erwarten. 


13)  por  D.  Gabriel  Azedo  de  la  Berrueza,  Natural  de  la  Villa  de  Jarandilla. 
Publicalas  nuevameute  el  Excmo.  Sr.  D.  Juan  P6rez  de  Guzmän  y  Boza,  Duque 
de  T'Serclaes,  Licenciado  en  Derecho  Civil  y  Canönico  y  Correspondiente  de 
la  Real  Academia  de  la  Historia.  [Wappen.']  Sevilla,  Imp.  de  E.  Rasco,  Bustos 
Tavera,  1,  1891.  Am  Schluss:  Acaböse  de  imprimir  esta  obra  en  la  Ciudad 
de  Sevilla,  en  la  Officina  de  E.  Rasco,  calle  de  Bustos  Tavera,  I,  el  dia  31  de 
Marzo  del  aüo  de  N.  S.  Jesucristo  de  1891  anos.  137  pag.  S.,  3  unp.  Ell.  4*. 
100  num.  Exx.  Der  alte  Titel  lautet  nach  Extremadura  noch  wie  folgt:  Con 
un  tratado  de  la  Retirada  que  rauchos  Santos  Poutifices  y  otros  Prelados  y  Santos 
Diäconos  del  Andalucia  y  de  otras  partes  hicieron  ä  las  sierras  de  la  Vera, 
huyendo  de  la  persecuciön  de  los  Moros;  y  otro  tratado  de  cömolos  Grigos  en- 
traron  en  Espana;  y  de  muchos  hechos  heroicos  y  de  valor  que  algunos  hijos 
desta  Provincia  han  obrado  en  servicio  de  susReyes;  y  de  otros  Varones  ilustres, 
asi  en  armas  como  en  letras,  que  ha  procreado  y  salen  cada  dia  desta  dilatada 
Provincia  de  la  Extremadura.  Compiiesto  por  D.  Gabriel  Jarandilla.  AI  muy 
noble  y  esclarecido  Caballero,  D.  Diego  de  Azedo  y  Albizü,  Seiior  del  Palacio 
y  Torre  de  Azedo  en  Navarra.  Con  Privilegio.  En  Madrid.  Por  Andres  Garcia 
de  la  Iglesia.  Ano  1667.  A  costa  de  Juan  Martin  Merinero,  inercader  de  lihros. 
Vendese  en  su  casa,  en  la  Puerta  del  Sol. 

Tölz  in  Oberbayern,  Haus  Gottfried,  August  1894. 


Zur  Geschichte  der  lateinischen  Visionslegenden. 

Von 
E.  Peters. 


Im  2. 11.  3.  Bande  dieser  Zeitschrift  (II,  247—279  u.  III,  337—369) 
hat  C.  Fritsche  eine  nahezu  erschöpfende  Darstellung  der  lateinischen 
Visiouslegenden  bis  zur  Mitte  des  12.  .Jahrhunderts  gegeben.  Es  möge 
gestattet  sein  zu  seiner  gehaltvollen  Arbeit  einige  Nachträge  hinzu- 
zufügen. 

An  die  aus  Baeda  angeführten  Visionslegenden  schliessen  sich 
inhaltlich  die  von  Alcuin  in  seinem  Werke  Versus  de  patribus  regibus 
et  sanctis  Euboricensis  ecclesiae^)  mitgeteilten  Visionen  an,  welche  bei 
Fritsche  vermisst  werden.  Der  Zeit  nach  fällt  dieses  Werk  in  die 
jüngeren  Jahre  Alcuins,  als  er  noch  in  York  weilte,  also  bald  nach  780. 
Die  erste  der  Visionen  ist  nur  die  poetische  Bearbeitung  der  von  Baeda 
im  12.  Kapitel  des  5.  Buches  seiner  Kirchengesehichte  der  Angeln  mit- 
geteilten Vision,  (V.  875—1006)  und  bietet  keine  von  Baeda  in  irgend 
einem  Punkte  abweichende  Version.  Aber  die  2.  Vision,  welche  von 
Alcuin  Vers  1596—1647  erzählt  wird,  ist  sein  Eigentum.  Sie  gehört 
zu  den  von  Fritsche  sogenannten  erbauenden  Visionen  und  schildert 
eine  Seelenwanderung  ins  Paradies.  Eigentümlich  ist  ihr  das  voll- 
ständige Schweigen  über  die  Hölle.  Sie  zerfällt  gewissermassen  in 
drei  Abteilungen,  erstens  in  die  vorangehende  Erscheinung  eines 
Engels,  zweitens  in  die  eigentliche  Vision  und  drittens  in  eine  aber- 
malige Erscheinung  desselben  Engels,  welcher  die  Seele  des  Sterben- 
den vom  Körper  trennt.  Der  Inhalt  dieser  Vision  ist  folgender:  Ein 
frommer  Jüngling  zu  Euboricum  war  eines  Nachts  in  der  Kapelle  der 
Mutter  Christi  in  fromme  Gebete  versunken.  Da  erfüllte  plötzlich 
ein  helles  Licht  dieselbe,  welches  von  einem  Manne  ausging  in  weissem 
Gewände,  von  strahlendem  Antlitz  und  erhabener,  würdevoller  Gestalt. 


1)  Monumenta  Germaniae  Histor.  Poetae  latini  aevi  Caroliui  rec.  E.  Duemmler 
tom  I,  169-206. 


362  E-  Peters 

Dieser  hob  den  erschreckten  Jüngling  auf  und  zeigte  ihm  ein  auf- 
geschlagenes Buch.  Nachdem  der  Jüngling  dieses  Buch  gelesen  und 
geschlossen  hatte,  sprach  der  Mann  zu  ihm:  ,,Wissend  wirst  Du  zum 
anderen  Male  Grösseres  sehen."  Nach  diesen  Worten  verschwand  der 
strahlende  Fremde.  Einige  Monate  später  verfiel  derselbe  Jüngling 
in  eine  schwere  Krankheit  und  hatte  in  dieser  eine  zweite  Vision, 
welche  er  vom  Scheintode  erwachend  folgendermassen  erzählt:  Es 
habe  ihn  jemand  zu  herrlichen  Ortern  geführt,  wo  er  viele  Fröhliche 
erblickt  hätte.  Unbekannte  und  Bekannte,  besonders  Zöglinge  seiner 
eigenen  Kirche.  Diese  hätten  ihn  alsbald  mit  sanften  Umarmungen 
in  Empfang  genommen,  um  ihn  für  immer  bei  sich  zu  behalten;  aber 
schnell  hätte  der  Führer  sich  umgewandt  und  ihn  auf  demselben  Pfade 
zu  seinem  Körper  zurückgeführt  mit  den  Worten:  Bei  Sonnenaufgang 
wirst  du  dich  bereits  besser  befinden,  aber  von  den  Brüdern  wird 
einer  heute  sterben,  und  du  hast  den  für  ihn  bereiteten  Sitz  gesehen. 

Wie  der  Führer  gesagt,  so  geschah  es.  Derselbe  Visionär  verfiel 
noch  in  demselben  Jahre  in  eine  tödliche  Krankheit,  deren  Ausgang 
er  voraussagte.  Als  er  im  Sterben  lag,  wachte  bei  ihm  einer  von  den 
Brüdern,  welcher  sah,  dass  aus  der  Höhe  ein  Mann  von  schimmern- 
dem Antlitz  und  Gewände  herabstieg,  seinen  Mund  auf  den  Mund  des 
Sterbenden  drückte  und  die  Seele  mit  sich  im  Fluge  über  das  Sternen- 
zelt dahinftthrte. 

Ein  Gruppe  von  3  Visionslegenden  enthält  der  Pseudoturpinus 
(Historia  Karoli  Magni  et  Rotholandi)'),  welche  in  Fritsche's  Dar- 
stellung fehlen.  Nach  Wattenbach  '^)  erhielt  das  Buch  die  vorliegende 
Gestalt  in  den  Jahren  1110 — 15.  Der  Bischof  Guido  von  Vienne,  der 
nachmalige  Pabst  Calixt  IL,  brachte  von  einer  Reise,  welche  er  nach 
Compostella  in  Galicien  gemacht  hatte,  ein  um  1050  entstandenes, 
unter  dem  Namen  des  Turpinus  gehendes  Buch  von  den  Thaten  Karls 
des  Grossen  und  Eolands  1108  in  die  Heimat  zurück,  wo  es  die  oben 
erwähnte  Überarbeitung  erhielt.  In  der  Reihe  der  von  Fritsche  dar- 
gestellten Legenden  würde  der  Pseudoturpin  etwa  vor  die  Vision  des 
Alberich  fallen.  Die  vorliegenden  Legenden  dienen  ausschliesslich 
hierarchischen  Interessen.  Die  erste  empfiehlt  das  Almosen  als  ein 
Mittel  zur  Seligkeit  und  bedroht  die  Unterschlagung  desselben  mit 
furchtbaren  Höllenstrafen:  der  Schluss  derselben  erinnert  lebhaft  an 
das  Ende  des  Faust.    Die  zweite,  eine  Vision  des  Turpin  selbst,  diente 


1)  Turpini   Historia   Karoli   Magni  et    Rotholandi.     Texte    revii   et    compldt^ 
d'aprßs  sept  manuscrits  par  Ferdinand   Castets.     Paris  1880. 

2)  Wattenbach,  Deutschlands  Geschichtsquellen  im  Mittelalter,  II,  189. 


Zur  Geschichte  der  lateinischen  Visionslegenden  363 

zum  Zeugnis,  dass  die  im  Kampfe  gegen  die  Heiden  Gefallenen  in 
den  Himmel  einziehen,  während  den  Ungläubigen  die  Hölle  zu  teil 
wird.  Die  dritte  endlich,  ebenfalls  eine  Vision  des  Turpin,  bezweckt 
die  Verherrlichung  des  Apostels  Jakobus  von  Compostella,  welcher 
die  Seele  des  grossen  Kaisers  Karl  aus  den  Händen  der  Teufel  er- 
rettet. Der  Inhalt  der  Visionen  ist  folgender:  Als^)  bei  Bayonne  im 
Lande  der  Basken  das  Heer  Karls  sich  gelagert  hatte,  befahl  ein 
sterbender  Soldat  einem  Verwandten  sein  Pferd  zu  verkaufen  und  den 
Erlös  als  Almosen  unter  die  Armen  zu  verteilen.  Derselbe  verkaufte 
zwar  das  Pferd,  vergeudete  aber  das  Geld  in  Befriedigung  seiner 
Begierden,  Aber  nach  30  Tagen  erschien  der  Tote  zürnend  dem 
Frevler  im  Schlafe  und  sagte  ihm,  dass  er  selbst  zwar,  weil  er  sein 
Vermögen  jenem  zum  Austeilen  von  Almosen  übergeben  hätte,  vor 
Gott  Gnade  gefunden  und  nach  SOtägiger  Qual  in  der  Hölle  jetzt  zum 
Paradiese  eingegangen  sei ;  dass  jener  aber  am  folgenden  Tage  wegen 
der  Unterschlagung  des  Geldes  in  der  Hölle  sein  werde.  Nachdem 
jener  zitternd  vor  Furcht  am  folgenden  Morgen  dem  versammelten 
Heere  seine  Vision  mitgeteilt  hatte,  hörte  man  plötzlich  Geschrei  über 
ihm  in  der  Luft,  wie  das  Gebrüll  von  Löwen,  "Wölfen  und  Kälbern, 
und  sofort  wurde  er  während  des  Geheuls  von  den  Teufeln  lebendig 
geraubt.  Nach  12  Tagen  fand  das  Heer  auf  seinem  Weitermarsche 
durch  Navarra  seinen  entseelten  und  zerschmetterten  Körper  auf  dem 
Gipfel  eines  Felsens.  Die  Teufel  hatten  ihn  dorthin  geworfen,  seine 
Seele  aber  in  die  Hölle  entrafft. 

Die  zweite  Legende  hat  folgenden  Inhalt  2):  Während  der  Messe, 
welche  Turpinus  zu  Ehren  der  gefallenen  Krieger  in  Anwesenheit 
Karls  feierte,  habe  er  in  der  Begeisterung  Chöre  im  Himmel  singen 
hören,  ohne  zu  wissen,  was  dies  bedeute.  Als  diese  verschwunden 
waren,  sei  hinter  ihnen  ein  Heer  scheusslicher  Soldaten,  wie  vom 
Eaube  zurückkehrend  und  Beute  mit  sich  führend,  an  ihm  vorüber  ge- 
zogen. Auf  seine  Frage,  was  sie  trügen,  hätten  sie  geantwortet,  dass 
sie  den  Marsirius  zur  Hölle  trügen,  den  Hornbläser  (nämlich  Roland) 
trüge  Michael  mit  vielen  zum  Himmel,  Nach  der  Messe  habe  Turpin 
darauf  dem  Kaiser  seine  Vision  mitgeteilt. 

Die  dritte  Legende  endlich  erzählt  von  einer  Vision  über  den  Tod 
Kaiser  Karls  3):  Als  der  Bischof  Turpin  eines  Tages  in  der  Kirche  zu 
Vienna  den  Gebeten  oblag,  habe  er   zahlreiche    Scharen   grässlicher 

1)  Cap.  7. 

2)  Cap,  15. 

3)  Cap.  32. 


364  E-  Peters 

Soldaten  vorüberziehen  und  nach  Lothringen  marschieren  sehen.  Zu- 
letzt habe  er  einen  bemerkt,  einem  Äthiopier  ähnlich,  welcher  mit 
langsamen  Schritten  den  übrigen  nachfolgte.  Dieser  habe  ihn  auf 
seine  Frage,  wohin  sie  eilten,  geantwortet,  dass  sie  nach  Aachen 
zögen,  um  Karls  Seele  zur  Hölle  zu  schleppen.  Nach  kurzer  Zeit 
seien  sie  zurückgekehrt,  und  der  Teufel,  mit  welchem  er  vorher  ge- 
sprochen, habe  ihm  mitgeteilt,  dass  der  Galizier  ohne  Kopf  (d.  i.  der 
Apostel  Jakobus  aus  San  Jago  di  Compostella)  so  viele  und  so  grosse 
Steine  und  zahllose  Balken  seiner  Kirchen  auf  die  Wagschale  ge- 
legt habe,  dass  die  guten  Thaten  desselben  mehr  gewogen  hätten  als 
seine  schlechten.  Dadurch  habe  er  Karls  Seele  ihnen  entrissen.  So 
habe  also  Turpin  erfahren,  dass  an  jenem  Tage  Karl  gestorben  und 
mit  Hilfe  des  heiligen  Jakobus,  dem  er  viele  Kirchen  erbaut  hätte, 
selig  geworden  sei. 

Berlin,  Dezember  1893. 


Endgiltige  Berichtigung  365 


Endgiltige  Berichtigung. 

In  der  Dezembernuinraer  des  Literaturblatts  für  germanische  und  romanische 
Philologie  (1893,  XII)  bringt  der  Rechtsanwalt  der  Firma  R.  Oldenbourg  in  München, 
Herr  Richard  Schmidt,  eine  sogenannte  Berichtigung  meiner  Erklärung  „In  Sachen 
des  Romanischen  Jahresberichts",  Augustnummer  des  Literaturblatts  (1893  VIII), 
worauf  ich  im  Einverständnis  mit  Herrn  Dr.  Richard  Otto,  Herausgeber  der  Bei- 
lage zur  Allgemeinen  Zeitung  in  München,  Folgendes  erwidere: 

1)  Wenn  der  Druck  des  Romanischen  Jahresberichts,  Bd.  I  über  1890,  im 
März  1892  begann  und  Mitte  Juli  das  erste  Heft  vorlag,  so  ist  das  für  ein  so 
umfassendes  neues  Unternehmen  mit  vielen  ausländischen  Mitarbeitern  sehr  zeitig 
und  keine  Verspätung.  Jeder  Unbefangene  sieht  das  ein.  Man  denke  daran, 
welche  „Verspätung"  schon  Bursian-I\Iüllers,  Jastrows  und  Anderer  Jahresberichte 
gehabt  haben  und  teilweise  noch  haben.  Die  viel  weniger  umfangreiche  Biblio- 
graphie der  Zeitschrift  für  Romanische  Philologie  ist  erst  beim  Jahre  1888  an- 
gelangt, und  kein  Mensch  macht  Herrn  Professor  Gröber  einen  Vorwurf  daraus. 
Aber  freilich  scheint  die  Firma  R.  Oldenbourg  sich  von  einem  wissenschaftlichen 
Jahresbericht  immer  noch  kein  rechtes  Bild  machen  zu  können,  da  sie  jüngst 
noch  in  einem  Schriftsatz  den  „Jahresbericht  über  die  Verwaltung  des  Medizinal- 
wesens, die  Krankenanstalten  und  die  öffentlichen  Gesundheitsverhältnisse  der  Stadt 
Frankfurt  a/M  "  und  zwei  andere  ähnliche  Veröfifentlichtingeu,  welche  den  Bericht 
über  das  Jahr  1890  allerdings  schon  1891  bringen,  mit  dem  Romanischen  Jahres- 
bericht verglich,  üebrigens  hat  Oldenbourg  die  „verspätete"  Drucklegung  ohne 
Widerrede  begonnen,  also  gebilligt,  und  damit  ist  jede  weitere  Diskussion 
über  diesen  Punkt  überflüssig. 

2)  Ich  nehme  davon  Notiz,  dass  die  Verspätung  der  Korrektur  um  einen 
Monat  wiederholt  zugegeben  ist.  Nachdem  diese  Korrektur  nicht  kam,  konnte 
der  erkrankte  Dr.  Otto  wohl  annehmen,  es  sei  augenblicklich  kein  weiteres 
Manuskript  nötig  und  sich  in  den  heissen  Augusttagen  1892  eine  Erholung  gönnen. 
So  wurde  das  allerdings  der  Anfang  der  Stockung.  Wenn  eine  Druckerei  etwa 
einen  Monat  lang  die  Korrekturen  liegen  lässt,  so  ist  dies  mehr  als 
„nicht  rechtzeitig  expedirt".  Die  Verlagshandlung  hat  auch  sonst  ihre  Pflicht 
nicht  erfüllt.  So  schickte  ich  Ende  September  1892  u.  A.  zwölf  Manuskripte  der 
Herren  Professoren  Cloetta,  Görlicb,  Horning,  Koschwitz,  Langlois,  Levy,  Sachs, 
Stimming  (2  Mss  ),  Vising,  und  der  Herren  Dr.  Fass  und  W.  von  Zingerle  an  den 
Verleger,  die,  wie  genannte  Herren  ausdrücklich  bestätigt  haben,  heute  noch  nicht 
gesetzt  sind.  Vor  Gericht  behauptet  nun  die  Firma  Oldenbourg,  nach  ihren 
Büchern  seien  die  Korrekturen  verschickt  und  unsere  gegenteilige  Angabe  sei 
unwahr.    Das  ist  doch  sehr  stark. 

3)  Trotz  alledem  gieng  die  Arbeit  bis  Ende  October  vorwärts,  es  wurde 
weiter  gesetzt  und  die  Korrekturen  giengen  hin  und  her.  Ich  habe  mir  nach  den 
abgestempelten  Abzügen  der  Oldenbourg'schen  Druckerei  ein  Verzeichnis  gemacht 
welches  dies  beweist.  Aber  der  Verleger  tat  gar  nichts,  mir  die  völlige 
Vertretung  Otto's  zu  ermöglichen.  So  durfte  es  nicht  weiter  gehen  und 
nun  schrieb  ich  am  11.  November  den  erwähnten  Brief,  welcher  zur  Folge  hatte, 


366  Karl  VoUmöller 

dasB  ich  schon  Mitte  November  mich  im  Besitz  des  ganzen  Materials  befand,  und 
am  4.  Dezember  das  zweite  Heft  druckfertig,  sowie  Teile  von  Heft  3  und  4  gesetzt 
waren,  beinahe  die  Hälfte  des  I.  Bandes.  Unwidersprochen  wie  diese  Tatsache  ist 
die  weitere,  dass  Anfang  1893  der  I.  Bd.  um  so  sicherer  fertig  sein  konnte,  als 
die  Druckerei  sich  früher  anheischig  gemacht  hatte,  die  42  Bogen  in  6  Wochen 
zu  bewältigen.   Sie  hat  also  genug  Typenmaterial  und  konnte  ruhig  weiter  setzen. 

4)  Herr  Dr.  Otto  selbst  musste  natürlich  besser  als  ich  wissen ,  dass  er  ab 
1.  Januar  1893  wieder  für  das  Unternehmen  tätig  sein  konnte.  Mir  war  es  nicht 
möglich,  das  von  hier  aus  so  zu  beurteilen.  Überdies  hatte  sich  Otto,  was  ich 
erst  zu  Beginn  des  Prozesses  erfuhr,  der  Firma  Oldenbourg  auf  Jahre  hinaus  für 
das  Unternehmen  verpflichtet. 

5)  Ich  bat  um  Entbindung  vom  Vertrag,  weil  ich  glaubte,  ich  solle  aus  dem 
Unternehmen  herausgedrängt  werden,  und  weil  es  mir  nicht  rasch  genug  vor- 
wärts gieng.  Auf  Ersuchen  von  Herrn  Hans  Oldenbourg  nahm  ich  einige  Tage 
darauf  meine  Bitte  sofort  zurück.  Die  in  zwei  Briefen  sich  abwickelnden 
„Differenzen"  zwischen  Otto  und  mir  dauerten  genau  gerechnet  eine  Woche,  d.h. 
bis  ich  das  nächstemal  von  Tölz  nach  München  kam,  worauf  sich  die  Sache  so- 
fort regelte.  So  etwas  kommt  bei  jedem  Zusammenarbeiten  vor.  Für  die  Sache 
selbst  sind  diese  zwei  „Zwischenfälle"  ganz  unwesentlich,  sie  bekunden  nur  meinen 
Eifer  für  das  Unternehmen,  den  auch  die  Erklärung  des  Herrn  R.  Schmidt  nicht 
in  Zweifel  zu  ziehen  wagt;  sie  werden  aber  nun  von  Oldenbourg  künstlich  auf- 
gebauscht, weil  er  um  Gründe  für  sein  Verhalten  augenscheinlich 
in  Verlegenheit  ist. 

6)  Die  Beurteilung  des  Rechenexempels  mit  den  3000  Exemplaren  und  den 
4800  deutschen  Sortimentsbuchhandlungen  kann  ich  ruhig  den  Fachgenossen  und 
Fachverlegern  überlassen.  Ihr  Lächeln  darüber  wird  sich  zu  einem  lauten  Lachen 
steigern,  wenn  ich  ihnen  noch  verrate,  dass  R.  Oldenbourg  in  einem  Schriftsatz 
uns  noch  eine  weitere  Klage  über  entgangenen  Gewinn  am  I.Band  in  Höhe 
von  etwa  3500  Mk.  angekündigt  hat.  Warum  Hess  sich  die  Firma  das  gute  Ge- 
schäft entgehen?  Dem  Publikum  kam  der  1.  Band  Anfang  1893  noch  zeitig  genug. 
Aber  auch  dem  Verleger  war  es  im  Dezember  1892,  Anfang  1893  und  noch  iin 
Mai  1893  nicht  zu  spät,  wenn  ich  nur  tüchtig  zuzalte.  Man  sieht  daraus,  dass 
die  „Verspätung"  nur  Vor  wand  ist. 

7)  Der  wahre  Grund  ist  eben,  dass  der  verhältnismässig  gute  Absatz  der 
unverhältnismässig  grossen  Auflage  nicht  entsprach,  nicht  entsprechen  konnte. 
Dieser  meiner  Behauptung  widerspricht  die  „Berichtigung"  wohl- 
weislich nicht. 

8)  Im  October  1892  soll  die  Lage  des  Jahresberichts  so  fraglich  gewesen  sein, 
dass  die  Verlagshandlung  die  Ankündigungen  unterliess.  Das  ist  eine  klägliche 
Ausrede,  denn  im  Lauf  und  noch  Ende  desselben  Monats  October  hat  j 
R.  Oldenbourg  mit  mir  schriftlich,  am  7.  November  mit  Herrn 
Dr.  Otto  mündlich  über  die  Einrichtung  des  2.  Bandes  des  Jahres- 
berichts verhandelt!! 

9)  Den  Fachgenossen,  welche  das  1.  Heft  nachsehen  können,  brauche  ich 
nicht  auseinanderzusetzen,  dass  die  Accenttypen  nicht  speziell  und  ausschliesslich 
für  den  Jahresbericht  brauchbar  und  sonst  unverwendbar  sind.  Es  sind  eben  die  über- 
haupt in  der  Linguistik  üblichen.  Nur  völlige  Unkenntnis  kann  Anderes  behaupten. 


Endgiltige  Berichtigung  367 

Die  sogen.  Berichtigung  hat  also  bloss  das  Eine  ergeben,  dass  die  Firma 
R.  Oldenbourg  immer  noch  den  Anschein  zu  erwecken  sucht,  als  ob  sie  nicht  ein- 
sehe, dass  sie  sich  verkalkulirt  hat. 

Dresden,  Anfang  Dezember  1893.  Karl  A'^ollinöll  er. 


Noch  einmal  der  Roinauisclie  Jahresbericht. 

Vorstehende  Erklärung*)  wurde  Anfang  Dezember  1893  gesetzt  und  im  S.-A. 
von  mir  versandt.  Dieselbe  sollte  den  Schluss  eines  Heftes  bilden,  welches  eine 
grössere  Publikation  enthielt.  Aus  technischen  Gründen  musste  dieser  Beitrag 
zurückgestellt  werden  und  damit  auch  meine  Erklärung.  Inzwischen  ist  der  Pro- 
zess  in  I.  Instanz  zu  Gunsten  der  Kläger  entschieden  worden.  Um  einen  günstigen 
Vergleich  zu  erzielen  hat  dann  die  Firma  R.  Oldenbourg  in  München  Berufung 
eingelegt  und  mir  einen  Vergleich  vorschlagen  lassen,  der  identisch  war  mit  den  Vor- 
schlägen, welche  ich  vor  dem  Prozess  gemacht  hatte  und  die  vom  Gegner  damals 
zurückgewiesen  worden  waren.  Da  es  sich  somit  nur  um  Wiederaufnahme  meiner 
eigenen  Vorschläge  handelte  und  die  Firma  Oldenbourg  die  Prozesskosten  trug, 
es  zudem  im  Interesse  des  Unternehmens  lag,  dass  der  erste  Band  möglichst  bald 
zu  Ende  gedruckt  wurde,  so  acceptirte  ich  den  Vergleich  und  der  Druck  wurde 
Mitte  Juli  d.  J.  von  R.  Oldenbourg  wieder  aufgenommen.  Heft  2  ist  Anfang 
October  ausgegeben  worden,  Heft  3  kommt  dieser  Tage,  Heft  4  ist  fertig  gesetzt. 
Ende  dieses  Jahres  wird  voraussichtlich  der  Rest  des  Bandes  im  Verlag  von 
R,  Oldenbourg,  München,  fertig  vorliegen. 

Unbegreiflicherweise  weigert  sich  nun  die  Verlagsbuchhandlung,  Rezensions- 
exemplare von  Heft  2  an  die  Fachzeitschriften  zu  versenden,  wodurch  das  wissen- 
schaftliche Publikum  erfahren  haben  würde,  dass  der  I.  Band  des  Romanischen 
Jahresberichts  nun  fertig  wird.  Dass  dies  bekannt  wird,  liegt  doch  eben  so 
sehr  in  ihrem  geschäftlichen,  wie  in  der  Mitarbeiter  und  meinem  Interesse.  Die 
Verlagsbuchhandlung  erklärt  „angesichts  der  bestehenden  Sachlage  für  Reklame- 
zwecke keine  Mittel  zur  Verfügung  zu  haben".  Auch  annoncirt  hat  sie  trotz 
meines  dringenden  Ersuchens  in  den  Fachblättern  bis  jetzt  noch  nicht. 

Ich  gebe  nun  untenstehend  den  Inhalt  von  Heft  2  bis  4  an  und  bitte  die 
Fachpresse  um  Abdruck  dieser  Notiz. 

Über  die  Fortsetzung  des  Romanischen  Jahresberichts  erfolgt  dem- 
nächst Mitteilung. 

Dresden,  17.  November  1894.  Karl   Vollmöller. 

Kritischer  Jahresbericht  über  die  Fortschritte  der  romanischen 

Philologie.     I.  Band. 

Inhalt  von  Heft  2. 

Encyklopädie  und  Methodologie  der  romanischen  Philologie.   Literaturwissenschaft 

(G.Körting).     Literaturwissenschaft  (W.  Wetz).    Ne  ufranzösische  Literatur : 

Französische  Literatur  von  15U0— 1629  (E.  Stengel).     Französische  Literatur  von 


*)  Sie  erschien  auch  im  Literaturblatt  für  germ.  u.  roman.  Phlilologie  1894  I 
und  in  der  Franco-Gallia  1894  I.    Eine  Entgegnung  ist  nicht  erfolgt. 


368  Karl  Vollmöller 

1630—1700  (R.  Mahrenholtz  und  W.  Knörich).  XVIII.  Jahrhundert  und  Revo- 
lutionszeit (R.  Mahrenholtz  und  E.  v.  Sallwiirk),  Französische  Literatur  von 
1800  — 1889  (J.  Sarrazin).     Zeitgenössische    französische  Literatur  (H.  J.  Heiler). 

Inhalt  von  Heft  3. 
Keltische  Sprache  und  Literatur  (J.  Loth).  Romanische  Metrik  (E.  Stengel).  Alt- 
provenzalische  Sprache  (E.  Stengel).  Altprovenzalische  Literatur  (A.  Stimming). 
Altprovenzalische  Texte  (E.  Levy),  Historische  französische  Laut-  und  Formen- 
lehre (F.  Neumann).  Historische  französische  Sj'ntax  (A.  Stimming).  Neufranzösische 
(irammatik  (E.  Koschwifz).  Französische  Volksetymologie  (Chr.  Fass).  Fran- 
zösische Lexikologie  (K.  Sachs).  Französische  und  provenzalische  Dialekte 
(D.  Behrens,   M.  Wilmotte,  A.  Horning,  L.  Cledat,  E.  Goerlich,  J.  Vising). 

Inhalt  von  Heft  4. 
Altfranzösische  Literatur:  Volksepos,  Historische  Literatur  (K.  Vollmöller). 
Kunstepos  (E  Freymond).  Raoul  de  Houdenc  (W.  v.  Zingerle).  Fableaux.  Fable 
ösopique  et  Roman  de  Renard  Litterature  scientifique.  Litt6rature  morale.  Litt6rature 
satirique.  Le  Roman  de  la  Rose  (Ernest  Langlois).  Physiologus  (Max  Fr.  Mann). 
Po6sie  lyrique  frau^aise  au  moyen-äge  (A.  Jeanroy).  Traductions  de  la  Bible. 
Legende  de  la  Vierge.  Legendes  hagiographiques.  Contes  dövots  (Jean  Bonnard). 
Französisches  Drama  im  Mittelalter  (W.Cloetta).  Italienische  Literatur:  Antica 
poesia  religiosa  italiana  (E.  Pörcopo).  Älteste  italienische  Prosaliteratur  (E.  Mo- 
naci).  Dante  (Michele  Barbi).  La  letteratura  petrarchesca  nel  1890  (Guido  Maz- 
zoni).  Giovanni  Boccaccio  (V.Crescini).  II  romanzo  cavalleresco  presso  gl'Italiani 
(P.  Rajna).  Italienische  Literatur  von  1400—1540  (Rodolfo  Renier).  Letteratura 
italiana  dal  1540  al  1690  (Vittorio  Rossi).  Italienisches  Theater  im  16.  und 
,      17.  Jahrhundert  (A.  L.  Stiefel).     Monti.  Foscolo.  Leopardi  (Berthold  Wiese). 


Die  Stadt-Metzer  Kanzleien. 

Vou 
Max  Keiifler. 


Mit  der  Besitznahme  vou  Metz  durch  die  Franzosen,  im  Jahre 
1552,  wird  der  Untergang  des  städtischen  Dialekts  als  eines  literari- 
schen Idioms  besiegelt.  Bereits  vorher  war  das  Ceotralfranzösische 
in  das  Metzer  Schrifttum  eingedrungen.  In  der  That  scheint  fUr  das 
16.  Jahrh.  in  der  Stadt  Metz  keine  reine  Patoisleistung  nachweisbar. 
Nun  war  aber  sicher  der  städtische  Dialekt  von  dem  umliegenden 
ländlichen  verschieden.  Hat  doch  heute  jedes  Dorf  des  pays  messin 
seine  eigenen  Klänge,  Worte  und  Formen.  Das  Stadtmetzische  Ro- 
manische hat  längst  auch  aufgehört,  gesprochen  zu  werden.  Es  hat 
also  als  eine  tote  Sprache  zu  gelten.  Erst  im  18.  Jahrh.  ist  es  ge- 
druckt worden.  Der  erste  Patois-Druck  überhaupt,  die  Grosse  en- 
waraye,  vom  J.  1615,  stellt  das  Patois  von  Amanweiler  dar. —  Das 
Schrifttum  des  Metzer  Mittelalters  war  bei  dem  reich  entwickelten 
politischen  und  socialen  Leben  der  eigenartigen  Freistadt  ein  sehr 
bedeutendes.  Besonders  mächtig  ist  die  Abteilung  der  Urkunden. 
Unter  diesen  tritt  das  französisch  romanische  Element,  zum  Nachteile 
des  lateinischen,  seit  dem  13.  Jahrh.  mehr  und  mehr  in  den  Vorder- 
grund. Es  hat  sich  trotz  zeitweiliger  Germanisierungsversuche  auch 
im  15.  Jahrh.  siegreich  behauptet  und  ist  für  die  Zeit  von  1250—1550 
die  eigentliche  Kanzleisprache  von  Metz.  —  Der  Einfiuss,  welchen 
die  Kanzlei  auf  die  Schriftsprache  ausüben  kann,  wird  durch  die  Ent- 
stehungsgeschichte des  Neuhochdeutschen  verdeutlicht.  Es  liegt  des- 
halb nahe,  eine  Verwandtschaft  zwischen  der  Kanzleisprache  und  der 
literarischen  Schriftsprache  von  Metz  anzunehmen.  Nur  ist  dabei  zu 
berücksichtigen,  dass  sich  der  Einfluss  der  französischen  Literatur, 
namentlich  der  chansons  de  geste,  der  Prosaromane  und  der  Chro- 
niken in  francischer  Sprache  auch  bei  der  Bildung  der  Kanzleisprache 
wird  geltend  gemacht  haben.  Indessen  ist  daran  festzuhalten,  dass 
sich  Metz  nie  als  französisch,  sondern  stets  als  reichsdeutsch,  wenn 
I     auch  als  romanisch,  gefühlt  hat:  langue  vulgaire,  li  romant  pays. 

Romanisi'lK;  Forschungon  VIII.  24 


370  ^^^^  Keuffer 

Nach  alledem  bleibt  es  fraglich ,  ob  sich  das  Romanische  der 
Stadt  Metz  wird  jemals  wieder  aufbauen  lassen.  Die  dialektische 
Treue  der  Urkunden  wird  neuerdings  in  Zweifel  gezogen,  weil  unter 
dem  Einflüsse  der  politischen  und  socialen  Verhältnisse  Frankreichs 
ihre  sprachliche  Eigenart  durch  Sprachmischung  unvermeidlich  ver- 
nichtet worden  sei.  Nun  war  aber,  wie  gesagt,  Metz  von  Frankreich 
politisch  getrennt  und  überdies  gegen  die  es  umgebenden  Dynasten 
durch  seine  stark  ausgeprägte  Selbständigkeit  scharf  abgegrenzt. 
Deshalb  liegt  von  vornherein  die  Annahme  nahe,  dass  seine  Kanzlei 
für  sich  selbst  Schule  gemacht  habe.  Bei  dieser  Sonderstellung  ge- 
winnen die  Erzeugnisse  der  Metzer  Kanzlei  ganz  erheblich  an  In- 
teresse. Dieselbe  hat  die  streng  dialektische  Schriftsprache  nachweis- 
lich zuerst  gebraucht,  also  geschaffen. 

Die  späteren  literarischen  Produkte  erscheinen  als  mehr  oder 
weniger  unter  dem  Einflüsse  ihrer  französischen  oder  sonstigen  nach- 
barlichen Vorbilder  stehende  Modifikationen  dieser  Schriftsprache. 
Denn  dass  die  Literatur  nicht  erst  auf  die  Gasse  ging,  um  sich  ihre 
Form  zu  holen,  liegt  auf  der  Hand. 

Das  Urkundenmaterial  liegt  in  einer  solchen  Fülle  vor,  dass  an 
eine  Sichtung  desselben  im  handschriftlichen  Zustande  vorderhand 
noch  nicht  gedacht  werden  kann.  Die  zu  erwartenden  Veröffent- 
lichungen von  Regesten  u.  s.  w.  werden  darin  Wandel  schaffen. 
Neben  dem,  was  bereits  zuverlässig  ediert  ist,  genügt  aber  schon  eine 
verständige  Auswahl,  um  die  Selbständigkeit  der  Metzer  Kanzleien  zu 
beweisen.  Auf  das  Mittel  der  Unterscheidung  einzelner  Schreiber  ist 
freilich  in  der  Mehrzahl  der  Fälle  noch  zu  verzichten.  Um  so  grös- 
seres Gewicht  ist  auf  die  gemeinsamen  Merkmale  zu  legen ,  welche 
das  Vorhandensein,  beziehungsweise  den  Charakter  von  Schule  oder 
Schulen  zu  erhärten  vermögen. 

Der  natürliche  Entwicklungsgang  bei  der  Bildung  der  Kanzlei- 
sprache empfängt  seine  Richtung  anfangs  vom  Dialekt  des  jeweiligen 
Schreibers,  also  von  einer  Vielheit  von  Ausgangspunkten  aus.  Die 
Person  des  Schreibers  wurde  bestimmt  durch  die  Wahl  entweder  des 
Ausstellers  oder  des  Empfängers  der  Urkunde.  Wo  Kanzleien  be- 
standen, konnten,  wie  bei  Ludwig  dem  Baiern,  verschiedene  Dialekte 
zu  gleicher  Zeit  in  Anwendung  kommen.  Die  geographischen  und  po- 
litischen Verhältnisse  unter  Karl  IV.  führten  endlich  zu  einer  organi- 
schen Verschmelzung  des  Ober-  und  Niederdeutschen  zu  einer  gemein- 
deutschen Kanzleisprache,  welche  später  die  Grundlage  auch  für  die 
literarische  Sprache  abgab. 

In  Frankreich  hat  wegen    der  Nähe    und   des    politischen    sowie 


Die  Stadt-Metzer  Kanzleien.  371 

literarischen  Übergewichtes  vou  Isle  de  Frauce  die  Champagne  den 
Dialekt  dieser  Provinz  zu  ihrer  Kanzleisprache  gemacht.  Der  pikar- 
disch-wallonische  Norden  zeigt  unter  dem  Einflüsse  der  politischen, 
socialen  und  merkantilen  Verhältnisse  eine  Spraclimischung  in  seinen 
Urkunden,  welche  sich  vollkommen  natürlich  durch  den  Gebrauch  ver- 
schiedensprachiger Vorlagen  und  Formelbücher  erklärt,  also  Bonniers 
Ergebnisse  ^)  durchaus  nicht  auffallend  erscheinen  lassen,  zumal  jene 
Verhältnisse  eine  Vermengung  des  Schreiberpersonals  aus  verschie- 
denen Gegenden  mit  gleich  bewertetem  Dialekt  begünstigt  haben. 

Ganz  anders  müssen  sich  die  Dinge  gestalten,  wenn  sich  ein  Ge- 
biet aufthun  lässt,  innerhalb  dessen  die  Notare  nicht  gewandert  sind 
und  die  schriftliche  Aufzeichnung  keine  fremde  Vorlagen  vorgefunden 
hat,  wo  sie  sich  überdies  an  eine  Bevölkerung  wendet,  welche  ein 
starkes  politisches  Selbstbewusstsein  mit  dem  Bestreben  verbindet, 
bestimmte  Satzungen  in  für  ihr  Gebiet  gemeinverständlicher  Form 
schriftlich  zu  überliefern.  Lotharingia  si  uius  contenta  ist  ein  altes 
SprUchwort.  Dies  gilt  insbesondere  von  der  natürlichen  Metropole 
des  Moselherzogtums  und  namentlich  von  der  freien  Reichsstadt  Metz. 
Die  Geschichte  dieser  Stadt  ist  für  unsere  Frage  insofern  noch  von 
besonderem  Interesse ,  weil  feststeht,  dass  es  für  private  Verhältnisse 
dort  eine  urkundenlose  Zeit  gegeben  hat,  wo  die  Kauf-  und  Tausch- 
akte, Vermächtnisse  und  Zinsverschreibungen  auf  lediglich  symbo- 
lischem Wege  beurkundet  wurden.  Ja,  gegen  Ende  des  12.  Jahrh. 
herrschte  in  diesen  Dingen  das  Faustrecht  vor.  Der  deutsche  Bischof 
Bertram  machte  jenen  Zuständen  ein  Ende  und  führte  die  schriftliche 
Beurkundung  der  betreffenden  Akte  ein.  Diese  Einrichtung  erhielt 
die  notwendige  Stetigkeit  durch  Schöpfung  eines  besonderen  Beamten- 
standes, der  Amans,  welche  Notare  und  Archivare  in  einer  Person 
waren.  Dass  sie  von  vornherein  in  vielen,  bald  in  den  meisten  Fällen 
für  die  Privaturkunden  zur  Volkssprache  zu  greifen  hatten,  kann  bei 
dem  Misstrauen  der  niederen  Volksklassen  gegen  die  höheren,  aus 
welchen  die  Amans  genommen  wurden,  nicht  wunder  nehmen.  Auch 
mochten  soviele  lateinkundige  Laien,  als  für  diese  kolossale  Ge- 
schäftserweiterung notwendig  waren,  in  Metz  nicht  zu  finden  sein. 
Aus  Metz  aber  mussten  die  das  neue  Amt  Bekleidenden  sein  und  so- 
gar der  Pfarrei  angehören,  für  welche  sie  angestellt  wurden.  Des- 
halb steht  zu  erwarten,  dass  die  ihrer  Feder  entflossenen  Urkunden 
und  Handfesten  für  die  biederben  Metzer  Bürger  in  dem  Dialekte  ge- 


1)  Etüde    critique   des    chartes    de   Doiiai,    Zeitschrift    tiir    romau.    Pliilol. 
Bd.  XIV. 

24* 


372  ^^^^  Keuftcr 

.sclirieben  sein  werden ,  welcher  ihnen  mit  diesen  gemeinsam  war 
Aufli  ist  mit  Wahrscheinlichkeit  anzunehmen,  dass  die  Schreiber  der 
Araans,  wenn  nicht  der  Pfarrei,  welchen  diese  angehörten,  so  doch 
wenigstens  der  Stadt  Metz  werden  entnommen  gewesen  sein.  —  Als 
die  Amans  ins  Leben  gerufen  wurden ,  fanden  sie  keinerlei  fremde 
Vorlagen  für  ihre  romanischen  Urkunden  vor,  da  solche  erst  nach 
1200  nachzuweisen  sind.  Wenn  nun  die  späteren  Amansakten  sich 
von  den  ersten  sprachlich  gar  nicht  oder  nur  unwesentlich  unterschei- 
den, so  besitzen  wir  in  ihrer  Gesamtheit  einen  sprachurkundlichen 
Grundstock,  welcher  für  die  Beurtheilung  der  übrigen  Metzer  Kanz- 
leien, der  öffentlichen  wie  der  privaten,  dienen  und  noch  weit  über 
das  Metzer  Gebiet  hinaus  zur  Anwendung  kommen  kann.  Die  Einheit- 
lichkeit der  Amanssprache  hat  de  Wailly  bereits  im  Jahre  1880  den 
Anlass  geliefert  zu  einer  Untersuchung  von  Amansakten  sowie  Urkun- 
den lothringischer,  burgundischer,  ja  luxemburgischer  und  deutscher 
Herkunft  und  zu  einer  Vergleichung  derselben  unter  bestimmten  Ge- 
sichtspunkten, 

Was  die  Amansurkunden  Gelehrtes  haben,  ist  auf  Rechnung  der 
eigentümlichen  Ausbildung  ihrer  Anfertiger  zu  setzen,  welche  teils 
lateinisch,  teils  französisch  war.  Lateinisch  namentlich  waren  anfangs 
alle  ilire  Vorlagen,  die  Anfangs-  und  Schlussformeln  (Protokolle),  be- 
stimmte, dem  Übergangsrechte  entlehnte  Ausdrücke. 

IL 

Der  geistige  Urheber  der  metzischen  Verfassungsreform  sowie  des 
durch  sie  bedingten  Urkundenwesens  der  Stadt  Metz,  Bischof  Ber- 
tram (1180—1212),  stammte  aus  einer  vornehmen  Familie  des  Sach- 
senlandes'). Philipp  von  Vigneulle  2)  rühmt  von  ihm  seine  grosse  Ver- 
trautheit mit  dem  bürgerlichen  Rechte.  Die  H.  d.  M.  berichtet,  dass 
er  sich  der  Huld  Kaiser  Friedrichs  L  erfreut  habe  und  von  ihm  für 
den  erledigten  Bischofssitz  Metz  vorgeschlagen  worden  sei^).  Vorher 
war  er  Canonicus  zu  S,  Gereon  in  Köln  gewesen*).  Im  Jahre  1178 
war  er  zum  Erzbischof  von  Bremen  erwählt,  aber  von  Alexander  III. 
nicht  bestätigt  worden,  obgleich  er  sich  1179  zur  Präsentation  auf  die 


1)  Phil,  de  Vigneulle  in  Ilugueniu,  Chroniques  messiues  p.  1.'!  und  Histi^ire 
de  Metz  par  des  religieux  beuedictius.  Metz  1775  t.  III  p.  298. 

2)  (Offenbar    nach    der   bis  jetzt  ungedruckten  Chronique   des  Eveques  de 
Metz)  1.  c.  Celluy  fut  grant  clerc  en  droit  civil. 

o)  L.  c. 

4)  L.  c.  Ph.  d.  V.  p.  14. 


Die  Statlt-Metzer  Kanzleieu.  373 

Lateransynode  begeben  hatte  ^).  Als  Bischof  von  Metz  zog  er  sieh 
Händel  mit  seinem  bisherigen  Gönner,  dem  Kaiser,  zu  und  ging  1189 
in  die  Verbannung  nach  Köln,  wo  er  gastlich  aufgenommen  wurde 
und  von  neuem  einen  Chorstuhl  zu  S.  Gereon  erhielt 2),  Dort  blieb  er 
nach  Ph.  v.  V.  zwei  Jahre,  nach  H.  d.  M.  erlangte  er  seinen  Bischofs- 
sitz erst  nach  Friedrichs  Tode  i.  J.  1190  von  Heinrich  VI.  zuriick^). 
Darauf  setzte  er  die  im  J.  1180  durch  die  wichtige,  die  Wahl  und 
Obliegenheiten  des  Schöiifenmeisters  und  der  Schöffen  regelnde  Charte 
begonnene  Reform  fort.  Im  J.  1197  vollzog  er  eine  der  bedeutendsten 
seiner  diesem  Zwecke  dienenden  Regierungshandlungen,  die  gesetzliche 
Regelung  des  Beweisverfahreus  im  Eigentumsrechte.  Diese  Thätig- 
keit  Bertraras  kennzeichnet  Ph.  v.  V.  mit  folgenden  Worten:  Celluy 
evesque  Bertrand,  en  sa  premiere  annee,  fist  ung  Statut  et  ordonnance 
touchant  l'office  de  maistre  eschevignaige  et  la  fist  passer  et  confirmer 
tant  de  nostre  sainct  pere ,  le  pape,  comme  de  l'empereur.  Puis  fist 
et  instituait  les  amans  de  Mets  ;  car  par  avant  n'en  j  avoit  nulz. 
comme  cy  apres  serait  diot.*) 

Der  hier  geschilderte  Gang  der  Ereignisse  lässt  es  als  ausge- 
schlossen erscheinen,  dass  Bertram  die  Vorbilder  zu  seinen  Neugestal- 
tungen anderswoher,  als  aus  Deutschland  gewonnen  habe.  Von  allen 
deutschen  St<ädteverfassungen,  insofern  zu  seiner  Zeit  schon  von  meh- 
reren solchen  die  Rede  sein  kann,  musste  ihm  die  von  Köln  am  ver- 
trautesten sein.  Für  uns  ist  indessen  nur  die  Einrichtung  des  Amans- 
arates  von  Belang.  Wir  beschränken  uns  deshalb  darauf,  nachzufor- 
schen, ob  sich  die  entsprechenden  Kölner  Einrichtungen  in  etwa  mit 
den  metzischen  decken  und  ob  mit  diesen,  mehr  als  andere  deutsche 
Veranstaltungen  ähnlicher  Art,  jene  Berührungspunkte  darbieten. 

Sehen  wir  uns  in  Deutschland  nach  dem  Gebrauche  um,  Hand- 
lungen, welche  das  Eigentumsrecht  betreffen,  schriftlich  zu  beurkun- 
den, so  treffen  wir  auf  archivalische  Zeugen  dieses  Gebrauchs  in  der 
Gestalt  der  alten  „Stadtbücher".  Horaeyer  zählt  deren  54  auf,  welche 
privatrechtliche  Eintragungen  mit  selbständiger  Beweiskraft  (ohne  Ver- 
nehmung der  Zeugen  vor  Gericht)  enthalten.  ,,Der  Zeit  nach  tritt 
Köln  voran",  nach  Hoeniger  mit  dem  Jahre  1135.  Erst  im 
13.  Jahrh.  folgt  dann:  Magdeburg  1215,  Lübeck  1227,  Wismar  1246, 
Hamburg  1248,  Stralsund  und  Rostock  c.  1260,  Kiel  1264,  Stade  wohl 


1)  H.  cl.  M.  III  299  sqq 

2)  Ph.  de  V.  1    c.  uud  H.  d.  M.   III  305. 

3)  L.  c, 

4)  L.  c. 


374  M^^  Keufifer 

1279  11.  a.  w.  Damit  ist  die  Frage  eigeutlieh  so  gut  wie  entschieden. 
Ausser  Köln  ist  für  keine  Stadt  eine  schriftliche  Beurkundung  des  Be- 
sitzwechsels nachgewiesen,  welche  vor  dem  Tode  Bertrams  auch  nur 
zu  bestehen  begonnen  hätte.  Da  jedoch  für  die  Kenntnis  des  Abbildes 
diejenige  des  Vorbildes  sehr  wichtig  ist,  wollen  wir  die  fragliche  In- 
stitution in  ihrer  Entwicklung  und  ihrer  daraus  hervorgegangenen 
Eigenart  au  der  Hand  der  darüber  vorliegenden  Arbeiten  klar- 
legen. 

„In  einigen  Städten  geht  der  Anlegung  eines  förmlichen  Buches 
eine  anderweitige  Aufzeichnung  vorher.  In  Köln  beginnt  jene  An- 
legung erst  1229.  Vorher  und  zum  teil  noch  etwas  später  be- 
diente man  sich  dort  einzelner,  noch  jetzt  vorhandener  cartse.  In 
Stralsund  scheint  das  älteste  Buch  aus  verschiedenen  Stücken  zusam- 
mengeheftet, in  Rostock  finden  sich  die  Aufzeichnungen  vor  1304  auf 
einzelnen  Lagen"  ^). 

,,Die  Sprache  der  Aufzeichnungen  beginnt  meist  in  der  zweiten 
Hälfte  des  14.  Jahrb.  aus  der  lateinischen  sich  in  die  deutsche  zu 
verwandeln.  In  Treuenbriezen  tritt  der  Wechsel  etwa  um  1370,  in 
Greifswald  um  1386,  in  Köln  um  1396  pp.  ein,  in  Hamburg  gar  erst 
im  19.  Jahrb.  unter  der  französischen  Herrschaft.  Einen  Übergang 
aus  dem  Plattdeutschen  ins  Hochdeutsche  finde  ich  für  Kiel  im  J.  1601 
angemerkt"  ^). 

Also  ist  nur  für  Köln  die  Aufzeichnung  auf  „einzelne  cartse" 
nachgewiesen  und  gerade  für  die  Zeit,  wo  Bertram  in  Köln  gelebt 
hat.  Für  den  Gebrauch  der  Vulgärsprache,  welcher  sich  in  Metz 
schon  für  den  Anfang  des  13.  Jahrb.  nachweisen  lässt,  hat  Bertram 
in  Köln  kein  Vorbild  gefunden ;  aber  auch  sonst  finden  sich  zu  jener 
Zeit  nirgends  deutsch  geschriebene  Stadtbücher  vor,  Dass  jedoch 
auch  in  Köln,  und  zwar  im  12.  Jahrb.,  einem  Skribenten  das  Latein 
ausgehen  konnte,  beweist  die  Schreinsurkunde  „Laurenz  3.,  deren 
Schreiber  wiederholt  stockt  und  sich  z.  B.  folgendermasseu  hilft :  Hec 
karta  vobis  omnibus  notificat,  qualiter  Hermann  Kuno  sinem  wivo  sin 
hus  hevet  gemachet;  oder  qualiter  Helker  dimidiam  domum  habet 
in  vadio  de  patre  suo,  dad  tha  benevcn  imo  steit,  darup  concessit 
sibi^)  etc.    Ende  12.  Jahrh. 


1)  Homeyer,  Die  Stadtbücher  des  Mittelalters,  Beil.  Ak.  d.  Wissenschaften 
1860  S.  36. 

2)  Ib. 

3)  Höhlbaum,  Mitteilungen    aus    dem  Stadtarchiv  von  Köln    Bd.  I    S.  47  f. 
(Hoeniger,  Der  älteste  Aktenbestand  der  städtischen  Verwaltuung  Kölns). 


Die  Staclt-Metzer  Kanzleien.  375 

Nach  Honieyer  setzt  die  Einführung-  der  Stadtblicher  voraus,  dass 
die  Civilgerichtsbarkeit  vom  Herrn  der  Stadt  auf  diese  selber  über- 
gegangen ist.     Dies  trifft  für  Metz  vollkommen  zu. 

Die  rechtliche  Bedeutung  der  Eintragung  liegt  im  allgemeinen 
darin,  dass  die  Buchung  für  sich  den  vollen  Beweis  des  vor  der  Be- 
hörde vorgenommenen  Geschäftes  liefert.  Darauf  führt  schon  der 
amtliche  Charakter;  namentlich  die  promulgatio  (notum  sit)  hin  ^). 

Früher  war  der  Zeugenbeweis  die  Hauptsache  und  zu  dem  eben 
erwähnten  Zustande  haben  mehrere  Stufen  geführt :  1.  die  Zeugen 
werden  vor  Gericht  selber  notiert,  2.  das  Zeugnis  wird  sofort  ad  per- 
petuam  rei  memoriam  aufgenommen,  3.  der  amtliche  Charakter  des 
Buches  genügt,  ohne  Nennung  vou  Zeugen,  für  die  Kraft  des  Einge- 
tragenen 2).  Das  Protokoll,  d.  h.  die  Eintragung  in  die  Schreinsbücher 
hiess  „Geschrichte". 

In  Köln  wird  Schrein  und  Briefgut  unterschieden,  jenacbdem  über 
den  Eigentumstitel  ein  Geschricht  oder  nur  eine  Urkunde  vorhanden. 
Briefgut  kann  in  Schreingut  verwandelt  werden  durch  Einlegung  von 
Brief  und  Siegel  in  den  Schrein  ^). 

Die  Registratur  ist  anfangs  einfach,  ohne  Angabe  von  Jahr  und 
Tag.  Die  ersten  Protokolle  beginnen  mit  dem  Namen  des  Ausstellers 
oder  mit  ego ;  die  s])äteren  werden  mit  der  promulgatio  eingeleitet. 

Die  Kraft  der  Einschreibung  wird  aufgehoben  durch  Löschen 
(losen,  exscribere,  delere)  d.  h.  Ausstreichen,  Abwaschen  oder  Ra- 
dieren *).  Für  Einschreiben  oder  Aufschlagen  des  Eingeschriebenen, 
„Suchen'-'  genannt,  wurden  Gebühren  berechnet.  In  Köln  wurden,  auf 
eine  Beschwerde  der  Bürgerschaft  hin,  diese  durch  ein  laudum  im 
J.  1258  nach  dem  Herkommen  geregelt'^). 

Was  die  Stufenfolge  betrifft,  welche  zu  der  Schreinspraxis  ge- 
führt hat,  so  hat  sich  dieselbe  unter  lokalen  Einflüssen  in  Metz  an- 
ders gestaltet  als  in  Deutschland.  Nach  Prosf  s  ^)  Ermittelungen 
scheint  zu  Beginn  des  13.  Jahrb.,  und  vielleicht  noch  etwas  vorher, 
die  vesture  eingeführt  zu  sein.  Da  liegt  es  doch  sehr  nahe,  diese 
Einrichtung  auf  das  von  Bertram  herbeigeführte  Gesetz  über  die  Be- 
urkundung des  Besitzwechsels  zurückzuführen.  Die  vesture  ist  nun  die 
in  placito  bannali  vor  Maire  und  Schöffen  unter  Zuziehung  von  Zeugen 


1)  Homeyer  S.  43. 

2)  Ib.  p.  44. 
.3)  Ib.  p.  46. 

4)  Ib.  p.  41. 
ö)  Ib.  p.  42. 
())  Etüde  8UV  !e  regime  ancien  de  la  propriete.  Paris  1880. 


c{7ü  ^I'ix  Keuffer 

vorgenommene  s aisine,  d.  h.  förmliche  Besitzergreifung  von  dem  frag- 
liehen Objekte  durch  den  neuen  Eigentümer.  Über  diese  Handlung 
wurde  eine  Urkunde  aufgenommen,  worin  die  Zeugen  als  Bürgen 
des  Vertrags  angeführt  werden.  Die  Urkunde  wurde  vom  Aman  ge- 
schrieben und  nachher  in  den  Sehrein  gelegt.  Die  Kennung  der 
Zeugen,  welche  in  der  Zeit  der  Schreins  buch  er  in  Köln  nicht  mehr 
üblich  war,  ist  in  der  vesture  ein  wesentliches  Moment,  ja  die  Zeugen 
leisteten  ausdrücklich  Bürgschaft  für  die  aktenmässige  Ausführung  des 
Vertrages.  Diese  Form  des  letzteren  scheint  schon  bald  nach  ihrer 
Einführung  den  vorsichtigen  Metzern  nicht  mehr  genügt  zu  haben ; 
denn  schon  1220  tritt  die  Praxis  der  prises  de  ban  neben  der  ves- 
ture auf,  d.  h.  eine  feierliche  Verkündigung  auf  4  sich  über 
ein  ganzes  Jahr  verteilenden  plaids  annaux  des  durch  die  ve- 
sture nunmehr  lediglich  eingeleiteten  Besitzwechsels.  Danach  ver- 
pflichteten sich  die  Zeugen  nur  auf  Jahr  und  Tag  (an  et  jor )  für  den 
Vertrag  gutzustehen,  also  bis  der  vierte  Bann  vorüber  sei  (tant  ke  li 
quatre  bans  soient  corrus).  Nach  126B  kommt  die  vesture  vor  Maire 
und  Schöffen  ausser  Gebrauch ,  da  sie  durch  die  prise  de  ban  völlig 
überflüssig  gemacht  war.  Es  blieb  jedoch  die  Beurkundung  des 
Abschlusses  der  den  Besitzwechsel  betreffenden  Unterhandlung  durch 
den  Aman  bestehen,  weil  man,  während  der  Vertrag  die  4  Banne 
durchlief,  doch  nicht  ohne  Urkunde  über  sein  Bestehen  sein  mochte. 
Weiter  ist  man  in  Metz  nie  gekommen.  Die  prise  de  ban  hat  sich 
bis  ins  18.  Jahrh.  erhalten.  Hier  haben  wir  also  2  Stufen  der  Ent- 
wicklung und  zwar  in  einer  der  in  Deutschland  eingeschlagenen  ent- 
gegengesetzten Richtung,  nämlich  vom  Einfachen  zum  Komplicierten, 
was  dem  Metzer  Charakter,  wie  er  z.  B.  in  der  G.  d.  M.  hervortritt, 
vollkommen  entspricht.  Hervorzuheben  ist  jedoch,  dass  die  Aufbewah- 
rung im  Schrein  die  Echtheit  des  Geschrichtes^)  genugsam  erhärtete. 
Von  Siegeln,  wie  bei  dem  in  Schreingut  verwandelten  Kölner  Brief- 
gut, ist  an  solchen  nirgends  eine  Spur  entdeckt  worden  2).  Aber  ge- 
rade dadurch  bekunden  die  Amansakten  ihre  Verwandtschaft  mit  den 


1)  Dieses  haiiflliehen  Au.sdruokes  bedienen  wir  uns  zur  Bezeichnung  der 
Metzer  Schreinsurkunde,  welche  in  allen  wesentlichen  Stücken  den  Eintragungen 
auf  die  Kölner  cartse  und   iu  die  Srhreinsbücher  entsprach, 

2)  Die  Besiegelung  wird  indessen  erwähnt  in  dem  tancrit  einer  devise 
(Testament),  N.  &  E.  N.  366.  Die  Urkunde  ist  ausgestellt  von  Nikolas  dis 
Ottins,  doiens  de  S.  Savour.  Als  Dekan  eines  Kollegiatstit'ts  führte  der  Aus- 
steller selber  ein  Siegel.  Die  betreffende  Stelle  lautet :  Et  por  su  que  ceste 
devise  soit  plux  feime  et  estauble,  ai  je  mis  mon  saieil  au  ceste  presente 
devise. 


Die  Stadt-Metzer  Kanzleien.  377 

dem  Bischof  Bertram  bekannten  Kölner  carta^,  mit  denen  auch  die  im 
13.  Jahrh.  aufkommenden  Bannrollen  der  Metzer  Maires  eine  grosse 
Ähnlichkeit  aufweisen. 

Ferner  muss  bemerkt  werden,  dass  die  Amanspraxis  nicht  zur 
Anlage  von  Schreinsbüchern,  deren  Eintragungen  beweiskräftig  waren, 
gefuhrt  hat.  Die  Amansurkunden  mit  ihrem  blos  vorübergehenden 
Werte  konnten  zu  einem  Buche  nie  zusammenwachsen.  Die  Form  des 
Löschens  war  dabei  eine  einfache:  mettre  hors  d'arche.  Die  Urkunde 
brauchte  blos  aus  dem  Schreine  entfernt  zu  werden,  um  für  entwertet 
zu  gelten.  Die  prise  de  bau  wurde  von  dem  clerc  der  betreffenden 
Mairie  auf  die  oben  bereits  erwähnte  Bamirolle  eingetragen,  welche 
aus  aneinandergehefteten  Pergamentblättern  bestand  und  somit  unbe- 
wusster  Weise  an  antike  Vorbilder  erinnert.  Die  Bannrolle  wuchs 
aus  kleinen  Anfängen,  40  Centimeter  Länge  bei  27  Breite,  zu  unge- 
heurer Grösse  an.  Die  Rolle  von  1367  ist  nämlich  36,30  Meter  lang. 
Hier  haben  sich  die  sonst  praktischen  Metzer ,  wohl  aus  Ehrfurcht 
vor  dem  Hergebrachten,  sehr  konservativ  gezeigt.  Der  Übergang 
zur  Buchform  würde  sich  doch  sehr  leicht  haben  bewerkstelligen 
lassen. 

Die  Bannrollen  wurden  wahrscheinlich  vom  Schöffenmeister  auf- 
bewahrt. Sie  finden  sich  denn  auch  in  nicht  unerheblicher  Anzahl 
noch  im  Rathause  vor. 

Wenn  man  in  Köln  Schrein-  oder  Briefgut  besass,  so  war  in 
Metz  jedes  Eigentum,  das  nach  1200  den  Besitzer  wechselte,  Schrein- 
und  Briefgut;  denn  die  Parteien  erhielten  vom  Aman,  wie  wir  später 
sehen  werden  ,  einen  Brief  vom  Geschrichte.  Übrigens  führte  der 
Aman  nach  H.  d.  M.  ein  Register.  Da  jedoch  die  Rechtskraft  an  den 
Urkunden  haftete,  so  sind,  vorausgesetzt  dass  solche  Register  be- 
standen haben,  diese  nur  der  Form,  nicht  der  Bedeutung  nach,  mit 
den  deutschen  Schreinsbüchern  zu  vergleichen.  Nach  dem  Gesagten 
konnte  es  in  Metz  Fälle  geben,  wo  eine  Rechtshandlung  ein  halbes 
Dutzendmal  aufgezeichnet  wurde.  An  solchen  Aufzeichnungen  sind 
zu  nennen:  das  Geschricht,  die  Registrierung  desselben,  2  bis  3 
Briefe  und  das  Protokoll  der  prise  de  ban.  Schliesslich  fanden  auch 
wohl  Abschriften  der  Geschrichte  oder  Briefe  ihren  Weg  in  Cartu- 
larien.  Wir  werden  weiter  unten  des  näheren  hierauf  einzugehen 
haben. 

Auch  in  Metz  finden  sich  unter  den  ersten  Geschrichteu  solche, 
welche  mit  ego  oder  dem  Namen  beginnen,  z.  B.  Ego  Hawidis  *).  Auch 


1)  Vgl.  die  Urkunden  im  Anliang  Nr.  11. 


378  ^^^^  Keuffer 

dort  finden  sich,  wie  in  Köln,  anfangs  Schreinsurkunden  von  grosser 
Kürze.  Aber  schon  frühe  wird  die  Promulgatio  Regel:  Notum  sit 
Omnibus,  Conue  chose  soit  ä  tous. 

„In  Köln  sind  die  Einrichtungen  auch  hinsichtlich  der  Behörden 
so  eigen,  wie  altertümlich.  Der  allgemeine  Schrein  in  domo  maioris 
concilii,  im  Bttrgerhause,  steht  unter  den  Schöffen"  ^).  Damit  ist  die 
Fähigkeit  der  Metzer  Schötfen,  Schreinsurkunden  aufzubewahren,  zu 
vergleichen.  Dieselbe  dauerte  bis  in  die  Mitte  des  13.  Jahrh.  Die 
Vermutung,  dass  die  Bannrollen  vom  Schöifenrate  aufbewahrt  worden 
seien,  wurde  oben  bereits  ausgesprochen. 

„Die  Bücher  der  besonderen  (Kölner)  Schreine  werden  in  den 
domus  civium  parochiae ,  den  Gebuirhäusern  von  officiales  geführt. 
Die  späteren  Ordnungen  gedenken  eigner  Schreinsherrn."  Im  We- 
sentlichen ist  in  diesem  Punkte  die  Metzer  Einrichtung  dieselbe. 

In  Köln  hatte  jeder  der  Schreinsmeister  einen  der  Schlüssel. 
In  Metz  desgleichen.  „Die  Einrichtung  durchdrang  ganz  Norddeutsch- 
land und  zwar  von  Lübeck  und  Magdeburg  aus"  ^).—  „Eine  Verbreitung 
des  uralten,  so  eigentümlichen  Kölner  Schreinswesens  tritt  nicht 
hervor"  ^). 

Eine  solche  Verbreitung  scheint  allerdings  stattgefunden  zu  haben 
und  zwar  im  Rheingebiet.  So  finden  wir  Schreinsrollen  auch  in  An- 
dernach, wo  1171  das  Schöffengericht  von  Erzbischof  Philipp  nach  dem 
Vorbild  von  Köln  organisiert  wurde  *). 

Dass  das  Kölner  Schreinswesen  auch  in  Metz  Eingang  gefunden 
und  sich  dort  unter  der  überwiegend  romanischen  Bevölkerung  eigen- 
artig entwickelt  hat,  scheint  kaum  bekannt  zu  sein.  Der  Beweis  da- 
für ist  unseres  Wissens  bisher  noch  nicht  augetreten  worden.  Zu  sei- 
ner Stütze  mögen  noch  folgende  Erwägungen  dienen :  Neben  der  stoff- 
lichen Scheidung,  wonach  an  manchen  Stellen  verschiedene  Bücher 
angelegt  wurden ,  gibt  es  eine  örtliche.  Diese  war  am  meisten  aus 
gebildet  in  Köln.  Schon  die  cartse  trennten  im  Rahmen  der  Gemein- 
den und  Untergemeinden  durch  besonders  gefärbte  Felder  —  nach 
einzelnen  Strassen  und  Thorbezirken  •'*).  —  Auch  in  Metz  war  das 
Schreinswesen,  wie  oben  dargethan,  nach  Gemeinden  eingeteilt.  Die 
Geschrichte  liefern  genaue  topographische  Bestimmungen ,  wie  Rim- 
port  u.  dgl.     Die  Bannrollen  schieden  ausserdem  nach  Mairien. 


1)  Homeyer  S.  39. 

2)  0.  c.  p.  37. 

3)  0.  c.  p.  37. 

4)  Hoeniger  op.  c.  p.  4ti. 

5)  Homeyer  S.  38. 


Die  Staclt-Metzer  Kanzleien.  379 

„Bis  znm  Ausgaug  der  50er  Jahre  (13.  Jahrb.)  ist  die  diplomati- 
I  sehe  Form  der  Urknude  durcLaiis  schwankend.  Von  da  beginnt  eine 
I  feststehende  Praxis.  Kleine  stilistische  Besonderheiten ,  die  in  der 
'  Einleitnugs-    und  Scblussformel  hervortreten ,    verbürgen    zugleich  für 

jeden  Parochialbezirk    eine    in    sich   geschlossene   Selbständigkeit"  *). 

Wir  werden  später  sehen ,  dass  sich  die  Metzer  Schreinsurkundeu 
I  nach  orthographischen  und  stilistischen  Eigentümlichkeiten  ebenfalls 
•  in  Gruppen  scheiden  lassen ,  denen  die  Parochialeiuteilung  zugrunde 
I  liegt. 

I         Nach  Höhlbaum  ist   die  später  wahrzunehmende  Stabilität  in  der 
,  Übung    der  diplomatischen   Form  unzweifelhaft  auf  den  Einfluss    des 

Beschlusses  vom  J.  1159  zurückzuführen,  der  die  Amtleute  der 
i  Schreinsgerichte  —  „denn  das  sind  neben  dem  Schöffensenat  die  be- 
'  deutendsten  Körperschaften,    qui    civilem  respiciunt  iusticiam"  —  für 

zehn  Jahre  au  ihren  Posten  bindet.  —  In  Metz  ist  diese  Stabilität 
|von  vornherein  gewährleistet,  da  die  Amans  oder  Prudhommes,    wie 

sie    in  der  charte  von  1197  genannt   werden,    auf  Lebenszeit    gewält 

wurden. 

Betreffs  der  Obliegenheiten  der  Amans  ist   schliesslich  noch  her- 
vorzuheben,   dass  ausser  dem  Besitzwechsel,    der  durch   die  prise  de 

ban    erst    vollzogen   wurde    und    hauptsächlich     liegende  Güter   oder 

darauf  lastende  Zinsen  betraf,  jenen  noch  ein  weites  Feld  völlig 
j  selbständiger  Thätigkeit  offen  stand,  wie  aus  der  mehrerwähnten 
!  Urkunde,  durch  welche  ihr  Amt  geschaffen  wurde,  ersichtlich  ist :  que 
|h  contraiet  L  merchies  l  convenanees  que  faites  seront  par  lai  citeit 
isoient  mises  en  eserit  pour  avoir  juste  memoire  de  ceauls^). 
I        Die  Kölner  carta;  und  Schreinsbücher  sind  viel  vollständiger    auf 

uns  gekommen,  als  die  actes  d'amans;  obsehon  ?ie  denselben  Sturm, 
|wie  diese,  während  der  Revolution  zu  bestehen  hatten.  Höhlbaum 
( teilt  uns  über  die  Schicksale ,  welche  jene  Archivalien  vom  Ende  des 
'  Kurfürstentums    bis    zu   ihrer   Übersiedelung   ins    Stadtarchiv    erlebt 

haben,  folgendes  mit:  „In  einem  offenen  Gerichtsarchive  der  fran- 
1  zösischen  Republik  war  der  ältere  Aktenbestaud  des  Grundbuchamtes 
I  jedem    beliebigen    Gebrauche    und  Missbrauche    preisgegeben.     Nach 

der  preussischen  Besitznahme  wanderten  die  Schreinssachen  auf  einen 

Speicher  des  jetzigen  Landgerichts"^). 


1)  Hoeniger  in  Westdeutsche  Zeitschrift  II  (1883)  8.  240. 

2)  H.  d.  M.  Preuves   I,  165. 

3)  Mitteihmgen  aus  dem  Stadtarch.  v.  K.  I,  39. 


380  .!  Max  Keuffer 

III. 

Über  die  Praxis  der  Amans  erhalten  wir  Auskunft  durch  das 
Freisdorfer  Cartuhir.  Dort  steht  unter  einem  Eintrage  von  flüchtiger 
Hand  die  Bemerkung:  Sist  eserit  gist  an  l'airche  Gerairdins  Gosenaie  2 
eeu  est  li  tancris  iweuc  les  atres  tancrit  de  lor  sance  an  lor  sai- 
chat  ').  Also  hat  man  zu  unterscheiden  zwischen  einem  eserit.  d.  li. 
dem  Geschrichte,  und  dem  tancris,  einer  von  jenem  genommenen  Ab- 
schrift oder  einem  „Briefe".  Im  Lichte  dieses  Vermerks  unter  einer 
Urkunde,  welche  dem  Beginne  des  14.  Jahrb.  angehört,  erscheint  ein 
anderer  verständlich,  der  in  demselben  Urkundeubuche  unter  einem 
Akte  vom  .J.  1229  steht :  Li  autres  tancrit  de  ces  lettres  ieist  en 
l'arche  saint  Jaike.  Unter  li  autres  t,  kann  hier  nur  das  Original  ge- 
meint sein,  ein  Begrift',  für  welchen  dem  Kopisten  der  Ausdruck  fehlen 
mochte.  Er  wollte  nur  eben  sagen:  das  andere  Exemplar  und  setzte 
dafür:  die  andere  Kopie;  ähnlich  wie  der  Engländer  für  Exemplar 
copy  sagt.  Die  Vorlagen  der  Cartularschreiber  waren  die  tancris 
ihres  Klosterarchivs,  welches  vermutlich  der  Maire  des  Klosters  in 
Verwahr  hatte,  oder  in  Ermangelung  von  tancris.  die  im  »Schreine 
aufbewahrten  Originalien.  Diese  Schreine  wurden  ursprünglich  io 
den  Pfarrkirchen  geborgen ,  später  wurden  sie  in  besonders  für  ihre 
Aufnahme  bestimmten  Gewölben  der  Amanswohnungen  untergebracht. 
Den  Gesaratbestand  eines  Vermögens  auf  grund  der  L^rkunden  neu- 
aufstellen heisst  renoveleir  (s  die  Überschriften  der  beiden  Teile  des 
erwähnten  Cartulars).  Bei  dieser  Gelegenheit  musste  eben,  wenn  ein 
Transkript  verloren  war,  auf  die  Schreinsurkunde  zurückgegangen 
werden.  Wäre  es  nämlich  selbstverständlich,  dass  das  tancrit  noch 
bestände,  so  würde  folgender  Vermerk  in  seinem  zweiten  Teile  über- 
flüssig erscheinen:  Jaikemins  Fessalz  l'escrit.  Li  tancrit  ou  seichat,  oder 
Jehan  Abrion  l'escrit  et  lou  tancrist  on  saichat,  oder  auch  Thiebault 
Lambert  l'aicrist  de  l'aquast  et  lou  tancrist  en  queis  ^).  Die  Zusätze 
N.  l'escrit  oder  N.  ait  l'escrit  sind ,  wie  ein  Vergleich  mit  den  Ein- 
zelurkunden der  N.  &  E.  ausweist,  den  Vorlagen  entnommen  und 
stellen  die  Beglaubigung  dar.    Der  Umstand,   dass    auch    die  Trans- 


1)  Über  das  sacLet  wird  weiter  unten  «enandelt  werden.  Hier  genügt  die 
Erklärung,  dass  damit  das  Behältnis  gemeint  sein  wird,  worin  der  Maire  der 
Abtei  seine  Akten  verwahrte. 

2)  Dies  ist  die  einzige  Stelle,  wo  von  einer  Archivkiste  die  Rede  ist.    Wie 
wir  später  sehen   weiden,  enthielt  das  sachet  das    für  einen  Rechtshandel  zu-  ( 
sammengelegte  Aktenmaterial.     Die  caisse  wird  wohl    das   der   dauernden  Be-^  | 
wahrun«?  dienende  Behältnis  gewesen  sein. 


Die  Stadt-Metzer  Kanzleien.  08 1 

sumpte  diesen  Unterschied  berücksichtigen  ,  macht  es  warscheinlich, 
dass  er  eine  thatsächliche  Bedeutung-  hat,  dass  die  beiden  Ausdrücke 
nicht  etwa  dasselbe  bedeuten,  nämlich  lediglich  die  Beglaubigung  des 
Amans  unter  dem  Original.  Diese  Annahme  wird  fast  zur  Gewiss- 
heit ^  wenn  wir  3  Urkunden  vergleichen,  welche  auf  eioen  Jakomin 
Boilawe  zurückgehen.  Dieser  ist  nach  Ausweis  der  N.  63  im  Appen- 
dix zu  Prost's  Etüde  sur  le  regime  ancien  de  la  propriete  Aman  ge- 
wesen; denn  die  betr.  Urkunde  ist  gezeichnet  Jakemins  Boilawe 
l'aman.  Nun  enthalten  N.  &  E.  zwei  Urkunden^),  von  denen  die  eine 
gezeichnet  ist:  Jaikemin  Boilaiwe  l'aicrit  und  die  andere  Jaikemins 
Boilawe  ait  l'escrit.  Beide  haben  genau  denselben  Inhalt  und  221 
hat  auch  denselben  Wortlaut,  wie  220,  mit  Ausnahme  einiger  redak- 
tioneller Änderungen  und  Zusätze ,  welche  den  Sinn  nicht  beinflussen, 
sondern  nur  dazu  bestimmt  erscheinen,  Verwechselungen  vorzubeugen 
und  die  grammatischen  und  stilistisclien  Schwächen  von  220  zu  be- 
seitigen, z.  B. : 

220  Uguignon  Eainbait  lou  Tainoir, 

221  U.  R.  1.  T.  de  la  vigue  S.  Awol; 

220  —  devant  l'osteit  Jeinait  Chaiwreseus  ke  furent  Lowiait  lou 
Chandelier; 

221  d.  l'osteit  J.   Gh.,  ke  Maitheu  li  Conte  tient,  ke  furent  u.  s.  w. 
220  ille,  221  namentlich:  Anel  lai  devant  dite; 

220  quent  li  miliaires  corroit,  221  kant  il  ot  a  milliaire. 
Dagegen  ist  die  Rechtschreibung  sehr  verschieden : 

220  signoir  Jaike  Boilaiwe,  aiquaisteit,  Tainoir,  geixent,  de- 
want,  Jeinait  Chaiwreseus,  Lowiait,  sest  aquaist,  üguignons,  wairantir, 
con,  poir ,  seste  wairanse ,  mait,  quent,  tois,  loi  (Art.),  dewant, 
l'aicrit. 

221  Jaike  Boilawe.  aquasteit,  Tanor,  geisent,  devant,  Chavreson, 
Lowiat,  aquast,  Uguignon,  kant,  tous,  lou,  devant,  l'escrit. 

Da  beide  genau  an  demselben  Tage  angefertigt  sind,  so  kann 
man  unmöglich  annehmen,  dass  eine  und  dieselbe  Person  beide  Ur- 
kunden geschrieben  hätte.  Die  Sache  klärt  sich  indessen  in  ganz  na- 
türlicher Weise  auf,  wenn  wir  annehmen,  dass  220  (J.  B.  l'aicrit)  das 
Geschricht  und  221  der  Brief  für  die  Empfängerin  ist. 

Danach  bezeichnet  also,  wofern  diese  Erklärung  im  Verfolge 
unsrer  Untersuchung  die  Probe  der  Verallgemeinerung  besteht,  N.  l'escrit 
ein  Original  und  N.  ait  l'escrit  ein  Duplikat,  eine  beglaubigte  Ab- 
schrift.   Leider  ist  aus  N.  &  E.  nicht  zu  ersehen,  ob  der  Vermerk  N. 


1)  N.  N.  220  und  221. 


_^g9  Max  Keuffer 

ait  l'eserit  von  derselben  Hand  herrührt,  wie  der  Text,  unter  welchem 
er  steht.  Immerhin  werden  wir  auch  so  in  den  derartig  gezeichneten 
Akten  Erzeugnisse  der  Schreibstube  des  betreifenden  Amans  zu  er- 
kennen haben,  da  sie,  wie  wir  weiter  unten  sehen  werden,  schrift- 
sprachlich mit  den  echten  Amansurkuuden  völlig  gleichartig  sind.  Die 
gedrängte  Kürze  und  die  sehr  dialektische  Beschaffenheit  von  22(i 
lässt  sich  sehr  gut  mit  der  Vorstellung  vereinigen,  welche  wir  von 
einem  ins  Schreibfach  gepressten,  wenig  schriftkundigen  Paraigemit- 
gliede  des  13.  Jahrh.  haben,  während  221  einen  grammatisch  und 
kanzlistisch  mehr  geschulten  clerc  verrät ,  der  in  jenes  Diensten  ge- 
standen haben  mag.  In  der  Urkunde  Prost  ^)  63  haben  wir  dagegen 
die  Abschrift  eines  Originals  des  J.  B.  zu  erkennen,  deren  sprach- 
liche Beschaffenheit,  so  dialektisch  sie  auch  ist,  keine  Beweiskraft  be- 
sitzt, da  die  Cartulare  meist  ihre  eigenen,  diejenigen  der  Vorlage  aus- 
gleichenden Eigentümlichkeiten  besitzen  ,  und  die  genannte  Urkunde 
eben  durch  ein  Cartular,  nämlich  dasjenige  der  Kathedrale,  über- 
liefert ist. 

Dass  für  eine  Mehrzahl  von  Empfängern  auch  entsprechend  viele 
Briefe  zu  einem  Geschrichte  ausgefertigt  wurden,  erhellt  aus  N.  355 
der  N.  &  E. :  Colins  li  Grans  et  Berrois  et  li  femme  Stevenin  Fau- 
con  et  Jaikemins  Mouretel  ont  chescuu  1  teil  perchamin  et  li  sires 
Jehans  Piet  d'  Eschaut  en  wairdet  1  teil  pour  nous  tous.  Der  zweite 
Teil  dieses  Vermerks  hat  zur  Voraussetzung,  dass  es  auch  Fälle  giebt, 
wo  mehrere  Amans  an  der  Aufbewahrung  eines  Geschrichtes  beteiligt  j 
sind.  Ein  solcher  Fall  liegt  in  der  Urkunde  347  der  N.  &  E.  vor,  I 
welche  in  2  Ausfertigungen  vorhanden  ist,  von  denen  die  eine  die 
Unterschrift  trägt:  Jaikemins,  li  fis  Theiriat  de  Maizelle  l'eserit,  und 
die  andere:  Jaikemins  Lorate  Te-^crit  P.  S.  Viti.  In  diesem  Akte  wird 
ein  Gegenstand  behandelt,  der  in  der  Pfarrei  S.  Vi  gelegen  ist.  Daraus 
erklärt  sich,  warum  der  Aman  von  S.  Veit  mit  seiner  Anfertigung 
betraut  wurde. 

Jaikemins  li  fis  Th.  de  M.  ist  vermutlich  Aman  von  S.  Gangolf 
gewesen,  welche  Pfarrei  eingangs  erwähnt  wird.  Dieser  Pfarrei  mögen 
die  Empfänger  der  von  ihrem  Aman  angefertigten  Urkunde  angehört  ' 
haben,  welchen  es  als  wünschenswert  erscheinen  konnte,  ein  Ge- 
schricht  über  ihre  Rechtshandlung  in  ihrem  eigenen  Pfarrschreine  zu 
wissen.  Diese  Annahme  liegt  um  so  näher,  als  der  Pfarrgeistliche  i 
von  S.  Gangolf  beteiligt  ist.  Ähnlich  liegt  die  Sache  bei  N.  383  der 
N.  &E,  wo  die  eine  Partei  ebenfalls  durch  einen  Pleban,  li  preste  de 
St.  Jehan,    vertreten    wird.     Hier   ist   aber    eines    der    Dokumente, 

1)  Etüde  sur  le  rögime  ancien  de  la  propriöte.    Paris,  L   Larose.  1880. 


Die  Stadt-Metzer  Kanzleien.  383 

das  des  Araans  Phelippin  Faixin,  im  Original  erhalten^  während  das 
andere,  Wiels  ait  Tescrit  nur  abschriftlich,  d.  h.  als  Brief,  über- 
liefert ist. 

Zum  Belege  der  Kürze  und  primitiven  Form  der  eri>ten  Schreins- 
urkunden beruft  sich  Klippfei  auf  Paul  Ferry,  welcher  solche  aus  der 
Zeit  nach  1200  in  Händen  gehabt  habe,  die  weder  den  Namen  des 
Amans,  noch  die  Angabe  des  Schreines  enthalten  hätten,  wo  sie  nie- 
dergelegt gewesen:  „Diejenigen",  sagt  er,  „welche  ihre  Verträge  mit 
einerlei  Siegel  versehen  wollten,  Hessen  das  Siegel  eines  Geistlichen 
oder  Adeligen  daran  heften  und  baten  einen  Aman  ,  jene  in  seinem 
Schrein  aufzunehmen".  Klipfifel  citirt  nach  Ferry  eine  Handveste  von 
1205,  welche  in  seinem  Buche  etwa  3^2  Druckzeile  einnimmt.  Die 
Veröffentlichung  de  Wailly's  hat  jene  Aufstellung  mit  Ausnahme  der 
Besiegelung  einzelner  Verträge  bestätigt.  Von  den  63  actes  d'amans 
der  N.  &  E.  hat  keiner  eine  Siegelnarbe  und  15  sind  ohne  jeden  Ver- 
merk über  ihre  Herkunft').  Die  Nützlichkeit  der  (Jnterfertigung  der 
Urkunden  musste  indessen  schon  früh  einleuchten,  da  von  der  Frage, 
ob  eine  Urkunde  im  Schreine  aufbewahrt  wurde  oder  nicht,  ihre  Gül- 
tigkeit abhing.  Zwar  durfte  kein  Geschricht  die  Stadt  Metz  verlassen; 
doch  wurden  solche,  wenn  nötig,  durch  den  Aman  vor  den  Richter 
gebracht,  wo  sie  leicht  mit  anderen  Akten  vermengt  oder  sonst  ver- 
legt werden  konnten.  Für  diesen  Fall  empfahl  sich  ein  archivalischer 
Vermerk.  Über  die  Herkunft  jener  15  Urkunden,  welche  sämtlich  nach 
1259  entstanden  sind,  während  vom  J.  1242  ab  gezeichnete  Amans- 
akten  vorkommen,  wird  weiter  unten  gehandelt  werden.  Soviel  kann 
jedoch  hier  bereits  gesagt  werden,  dass  sie  sich  als  Geschrichte 
herausstellen. 

Die  formlose  Kürze  der  ersten  und  vieler  späteren  Geschrichte 
schliesst  ihre  Anfertigung  durch  öffentliche  Notare  aus,  sie  spricht 
vielmehr  für  die  Annahme,  dass  die  Amans  die  Geschrichte  selbst 
aufgesetzt  und  geschrieben  haben  und  dass  sie  dem  Bürger  bzw.  dem 
Paraigenstande  entnommen  worden  sind.  Einer  etwaigen  Neigung  des 
Schreibens  Unkundiger  eine  Amandellerie  zu  übernehmen  und  folglich 
den  Dienst  durch  gemietete  Clercs  versehen  zu  lassen,  wurde  durch 
Atour  vom  J.  1303  ein  Riegel  vorgeschoben  2). 

Wenn,  wie  oben 3)  bereits  bemerkt  wurde,  wenigstens  bis  1257 
die  Ratsschöffen  und  Dreizehner  Privaturkunden  aufbewahren  durften, 

1)  Vgl.  jedoch  die  Anm.  2  auf  S.  SU]  dieses  Bandes. 

2)  H.  d.  M.  III  p.  405. 

3)  S.  378. 


;^,Cj4  ^^^^  Keuffer 

SO  war  hierin  für  die  Amans  ein  weiterer  Grund  gelegen,  ihre  Ge- 
schrichte  (und  Briefe)  mit  einem  Zeichen  ihrer  Herkunft  zu  versehen. 
Solche  Fälle  müssen  indessen,  wie  es  in  der  Natur  der  Sache  lag, 
immer  seltener  geworden  sein.  Die  Gleichartigkeit  der  Sprache  und 
Abfassung  der  Instrumente,  welche  de  Wailly  in  N.  &  E.  nnter  der 
Bezeichnung  actes  d'amans  zusammenfasst,  beweist  übrigens,  wie  wir 
sehen  werden ,  ihren  korporativ  gemeinsamen  Ursprung  zur  Genüge, 
sodass  Ausnahmen  der  beregteu  Art  für  die  folgende  Untersuchung 
keine  praktische  Bedeutung  haben.  Eine  solche  darf  auch  kaum  dem 
Umstände  beigemessen  werden ,  dass  auf  besonderes  Verlangen  die 
Araans  ausser  den  Privaturkunden  auch  Urteile  der  Schöffenmeister 
und  Verträge  der  Bischöfe  in  ihre  Schreine  aufnahmen.  Von  einer 
Beeinflussung  ihrer  kanzlistischen  Gewohnheiten  auf  diesem  Wege 
kann  wohl  kaum  die  Rede  sein. 

Es  erübrigt  noch,  eine  besondere  Art  der  Quellenangabe,  welche 
sich  unter  einer  Reihe  Amausakten  findet,  zu  erklären:  l'escrit  ä 
S.  Mamin,  X.  l'escrit  de  S.  — ,  l'arche  S.  X.,  en  l'arche  S.  X.,  A  (= 
amau)  S.  Vy  l'escrit  oder  S.  Vy  l'escrit,  en  l'arche  N.  ä  S.  Vy  sont 
tuit  eist  escrit.  Hier  ist  die  Angabe  der  Pfarrei  gleichbedeutend  mit 
dem  Namen  des  betreffenden  A.,  wie  aus  NN.  48  und  49  im  App. 
zu  Prost's  Etüde,  sowie  aus  111  und  147  u.  s.  w.  der  N.  &  E.  her- 
vorgeht: En  l'arche  Colin,  A  de  S.  Vy  gist;  en  l'arche  S.  Vy,  en  la 
main  Jennin  de  Gorze ;  en  l'arche  Colin  sont  tuit  eist  escrit;  en  l'arche 
Colin  Bairon  ä  S.  Vy  sont  tuit  eist  escrit.  Der  Schrein  im  eigenen 
Gewölbe')  des  A.  konnte  nämlich,  weil  das  Amt  an  der  Zugehörig- 
keit zur  Pfarrei  haftete,  mit  dem  Namen  derselben  bezeichnet  wer- 
den. Wann  die  Uebersiedlung  der  Schreine  begonnen,  üblich,  allge- 
mein oder  gar  ausdrücklich  statthaft  wurde,  ist  noch  nicht  aufgeklärt ; 
es  scheint  jedoch ,  dass  man  teilweise  schon  sehr  früh  damit  vorge- 
gangen ist,  wofern  die  Zeichnung  N.  ait  l'escrit  auf  die  Privatwoh- 
nung zu  deuten  ist.  L'escrit  ä  S.  Mamin  ist  also  gleichbedeutend  mit 
N.  ait  l'escrit,  und  S.  X.  l'escrit  mit  N.  l'escrit.  ( 

Der  Ausdruck  les  escrits  ä  S.  X,  bezieht  sich  wahrscheinlich  auf    i 
die  Registratur  und  die  Schreinsurkunde.     Dagegen  könnte  in  N.  ait 
les   lettres    letzteres    Wort   die  Übersetzung    des    lateinischen   litterae    | 
darstellen,  ohne  eine  Mehrzahl  zu  bedeuten. 

Durch   die  voraufgehende  Untersuchung  hoffen   wir,    die  Verhält-    i 
nisse  der  Amans-Kauzlei  im  wesentlichen  aufgeklärt  zu  haben,  insoweit    | 

1)  Die  Benediktiner  der  H.  de  M.  haben  noch    solche    alte  Amansgewölbe     | 
in  Privathäusem  gesehen,  vgl.  t.  III  p.  406.  * 


Die  Stadt-Metzer  Kanzleien  385 

sie  de  Wailby  in  seiner  Einleitung  zu  der  Urkundenreihe  in  N.  &  E. 
noch  im  Dunkeln  gelassen  hat.  Er  beschränkt  sich  auf  folgende  Sätze: 
Sans  vouloir  approfondir  ce  probleme  diplomatique,  je  dirai  que  las 
originaux  6taient  certainement  depourvus  de  sceaux,  comme  les  co- 
pies,  puisque  tous  ces  actes  offrent  un  texte  sans  lacune,  oii  rannonce 
du  sceau  manqueV)  toujours  avant  la  formule  de  date  qui  s'y  trouve 
uniformement.  II  est  difficile  de  ne  pas  considerer  comme  des  ori- 
ginaux  ou  des  copies  autlientiques  ceux  de  ces  actes  qui  fönt  conuaitre 
le  nom  de  l'ecrivain  par  la  formule  N.  l'escrit.  Faut-il,  au  contraire, 
ranger  parmi  les  simples  copies  tous  les  actes  qui  omettent  le  nom 
de  l'ecrivain,  soit  qu'ils  n'ajoutent  rien  apres  la  date,  soit  qu'ils  se 
referent  ä  un  ecrit  garde  par  uu  tiers  (die  Formel  N.  ait  Tescrit  ist 
hier  gemeint),  ou  bien  existant  dans  une  eglise,  ou  meme  (!)  enferme 
dans  une  "^arche'  ou  coffre,  soit  enfin  que  le  mot  transcrit  les  distin- 
gue  expressement  de  l'original?  Je  suis  porte  ä  le  croire,  sans  vouloir 
pourtant  l'affirmer  absolument;  mais  ce  qui  me  parait  certain,  c'est 
qu'on  ne  trouvera  pas  une  copie  dont  l'öcriture  et  la  langue  n'oflfrent 
les  caracteres  qu'auraient  pu  avoir  l'original  dont  eile  reproduit  la 
date,  en  sorte  que,  pour  ces  actes  d'amans,  meme  pour  ceux  qui  se- 
raient  de  simples  copies,  le  classement  chronologique  doit  etre  con- 
sidere  comme  k  peu  pres  exact. 

De  Wailly  verzichtet  also,  auf  die  Herkunft  und  den  Charakter 
der  von  ihm  veröffentlichten  actes  d'amans  näher  einzugehen.  Den- 
noch enthält  sein  Material  manches,  was  auf  induktivem  Wege  zu 
wichtigen  Aufschlüssen  führt.  Damit  wollen  wir  uns  im  nächsten  Ka- 
pitel befassen.  An  dieser  Stelle  möge  jedoch  noch  das  von  d.W.  be- 
rührte Wort  tancrit  eine  vorläufige  Erklärung  finden:  Es  handelt  sich 
dabei  um  den  Vermerk  tancrit  de  l'arche  S.  X.  Der  Zusatz  de  l'arche 
deutet  darauf  hin,  dass  die  Abschrift  direkt  von  der  Schreinsurkunde 
genommen  wurde,  sodass  die  Annahme  einer  Entstehung  solcher  tan- 
crits  in  der  Schreibstube  des  Amans  selbst  nahe  liegt.  Eine  Stütze 
für  diese  Unterstellung  sehen  wir  in  einem  ähnlichen  Vermerke,  aus 
welchem  hervorgeht,  dass  sogar  ein  Aman  es  nicht  unter  seiner  Würde 
gehalten  hat,  solche  Abschriften  anzufertigen.  Derselbe  steht  am 
Schlüsse  von  N.  &  E.  205  (1279)  und  lautet:  Cest  tancris  de  l'arche 
S.  Jehan  Lowis  de  Noweroit  les  prist^).  Dass  L.  d.  N.  Aman  war, 
wird  weiter  unten  bewiesen  werden. 


1)  Vgl.  indessen  die  Anmerkung  S.  376. 

2)  Diesem  Vermerke  geht  folgender  voraus  :    Ce  furent  pris  li  bans  a  tans 
ke  Hanelo  Corbels   tut  maistres  eschevins   apres  Noiel.    Hieraus  erhellt,    dass 

Romanische  Forschungen  VIII.  25 


'J^QQ  Max  Keuifer 


IV. 


An  der  in  doppelter  Ausfertigung  vorliegenden  Urkunde  N.  372 
der  N.  &  E.  sind  2  bestimmt  erkennbare  Persönlicbkeiten  beteiligt. 
Der  eine  Akt,  welcher  gezeichnet  ist  Lorate  l'escrit,  beginnt  Connue 
choze  seit  a  toz.  Lorate  schreibt  ferner  Bertrans,  li  prestes,  mai- 
stres,  Nom.  S.,  2mal,  commune,  perrochals,  Fakon ,  toz,  quant  u.  a. 
Dagegen  schreibt  Jaikemins,  li  filz  Teiriat  de  Maizelle,  der  Anfer- 
tiger des  anderen  Exemplars :  Conue  eh.  s.  ä  tous,  Burterans,  li  preste. 
maistre,  coumune,  bairechas  ,  Facon ,  tous,  kant.  In  N.  &  E.  335 
(Lorate  l'escrit)  schreibt  Lorate:  c.  eh.  s.  ä  toz,  Bertrans,  li  prestes, 
commune,  parrechai^,  toz,  quant.  Unverkennbar  sind  also  die  2  Lorate 
l'escrit  gezeichneten  Urkunden ,  von  einer  und  derselben  Person  ge- 
schrieben. Aber  auch  Teiriat  de  Maizelle's  Sohn  Jaikemins  hat  nach 
Ausweis  von  7  Urkunden  (o.  c.  348,  351,  352,  354,  371,  373,  381, 
sämtlich  gezeichnet  J  .  .  .  l'escrit)  seine  bestimmten  Gewohnheiten : 
c.  eh.  s.  ä  tous  in  allen,  li  preste  348,  ib.  Burterans,  comune,  tous 
in  allen,  bairechaus,  kant:  351.  —  tous,  li  preste  barechaus,  tuit 
(Lorate  372  tut),  kant;  371  --  tous,  Burterans,  li  preste,  coumune, 
bairechas,  kant;  352  tous,  li  preste,  kant;  dgl.  354,  ausserdem  bai- 
rechaus; 373  —  tous,  li  chainone  ;  kant;  381  Burterans,  li  preste, 
coumune,  dagegen  hier  ausnahmsweise  parrochas,  touz  und  tot;  aber 
beide  adjektivisch,  indessen  wieder  kant. 

In  347  (ebenfalls  je  eine  Ausfertigung  von  Lorate  und  Jaikemins 
pp.)  liegen  die  Verhältnisse  ähnlich,  wie  bei  372:  tous  (toz),  li  preste 
prestes)  2mal,  maistre  (maistres)  PI.,  aber  beide  commune,  bairechaus 
(perrochalz),  Burterans  (Bertrans),  tous  (toz),  ke  (qui)  3mal,  kant 
(quant). 

Dass  ferner  N.  ait  l'escrit  einen  gemeinsamen  Ursprung  verrät, 
erweist  sich  aus  der  Vergleichung  von  N.  &  E.  382  und  383.  Letz- 
tere ist  doppelter  Ausfertigung,  wovon  die  zweite  gezeichnet  ist  Wiels 
ait  l'escrit,  während  die  andere  den  Vermerk  zeigt:  Philippins  Faixin 
l'escrit.  382  ist  ebenfalls  gezeichnet  W.  ait  l'escrit.  Beide,  383*>  und 
382  schreiben  nun:  —  tous,  (Ph.  F.  touz),  mostier  (mousteir),  Renais 
bezw.  Renalt  (Renaulz),  akasteit  bezw.  akast  (aquaisteit),  jor  (jours), 
Garsiriat  (Guerciriat),  tonelier  (tonnelier),  Rinport  (Rinpourt),  ke  (qui), 
Godefrins  (Goudefrins),  por  lor  (pour,  lours). 


auch  nach  der  prise  de  ban  die  Cessionsakten  noch  im  Schreine  bleiben  und 
sogar  noch  als  Beweismittel  herangezogen  werden  konnten.  Möglichenfalls 
kopiert  hier  L.  d.  N.  seinen  Vorgänger  und  ist  die  Abschrift  wesentlich  jünger, 
als  das  Original. 


Die  Stadt-Metzer  Kanzleien  B87 

Freilich  sind  382  und  383  an  ein  und  demselben  Tage  angefertigt 
und  ist  382  nichts,  als  ein  Znsatz  zu  dem  bereits  fertigen  383,  fügt 
diesem  Kaufakte  nur  die  erforderliche  Bürgschaftsleistung  bis  zu  seiner 
Erledigung  durch  die  prise  de  ban  hinzu:  —  ke  Perrins  —  doit  wai- 
rantir  —  les  X  s.  de  meceins  —  ansi  con  li  escris  de  l'akast  ke  geist 
an  l'arche  lou  deviset.  Vgl.  383:  —  ke  pp.  ont  aquaisteit  X  s.  de 
meceins.  Es  ist  zu  beachten,  dass  wir  es  hier  mit  wenigstens  3  Kanzlei- 
produkten zu  thun  haben,  welche  dieselben  Parteien  betreffen  und  an 
demselben  Tage  entstanden  sind.  2  derselben  sind  von  derselben 
Person  angefertigt.  In  382  wird  auf  nur  einen  Schrein  Bezug  ge- 
nommen, en  l'arche,  und  383 ^  ist  gezeichnet:  Wiels  ait  l'escrit;  also 
ist  wohl  Wiels'  Schrein  gemeint.  382  ist  ebenso  gezeichnet.  Dieses 
letztere  ist  aber  ein  reines  Gelegenheitsprodukt,  welches  entstand,  als 
man  es  nötig  fand,  die  in  383  genannten  Bürgschaften  zu  verstärken. 
Nun  ist  es  sehr  unwahrscheinlich,  dass  man  für  diese  Klausel  erst 
nach  einem  Clerc  ausserhalb  der  Wiels'schen  Kanzlei  gesucht  habe. 
Auch  ist  nicht  anzunehmen,  dass  dieser  Klausel,  die  von  vorübergehen- 
der Bedeutung  war  (an  et  jor  et  tant  ke  lor  IUI  bans  soient  corrus), 
ähnlich  einer  Besitzurkunde,  die  Ehre  einer  nachträglichen  Abschrift 
zuteil  geworden  sein  kann.  Also  ist  sie  am  Tage  des  Datums  beider 
Urkunden  entstanden,  und  zwar  in  der  Kanzlei,  wo  der  betreffende 
Schrein  zu  suchen  war,  also  bei  \Yiels.  Dort  musste  die  Urschrift  der 
Klausel  sein,  worauf  Wiels  ait  Fescrit  Bezug  nimmt. 

Die  Schreibungen  akasteit,  statt  des  Wielsschen  aquasteit  (s.  u.), 
sowie  warantoit  für  warantivet  (s.  N.  &  E.  303)  deuten  indessen  auf 
eine  andere  Person  als  Wiels.  Demnach  haben  wir  hier  zwei  zu- 
sammenhängende Urkunden  der  genannten  Kanzlei,  mit  demselben 
Datum  versehen  und  von  derselben  Person,  jedoch  nicht  von  Wiels 
selbst  geschrieben.  Der  Schreiber  wird  also  w^ohl  ein  Clerc  Wiels' 
gewesen  sein.  Betreffs  der  doppelten  Anfertigung  von  383  ^)  ist  S.  14 
eine  Erklärung  versucht  worden. 

Wiels  l'escrit  sind  5  Urkunden  der  N.  &  E.  gezeichnet:  226,  283, 
302,  303,  350.  Die  erste  ist  1282  und  die  letzte  1297  geschrieben. 
Die  Schlussformel  lautet,  wie  bei  allen  bisher  besprochenen,  kaut  il 
et  ä  milliaire.  226  beg.  conue  chose  soit  ä  tos,  283  —  ä  tous,  302  a 
toz,  350  a  tous,  303  a  toz.  302  und  303  sind  an  demselben  Tage  über 
denselben  Gegenstand  geschrieben.    302  hat  den  Nominativ  li  cerchieres, 


1)  Einer  von  Ph.F.,  die  wir  besitzen,  und  einer  andern  von  Wiels,  auf  die 
wir  ßchliessen. 

25* 


88  Max  Keuflfer 

303  den    Obliquus    lou    serchour.     Sie    stimmen   i.   g.    in    der    Recht- 
schreibung liberein: 

302  303 

li  sires  Jaikes  li   cerchieres.   li  ä  signor  Jaike  lou  serchour,  a 

sires  Symons  d'Arnaville,  signor  Symon  d'Arnaville, 

ä  Thiebat  lou  drapier;  lou  janre  Thiebas    li    drapiers    li   janres 

Formeron  Roze  Formeron  Roze 

la  maison  Jennat  Otignon,   lou  dgl. 

mostier  S.  Martin  an  curtis  dgl. 

Dagegen : 

302  mazowier  u.  rowelle 

303  mazuwier         ruelle 

226  (1282) :  ensi  com  li  escris  ke  gist  en  l'airche  k  S.Victor  lo  deviset. 

303  (1290):  ensi  com  li  escris  de  l'aquast  ke  geist  en  l'arche  lou 
deviset. 

per  mei  steht  226,  283  u.  350. 

Die  Unterschiede  von  226  und  303,  namentlich  gist  — geist,  lo — 
lou,  airche  —  arche  erklären  sich  hinlänglich  durch  die  Länge  der  Zeit, 
welche  zwischen  den  beiden  Urkunden  liegt.  Immerhin  zeigt  die  Zu- 
sammenstellung von  302  und  303,  dass  Wiels  in  der  Rechtschreibung 
weniger  folgerichtig  gewesen  ist,  als  andre  Amaus.  So  liegen  z.  B. 
zwei  Jchans  li  merciers  l'escrit  gezeichnete  Geschrichte  zeitlich  noch 
viel  weiter  auseinander,  als  jene  beiden;  1258  — 1284;  dennoch  haben 
beide,  obschon  die  erste  von  ihnen  nur  abschriftlich^)  überliefert  ist, 
die  gleiche  Schlussformel  kant  li  miliaires  corroit  u.  s.  w.  Merciers 
war  Aman  von  S.  Jaques^). 

Jene  Schlussformel  findet  sich  auch  bei  Jakiers  de  Nouviaut  252 
(1285)  und  Jaiques  de  Noubrant  166  (1275),  sowie  bei  Collignon  Hem- 
mignon.  Von  letzterem  haben  N.  «&  E.  2  Akten,  167  u.  168.  Beide  sind 
von  demselben  Datum ,  II  jors  davant  la  feste  saint  Vincent  an  jan- 
vier  —  1275.  Sie  beziehen  sich  auf  denselben  Gegenstand  und  stimmen 
in  der  Rechtschreibung  liberein. 

Von  den  gar  nicht  gezeichneten  Urkunden,  in  N.  &  E.,  im  ganzen 
15,  erscheinen  zunächst  5  mit  einander  verwandt:  185,  199,  203  und 
212  sowie  330.  Sie  haben  sämtlich  die  Schlussformel:  kan  li  miliaires 
corroit.  185,  nebenbei  ein  weiteres  Beispiel  auffallender  Kürze 
(4^/2  Zeilen),  bietet  ausserdem  wenig  Vergleichungspunkte.  Dagegen 
vergleiche  man: 


1)  Freisd.  Cart.  S.  59. 

2)  Vgl.  N.  36G  der  N.  &  E. 


Die  Stadt-Metzer  Kanzleien  389 

199  et  por  ceiste  date  l'an  ait  il  mis  au  wage  kan  qu'il  ait  an 
tous  US  et  an  tous  prous  ou  qu'il  soit. 

330  et  por  ceiste  date  l'an  ait  il  mis  an  wage  kan  qu'il  ait,  an 
tous  US  ou  k'il  soit. 

212  et  por  ceiste  date  l'an  ait  il  mis  an  wage  tot  son  airitage  ou 
k'il  soit. 

Alle  3  beginnen:  Conue  chose  soit  a  tous. 

212  I 

199/  ä  paieir  ä  Paike(s)  ki  or  vient. 

330 ) 

212  eist  escris  fut  fais  lou  mairdy  apres  feste  pp. 

199  eist  escris  fut  fais  lou  juedy  davant  feste  — 

330  dgl.  lundy  — 

Vgl.  ausserdem:  199  und  185  davant,  199  und  212  paieivet,  199 
und  212  signor  (199),  Chandelor,  lor  (212),  185  signor,  ib.  mey  und 
199  Remey.    Namentlich  aber: 

203  Weiberate,  Jeinnin,  reisaige  und  212  Geirairs,  Jeinnin  sowie 
199  deivis. 

Auch  204  der  N.  &  E.  ist  nicht  gezeichnet.  Diese  Nummer  ist 
jedoch  von  d.  W.  in  seiner  Einleitung  übersehen  worden.  Das  Doku- 
ment trägt  dasselbe  Datum,  wie  203.  Anfangs-  und  Schlussformel 
sind  dieselben,  wie  oben.  Ferner  zu  merken :  Jeinnin,  reisaige,  maxon, 
wie  203,  ai  reis  dgl.,  Cherrey,  Remey,  les  signors,  ä  paieir,  dagegen 
raoitieit  (203  moitiet),  ä  Noieil,  wie  203,  et  l'atre  ä  la  feste  S.  Jehan 
Baitistre  (dasselbe  im  Datum  von  199),  Weiberate  la  Vadoise,  li  abbase 
convant,  aquasteit;  vgl.  203  de  cest  aquast  li  ont  madame  Ainels,  li 
abbase  et  li  convans  ke  sont  davant  dit  fait  boin  paiemant  ä  son  greit ; 
204  de  ceist  aquast,  sonst  dasselbe.  Die  Bürgschaftsformel  ist  die- 
selbe in  beiden.  Das  Zeitwort  ist  geschrieben:  wairantir,  beiderseits 
jor;  dagegen  203  soient,  204  soien. 

185  ist  geschrieben  i.  J.  1277;  199,  203  und  204—1279,  212—1280, 
330—1294.  Sämtliche  6  Urkunden  sind  zweifellos  von  derselben  Person 
geschrieben,  deren  wichtigstes  Kennzeichen  das  vortonige  (oder  ge- 
deckte) ei  ist.  Dieselbe  war  sicher  längere  Zeit  mit  kanzlistischen 
bezw.  notariellen  Geschäften  betraut.  Der  Umstand,  dass  sich  ver- 
hältnismässig so  viele  Urkunden  desselben  Schreibers  erhalten  haben, 
lässt  darauf  schliessen,  dass  dieselben  vereint  aufbewahrt  gewesen 
sind.  Sie  entstammen  somit  wahrscheinlich  einem  Amansscbreine,  da 
sich  nur  in  einem  solchen  eine  derartige  Mischung  von  verschiedene 
Personen  und  Gegenstände  betreffenden  Aktenstücken  bilden  konnte. 
Wir  haben  es  also  wohl  mit  Geschrichten  zu  thun.    Über  den  Schrein, 


390  Max  Keuffer 

aus  welchem  sie  stammen,  werden  wir  Übrigens  weiter  unten  (S.  392) 
Auskunft  geben.  Auch  wird  die  in  Rede  stehende  Gruppe  noch  eine  Be- 
reicherung erfahren. 

Die  Urkunden  363,  364  und  365  der  N.  &  E.  sind  gleichfalls  mit 
keiner  Unterschrift  versehen.  Sie  hängen  inhaltlich  zusammen  und 
sind  datiert  vom  15.,  16.  und  18.  Juli  1298.  Auch  sie  sind  von  einer 
und  derselben  Person  geschrieben.  Sie  sind  für  Amansurkunden  von 
ungewöhnlicher  Länge.  364  hat  Geltung  nur  für  die  Lebenszeit  der 
dame  contasse,  feme  Lukin  Chaimeure  ki  fut,  welche  den  Cordelieres 
von  Metz  ihr  Vermögen  (in  N.  363)  gegen  eine  Leibrente  „verkauft". 
Diese  3  Urkunden  entstammen  sieber  einem  gemeinschaftlichen  Auf- 
bewahrungsorte. Aus  dem  Privathause  der  dame  contasse  können  sie 
zusammen  bis  heute  nicht  herübergerettet  sein.  Falls  die  in  364  ent- 
haltene Bestimmung  des  aimanrexemant^)  nach  dem  Tode  der  contasse 
ausgeführt  wurde,  sind  die  genannten  Akten  auch  auf  keinen  Schrein 
zurückzuführen.  Die  fragliche  Stelle  lautet:  Et  quant  Dens  averait 
fait  son  comandemant  (si  con  de  mort)  de  lai  dite  dame  contasse,  eist 
escris  serait  nuns  et  quites  et  l'osteroit  li  amans  fuers  de  Tarche. 
Wofern  indessen  das  aimanrexemant  einer  gegenstandslos  gewordenen 
Urkunde  stets  gehandhabt  worden  wäre,  so  würden  Amansakten  über- 
haupt kaum  auf  uns  gekommen  sein.  Man  denke  beispielsweise  nur 
an  die  Beschränkung  auf  an  et  jor  et  tant  que  li  IUI  bans  soient 
corrus. 

Die  meisten  Geschrichte  mögen  ungestört  in  den  Gewölben  ge- 
lagert haben,  bis  1673,  wo  sich  8  mit  dem  Notariate  betraute  Amans 
abzweigten,  welche  ihren  Anteil  am  Eigentum  der  Körperschaft,  also 
auch  den  Inhalt  ihrer  Schreine  mitnahmen.  1728  wurde  den  Notaires 
der  ganze  Archivbestand  der  Amans  ausgeliefert  2).  Diese  Bestände 
haben  bis  zur  Revolution  ausgehalten,  wo  sie,  soweit  sie  nur  geschicht- 
liches Interesse  darboten,  zerstreut  worden  sein  werden.  —  Tancris 
oder  tancris  renoveleis  können  die  3  Urkunden,  von  denen  oben  die 
Rede  ist,  füglich  auch  nicht  sein,  da  solche  auf  die  Schreinsurkunde 
oder  sonst  auf  einen  Brief  Bezug  zu  nehmen  pflegen.  Nach  dem  bis- 
herigen darf  man  wohl  die  Vermutung  wagen,  dass  die  nicht  gezeich- 
neten 'actes  d'amans'  überhaupt  Originalien  sind. 

Von  den  N.  N.  72  (1260)  und  149  (1272)  der  N.  &  E.  ist  72  gar 
nicht  gezeichnet,  während  149  den  Vermerk  trägt:    en  l'arche  S.  Gir- 


1)  Entfernung  des  Geschrichtes  aus  dem  Schreine  mit  der  Wirkung,  dass 
seine  Gültigkeit  aufhört. 

2)  H.  d.  M.  UI.  p.  409,  410. 


Die  Statlt-Metzer  Kanzleien  391 

gone.  Obschon  sie  12  Jahre  auseinander  liegen,  sind  beide  wahr- 
scheinlich von  derselben  Person  geschrieben,  entstammen  also  wohl 
einem  Amte,  wo  diese  so  lange  thätig  war.  Zum  Beweise  ihrer  ge- 
meinsamen Herkunft  diene  folgendes:  Beide  beginnen  Conue  chose  soit 
ai  (ä)  toz  und  schliessen  Cist  escris  —  cant  li  miliaires  (miliares)  cor- 
roitpp.;  beide  haben  eit  (habet),  72  Malaincort,  149  de  laCort.  Einzelne 
Verschiedenheiten,  wie  atre  — autre,  paieir  —  paier,  miliaires  —  miliares 
lassen  sich  durch  die  Länge  der  zwischen  beiden  liegenden  Zeit  leicht 
erklären.  N.  149  ist  ein  tancrit^),  wie  man  schon  aus  dem  Vermerk 
en  l'arche  S.  Girgone  folgern  kann.  Das  wird  aber  vollends  zur  Ge- 
wissheit vermöge  einer  nachträglichen  Notiz  am  Ende,  welche,  wie 
d.W.  ausdrücklich  bemerkt,  von  andrer  Hand  ist:  Li  XV  s.  (von  denen 
in  der  Urk.  die  Rede)  sont  quite;  il  vinrent  an  ma  part.  Hieraus  geht 
zweifelsohne  hervor,  dass  der  betreffende  Akt  in  Händen  derjenigen 
der  Parteien  war,  welche  die  in  den  Urkunden  auf  grund  der  Kauf- 
handlung zu  stellenden  Forderungen  an  die  andere  Partei,  d.  h.  den 
Käufer,  hatte.  Letzterer  war  naturgemäss  erst  recht  im  Besitze  eines 
ganz  gleichen  Aktes.  Durch  diesen  Umstand  wird  unsre  S.  397  auf- 
gestellte Behauptung,  dass  die  Bezugnahme  auf  einen  Pfarrschrein  mit 
en  l'arche,  l'arche,  l'escrit  ä  S.  X.  u.  dgl.  auf  die  im  Schreinsamte  für 
die  Parteien  angefertigten  Briefe  zu  deuten  ist,  bestätigt.  Der  vor- 
liegende Fall  dient  ausserdem  zur  Beleuchtung  unsrer  Ansicht,  dass 
die  Urkunden  ohne  jeglichen  Vermerk  Geschrichte  von  Amans  sind, 
welche  der  Anonymität  huldigten  und  demzufolge  die  augeschreinten 
Originalien  mit  gar  keinem  Nachweise  und  die  Briefe  lediglich  mit 
demjenigen  des  betreffenden  Pfarrschreins  versahen.  Demnach  würde 
72  ein  Geschricht  und  149  ein  Brief  und  würden  beide  von  der  Hand 
eines  und  desselben  Amans  sein.  Zur  Stütze  dieser  Auffassung  möge 
die  Beobachtung  Erwähnung  finden^  dass  die  Geschrichte  von  S.Julien — 
Lorate,  S.  Vy  —  Colin  Baron,  Jennin  de  Gorze,  Jaikemin  Boilawe, 
S.  Jaques  —  Jehans  li  Merciers  und  S.  Victor  —  "Wiels,  S.  Jean  —  Lowis 
de  Noweroit  mit  dem  Namen  des  betreffenden  Amans  versehen  er- 
scheinen, während  von  änderen,  namentlich  S.  Marain,  S.  Ferruce, 
S.  Eukaire,  S.  Girgone,  S.  Gegout  (172  u.  231)  und  S.  Martin  fast  nur 
anonyme  Schreinsprodukte  erhalten  sind. 

Der  Datierung  en  l'an  ke  li  milliaire  corroit  begegnen  wir  nur  m 
einem  en  l'airche  S.  Martin  gezeichneten  Briefe  2)  (v.  J.  1276)  und  auf 
einem    Blatte  3)    ohne   Vermerk   vom   J.  1287.    Bei   der  Vereinzelung 


1)  d.  h.  ein  Brief,  übrigens  3.  weiter  unten. 

2)  N.  &  E.  171. 

3)  N.  &  E.  266. 


392  Max  Keuffer 

dieser  Datierungsform  erseheint  die  Vermutung  nicht  allzu  gewagt, 
dass  auch  266  aus  S.  Martin  stamme  und  ein  Geschricht  dieser  Pfarrei 
sei.  Inhaltlich  ist  266  von  Interesse,  weil  es  die  Anschreinung  einer 
bereits  geschehenen  prise  de  ban  darstellt.  Am  Schlüsse  steht  näm- 
lich, wahrscheinlich  von  der  Hand  des  Amans:  eist  bans  sont  de  Paikes. 
Sprachlich  sind  übrigens  171  und  266  zu  verschieden,  als  dass  sie  von 
demselben  Schreiber  herrühren  sollten.  171  ist  also  wohl  von  einem 
Clerc  vom  Geschricht  kopiert.  Möglichenfalls  liegt  auch  zwischen  der 
Anfertigung  von  171  und  266  ein  Wechsel  in  der  Person  des  betreffen- 
den Amans  vor.  Dabei  müsste  man  jedoch  annehmen,  dass  die  kanz- 
listischen  Gewohnheiten  an  der  Kanzlei,  nicht  an  der  Person  des 
Amans  haften,  was  wenig  wahrscheinlich  ist,  insofern  solche  kleine 
stilistische  Wendungen,  wie  en  l'an  ke,  statt  des  üblichen  kant,  in- 
betracht  kommen. 

Die  Nummern  172  (1276)  und  231  (1282)  sind  wieder  von  derselben 
Person  geschrieben.  Beide  haben:  C.  eh.  s.  ä  toz,  quent  li  miliaires 
corroit,  lai  Art.  (231  auch  sai),  ille  (=  eile),  paier,  172  Noiel  —  231  laiet, 
piese  —  piesse,  airitaige  —  contrewaige.  Beide  sind  gezeichnet :  Tancris 
(tancrit)  de  l'airche  S.  Gegout  (Gigout).  Also  scheint  während  6  Jahren 
wenigstens  zu  S.  Gangolf  die  Anonymität  vorgeherrscht  zu  haben. 
Übrigens  ein  weiterer  Beweis  für  den  schreinsamtlichen  Charakter  der 
tancris.  Aus  gleichen  Gründen  gehören  hierher  301  und  358  (1290 
und  1297)^). 

Die  Nummern  254  und  255  (1286)  der  N.  &  E.  gehören  zur  Gruppe 
der  S.  388  f.  besprochenen  6  anonymen  Geschrichte.  Beide  sind  ge- 
zeichnet: Tancris  ä  Saint  Ferruce.  Beider  Vorlagen  sind  an  demselben 
Tage  aus  gleichem  Anlasse  entstanden.  In  N.  255,  welches  eine  sehr 
lange  Urkunde  wiedergiebt,  beginnt  die  Datierung,  wie  an  genannter 
Stelle  mit  kan,  in  254  freilich  mit  kant.  Dagegen  254:  Conue  eh.  — 
tous,  jors,  por,  reisaiges,  Steivenin,  Geiradon,  Weirias,  Heilouwate, 
Jeinnat,  preimier,  beisoingnavlement,  Seimonin,  Geillat,  ceist,  paieir, 
airitage,  Baitistre,  demey,  Remey,  aquast;  255:  Conue  eh.  —  tous, 
teinir,  deivis,  por,  tot,  dators,  saimedy,  aquasteit,  kan  k'il  ait. 

Hier  erfahren  wir  also,  dass  jene  6,  nunmehr  8,  Urkunden  aus 
dem  Schreine  von  S.  Ferruce  stammen.  Aus  obiger  Zusammenstellung 
(S.  389)  ist  zu  ersehen,  dass  das  Schreinsamt  von  S.  Ferruce  von  1277 
bis  1294  die  Anonymität  in  den  Geschrichten  aufrecht  erhalten  hat. 
Hier  erhellt  dies  auch  für  die  tancris.  Auch  dieser  Fall  steuert  zu 
dem  Nachweise  bei,   dass  auch  Amans  Abschriften  angefertigt  haben. 


1)  Nicht  361,  wie  d.  W.  in  der  Einleitung  sagt. 


Die  Stadt-Metzer  Kanzleien  393 

254  und  255  sind,  ebenso  wie  363—365  für  die  Cordeliferes  ausgestellt. 
Auf  den    Schrein   von    S.  Ferruce   werden   wir    bei   Gelegenheit  des 
Freisdorfer  Cartulars  zurückkommen.     In  diesem^)   steht  unter  einem 
Transsumpt :   A.  (=  aman)    S.  Ferruce.   Vogenelz   ait  l'escrit.    Auf  je 
einem  Transsumpte  S.  61  und  63  steht  dagegen  nur:  tancris  ä  S.  Fer- 
ruce.  In  sämtlichen  3  Fällen  zeigt  sich  die  Schreibung  Theiriat.   Ver- 
mutlich   war    also    der    Aman  Vogenel    der    Schreiber   obenerwähnter 
8  Urkunden.     Die  Urkunde  Nr.  328  (1294)  der  N.  &  E.  bezieht  sich 
auf  denselben  Gegenstand,  wie  220  und  221  (1280).     220  ist,  wie  wir 
gesehen   haben,   ein   Geschricht   von  Jaikemins  Boilawe  und  221   der 
wahrscheinlich  von  seinem  Clerc  ausgefertigte  Brief  dazu  und  gezeich- 
net: J.  B.  ait  l'escrit.     Da,   wie  es  scheint,   einer  der  beiden  Amans, 
in  deren  Pfarrbezirk  das  zu  veräussernde  Objekt  lag,  den  betreffenden 
Akt  aufsetzte,   so  haben  wir  in  328  ein  Kanzleiprodukt  von  ß,  Vy  zu 
erkennen,  da  J.  Boilawe  nachweisbar  dort  amtirt  hat.    Dabei  ist  nach 
unsren  bisherigen  Ermittlungen  328,  weil  ohne  Vermerk,  als  Geschricht 
anzusehen.    Da  nun,  ähnlich  wie  in  Köln,  die  einzelnen  Schreinsämter 
ihren  Gewohnheiten  treu  zu  bleiben  pflegten,  so  ist  nicht  anzunehmen, 
dass  die  genannte  Schreinsurkunde   aus   der  Amtsstube  von  Jaikemin 
Boilawe    hervorgegangen    sei.     Nun    ist  J.  B.  für   1281  und   für  1300 
nachgewiesen  (s.  u.).    Sehr  wahrscheinlich  ist  also  1294,  der  betreff"en- 
den  Urkunde  Entstehungsjahr,  die  fragliche  Amandellerie  ebenfalls  im 
Besitze    J.   B.'s.     Deshalb    bleibt   nur    übrig    anzunehmen,    dass    der 
2.  Aman  von  S.  Vy,  der  gewohnheitsmässig  ungenannt  geblieben  wäre, 
jene  Urkunde  angefertigt  habe.     Die  Schreibung  ist  denn  auch  in  220 
und  328  völlig  verschieden.    Auch  von  demjenigen  von  221  unterscheidet 
sich  der  Gebrauch  von  328. 

220  C.  eh.  s.  ä  tous,  221  —  tous,  328  toz, 

220  Anel  li  fiUe  signoir  Jaike  Boilaiwe 

221  —  or  —  awe 
328                     lou  —  or                —  awe 

220  les  menandie  ke  geixent 

221  —  sent 
328              —  ies        —  xent 

220  dewant  l'osteit  Jenait  Chaiwreseus  ke  furent  Lowiait 

221  devant  l'osteit  Jenat  Chavreson        —      —     Lowiat 
328      —         —  1  Jennat  Cheiverson    —      —     Lowiat. 

Dass  unsere  Aufstellung  betreffs   der   anonymen  Urkunden   richtig 
ist,  wird  vollends  klar   aus  einer  Vergleichung  von  Nummer  133  und 

1)  p.  62. 


394  ^^*^  Keuflfer 

134  der  N.  &  E.  Beide  rühren  von  demselben  Schreiber  her,  beziehen 
sich  auf  dieselbe  Sache  und  sind  an  demselben  Tage  geschrieben. 
Besonders  hervorgehoben  sei,  zur  Kennzeichnung  des  Schreibers,  nur 
das  eigentümliche  ie  für  ei  in  tiel  f  133)  und  in  crantier,  sowie  deman- 
dier  (134).  133  hat  gar  keinen  Provenienzvermerk  aufzuweisen,  während 
134  gezeichnet  ist:  Les  acris  ä  S.  Mamin.  Nach  unserer  Auffassung 
ist  133  ein  Geschrichte  und  134  ein  Brief.  Es  nimmt  denn  auch  wirk- 
lich 134  Bezug  auf  den  laut  133  vollzogenen  Verkauf  mit  den  Worten: 
ke  li  aquast  —  dont  li  escris  est  en  l'arche.  Damit  kann  kein  andrer 
Akt  gemeint  sein,  als  133  oder  sein  Ebenbild.  Wäre  aber  133  eine 
Kopie,  wie  134,  also  ein  Kanzleiprodukt  der  gleichen  Gattung,  wie 
dieses,  so  würde  es  auch  mit  diesem  in  den  Einzelheiten  der  Form 
tibereinstimmen  und  insbesondere  mit  demselben  Vermerke  versehen 
sein.  Da  dieser  jedoch  fehlt,  so  erübrigt  nur,  den  Akt  Nr.  133  für 
ein  Geschrichte  zu  erklären. 

Nachdem  wir  den  Unterschied  von  Geschricht  und  Brief  und  die 
gewöhnlichen  Kennzeichen  beider  Gattungen  klargelegt  haben,  dürfen 
wir  es  versuchen,  mit  Aussicht  auf  Erfolg,  die  Bedeutung  des  Wortes 
tancris  festzustellen.  Dieser  Ausdruck  kommt  vor  als  Substantiv  neben 
escrit  und  lettres.  Da  letztere  nur  mit  Bezug  auf  das  Geschricht  ge- 
braucht werden,  so  bleibt  für  jenen  das  Gebiet  der  Abschriften  übrig. 
Solche  konnten  zweierlei  Art  sein:  Briefe,  welche  gleichzeitig  mit  dem 
Geschricht  entstanden  und  von  H.  d.  M.  expeditions  genannt  wurden, 
und  später  für  einen  unvorhergesehenen  Fall  gemachte  Abschriften. 
Mit  ersterer  Gattung  haben  wir  es  wohl  sicher  Seite  12,  mit  letzterer 
sehr  wahrscheinlich  Seite  17  zu  thun.  Das  Hauptwort  tancrit  bedeutet 
danach  jede  Art  von  Brief,  welche  auf  Grund  eines  Geschrichtes  vom 
Aman  oder  von  seinem  Beauftragten  in  der  Amandellerie  angefertigt 
wurde.  Die  gewöhnliche  Recognition  einer  "^expedition  war  aber:  N. 
ait  l'escrit,  oder:  li  escrit  ä  S.  X.  u.  dgl.;  für  die  gelegentlich  ent- 
standenen Abschriften  bleibt  also  die  Bezeichnung  tancris  ä  S.  X. 
oder  —  en  l'arche  N.  N.  Es  empfiehlt  sich,  den  Gebrauch  des  Haupt- 
wortes t.  im  folgenden  auf  diesen  Fall  zu  beschränken  und  die  ex- 
pedition  ,; Brief"  zu  nennen. 

V. 

Die  Stetigkeit  der  Kanzleisprache  der  Amans, 
insofern   sie  durch  die  verschiedenen  bisher    behandelten  Arten   von 
Einzelurkunden  dargestellt  ist,   weist  de  Wailly  an  Stichproben  nach, 
welche   folgende  Punkte   betreffen:    per,  habet,   ad  illum,  weiblicher 
Artikel,  illorum,  -orem. 


Die  Stadt-Metzer  Kanzleien  395 

par  kommt  bei  den  A.  überhaupt  nicht  vor;  per  ist  in  14  Akten 
ausgeschrieben;  sonst  ist  es  abgekürzt.  Mit  Recht  löst  darum  d.  W. 
sämtliche  p  in  den  A.  mit  per  auf. 

Von  den  Metzer  Bischofsurkunden  der  N.  &  E.  hat  nur  eine  per 
(370);  par  dagegen  findet  sich  in  7  solcher  Akten. 

Die  vermischten  Urkunden  des  Moseldepartements  zeigen  per  in  11, 
par  in  6  Akten. 

Die  herzoglich -lothringische  Kanzlei  kennt  nur  par. 

Ausserhalb  des  alten  Moseldepartements  haben  per:  Meurthe  nur 
in  einer  Urkunde  (Nr.  349),  Vogesen  in  2  (Nr.  352  und  356);  sodann 
kommt  es  in  4  Akten  unsicherer  Herkunft  vor. 

per  neben  par  in  4:  Bischof  von  Verduu  (Nr.  250),  Vogesen  253, 
Bischof  von  Toul  297,  Bischof  Burkhard  von  Metz  311  (1291). 

Die  A.  kenneu  für  habet  fast  nur  die  Darstellungen  mit  palatal 
gefärbtem  Vokal,  ai,  ait,  eit,  et.  Die  beiden  anderen  Formen  a  und 
at  sind  nur  je  einmal  vertreten;  doch  jedesmal  neben  je  2 mal  ait. 
47  A.  haben  nur  ait;  ait  und  ai  hat  1  Nummer,  ait  und  eit  2,  eit  und 
et  1,  et  2  Nummern  der  N.  &  E.,  welche  d.  W.  Amansurkunden  nennt. 
Also  kommen  auf  die  e- Gruppe  52  Araansakten. 

Dagegen  haben  bei  der  a- Gruppe:  Maas  7  Akten,  Vogesen  4, 
Meurthe  13,  Mosel  6.  Bei  der  e- Gruppe  finden  sich:  Maas  5,  Vogesen  2, 
Meurthe  22,  Mosel  18. 

Dementsprechend  gehören  sämtliche  Endungen  der  3.  des  Futurums 
bei  den  A.  der  palatalen  Gruppe  an  und  zwar  haben  -ait  3  Akten, 
-eit  5,  -et  1,  -it  2. 

Dagegen  stellt  sich  sonst  das  Verhältnis  folgendermassen : 
a- Gruppe,  Maas       14,  e- Gruppe  3  Akten 

Meurthe     7,  7       „ 

Vogesen     1,  2      „ 

Mosel        5,  4      „ 

Wie  man  sieht,  war  a  im  13.  Jahrh.  von  der  Isle  de  France  her, 
sogar  in  die  Metzer  Gegend  eingedrungen,  fand  aber  bei  den  A.  keine 
Aufnahme. 

Für  den  Dativ  des  Artikels  steht  a  in  45  A.,  au  nur  in  1. 
Maas     hat   a   in  2,   sonst  au 
Meurthe   „     „     „  18,    au  in  17 
Vogesen  „     „     „    2,     „     „     3 
Mosel       „     „     „  13,     „     „     8 

Der  weibliche  Artikel  ist  bei  den  A,  ausnahmslos  im  Nominativ 
11,  im  Obliquus  la  bezw.  lai.  Nur  in  26  A.  kommt  indessen  der  Nom. 
vor.    Im  Nom.  haben  sonst  li  und  la: 


ii96  Max  Keuffer 

Maas,     la  in  8,    li   in    7  Akten, 
Meurthe,  „    „    6,     „    „  12       „ 
Mosel,      „    ,,    3,     „    „     8       „ 

li  neben  la  haben  2  Akten  Maas. 

Für  illorum  hat  leur  kein  A.  Ebensowenig  hat  einer  für  seniorem 
seigneur:  überhaupt  keiner  für  -orem  eur.  Die  A.  kennen  nur  -or  und 
-our.  Sie  bevorzugen  jedoch  -or.  Die  übrigen  Lothringer  Clercs 
schreiben  -or  und  -our,  bisweilen  jedoch  auch  eur. 

Unter  63  A.  kommt  in  37  das  conjunkte  Pronomen  lor  (lour)  vor. 
Davon  haben  29  lor,  4  lor  und  lour  gemischt,  der  Rest  (11)  lour. 
Von  12  Akten  Moseldep.  hat  nur  eine  leur,  aber  auch  diese  leur  mit 
lour  abwechselnd,  9  haben  lor,  2  lor  und  lour.  Von  5  Bischofsurkunden 
hat  dagegen  nur  eine  lor,  2  lour,  eine  aber  hat  leur  und  lour.  Von 
6  Urk.  Meurthe  liaben  4  lor,  2  lour,  keine  leur.  Von  14  Urk.  der 
Herzöge  hat  die  Hälfte  lor,  4  haben  lour,  1  lor  und  lour  und  2  leur 
allein.  Von  3  Bischof  v.  Toni  2  lor,  1  lor  und  lour.  Von  15  Maas 
14  lor,  1  lor  und  lour.  Von  5  Graf  Bar  3  lor,  1  lour,  1  leur.  Von 
3  Bischof  V.  Verdun  2  lour,  1  lor  und  lour.  Von  2  GrafBurgund  haben 
beide  leur.  Von  1  Haute  Marne  leur.  Von  2  Adennes  leur.  Von 
1  Grandprö  lor.  Von  1  Aisne  leur.  Von  2  Nord  leur.  Von  1  Flandres 
leur  u.  s.  w. 

Also  je  weiter  nach  Westen,  Südwesten  und  Nordwesten,  um  so 
mehr  leur  im  Vordringen  oder  im  Besitz:  dgl.  je  höher  die  politische 
Stellung  der  Aussteller  der  betreffenden  Urkunden. 

Ahnlich  liegt  die  Sache  bei  seniorem. 

An  Amansakten  haben  signor  —  21,  -our  3,  -or  und  our  2,  eur  keiner! 

Von  den  andren  lothringischen  Urkunden  lässt  sich  sagen,  dass 
sie  ebenfalls  -or,  -our  bevorzugen;  doch  ist  die  Anwendung  des  -our 
dort  meist  häufiger.  Eine  Metzer  Bischofsurkunde  (von  21)  hat  -or 
und  -eur. 

Für  -orem  überwiegt  in  den  A.  überhaupt  -or,  während  sonst  -our 
in  den 'mots  divers' d.  W.'s,  die  dem  lothringischen  Gebiete  entnommen 
sind,  weitaus  den  Vorzug  hat.  5  von  14  herzoglichen  Urk.  haben  -eur. 
Die  pikardisch- flandrischen  u.  dgl.  haben  natürlich  -eur. 

Noch  auffallender  ist  die  Folgerichtigkeit  der  A.  im  Gebrauche 
von  a  =  ad  illum.  Dies  herrscht  in  44  Akten  vor.  Nur  eines  zeigt 
a  und  au,  während  von  17  Moselakten  einer  a  und  au  mischt,  4  au 
allein  haben.  Von  6  Bischofsurk.  haben  sogar  4  au  und  mischt  eine 
a  und  au.  Meurthe  zeigt  für  a  11,  für  au  9  Akten.  Für  a  hat  Bis- 
tum Toul  3,  für  a  und  au  1,  für  au  1  aufzuweisen.  In  Maas,  Bistum 
Verdun  u.  s.  w.  wiegt  au  vor. 


Die  Stadt-Metzer  Kanzleien  ;>97 

Am  merkwürdigsten  ist  die  Konsequenz  der  A  im  Gebrauche  des 
weiblichen  Artikels  li,  da  sonst  mit  diesem  la  meist  wechselt. 

Für  die  geringe  Widerstandsfähigkeit  der  westlichen  Grenzgebiete 
sowie  der  Kanzleien  höherer  Ordnung  gegen  die  Sprachmischung  bietet 
sich  ein  Vergleich  aus    der  Geographie    zu  naturgemäss  an,   als  dass 
wir  ihn   tibergehen   möchten:    Die  klimatischen  Zonen   kann   man  so- 
wohl   in    horizontaler  Bewegung    nach   dem   Äquator  oder   nach   den 
Polen  zu  durchmachen,  als  auch  in   vertikaler  Kichtung  durchqueren, 
indem  man  ein  Hochgebirge  der  Tropen  besteigt.    Von  den  sehr  kon- 
servativen Clercs  der  Metzer  Gegend  waren  in  den  bezeichneten  Punkten 
die  Amans  die  konservativsten.     Gewiss  wurden    sie  in  dem  Procent- 
satze  des   Patois   bei   der  Zusammensetzung  ihrer   Kanzleisprache  in 
Metz  gelegentlich    weit  übertroffen.      Die   A.  waren   aber  in  der  An- 
wendung der  bei  ihnen  einmal  eingebürgerten  Schriftsprache  am  folge- 
richtigsten.    Ihre  Kanzleiprodukte  geben    deshalb   in  mehr   als  einer 
Hinsicht  für  die  Dialektforschung  einen  festen  Halt.    Dabei   sind  die 
Briefe  und  tancris  ebensogut  zu  verwerten,  wie  die  Geschrichte,  auch 
wenn  sie  von  einem  gemieteten  Clerc  geschrieben  sind.    Beweist  doch 
d.  W.'s  Statistik,  welche  er  vornimmt,  wenn  schon  ohne  über  die  Natur 
eines  Teiles  des  Stoffes  klar  zu  sein,   dass  alle   Gattungen  von  'actes 
d'amans^  sich  in  den  von  ihm  geschaffenen  Rahmen  zwanglos  einfügen 
lassen,  dass  also  auch  jene  Clercs  sich  der  Amansschrift  bedient  haben. 
Allerdings   hatten    die  A.,    wie  d.  W.   nachweist,   auch  ihre  In- 
konsequenzen,  welche   sich  meist  auf  ihre   gelehrte  Bildung  zurück- 
führen lassen.    Dem  Artikeldativ  a  entsprechend  erwartet  man  überall 
für  a -f- 1 -f- Konsonant  a.    In  Wirklichkeit  ist  das  Verhältnis  jedoch 
folgendes:    Abert  haben  3  Akten,  Aubert  1:    atre  10,  autre  10;    bai- 
rechas  3,  bairechaus  4;  Thieba,  Thiebas(t)  10,  Thiebaus(t)  26,    Für  u 
steht  das    etymologische   1  in  Audrevalz,   etals,  jornals,    perrochalz, 
Reinais,  Renalt,  Valz,  Wainvalz;  seltener  steht  u  -|-1:  Renaulz  (N.383). 
Bisweilen  wird  1   an  völlig  unrechtem  Orte    eingeschoben,    z.  B. 
proulz  (166),  sonst  prous. 

Für  -ittum  kommt  teils  -at,  teils  -ait  vor  in:  Jennat  (18  A.), 
Jeinait  1,  Lowiat  6,  Lowiait  1.  Jakes  und  Jaikes  oder  Jaiques  ist 
hiermit  zu  vergleichen.  Jenes  hat  1  A.,  dieses  haben  8;  dagegen 
haben  8  Batiste  und  nur  5  Baitistre. 

Die  A.  schreiben  avoir,  avons,  avoit,  avoient  u.  s.  w.,  aber  nur 
einmal  aivoir.  Konsequenter  wieder:  Jakemin  —  2,  Jaikemin  21, 
mairdy  6,  mardi  keiner. 

Der  weibliche  Artikel  im  Obliquus  wird  la  geschrieben  in  51  A., 
lai  in  26,  lai  und  la  in  13;  sai  steht  in  5  A.,  sa  in  15. 


398  Max  Keuffer 

Für  ad  haben  a  48  A.,  10  a  und  Zj  7   ai  und  a,  2  ai,   1  z. 

Die  A.  erscheinen  aber  hierbei  immer  noch  zäher,  als  die  anderen 
Lothringer;  lai  haben  A.  26  (s.  oben). 

Mosel  und  Meurthe  zusammen  8.  Die  Amans  haben  sai  in  5  Ak- 
ten (s.o.);  dieses  kommt  sonst  nur  mehr  einmal  vor;  nämlich  in  einer 
Urkunde  des  Officials  von  Toul.  Die  A.  schreiben  jai  und  lai  für  jam 
und  illac. 

Überhaupt  spielt  ai  =  vortonigem  oder  gedecktem  a  (oder  ge- 
decktem e)  in  Metz  eine  wichtige  Rolle,  während  es  in  den  übrigen 
Lothringer  Urkunden  nur  vereinzelt  vorkommt.  Ausser  Metz  scheinen 
freilich  Meurthe  und  das  platte  Land  um  Metz,  besonders  gegen  Ende 
des  13.  Jahrb.,  jenes  ai  bereits  gekannt  zu  haben:  ai,  ait,  eit,  et  = 
habet  weisen  auf  in  Meurthe  21  und  in  Mosel  10. 

De  Wailly  ist  nicht  abgeneigt,  die  lai  =  la  u.dgl ,  welche  sich 
vereinzelt  vorfinden,  auf  Metzer  Einwanderung  zurückzuführen.  Ver- 
einzelt kommt  solches  ai  sogar  schon  im  12.  Jahrhundert  in  den  Vo- 
gesen  vor:  pais  =  passus,  sai  =  sa,  ai  =  ad,  lai  Adv.  ^).  In  dem 
Sprachdenkmale  des  "Wasgenwaldes,  welchem  diese  Fälle  entnommen 
sind,  tritt  die  Erscheinung  jedoch  so  schwach  auf,  dass  die  auffallende 
Stärke,  die  sie  im  13.  Jahrh.  gleich  von  Anbeginn  in  Metz  entwickelt, 
schlechterdings  nicht  auf  Einwirkung  von  Süden  her  zurückzuführen 
ist.  Die  Hauptkraft  dieser  Lautbildung  erscheint  vielmehr  in  Metz 
konzentrirt  und  mag  sich  von  diesem  Herde  aus  strahlenförmig  über 
Lothringen  verbreitet  haben.  Auf  diese  wichtige  Eigentümlichkeit 
des  Metzer  Idioms  werden  wir  noch  mehrfach  zurückzukommen 
haben. 

Vorderhand  ist  einer  anderen  lautlichen  Erscheinung  zu  gedenken, 
welche  d.  W.  ebenfalls  hervorgehoben  hat:  An  der  Darstellung  des 
J  -f-  s  durch  X  sind  die  A.  sehr  ausgiebig  beteiligt.  D.  W.  notiert 
folgende  Fälle:  p.  266  g  h  senexal  (metz.),  p.  179*  poixours,  N.  1  und 
2  xuremant,  365  xurtei,  355  xeuwant,  1  acraxant,  dgl.  2  und  3,  365 
aimanrexemant,  4  conixans,  1  auxent,  2  und  3  euxent,  3  fuxiens, 
382  und  383  uxant ,  244  laixier,  301  poixon,  366  pouxons,  3  resplen- 
dixans,  4  brixier,  280  dixor,  1  und  3  dixoient,  1  und  3  eglixe,  4  eg- 
leixe;  1,  2,  3  faixoient,  1  und  223  faixons,  351  und  352  gixent,  155, 
205  u.  a.  geixent,  1,  2,  3  u.  a.  maxon,  107,  205  u.  a.  maixon,  365 
plaixoit,  1  und  3  pluxours,  168  und  365  u.  a.  raixon,  107  saixis.  Frei- 
lich schreiben  die  A.  für  metzisches  x  manchmal  ss  oder  s. 


1)  Vgl.  Bonnardot,  Une  ancienne  Traduction  en  dialecte  lorrain.  Paris  1876. 
p.  19. 


Die  Stadt-Metzer  Kanzleien  399 

Heben  wir  aus  dem  bisherigen  das  heraus,  was  sieh  entschieden  als 
Anteil  des  Metzer  Dialekts  ergiebt,  so  haben  wir:  per  =  per,  habet  = 
ait,  la  =  lai,  sa  =  sai,  jai,  lai  Adv. ; 

ai,  Jaikes,  Jaikemins,  Baitistre; 

-orum  und  -orem  =  -or,  s  J  =  x; 
li  Subjektskasus  des  weibliehen  Artikels,  lai  Objektskasus  desselben. 
Mit  Recht  erklärt  d.  W.  pikardischen  Einfluss  für  in  Metz  ausgeschlos- 
sen. Eine  einzige  Metzer  Urkunde  hat  fem.  Objekt  le,  ist  aber  von 
einem  Flamen  geschrieben.  Eine  nur  in  Metz  zutreffende  Eigenthlim- 
lichkeit  hebt  dagegen  d.  W.  hervor,  nämlich  ille=illa.  Nur  die  A. 
tiberlieferten,  nach  ihm,  diese  Form.  Daneben  kommt  natürlich  auch 
eile  vor,  nämlich  in  7  Akten  (153,  203,  204,  205,  254,  363,  364);  ille 
haben  6  (172,  220,  301,  347,  350  und  359) ;  ille  und  eile  5  (154,  231, 
348,  371,  383).  In  keiner  lothringischen  Urk.  kommt  sonst  ille 
vor.  Eine  Metzer  Urk.  (280)  hat  cille.  In  A.  N.  172  steht  einmal  für 
ille  il.  Also  sprach  man  il.  In  derselben  Urk.  steht  nämlich  auch 
einmal  ille  für  il,  die  Gegenprobe.  Burguy  fand  ile  in  Picardie  Nach 
ihm  steht  oft  eile  für  ele  in  Lothringen.  Lüttich  (N.  12)  hat  masc. 
ilh.  4mal.     In  diesem  Gebiet  ist  überhaupt  ilh,  ilhe  heimisch. 

Bei  den  A.  ist  nach  d.  W.  ei  =  freiem  a  strenger  durchgeführt 
als  bei  den  übrigen  Lothringer  Clercs;  -atum,  -atem  sind  fast  immer 
-eit;  are=eir.  Nur  6  Beispiele  von  -er;  talem  ist  überwiegend  teil. 
Das  Bartsch'sche  Gesetz  ist  meist  beachtet;  raoitiet  in  14  A.,  moitieit 
nur  in  2.  Die  A.  schrieben:  brixier.  encommencier,  laier,  laixier,  ran- 
fourcier;  paieir  nur  in  9,  paiier  in  3,  in  20  A.  aber  paier.  Die  3 
paiier  sind  im  Einklang  mit  jenem  Gesetze,  da  das  erste  i  den  Hia- 
tus tilgt.  Fast  durchweg  laixiet,  lassiet,  wangniet;  laieit  nur  in  2  A., 
paieis  nur  einmal;  laiet  dagegen  in  4.  Je  einmal  paies  und  paiies. 
Nur  4  A.  haben  tel  und  teile;  die  anderen  teile)  2  haben  tiel  (s.  o.), 
das  wol  für  teil  steht.  Quel  nur  in  2,  queil  (z)  in  5,  keis  in  2,  keil 
in  1.    Also  für  talem  und  qualem=teil-queil  bestehen  18  A. 

Im  sonstigen  Lothringen  (ausser  Vosges,  wo  die  Beispiele  selten) 
teil  in  39,  queil  in  62  Urk.;  tel  in  26  und  quel  gar  in  102.  Ostel  hat 
nur  1  A.,  osteil  dagegen  6,  osteilt  1,  osteit  3;  ei  also  10.  Noel  hat 
1,  Noeil  1,  Noeyl  1,  Noieil  6,  Noiel  10.  Also  wirkt  in  der  Mehrzahl 
der  Fälle  hiatustilgendes  i  auch  in  dem  Sinne,  dass  es  das  nachfol- 
gende ei  in  e  verwandelt. 

Die  gelehrte  Schreibung  von  -alem  ist  -al  oder  aul,  spr.  äl: 
amperiaul,  Sensal  u.  s.  w. ;  bairechas  gehört  auch  hierhin.  Also  ist 
hier  und  in  a  =  ad  illum,  sowie  in  Abert,  Thiebas  u.  s.  w.  a  =  ä  zu 
bewerten. 


4()0  Max  Keuffer 

-ariiim  ist  viel  öfter  gleich  -ier,  als  -eir,  in  den  lothringischen 
Urkunden,  auch  bei  den  A.  Dieses  -ier  kann  aber  u.  E.  innerdialek- 
tisch nach  Analogie  der  Wörter  auf  -ieir,  das  -ier  ergiebt,  entstan- 
den sein. 

Vergleichen  wir  die  d.  W'schen  Resultate  mit  Guerre  de  Metz,  einem 
unzweifelhaft  metzischen  Erzeugnis,  so  finden  wir  habet  durchweg 
gleich  ait,  vgl.  Strophe  9,  10,  15,  16,  22,  32,  33,  50,  60,  80,  84 
u.  s.  w.    Dagegen  ist  per  in  den  meisten  Fällen  durch  par  ersetzt: 

par  in  Strophe  23,  24  (2mal),  52,  62,  66,  68,  69,  85  (2mal);  per 
in  41,  70,  81. 

Der  weibliche  Artikel  im  Nominativ  ist  la,  vgl.  Strophe  2,  6,  7. 

Die  Darstellung  von  illorum  ist  lor.  vgl.  Strophe  4,  6,  8,  20 
(3mal),  21  (2mal),  26  (3mal),  29,  30  (4mal),  39,  49,  51,  54,  55  (2mal), 
57,  58.  Auf  dieser  ganzen  Strecke  begegnet  man  lour  nur  einmal, 
nämlich  in  Strophe  30,  neben  4mal  lor. 

Die  Darstellung  von  -orem  ist  dagegen  -our  (vgl.  Bonnardot's  gram- 
matischen Anhang  S.  437),  bisweilen   eur. 

Also  haben  die  Amansurkundeu  mit  dem  Epos  des  14.  Jahrh.  ge- 
meinsam ait  =  habet  und  lor  (lour).  Dagegen  zeichnen  sie  sich  aus 
durch  grössere  Treue  gegen  den  Dialekt  in: per,  das  bei  ihnen  aus- 
nahmslos bleibt,  während  in  G.  d.  M.  dafür  meist  par  eingedrungen 
ist;  sodann  in  li,  Nominativ  fem.  —  In  -our  = -orem  ist  die  Weiter- 
bildung des  -or  der  Amansurkundeu  des  13.  Jahrh.  zu  erkennen, 
neben  welchen  auch  -our  bereits  vorkommt.  Aber  auch  hier  sind  die 
A.  dem  Dialekt  mehr  treu  geblieben,  da  bei  ihnen  ein  Beispiel  für 
-eur  nicht  zu  finden  ist.  Freilich  ist  G.  d.  M.  in  keiner  gleichzeitigen 
Hs.  überliefert,  sodass  ein  Teil  der  Sprachmischung  auf  Rechnung 
des  Kopisten  kommen  mag,  z.  B.  bei  Auflösung  von  p  in  par,  sowie 
Schreibung  von  -eur  für  -our,  da  o  und  e  sich  manchmal,  und  beson- 
ders in  der  betreffenden  Hs.  der  Metzer  Stadtbibliothek,  täuschend 
ähnlich  sahen.  Bei  der  Vorlage  mag  dies  auch  der  Fall  gewesen  und 
eine  Prädisposition  des  Kopisten  hinzugekommen  sein. 

Hätten  wir  unser  Urteil  über  die  beiden  Textgattungen:  Urkunde 
und  Epos  hier  abzuschliessen,  so  müsste  dahin  erkannt  werden,  dass 
jene  letzteres  in  Dialekttreue  weit  übertreffe.  Doch  behalten  wir  uns 
die  Ansprache  darüber,  bis  zur  Vervollständigung  unsres  Stoffes, 
noch  vor. 

VI. 

Mit  den  d,  W.'schen  Stichproben  dürfen  wir  uns  nie  ht  begnügen. 
Im  folgenden  geben  wir  deshalb    eine    Zusammenstellung  der  wich- 


Die  Stadt-Metzer  Kanzleien  401 

tigsten  lautlichen  und  graphischen  Erscheinungen,  welche  in  den  'actes 
d'amans    zutage  treten,  zunächst: 

Vortoniges  und  gedecktes  a. 

mairanse,  mairantize,  wairantir,  -ivet,  -iroit  u.  s.  w.  49,  166,  220 
(2mal),  221,  204,  203,  327,  335,  350,  348  (4nial),  371  (2mal),  382  dgl. 
38  bairechaus;,  mairis  (maritus),  saivoir,  352  chaicuns,  348  bairechaus, 
371  bairechas,  373  cbainones,  381  Airmanjate,  Waistel,  raiviue,  372 
bairechas,  Mairguerite,  372^  saimedi,  354  saivoir,  351  maixon,  saivoir, 
327  frairie,  363  Baicelin ,  laivor,  chaipon,  364  Aignelz,  365  aimanre- 
xement,  172  raivinne,  204  Ainels,  328  Uzaibel,  330  Baizin,  355  chai- 
scun ,  waingniet,  153  Aileiz  w.  Pers ,  153  bairbier,  chaiscuns,  2mal, 
chaisc'an.  203  Aiuelz,  212  daimage,  315  Airaincourt,  chaiq'ant,  254 
mairlier,  Yzaibels,  chaicun,  Maikaire,  359  raivinne,  221  Maitheu,  335 
Ainels,  252  aivelle  (aieul)  220  Chaiwreseus,  tainoir,  244  chaipitre, 
chaic'an,  226  chairoit,  348  Pairesion  (apparitionem).  Zusammen 
75  Fälle. 

38  Gegout,  Gigoul,  permantier,  39  devant,  168  chivalerie,  chesc'an, 
167  dgl.,  348  perm.antier,  371  devant,  373  dgl.,  381  Erkancey,  de- 
vant, 351  permantier,  Mertin  223  devant,  327  devant  382  dgl.,  107 
Mersei,  363  chesc'ant,  devant,  permentier,  Ernaville,  perroche,  Mertin, 
eherpautier,  365  effieroit  (adfidare),  devant,  49  dgl.  219  berbiers,  171 
cherrier,  chesc'an  355  Beirais,  chesc'un,  perchamin,  chescuue,  153  de- 
vant (2tnal),  199  dgl.  Imal,  cherpantier,  212  chescuu ,  315  Mertin,  147 
tennor,  devant,  149  merchans  254  Mertin,  Merguerite,  255  chescun, 
devant,  Gegout,  359  Gigout,  335  ches'can,  dewant  2mal,  283  devant, 
350  chescuns. 

Zusammen    56    Fälle;   e  -Gruppe  s.  s.   131  Fälle. 
Warantir303(3raal),  280  (2mal),  147,  359,  223,  357,  134,  159,  167. 

39  davant,  Martin,  166  Martin,  davant,  Anel.  168  davant,  371 
avant,  avry,  381  pairochas,  372^  Marguerite ,  372  samedi,  avry,  351 
davant,  apres,  223  chapitre,  avoine,  327  Marguerite,  Mateu,  Makaire, 
Isabel,  Baruaige,  382  charpentiers,  107  chanoues,  Mamin,  134  davant 
Mamin,  154  Martin,  363  Bardel,  Quartal,  Baston,  majour,  davant,  364 
davant  (2mal),  365  abateroit,  avenant,  quatorzime,  davant,  49  chapel- 
lains,  chasc'an,  210  Maheus,  parmentiers,  drapiers,  amis,  Bartolomeu, 
171  chapons,  chascan,  204  Favel ,  328  Anel ,  355  partir,  savoir ,  Mar- 
tin, argent,  parsons  (partiones),  wardeir,  152  davant,  apres,  153  par- 
tie,  damaiges,  133  davant,  Makerel,  199  2mal  davant,  209  partie  da- 
vant, 152  davant,  111  chanoines,  Charletel,  chascun,  chapons,  149 
Chatebloe,    chac'an,  davanteriennemant,  chac'an,  davant,  samedi,    Ma- 

Romanische  Forschungen  VIII.  26 


402  Max  Keuflfer 

uiin,  davant,  qiiarteron,  davant,  Matheu,  samedi,  221  tanor,  335,  par- 
rochas,  205  Martignon,  davant,  Mathen,  221  Anelz,  Chavreson,  220 
Anel,  244  apres,  226  chastels,  davant,  chaseun,  charee,  Arnout,  apres, 
283  Marcous,  302  chanone,  drapier,  parmantier,  Martin,  mazowier, 
303  drapiere,  chanone,  masuwier,  davant,  350  chamin. 

Zusammen  120  Fälle. 

airche38,  166,  352,  348,  371,  351  pairt,  38  aitre  (atrium),  pair 
(partem),  327  grainge,  363  dgl.,  363  lai,  330  paikes,  355  pairs  (paria), 
quairte,  vi^airdet,  waiugniet,  wairdet,  maikes,  152  mairs,  199  filaistre, 
212  paike,  280  plait,  315  fillaistres,  qairt,  254  grainge.  226  airt  (ardet), 
Airs,  250  faire.     Ausserdem  pairt  (pair)  219,  1.53,  280,  149,  254. 

airche:  172,  204,  152,  153,  315,  255,  359. 

resaige  166,  327,  204,  152,  153,  254,  335. 

vendaige  166,  219,  171,  252. 

(contre)  waige  348,  221,  335,  252,  220  2mal. 

(h)eritaige8  223,  107,  134,  219,  133,  315,  252,  220,  226.  327  Bar- 
naige,  219  Savaige,  153  damaiges. 

Zusammen  68  Fälle  +  2  resege  (38  und  348):  =  70. 

arche  168,  382,  364,  111,  149,  335,  303. 

(contre)  wage  364,  330,  199,  209,  212,  255. 

part219,  209,  252;  quarte  223,  212  daimage,  airitage,  111,  mars, 
254  airetage,  335  fare,  252  vandage,  226  quartes,  219  quarte. 

Zusammen  25  Fälle. 

Wenn  in  obiger  Aufstellung  vortoniges  a  =  ai  (e)  und  a  =  a  sich 
ungefähr  die  Wage  halten,  so  wird  die  Sachlage  zugunsten  des  ai 
entschieden,  wenn  wir  d.  W.'s  Feststellung  berücksichtigen,  dass 
zwar  8  Urkunden  Batiste  und  nur  5  Baitistre  haben  (s.  o.);  dagegen 
haben  nach  ihm  21  Jaikemin  und  nur  2  Jakemin,  6  haben  mairdy, 
mardi  hat  dagegen  keine.  Das  schon  so  sehr  im  Vorteile  befindliche 
ai  erhält  noch  eine  Verstärkung  durch  die  Beobachtung  d.  W.'s,  dass 
IG  Eigennamen  auf  -hard  airs  (airt)  aufweisen  und  kein  solcher  auf 
-ars  vorkommt.     Jakes  hat  nur  1  Urk.,  Jaikes  haben   8. 

Vollends  günstig  gestaltet  sich  das  Verhältnts  für  ai,  wenn  wir 
die  Fälle  von  habet  =  ait  hinzunehmen,  nämlich  c.  50  gegen  2  a,  at 
(neben  ait !).  Die  Endung  der  3.  S.  des  Futurs  liefert  für  die  palatale 
Gruppe  sämtliche  vorhandene  Fälle,  nämlich  li. 

Zu  dem  vortonigen  a  sind  la,  sa  und  ä  zu  rechnen;  la  steht  in 
51.  A;  dagegen  lai  allein  nur  in  26;  lai  und  la  in  13,  welche  ausser 
Rechnung  bleiben  mögen.  Für  ad  haben  ai  oder  3  3,  ä  allein  48  A; 
sai  5,  sa  15.  In  Summe  ist  demnach  das  Verhältnis  von  ai  zu  a,  wie 
339:270. 


Die  Stadt-Metzer  Kanzleien  403 

Dieses  Verhältniss  findet  sich  in  aussermetzischen  Kanzleien  ent- 
fernt nicht  wieder,  insbesondere  lassen  sich  in  38  'actes  divers  de  la 
Meuse'  nur  etwa  13  Fälle  für  derartiges  ai  auffuhren,  welche  noch 
dazu,  ausser  einmal  alt  (N.  368),  Bair  (64),  graice  (ib.),  keineswegs 
auffallend  sind:  —  aige  4  Fälle,  grainge  145,  coustainges  329,  sair- 
ment  132,  chenoienne  224,  meniere  241  und  346. 

Diese  13  Fälle  entfallen,  wie  bemerkt,  auf  38  Urkunden,  während 
obige  Zahlen  sich  auf  deren  63  beziehen! 

Vortoniges    o. 

FUr  vortoniges  o  und  ebensolches  o  steht  meist  o,  seltener  ou, 
in  bestimmten  Fällen  e  bezw.  a. 

223  porroit,  365  porroient;  49,  147  und  149  porteir;  351  und  352 
mostier,  205  volenteit,  351  volanteit,  381  parrochas. 

39,  168  und  223  unbetontes  toz^)  168  totes,  357  tot. 
205  tote  und  toutes. 

280  tot  und  toutes  (ib.  desor  und  court). 
107,  153,  253  (2man  touz  (s),  155  toutes. 
254  toujours;  301  dgl,  ib.  toz  us. 

355  pourteir  (ib  pentecouste,  toüs,  Raigecourt),  moustier;  153 
pourtereit  (ib  toüs,  four,  fournieres,  touz,  courroit). 

205  convant,  219    covenables,    172  covenance,  372  coumune,  dgl. 
371  und  381. 
'  corroit  (corrut)  immer,  ausser  153;  209  forment  (frumentum),  363 

sorplus. 
1  illum,  ob  Artikel  oder  Pronomen,  mit  nur  2  Ausnahmen  lou. 

'  pro  =  pour  107,  153,  205,  254,  245,  280,  301;   in   allen    anderen 

,    por;  220  schreibt  poir,  tois,  loi. 
I  volenteit,  volanteit,   —  bairechas. 

'  Vortoniges  o  =  o  und  =  ou  halten  sich  beinahe  die  Wage;  für  o 

kommt  ein  kleines  Übergewicht  heraus. 

Vort.  0=0  ist,  vom  Artikel  lou  abgesehen,  entschieden  im  Vor- 
I  teil,  wie  das  so  häufig  und  so  folgerichtig  angewendete  corroit  zeigt, 
j  das  in  den  meisten  Beglaubigungsformeln  vorkommt.  Heben  wir  153 
I  und  355  heraus,  welche  auch  für  betontes  gedecktes  9  und  0  ou  schrei- 
ben, so  tritt  jedoch  auch  für  o  die  Neigung  nach  graphischem  0  ou  hin 
;    (statt  nach  ou)  deutlich    hervor.     Das    ou  in  coumune   ist    durch   den 


1)  tottus  nach  Meyer-Ltibke. 

26^ 


404  M^^  Keuffer 

folgenden  Lippenlaut  veranlasst.  In  lou  ist  der  Einfluss  der  ostfran- 
zösischen Literatur  zu  erkennen.  Verrautlich  gibt  220  den  betr.  Laut 
getreuer  wieder ,  also  loi.  Bei  der  später  zu  erweisenden  grossen 
Verwandtschaft  von  metzischem  oi  und  ou  ist  in  lou  die  Abweichung 
vom  Dialekte  indessen  wenig  bedeutend.  Auch  für  betontes  gedeck- 
tes 9  und  0  wird  o  ausgiebig  gebraucht:  303  jors.  desor,  tor,  134 
cort,  226. 

303  cors,  solle,  226  aillors. 

Nimmt  man  noch  hinzu,  dass,  wie  oben  nachgewiesen,  für  illorum 
meist  lor  und  für  -orem  vorwiegend  -or  steht,  so  ist  die  Langsamkeit, 
womit  sich  in  Metz  lateinisches  o  überhaupt  umbildet ,  ausser  Frage, 
auch  dann  noch,  wenn  wir  flir  betontes  tollus  in  der  Mehrzahl  der 
Fälle  (touz  ft),  für  nepotem  nevou,  für  duos  dous,  für  ubi  ou  sehen. 
Übrigens  begegnet  uns  auch  nevoit  (N  &.  E.  335). 

An  besonderen  Fällen  sind  noch  zu  merken :  awast,  die  bekannte 
lothringische  Weiterbildung  des  offenen  o  zu  a;  keumenavle,  Fortbil- 
dung des  ou  in  coumune  (s.  o.),  bei  stärkerer  Verdumpfung  durch  die 
Weiterschiebung  des  Tones.  Dieses  eu  kann  sogar  für  vortoniges  u 
eintreten,  wie  S.  Jeuiieli  beweist.  | 

In  der  2ten  Silbe  von  keumenavle  sehen  wir  statt  dieses  eu,    für     i 
ursprüngliches  u  nur  ein  dumpfes  e,  welches,  von  jenem  eu  nicht  we-     ' 
sentlich    verschieden,   nur    den    völlig   tonlosen   Laut   darstellt.     Vgl. 
eeu  und  ce  S.  415.    Auch    153  schreibt  cumenavlement. 

Vortoniges  0  wird  zu  o  in  rowelle  352  und  363. 

Der  Schreiber  von  355,  welcher  zur  Kanzlei  des  sire  Jehans  Piet 
d'Echaut  gehörte,  stand  unter  dem  Einflüsse  französischer  Bildung. 
Dies  beweisen  partir  (neben  pairt),  argent,  assavoir,  Martin,  autre 
(neben  atretant)  3mal,  S.  Sauveur,  demee  (statt  demeie)  2mal.  Hieraus 
erklärt  sich  das  ou  in  tout,  moustier,  Pentecouste  u.  s.  w.  (s.  o.). 
Trotzdem  erscheint  die  Urkunde  sonst  stark  dialektisch :  anneie,  xeu- 
want,  li  -  lai.  Einmal  jedoch  steht  dieses  li  für  den  Akkusativ :  S'en  i 
doit  avoir  li  grans  moustier  uue  pairt,  et  Colins  li  Grans  li  seconde  j 
et  Coliguons  Berrois-la  tierce.  Dieser  Fall,  ebenso  wie  S.  Sauveur, 
ist  d.  W.  entgangen. 

Über  Pentecouste  vgl.  Meyer-Lübke  I,  S.  125. 

porteir  und  corps  wurden  oben  hervorgehoben,  w^eil  im  übrigen 
Lothringen  (ausser  Metz)  wohl  pourteir,  fourme  u.  dgl.  zuhause  war. 
Dieses  pourteir  hat  .395  ebenfalls.  —  Auch  153  schreibt,  wie  oben 
angemerkt  worden  ist,  pourtereit,  tous  u.  s.  w.  Diese  Urkunde,  welche 
sonst  sehr  dialektisch  ist,    entstammt  dem  Schreine    von    S.  Jaques, 


Die  Stadt-Metzer  Kanzleien  405 

welchen  von  1244  bis  1306  ein  Jehan  li  Merciers  verwaltet  hat.  Offen- 
bar sind  hier  verschiedene  Personen  desselben  Namens ,  vielleicht  3, 
vertreten  und  hat  der  eine  J.  1.  M.  den  Schrein  auf  Sohn  und  wohl 
auch  Enkel  vererbt.  Der  Vermerk  en  l'arche  S.  X.  ist ,  wie  wir  ge- 
sehen haben  ,  gleichbedeutend  mit  N.  ait  l'escrit.  Der  Brief  ist  also 
möglichenfalls  von  einem  gemieteten  Clerc  geschrieben.  Es  liegt  in- 
dessen ebenso  nahe  anzunehmen,  dass  die  Unterschiede,  welche  153 
(1244)  und  244  (1284),  das  letztere  ein  Geschricht,  auf  dem  zwischen 
heider  Entstehungszeit  in  der  Amandellerie  eingetretenen  Personen- 
wechsel beruhen.  Immerhin  stimmen  beide  in  promulgatio  und  corro- 
boratio  Uberein:  Conue  chose  soit  ä  tous  --  Cist  escris  fut  fais  — 
kant  li  miliaires  (milliaires)  corroit  (courroit)  per  pp.  Dagegen  steht 
dem  touz  und  jour  von  153  in  244  h  toz  jours  maix  gegenüber.  Ein 
irgend  auffallender  französischer  Einfluss  ist  übrigens  sonst  in  N.153 
nicht  bemerkbar.  Ausser  dem  betonten ,  wie  unbetonten  touz  (s)  be- 
schränken sich  darin  die  Fälle  von  ou  für  o  auf  lauter  solche,  wo 
gedecktes  r  folgt:  four,  fournieres,  courroit  und  pourtereit.  Diese  (na- 
mentlich das  letzte)  Beispiele  können  sehr  wohl  auf  lothringische 
Einwirkung  zurückgeführt  werden  und  helfen  so  die  Personenfrage 
zugunsten  eines  Kanzlisten  ,  der  im  Dienste  der  Merciers  gestanden, 
entscheiden,  da  letztere  solchen  Einflüssen  schwerlich  zugänglich  ge- 
wesen sein  werden. 

VII. 

Freilich  genügt  das  Vorkommen  von  ai  für  a  in  einem  Schriftstücke 
nicht  allein,  um  seine  Herkunft  aus  Metz  herzuleiten.  Vollzieht  sich  die- 
selbe doch  auf  der  gemein-lothringischen  Grundlage  der  Palatalisie- 
rung  des  lateinischen  a,  wie  sie  die  modernen  lothringischen  Dialekt- 
zweige fast  alle  (auch  das  Wallonische)  zeigen.  Thatsächlich  ist  auch 
ein  Akt  bekannt,  welcher  in  diesem  Punkte  den  metzischen  ebenbürtig 
ist,  nämlich  die  Aufstellung  der  Kriegsschäden  aus  dem  J.  1337,  welche 
die  lothringischen  Unterthanen  ihrem  Herzog  eingereicht  haben,  da- 
mit dieser  die  Urheber,  die  Eingesessenen  der  Grafschaft  Bar,  dafür 
haftbar  machen  könne*).  Die  Origiuallisten  sind  von  einer  Hand 
auf  eine  Pergamentrolle  übertragen.  Die  bedauerliche  Folge  davon 
ist,  dass  die  dialektischen  Unterschiede  der  Urschriften  verwischt  wer- 
den und  meist  der  dem  Kopisten  eigenen  Schrift,  Sprache  und  Ge- 
wohnheit weichen.  Immerhin  steht  er,  wie  dies  natürlich  ist,  bis  zu 
einem  gewissen  Grade    unter  dem   Einflüsse    seiner    Vorlagen.     Dem 


2)  Bonnardot,  Document  en  patois  lonain  —  Rom.   I,  328 — 351. 


406  Max  Keuffer 

Vogesengebiete  gehörte  der  Kopist  nicht  an,  da  er  die  diesem  Gebiete 
eigene  Femininendung  -en  (vgl.  den  Dialog),  missverständlich  2mal 
-ent  schreibt.  Also  haben  wir  seine  Heimat  in  roumant  pays  oder 
noch  näher  bei  Metz  zu  suchen.  Wie  sehr  dieses  Land  mit  Metz  in 
Verkehr  stand,  zeigt,  dass  man  dort  nach  livres  de  messains  rechnet, 
während  die  Vosges  den  tournois  vorzogen.  In  den  letzteres  Gebiet 
betreffenden  Aufstellungen  kommen  denn  auch  bedeutende  Abweichungen 
vom  metzischen  Dialekte  vor,  garnison,  die  schon  berührte  Feminin- 
endung -en  u.  dgl. 

Dass  der  Kopist  kein  Metzer  Giere  war,  beweist  das  Particip  auf 
-ei  ohne  t.  Dies  kommt  aber  schon  in  grosser  Nähe  von  Metz  vor. 
Immerhin  schreibt  er  für  habet  ait,  während  ein  Text  Romania  1873 
der  lothringisch-burgundischen  Grenze  dafür  ai  setzt.  Die  Interessen- 
sphäre des  Aktenstücks  reicht  bis  hart  an  Metz  heran ,  in  das  Gebiet 
von  Gorze.  So  kann  denn  die  Häufung  von  ai  in  demselben  immer- 
hin auf  der  Einwirkung  der  in  dem  beregten  Gebiete  weit  verbreiteten 
Metzer  Kanzleischrift  beruhen  und  der  Kopist  durch  diese  beeinflusst 
oder  aus   der  Nähe  von  Metz   zu  Hause  sein. 

Der  Kopist  ist  französisch  beeinflusst,  wie  namentlich  der  Ge- 
brauch des  Artikels  le  zeigt.  Bei  dieser  mehr  als  dreifachen  Sprach- 
mengung  kann  der  Text  für  die  sprachlichen  Eigentümlichkeiten  eines 
bestimmten  Gebietes  als  beweiskräftig  nicht  angesehen  werden.  Er 
ist  (1.  c.)  von  Bonnardot  veröffentlicht  und  mit  einer  geschichtlichen 
und  sprachlichen  Einleitung  versehen.  Letzterer  haben  wir  die  Be- 
obachtung über  das  Vorhandensein  von  -en  bezw.  -ent  für  das  weibl. 
e  entnommen. 

Das  weibliche  -en  weist  Bonnardot  (Rom.  II,  245  ff.)  als  Eigen- 
tümlichkeit des  wasgischen  Dialekts  durch  Mitteilungen  einer  Urkunde 
von  1240  nach.  In  dieser  ganzen  Urkunde  findet  sich  kein  einziges 
Beispiel  von  ai  =  fr.  a  oder  gar  fr.  e.,  etwa  dem  Artikel  lai  u.  dgl. 
Wenn  darum  heute  auch  das  genannte  Gebiet  den  weiblichen  Ar- 
tikel le  u.  s.  w.  hat ,  so  muss  man  füglich  an  eine  Einwanderung 
von  Norden  glauben,  umsomehr,  als  die  Eigentümlichkeit  der  Palatali- 
sierung  des  a  dem  Metzischen  mit  dem  Wallonischen  gemeinsam  ist. 
Die  erwähnte  Urkunde  von  1240  zeigt  auch  par  für  per,  während  der 
Akt  von  1337  allemal  per  hat.  Dass  auch  der  Vertrag  von  1240  sich 
in  der  Form  an  den  Dialekt  zu  halten  strebt,  beweist  eben  jenes  -en, 
ferner  der  weibliche  Artikel  im  Nominativ  li,  z.  B.  li  vile,  li  englese, 
li  grange.  Demnach  kann  dieser  Artikel  nicht  als  bloss  metzische  Eigen- 
tümlichkeit angesehen  werden. 


Die  Stadt-Metzer  Kanzleien  407 

In  dem  Dialogiis  tritt  ai  gleich  gedecktem  oder  vortonigem  a  an 
einzelnen  Stellen  auf:  pais  I  3^  sai  VI  —  15,  ai  XXVII  17  und  lai 
Adv.  XI  30^).  Die  i  -  Entwicklung  vor  folgendem  s,  wie  sie  pais 
zeigt,  erscheint,  wenn  auch  vereinzelt,  so  doch  durch  i- Entwicklung 
nach  andern  Vokalen,  als  a,  gleichfalls  vor  s,  gesichert.  Lai  erklärt 
sich  zwanglos  aus  dem  folgenden  c.  In  ai  =  ad  könnte  man  ein 
Hiatustilgendes  i  vermuten,  wenn  nicht  die  Form  e  dafür  vorkäme  I  3 
und  XIII  15  ^).  Das  vereinzelte  sai  kann  durch  das  folgende  main  ver- 
anlasst sein.  Mit  passura  =  pais  ist  zusammenzuhalten:  malis  = 
mais  (anstatt  maus)  II  3  und  li  haiz  (faz  de  glore)  also  altos:  doch 
kommt  auch  maus  vor. 

Immerhin  ist  eine  Neigung,  das  a  vor  s  zu  verwandeln,  unver- 
kennbar. Dies  zeigt  sich  auch  bei  a  in  atus  =  as  in  parais  XVIII 
11  freilich  neben  paras  XXVIII  12  ^). 

Die  Präposition  ad,  welche  (wohl  unter  dem  Einflüsse  der  latei- 
nischen Vorlage)  als  erstes  Textwort  I  1  und  noch  mehrmals  unverän- 
dert vorkommt,  wird  durch  a  dargestellt  mit  Ausnahme  des  bereits 
erwähnten  ai  und  zweier  Fälle,  wo  dafür  e  steht,  nämlich  I  3  (2mal) 
und  XIII  15^).  Diese  beiden  Fälle  lassen  sich  als  vortoniges  a  =  e 
erklären,  wenn  man  nicht  vorzieht,  das  oben  anders  gedeutete  ai  als 
Vorstufe  des  e  anzusehen,  dann  hätten  wir  eine  i  =  Entwickelung 
vor  der  tönenden  Dentalis,  welche  a  über  ai  zu  e  hinUberleitet.  Die 
letztere  Erklärung  gewinnt  an  Wahrscheinlichkeit,  wenn  wir  die  Dar- 
stellung von  -ana=:ene  daneben  halten,  humene  X  11,  subitenement 
VII  14—15-16,  vene  XXXII  18.  es  oder  e  =  habes  IX  19  u.  a.  ») 
erklärt  sich  nach  Analogie  obiger  Fälle  aus  dem  s  der  Endung,  wo- 
durch erst  as,  dann  ais,  es,  e  entstand.  Eine  dialektische  Darstellung 
des  betonten,  romanisch  nicht  freien  a  durch  ai  ist  also  im  Wesent- 
lichen nur  für  den  Fall  eines  folgenden  s,  und  zwar  nur  vereinzelt, 
nachgewiesen. 

Vor  dem  Ton  ist  nur  je  ein  Beispiel  von  sai  und  ai  (ad)  zu  ver- 
zeichnen, captivus,  a  ist  chatis-chative,  chatif  oder  chaitis  s.  VIII; 
chativite,  chaitivitet.  Doch  ist  dies  gemeinfranzösisch ,  da  chaitif  die 
notwendige  Vorstufe  zu  chetif  ist ,  während  der  weibliche  Artikel 
immer  la  lautet,  -aticum  ist  stets  -age.  Auch  für  a  -f-  folgendes« 
ist  die  Darstellung  durch  a  die  Regel,  z.  B.  trespassent  IX  23.  Für 
folgendes  r  -|-  Ks.  besteht  nur  a,  z.  B.  esgart  X  21  u.  s.  f.,  während 
im  Metzischen  dort  der  Regel  nach  ai  steht  und  das  Wort  eswairt 
lautet. 


1)  Vgl.  Bonnardot  in  Rom.  Y,  3iy. 


408  Max  Keuffer 

Ganz  ähnlich,  wie  im  Dialog,  liegen  die  Verhältnisse  in  dem  von 
P.  Meyer  (Romania  I  426  ff.)  veröffentlichten  bestiaire,  welcher  nach 
Bonuardot  (o.  c.  II  240,  Anm.  1)  von  einem  Kopisten  geschrieben  ist, 
der  den  südlichen  Vogesen  entstammt.  Auch  dort  ist  illac  =  lai, 
acetum  -aissei  Vers  131,  vadit  teils  va  147  ,  meist  aber  vait  70,  76 
u.  a.  Also  entwickelt  sich  auch  hier  i  leicht  vor  der  Dentalis.  Fast 
durchweg  bleibt  aber  a  engendra  123,  fagon  140,  batemeuz  187,  do- 
nas  conj.  208,  insbesondere  vor  r :  musart ,  char  -jcarnem  84, 
clarte  87. 

(per  bleibt,  nur  einmal  par  291),  parol  340. 

Dieser  Bestiaire  ist  frühestens  im  13.  Jahrh,  geschrieben,  wäh- 
rend der  Dialog  jedenfalls  vor  1200  entstanden  ist. 

So  hindert  also  vorderhand  nichts,  in  dem  aus  den  Urkunden  ge- 
wonnenen Resultate  bezüglich  der  Häufung  des  ai  für  vortoniges  oder 
gedecktes  a  eine  das  metzische  Idiom  kennzeichnende  Eigentümlich- 
keit zu  erkennen  (während  per  gemeinlothringisch  ist). 

Wie  deutlich  tritt  dieselbe  ja  schon  in  der  ersten  Urkunde  der 
N.  &  E.  (vom  J.  1214)  hervor:  Conrairs  per  lai  graice  de  Deu  evekes 
de  Mes,  chainones,  lai  ditte  citeit,  lai  wairde,  wairnir:  quairte,  an 
lai  presance. 

Das  ai  für  sonst  erhaltenes  a,  dasGoerlich*)  im  ganzen  ,.burgun- 
dischen"  Gebiete  verbreitet  gefunden  hat,  steht  auf  einer  anderen 
Entwicklungsstufe,  als  das  metzische  ai.  Letzteres  hat,  wie  wir  spä- 
ter sehen  werden,  den  Lautwert  ei.  Über  jenes  äussert  sich  dagegen 
Goerlich,  wie  folgt:  „Zu  einer  Zeit,  wo  il  a,  il  sera,  il  donna  etc. 
und  il  ai,  il  serai,  il  donnai  gleichartig  nebeneinander  gebraucht  wur- 
den —  konnte  dieses  ai  keinen  anderen  Lautwert  haben,  als  ai,  d.  i. 
ein  a,  dem  ein  leises  i  nachklang.  Vereinzelte  Formen,  wie  aurey,  — 
sind  als  Schreib-  oder  Druckfehler  anzusehen. 

Demgegenüber  fällt  die  in  Metz  sehr  häufige  Variante  von  eit,  et 
neben  alt  =  habet,  von  2  für  et  und  ad,  der  Perfekte  und  Future 
auf  eit  und  -it  neben  -ait^)  schwer  ins  Gewicht.  Wenn  darum  in 
einem  metzisehen  Texte  für  il  alt  il  a,  für  il  serait  il  sera  steht ,  so 
kann  dies  nur  durch  Vertauschung  der  metzischen  Form  mit  der  cen- 
tralfranzösischcn  erklärt  werden.  Wenn  also  das  fragliche  ai,  haupt- 
sächlich in  den  Verbalendungen  und  in  den  ursprünglich  guttural  aus- 
lautenden lai  und  ^ai  im  13.  Jahrhundert  auch  im  ganzen  ostfranzösi- 


1)  Der  bnrgundische    Dialekt   im    13.  und   14.   Jahrhundert    S.  25    (Franz. 
Studien  VII,  1). 

2)  Das  t  gehört  ebenfalls  zur  metzisclien  Eigenart. 


Die  Stadt-Metzer  Kanzleien  409 

sehen  Gebiete  auftritt,  so  stellt  sich  dieses  Auftreten  ausserhalb  des 
metzischen  (und  wallonischen)  Gebietes  als  der  erste  Ansatz  einer 
Entwicklung  dar,  welche  im  Neuburguudischen,  im  Ergebnis,  mit  der- 
jenigen zusammentrifft,  welche  sich  in  Metz  vollzogen  hat.  Hier  hat 
sie  indessen  viel  früher,  als  dort,  und  zwar  wohl  sicher  um  ein  Jahr- 
hundert eher  begonnen. 

Dass  in  -aige  :=  -aticum  die  Versetzung  des  a  mit  i- Element 
weiter  vorgeschritten  war,  wie  die  ziemlich  häufige  Schreibung  -eige 
(o.  c.  397)  beweist,  kann  nicht  wundernehmen.  Dasselbe  ist  von  ai 
bezw.  -ei  für  a  vor  m  oder  n  zu  sagen. 

Ein  ähnliches  Resultat  liefert  die  Goerlich'sche  Aufstellung  über 
a  -f-  Sibilans.  Wir  haben  oben  in  einem  stidlothringischen  Texte  des 
12.  Jahrb.  vereinzeltes ,  doch  nicht  zu  verkennendes  Auftreten  von  ai 
in  diesem  Falle  festgestellt,  also  in  einem  Gebiete,  das  Metz  näher 
gelegen  war,  als  Burgund.  Wie  stellt  sich  dagegen  die  Sache  in  die- 
sem letzteren  Gebiete?  Goerlich  ^)  sagt  mit  Bezug  darauf:  „Lat.  a 
vor  einer  Sibilans  hat  sich  regelmässig  erhalten. —  Auch  nach  Foerster: 
Yzopet  §  15;  16  und  Wendelborn  §  15  ist,  der  Wandel  des  a  zu  ai 
und  ei  im  13.  Jahrb.  in  der  Franche-Comt6  nicht  anzunehmen.  Wenn 
im  heutigen  Patois  graice,  plaice,  faisse  etc.  gebräuchlich  sind,  so  ist 
dieses  ai  =  e  das  Resultat  eines  Lautwandels ,  der  erst  nach  dem 
14.  Jahrb.  eingetreten  sein  kann".  —  Dagegen  sehen  wir  schon  gleich 
im  Anfange  des  13.  Jahrb..  in  der  Bischofsurkunde  von  1214  Con- 
vairs,  per  lai  graice  de  Deu  u.  s.  w.  Also,  was  um  1200  in  Metz 
vollendete  Thatsache  war,  ist  in  „Burgund"  erst  nach  dem  14.  Jahrb. 
eingetreten.  Somit  wird  sich  mit  gutem  Fuge  sagen  lassen,  die  Pala- 
talisierung  des  gemeinfranzösisch  reinen  a,  mit  i-  Entwicklung  be- 
ginnend, hat  sich  von  einem  in  Norden  Lothringens,  anscheinend  Metz, 
gelegenen  Punkte  aus  allmählich  nach  Süden  verbreitet,  so  zwar,  dass, 
je  weiter  nördlich  das  Entstehungsgebiet  eines  Textes  ist,  je  weiter 
auf  dem  Wege  zu  i  fortgeschritten  sich  beregtes  a  darstellt.  Im  lo- 
thringischen Gebiete  ist  in  Metz  die  Erscheinung  am  weitesten  vor- 
geschritten und  am  lebhaftesten  auch  in  das  Bewusstsein  der  Schrei- 
ber eingedrungen  und  zwar  in  dem  Masse,  dass  man  in  der  Mehrzahl 
der  Fälle  das  Richtige  trifft,  wenn  man  einen  Text  mit  auffallender 
Häufung  des  ai  obengenannter  Entstehung,  sowie  des  ai  für  gedeck- 
tes i  dem  metzischen  Gebiete  zuweist.    Freilich  bleibt    die  Frage  zu- 


1)  0.  c.  p.  394. 


410  Max  Keuflfer 

Dächst  noch  offen,  ob  die  fragliche  Palatalisierung  des  a  „gewandert" 
ist,  d.  h.  sich  auf  dem  Wege  von  commercium  und  connubium  fort- 
gepflanzt hat  oder  aber  ob  sie  spontan,  wenn  auch  zu  verschiedenen 
Zeiten  beginnend,  sich  allerwärts  im  ostfranzösischen  Gebiete  einge- 
funden hat 

Auffallend  würde  es  in  letzterem  Falle  sein,  dass  dieser  Spon- 
taneität zum  Trotze  die  Zeit  des  ersten  Ansatzes  der  Erscheinung  in 
einem  Gesetzmässigkeit  verratenden  Verhältnis  zu  ihrer  jeweiligen 
geographischen  Lage  steht.  Auffallend  ist  ferner,  dass  das  genannte 
ai  zuerst  und  am  entscheidendsten  gerade  in  den  Gebieten  auftritt, 
wo  das  Volksleben  mit  germanischen  Elementen  verquickt  erscheint, 
zu  deren  sprachlicher  Eigenart  eben  jenes  ai  gehört:  nämlich  mit 
westniederdeutschen. 

Man  mag  in  der  Einräumung  des  germanischen  Einflusses  auf  das 
Grenzfranzösische  so  vorsichtig  sein,  wie  man  will  ,  die  Zahl  der 
Eigentümlichkeiten,  welche  das  Ostfranzösische  von  den  übrigen  Dia- 
lekten des  französischen  Sprachgebietes  unterscheiden  und  welche 
sich  zwangslos  auf  deutschen  Einfluss  zurückführen  lassen ,  vermehrt 
sich  nachgerade  derart,  dass  eine  Ausserachtlassung  der  einschlägigen 
Verhältnisse  nicht  wohl  mehr  zu  verantworten  ist.  Tn  dem  reichs- 
deutschen  Metz  war  das  deutsche  Element  so  sehr  vertreten,  dass 
Metz  als  zweisprachig  gelten  konnte.  Es  würde  darum  geradezu  als 
merkwürdig  bezeichnet  werden  müssen,  wenn  nur  das  Lexikon  und 
nicht  gelegentlich  auch  die  Lautskala  von  der  genannten  Seite  beein- 
flusst  worden  wäre.     Änlich  mag  es   in  Lüttich  gewesen  sein. 

Die  burgundische  Herrschaft,  welche  ober-  und  uiederlothrin- 
gische  Gebiete  vereinigte,  mag  leicht  dazu  geführt  haben,  auch  eine 
gewisse  Einheit  der  Sprache  anzubahnen. 

In  seiner  Diss.,  „Der  betoute  Vocalismus  einiger  altostfranzösi- 
scher  Sprachdenkmäler  und  die  Assonanzen  der  Chanson  des  Loha- 
rains"  (Marburg  1877)  vermag  Fleck  auf  Grund  der  Assonanzen  die 
Ch.  d.  L.  nur  allgemein  dem  ostfranzösischen  Gebiete  zuzuweisen 
(S.  28).  Er  fügt  (S.  29)  hinzu  :  „Eine  sachliche  Untersuchung  wird 
vielleicht  den  Beweis  liefern  können,  dass  der  Dichter  ein  Lothringer 
war;  hierfür  spricht  namentlich  der  Umstand,  dass  der  Dichter  auf 
Seite  seiner  besungenen  Helden  steht."  Demgegenüber  ist  hervorzu- 
heben, dass  auch  eine  sprachliche  Untersuchung  zu  dem  angedeuteten 
Ergebnis  führen  kann.  Besonders  wichtig  erscheint  nunmehr  der  Um- 
stand, dass  a  vor  st  (also  Sibilans)  „regelmässig"  ai  wird,  dgl.  in 
der  2.  Sg.  Pf.,  in  der  1.  und  3.  Sg.  Impf.  Conj.,  sonst  a  neben  ai  (e) 


Die  Stadt-Metzer  Kanzleien  411 

vor  SS.  ^).  Damit  ist  entschieden ,  dass  Ch.  d.  L.  nach  Lothringen  ge- 
hört. In  Anbetracht  ihres  hohen  Alters,  2.  Viertel  des  12.  Jahrh.  ''') 
erscheint  es  wahrscheinlich,  dass  sie  in  die  Nähe  von  Metz,  dem 
Ausgangspunkt  der  fraglichen  Erscheinung,  zu  verlegen  ist.  Nichts 
hindert  daran,  Metz  selbst  als  die  Heimat  der  Ch.  anzusehen.  Freilich 
assoniert  ai  nur  erst  mit  a,  nicht  mit  e  (ib.).  Falls  also  Ch.  d.  L. 
wirklich  in  Metz  entstanden  ist,  so  müssen  wir  annehmen,  dass  der 
Übergang  von  ai  zu  ei  sich  in  der  2.  Hälfte  des  12.  Jahrh.  vollzogen 
hat,  da  er  im  13.  fertig  ist. 

Es  darf  hier  nicht  unerwähnt  bleiben,  dass  in  Metz  die  Neigung 
der  i  -Entwicklung  nach  a  so  stark  und  nachhaltig  ist,  dass  sie  so- 
gar das  aus  gedecktem  i  wohl  über  oi,  o  entstandene  a  schon  gleich 
im  13.  Jahr,  ergreift,  wo  jenes  a  noch  kaum  erst  bestand,  wie  aus 
dem  gleichzeitig  in  der  unmittelbaren  Nähe  von  Metz  nachweisbaren 
0  =  ged.  i  hervorgeht.  Von  dem  Lautwert  dieses  ai  und  den 
einzelnen  Fällen  wird  später  die  Rede  sein.  Nur  möge  hier  gleich  die 
Vermutung  ausgesprochen  sein,  dass  da,  wo  ai  neben  a  steht,  ai  = 
a  -\-  i-  Vorschlag  sein  wird.  Es  kommt  nämlich  für  das  genannte  ai 
nirgend  ei  vor. 

Besonders  wichtig  ist  für  die  Erkenntnis  des  Dialekts  die  Dar- 
stellung des  o  Dem  heutigen  Lothringischen  ist  das  französische 
eu  durchaus  fremd.  Die  bei  weitem  vorherrschende  Form  für  freies 
ö  bildet  u:  calu  (calorem)  m9yn  (meliorem),  ur  (hora),  nu  (nodus), 
lu  (lupus),  ju  (jugum)  ^).  Den  Schlüssel  zur  Erklärung  dieser  Er- 
scheinung liefert  das  durch  besonders  dialektische  Texte  verbürgte 
metzische  oi  (Typus:  nevoit).  In  Metz  ist  also  die  ganze  Vokal- 
reihe von  der  i- Entwicklung  ergriffen  worden,  ein  Zeichen  mehr,  dass 
dieselbe  dem  Wesen  des  Metzischen  innewohnt.  Selbst  proklitisch  tritt 
jenes  oi  ein  in  loi  und  doi,  toi  (totum).  Doch  zeigt  das  Schwanken 
zwischen  oi  und  ou,  wie  sehr  beide  verwandt  gewesen  sein  müssen 
und  wird  durch  dasselbe  die  Annahme  eines  im  13.  Jahrh.  bestehen 
den  oder  entstehenden  oui  nahegelegt,  das  zu  ui  und  schliesslich  zu 
u  geführt  haben  wird. 

Das  graphische  Vorherrschen  des  o  ,  bezw.  sein  Bestehen  neben 
ou  für  französisches  eu  und  ou  hat  das  mittelalterliche  Metz  mit 
einer  Reihe  alter  Denkmäler,  insbes.  Dial.  Greg.,    Job,  Bernard,  M.- 


1)  0.  c.  S.  394. 

2)  0.  c.  S.  397. 

3)  Schreiber,  Der  geschlossene  o-Laut  im  Altfr.  Dies.  Strassburg  1888.  Vgl. 
auch  diese  Abh.  weiter  unten. 


412  Max  Keuflfer 

St.-Michel,  Ld.  Mani^resM  gemein.  Eigentümlich  ist  ihm  jedoch 
jenes  oi 

Über  das  Schicksal  von  q  weiden  wir  uns  weiter  unten  des  Nähe- 
ren verbreiten. 

Die  Entwicklung  hat  selbstverständlich  auch  u  aus  lat.  ü  ergrif- 
fen und  zwar  das  geschlossene  sowohl  als  das  freie.  Es  ist  deshalb 
gar  nicht  nötig,  das  vereinzelte  pluis  =  plus,  welches  sich  im  alt- 
lothringischen Haimo  lOö*",  25  findet,  mit  Suchier  und  Kesselring  als 
Schreibfehler  bezw.  Rasur  aus  pluisours  anzusehen  2).  Plus  wurde 
metzisch  pluis:  Hieraus  plux. 

Dass  das  fragliche  i  sich  in  Metz  auch  bei  gedecktem  und 
dumpfem  e  jeglicher  Herkunft  eingefunden  hat,  davon  wird  später 
die  Rede  sein.  Hier  mögen  nur  folgende  Typen  ihre  Stelle  finden: 
aistuve,  beiste,  ceiste,  enfeir,  Geiraird,  ditteis  (=  dites). 

Zu  diesen  Ergebnissen  ist  Verf.  unabhängig  von  einer  wichtigen 
Vorarbeit  gelangt,  deren  Titel  ist:  Zemlin,  der  Nachlaut  i  in  den 
Dialekten  Nord-  und  Ostfrankreichs,  Diss.  Halle  1881. 

Bei  einer  Vergleichung  unsrer  Aufstellung  mit  der  Schlussaufstel- 
lung Zemlins  findet  sich  jene  im  wesentlichen  bestätigt. 

In  dem  Abschnitte :  das  mundartliche  Gebiet  des  Nachlautes  1  sagt 
Zemlin  im  Kapitel  „Lothringens"  ^j  folgendes:  ,.Hinter  e^  (ganz  offenem  e) 
treffen  wir  den  Nachlaut  häufig;  ebenso  hinter  a,  und  zwar  ist  diese 
letztere  Erscheinung  eine  für  die  Metzer  Mundart  charakteristische. 
Die  meisten  der  —  für  ai  angeführten  Beispiele  sind  nämlich  den 
Metzer  Urkunden  der  Notices  et  extraits  etc.  entnommen.  Während 
wir  in  diesem  zahlreiche  Beispiele  für  ai  finden,  zeigen  die  übrigen 
Urkunden  dieser  Sammlung  dasselbe  nur  ganz  vereinzelt.  Hin- 
ter den  anderen  Vokalen  dagegen  tritt  der  Nachlaut  immer  nur  spär- 
lich auf." 

„Der  Metzer  Mundart  allein  ist  der  Nachlaut  hinter  unbetontem  e 
nach  der  Tonsilbe  eigentümlich." 

In  der  Zusammenfassung  der  Ergebnisse*)  heisst  es  bei  Z.  also: 
„2)  das  mundartliche  Gebiet  des  Nachlauts  hinter  eS  e^  unbetontem 
e,  a,  0,  u. 

„Der  Nachlaut  hinter  den  genannten  Vokalen  ist  nur  dem  lothrin- 


1)  0.  c.  S.  449. 

2)  Kesselring,  Die  betonten  Vokale  im  Altlothringischen.  Diss.  Halle  1890, 
S.  9. 

y)  S.  24. 
4)  S.  29. 


Die  Stadt-Metzer  Kanzleien  413 

gischen  und  teilweise  dem  champagnisehen  Sprachgebiete  (JoinvilleJ 
eigentümlich.  Zu  beachten  ist  dabei,  das8  in  diesen  Gebieten  im 
13.  Jahrh.  derartige  Lauterscheinungen,  mit  Ausnahme  von  ai,  das 
sich  in  der  Metzer  Mundart  überaus  häufig  zeigt,  immer  nur  spärlich 
auftreten  "  —  „Hinter  a  hat  der  Nachlaut  sich  immer  weiter  ausge- 
breitet, denn  in  der  heutigen  Volksmundart  der  Departements  Jura 
und  Cote-d'Or  finden  wir  ganz  gewöhnlich  die  Verbindung  ai  für  a. 
Ursprünglich  wird  dieselbe  wohl  auch  in  diesen  Departements  als 
a  -f-  Nachlaut  i  gesprochen  worden  sein,  woraus  sich  dann  später 
der  einfache  Laut  e'  entwickelt  hat." 

Im  übrigen  müssen  wir  uns  darauf  beschränken,  betreffs  näherer 
Auskunft  über  die  Statistik  der  i-Entwicklung  auf  die  genannte  Arbeit 
zu  verweisen,  welche  eine  Grenzbestimmung  für  ihre  Verbreitung  an- 
strebt, während  der  Hauptzweck  unserer  Arbeit  ist,  einen  festen 
Punkt  zu  gewinnen,  von  wo  fernere  Forschung  auszugehen  hat.  Das 
Urkundenmaterial,  das  Zemlin  vornehmlich  heranzieht,  bedarf  denn 
doch,  nachdem  Bonniers'  Untersuchung  den  Wert  dieses  Stoffes  in 
Frage  gestellt  hat ,  jeweiliger  kritischer  Sichtung.  Dieser  Aufgabe 
entzieht  sich  Zemlin^)  mi^  den  Worten:  „Die  in  den  Notices  et  ex- 
traits  etc.  enthaltenen  Urkunden  gehören  fast  sämtlich  dem  lothringischen 
Sprachgebiet  an.  Leider  ist  bei  ihnen  eine  genauere  Lokalisation 
nicht  möglich."  Dem  widerspricht  in  etwa  der  nächstfolgende  Satz: 
„Aus  Metz  stammt  eine  grosse  Menge  dieser  Urkunden.  Wir  erkennen 
dieselben  hauptsächlich  an  der  Unterschrift,  die  gewöhnlich  folgender- 
massen  lautet:  'Jaikerains  ßoilawe  ait  l'escrit';  'ansi  con  li  escrit  en 
l'airchelou  deviset' ;  ^c'est  tancris  de  l'airche  de  St.  Jehan'  und  ähnlich". 

vm. 

Wie  zu  erwarten  stand,  wird  bei  den  A.  vortoniges  und  betontes  e 
vielfach  zu  a: 

212  dator  (debitoren),  280  aleist  (elegisset),  191  dator,  254  astuve 
(Stube),  aritaige,  2.55  dators,  254  daieir,  133  avangelistre,  tamoignent, 
382  dator,  134  awangelistre,  acris,  363  darrier,  aritaige,  364  sazime, 
365  aritaige,  219  aritaiges,  352  dators  2  mal,  351  tamoignent,  335  astaie, 
303  dators,  immer  aquasteit,  davon  aquast. 

Wie  diese  Zusammenstellung  zeigt,  beschränkt  sich  der  Vorgang 
nicht  auf  vortoniges  e.  Wenn  auch  in  evangelista  das  e  für  lang  gilt, 
so  ist  dies  in  episcopus  nicht  der  Fall,  und  diesem  entspricht,  wie  wir 

1)  S.  24. 


4.14  ^^'^  Keuffer 

später  sehen  werden,  im  Metzischen  ein  aveske.  Dies  wird  schon  hier 
erwähnt,  damit  es  nicht  den  Anschein  gewinne,  als  ob  e  nur  vor  ge- 
decktem 8,  wie  in  testimoniant*,  zu  a  würde.  Zu  dieser  Annahme 
könnte  das  a  vor  s  impurum  in  astuve  und  acris  das  seinige  bei- 
tragen. Hierdurch  wird  vielmehr  nabegelegt,  dass  jede  Art  von  vor- 
tonigem e  im  Metzischen  zu  a  werden  kann. 

212  Gillat,  Naigat,  280  Thierias,  Pajas,  315  Urovelate,  152  Pakate, 
254  dates,  Geillat,  171  Clodat,  172  Warenat,  Warenas,  Jennat,  Lowiat, 
355  Poinsate,  153  dattres,  Jaikemas,  1.33  clarc,  185  quarame,  Vallat, 
199  datres,  Domate,  223  matre,  221  mat,  327  Proicherasses,  134  clarc, 
datres,  363  Contasse,  Glocanne,  364  abbasse,  contasse,  365  contasse, 
38  dattes,  39  das,  371  date,  matent,  335  mat,  205  abäse,  matre, 
Glossanne,  226  langnes  (ligna),  langes  dass. 

Im  Gegensatze  zu  dem  bei  vortonigem  e  beobachteten  Verhältnisse 
zeigt  sich  unter  dem  Tone  e  =  a  auf  den  Fall  beschränkt,  dass  das 
e  ein  geschlossenes  ist. 

212  airitage,  254  dgl.,  255  airitage,  221  dgl.,  185  maiprise,  363  ai- 
stuve,  38  —  39  taimougnent,  373  Aipinalz,  381  aistuve,  221  airitaige, 
244  vairiers  (vitrarius),  283  paisatte. 

205  divise,  302  divieet,  212  Geirairs,  254  reisaiges,  255  deivis 
sonst  devis. 

212  und  255  bezw.  254  haben  beide  neben  dator  —  airitage.  Dies 
ist  wohl  kaum  Zufall,  umsoweniger,  als  beide  von  demselben  Schreiher 
herrühren.  255  gehört  nämlich  zu  der  oben^)  eingehend  besprochenen 
Gruppe  von  6  bezw.  8  Urkunden.  Also  schrieb  dieselbe  Person  im 
Jahre  1280  und  1286  gleichmässig  dator,  aber  airitage.  Dass  auch 
das  Suffix  -aticum  in  beiden  Fällen  gleich  behandelt  wird,  deutet  auf 
grosse  orthographische  Folgerichtigkeit. 

Es  erhält  auch  unsere  Behauptung  eine  weitere  Stütze,  dass  die 
tancris  auf  dem  Schreinsamte  selbst  angefertigt  wurden.  Ferner  tritt 
hier  deutlich  hervor,  dass  der  Schreiber  der  fraglichen  8  Urkunden 
auch  im  tancris  die  Anonymität  beobachtete,  sonst  hätte  er  sich  der 
Formel  N  ait  l'escrit  bedient.  Statt  dessen  setzt  er  den  Namen  des 
Pfarrschreines  hin,  ohne  welchen  der  tancrit  keine  Rechtskraft  haben 
würde,  ein  Grund  mehr,  in  den  nicht  gezeichneten  Blättern  „Ge- 
schrichte"  zu  erkennen ,  da  die  Rechtskraft  der  letzteren  durch  ihre 
Lagerung  im  Schreine  genügend  erhärtet  war.  Vielleicht  rühren  die 
meisten  der  mit  dem  Namen  der  Pfarrei  bezeichneten  tancris  bezw. 
,exp6ditions'  von  solchen  Amans  her,  welche  das  Geschrichte  nicht 
zu  zeichnen  pflegten. 

1)  S.  389,  392  f. 


Die  Stadt-Metzer  Kanzleien  415 

280  Gronais,  172  Crochait,  327  clairt,  335  eist,  205  ceist,  eist, 
eest  3  mal,  252  eist,  immer  eseris,  220  mait,  eist,  244  cest,  eeste,  eist, 
226  eist,  283  eest,  eist,  303  eist,  350  eist,  38  eist  aee. 

Aueh  bei  gedeektem  aus  e  entstandenem  a  zeigt  sich  i  =  Entwick- 
lung namentlich  vor  s  und  r,  sowie  im  Suffix  -ittus,  dessen  t  im  No- 
minativ vor  8  schwindet,  sowie  bei  mittit.  Dass  unter  solchen  Um- 
ständen ai  aueh  mit  ei  und  sogar  i  wechselt,  dürfte  nach  dem  weiter 
oben  von  der  Futurendung  gesagten  nicht  wunder  nehmen.  —  Dass 
dergleichen  vor  dem  Tone  erst  recht  vorkommt,  ist  nur  natürlich; 
dort  ist  der  Vorgang  nicht  einmal  auf  den  Fall  von  folgendem  r,  s 
oder  t  beschränkt,  vgl.  deivis,  divise.  Auch  hier  bietet  das  Schicksal 
von  vortoüigem  lateinischem  a  ein  Analogon  in  chivalerie  167. 

Hierzu  ist  das  Futurum  auf  -it  zu  vergleichen.  So  finden  wir, 
wie  auch  in  der  Guerre  de  Metz  von  Bonnardot  beobachtet  wurde,  die 
verschiedenen  Stufen  einer  Vokalreihe  auch  hier  nebeneinander.  Dies 
tritt  auch  in  der  charte  des  Chaivier  hervor :  ai  zeigt  sich  indess  auch 
hier  als  ein  in  Metz  bevorzugter  Diphthong. 

e  -|-  y  ist  in  den  A.  =  ei. 

medium  =  mei,  demei  (demey),  Remigium  -  Remey. 

Dem  mei  aus  medium  ist  offenbar  ein  miei  vorausgegangen,  ver- 
gleiche mieue  veuve  231. 

metipsimum  -  meisme. 

Vgl.  167,  107,  154,  363,  365,  249,  315,  152,  149,  252,  301  und  359. 

Die  Weiterentwicklung  von  ey  aus  e  -t-  y  zu  i  zeigen:  363  dexecep- 
time.  Die  Entwicklung  des  romanisch  gedeckten  e  zu  a  in  quarasme 
haben  wir  oben  gesehen.  Dabei  hat  das  lateinische  i  keinen  Einfluss 
geübt.    355  cinquime. 

Vereinzelt    kommt    demee    statt  demeie   vor:   355. 
locum  =  leu,  ecce  hoc-ceu,  ecce  hoc  est  ceust  (280);  freilich  wohl  ein 
vonlocum-leu  verschiedener  Fall,  da  lothringisches  ceudie  abgeschwächte 
Form,  sonst  ce,  darstellt;  vgl.  Ganzlin,  Pron.  Demonstr.,  Halle  Diss.  1888, 
S.  94.     Dieses  eu  ist  weiter  entwickelt  zu  u  in  su  für  ceu  154. 

ostium  bezw.  ustium  :  ux  153  2  mal.  Dieses  findet  seine  Erklärung 
in  dem  im  folgenden  aufgezählten  puteum  -  pux. 

0  4-  y  ist  jedenfalls  =  eu,  aber  in  unbetonter  Silbe  nicht  belegt. 

Auch  ö  -j-  y  =  eu:  Creux  254,  S.  Creus  149.  Zu  u  weiter- 
entwickelt ist  solches  eu  in  puteum  -  pux  254. 

Vortoniges  ü  -f-  y  ist,  wie  bereits  oben  erwähnt,  gleichfalls  eu  in 
S.  Jeulien  381. 

Ebenso  ist  vortoniges  e  -h  y  =  ei  in  meite  153.  Sonst  freilich 
auch  —  moitief  209  unter  labialem  Einflüsse. 


4  Iß  Max  Keuffer 

Die  nahe  Verwandtschaft  des  metzischen  oi  mit  ou  erklärt  hin- 
reichend die  Leichtigkeit,  womit  letzteres  zu  eu  übergeht,  vgl.Chaiwre- 
seus  aus  Chaivresons,  welches  Chaivresous  Chaivreseus  zur  Voraus- 
setzung hat. 

6  -+-  n  =  oin  :  boin  =  2  mal  boen  219  u.  133.  Folgt  stummes 
e,  so  steht  nur  o:    205  bonne,  302  u.  303  chanone.     Einmal  bon  111. 

boen  ist  die  Weiterentwicklung  von  boin,  welche  wieder  zu  bon 
fuhren  kann,  wie  mois,  moes,  mos. 

Gedecktes  e  ist  vereinzelt  =  ei:  daieir  254,  eit  381. 

Sonst  bleibt  e,  insbesondere  auch  in  ellum  :  rouwelle  254,  ro- 
welle  302,  vuelle  303,  aivelle  avus  -}-  ellus  252. 

Freies  bet.  ö  =  ue:  muet  280,  suer  152,  327,  357,  166,  fuers  254, 
nuef  171,  357,  381,  348,  352,  nueve  363,  nuewe  381.  Dieses  ue  wird 
zu  eu  in  seure  303.     Vortonig  bleibt  es  in  juedi,  juedy  205,  199,  154 

Vortoniges  ü  wird  o,  o,  ou,  (eu),  u  in  rowelle  302,  363,  rouwelle 
203,  254,  ruelle  327,  303  entsprechend  dem  Simplex,  rowe  363,  rouwe 
254,  ruwe  231,  351,  rue  .302,  327,  381.  Bei  der  grossen  Verwandtschaft 
des  Metzer  u  mit  i  (vgl.  den  Wechsel  von  ou  -|-  oi  und  die  spätere 
Entwicklung  von  tuit  zu  ty  u.  s.  w.)  lässt  sich  nicht  annehmen,  dass 
ruwe  die  erste  Form  sei,  sonst  wäre  i  und  nicht  w  der  Hiatustilger 
geworden.  Es  i^t  also  ein  *rüga  anzunehmen,  das  regelrecht  rowe, 
rouwe,  (reuwe)  ruwe  wird.  Letzteres  kann  nebst  rue  franz.  sein,  zu- 
mal die  Zwischenform  reuwe  zu  fehlen  scheint. 

Im  Vgl.  zur  palatalen  Beeinflussung  der  Vokale  ist  die  labiale 
verschwindend  klein:  dovant  (douvant)  38 — 39,  hauburgour  38,  beu- 
zignavlement  (buzignalement  ib.,  douvoit  39,  Burterans  348,  371,  354, 
aber  auch  ßertrans  354.  douveroient  371,  euwangeliste  372.  Zu  Bur- 
terans, euwangelistre  vgl.  cumenavlement  153,  keumenavle  185.  Zu 
moner  226,  Clomansate  221. 

uxans  387  ist  aus  Einwirkung  des  Subst.  ux  zu  erklären. 

abause,  abbausse  205,  49. 

foin,   avoine   und  moinne  neben  proicherasses  (327)   genügen  um    I 
consoil  aus  der  Analogie  zu  erklären. 

fome  327. 

toti  =  tuit,  welches  ein  toit,  verwandt  mit  teut*,  voraussetzt,  ist  j 
ja  neben  dui  134,  212,  sui  382  ein  seu  beglaubigt  und  somit  die  Ver- 
wandtschaft von  eu  mit  ui  dargethan.  Für  lui  steht  185  lu.  Daneben  ' 
musste  lui  bestehen,  wie  cestuit  373  beweisst.  Überhaupt  macht  es 
den  Eindruck,  dass  die  wenigen  u,  welche  die  A.  aufweisen,  nicht  I 
lateinischen,  sondern  späteren  Ursprunges  und  ausser  aus  eu  aus  lat.  u  -f-  j 
metzischem  i  entstanden  seien.    Dieses  letztere  entwickelte  sich,   wie 


Die  Stadt-Metzer  Kanzleien  417 

das  Verhalten  der  übrigen  Vokale  zeigt,  in  Metz  sehr  leicht,  nach  u 
insbesondere  vor  t,  z.  B.  fiiit  166. 

Dens,  deum  giebt  stets  Dens,  Den:  357,  363,  364,  219,  254,  205, 
226,  373. 

Dementsprechend  Mathsens  =  Mateu  252. 

Nach  Analogie  des  letzteren  wohl  Andreas  =  Andren  220,  221. 
Die  Ableitung  davon  ist  Androwins. 

IX. 

Als  Hiatustilgend  kommt  w  natürlich  nur  bei  labialen  Vokalen  vor: 
awast  382,  363,  354,  365.  Dies  stellt  zugleich  die  Weiterentwicklung 
des  gedeckten  o  zu  a  dar.  Hier  mag  sie  durch  das  vortonige  a  ge- 
fördert sein,     awost  171,  283,  maizoweirs  372,  voweit  254. 

Hiatustilger  ist  sonst  i:  armeie  355,  daieir,  daier  147,  149,  254, 
372,  aieir  351. 

Für  i  tritt  auch  hier  u  ein  in  mieue  ^)  (media)  231 ,  wieder  ein 
Beweis,  wie  nahe  i  und  u  in  Diphthongen  zusammen  liegen.  Sogar 
auier,  wohl  statt  aiier,  kommt  einmal  vor  166. 

In  diesem  daier,  daieir  u.  s.  w.  tritt  die  echt  lothringische  Scheu 
vor  r- Häufung  zu  Tage. 

Andre  Beispiele  sind:  panre  205,  prestes  a.  a.  0.  335,  tancris  205, 
serouge  166,  merkedi  382,  seiroge^)  212. 

Sogar  ate  =  autre  373,  Landes  (Landres-Moselle)  152,  prestels  254, 

Umstellungen  des  r  zeigen:  formant  212,  corv^exier  38  neben 
couvrexier  39. 

Die  Leichtigkeit  des  1- Ausfalls  zwischen  Vokal  und  Konsonant 
ist  echt  lothringisch:  pames  111,  Dat.  PI.  as  39,  fis  382,  az  364,  as  363, 
as  152,  Deme  =  Delme  351;  über  Tbiba,  Thiebas,  Thiebaus  ist  das 
Nötige  oben  nach  de  Wailly  erörtert.  Demnach  ist  as  zu  sprechen :  as. 

-abilem  ist  =  avle  153,  185,  254.  Im  übrigen  Lothringen  wohl 
bereits  -aule. 

Der  willkürliche  Wechsel  im  Auslaute  zeigt,  dass  die  Konsonanten, 
mit  Ausnahme  von  r  und  etwa  noch  des  t  in  einzelnen  Verbalendungen 
sowie  des  f  in  gewissen  Fällen,  im  Auslaute  bereits  stumm  waren: 
Gegout  38 — 39,  Gigoul,  Grancol  372,  Grancop,  sant  =  cens  363,  Frei 


1)  Vgl   hierzu  Willermin  de  Miewal,  Freisdorfer  Cartiüar  S.  59. 

2)  Hier  hat  die  i-Entwicklung  sogar  vortoniges  e  aus  o  ergriften.  Wir  werden 
sehen,  dass  in  Metz  jedes  tonlose  e,  ob  vor,  ob  nach  dem  Accent,  ja  sogar  in 
weiblicher  Endung  gerne  zu  ei  wird,  einer  der  hervorstechendsten  Züge  des 
Tnetzischen  Idioms. 

Uomanisihf  Forschuiisen  \'IH.  Ol 


418  Max  Keuffer 

de   Mes   133,    randeroien  212,    vvaran  280.    Thiba,    saii   =  cens  301, 
oRteilt  335.  decet  (=  dec6s)  205,  foit  252,  fai  244,  deset  226. 

Auslautende  Dentalis  wird  f:  in  bleif  225  und  moitief  209^). 
Das  h  scheint  im  Metzischen  auch  mehr,  als  ein  graphisches  Ansatz- 
zeichen  gewesen  zu  sein,  da,  wie  wir  später  sehen  werden,  fuers  neben 
hoirs  bestand.  Demgemäss  hätten  wir  in  dem  Frauennamen  Maheul  166 
vielleicht  Mariol  zu  sehen  und  wäre  darin  r  -f-  i  damals  bereits  regel- 
recht zu  dem  weichen  Velarlaute  x  geworden.  Dass  r-f-ch  thatsäcli- 
lich  =  X  war,  werden  wir  später  sehen. 

Dass  für  ss  oder  s  oft  x  eingetreten  ist,  hat  bereits  de  Wailly 
gezeigt.  Es  muss  hinzugefügt  werden,  dass  sich  dem  s  ein  i-Element 
hinzugesellen  muss,  damit  es  zu  x  werde.  Zur  Ergänzung  der 
de  Wailly'schen  Beispiele  mögen  folgende  dienen: 

maix  (magis)  38—39,  166,  168,  381,  351,  257,  254,  335. 

maxon  38  —  39,  166,  348,  351,  327,  363.  152,  254,  301,  205,  252, 
220,  350, 

maixon  351,  107,  205,  220, 

mais  223,  327,  387,  363,  315,  149,  226, 

masou  149,  226,  219, 

maison  134,  111,  302,  303, 

geixent,  gixent,  352,  381,  351,  254,  205,  220, 

geisent,  gisent  39,  147,  221,  ,302,  303. 

corvexier  (couvrexier)  38,  39,  Xavol  166,  raixon  168,  Corvexel  352. 
wairantixe  348,  faixons  283,  laixiet  ib.,  laxe  223,  warantixe  357, 
uxans  387,  saixis  107,  paix  1.54,  Pierexel  363,  Stoxey  ib.,  warantixe  280, 
poixours  254,  poixon301,  xallowit  335,  xaimel  ib.,  plux  205,  laixier  220, 
issent  226,  cognissant  223,  bassiet  168,  raison  167,  pais  226. 

Also  stehen  18  maxon  (maixon)  gegen  7  (mason)  maison 
9  maix  „       7  mais 

6  geixent  „      5  geisent 

^3"      X  19"      s 

Sonstige  Fälle  für  s  -|-  J  =  ^  23  gegen  etwa  5,  welche  dafür 
s  oder  ss  aufweisen. 

Dass  deutsches  w  beharren  würde,  hat  die  in  den  bisherigen  Er- 
örterungen bewährt  gefundene  dialektische  Treue  der  A.  sehr  wahrschein- 
lich gemacht.  In  der  That  sind  uns  im  Verlaufe  jener  Erörterungen 
eine  Reihe  Fälle  dieser  Art  begegnet,  unter  welchen  das  Wort  wai- 
rantir    und    seine   Ableitungen    das    numerische    Übergewicht    haben. 


1)  Vgl.  Meyer  - Lübke  S.469,  sowie  Henri,  memoire  de  la  soc.  de  lin^uisti- 
ue  VI  20.S. 


Die  Stadt-Metzer  Kanzleien  4l9 

Sogar  ein  Übergreifen  des  w  auf  das  Gebiet  des  lateinischen  v  hat 
stellenweise  stattgefunden,  z.  B.  in  enwangeliste  Uns  dagegen  ist 
kein  Fall  begegnet,  welcher  das  germanische  w  in  seinem  Besitzrechte 
behelligte.    Insbesondere  findet  sich  dafür  keinmal  g  oder  gn. 

E^J  erübrigt  noch  auf  die  eigentümlichen  nasalen  Erscheinungen 
in  den  A.  hinzuweisen ,  nämlich  a)  Schwund  und  b)  Neubildung  der 
Nasalierung  oder  graphisch  Ausfall  oder  Einschiebung  eines  n:  Zu 
a)  gehören  Gegout,  Gigoul  38—39,  wairaitors  381,  covenavle  219,  co- 
venance  172,  Chaivreseus  210.  Zu  b)  passenvant  134,  Nonviant  (No- 
vientum)  219, 

Den  eigentümlichen  Laut  der  Metzer  Gegend  ing  beleuchtet  Xaiving, 
welches  wahrscheinlich  aus  Scabinus  entstanden  ist  und  das  nasale  i 
aus  der  Verbindung  mit  n  hervorgegangen  zeigt.  Das  i  behält  bekannt- 
lich im  Metzischen  bezw.  Lothringischen  bei  dieser  Nasalierung  seinen 
Lautwert.     Hierher  gehören  auch  eschevins  280,  und  chamin  350. 

Aber  auch  i -|- c  ist  in  Mitleidenschaft  gezogen  und  zwar  nach  m 
in  amin(s)  372,  351,  38-39,  327,  252,  254,  .; 

Sogar  i  -f-  d  in  Goudefrin  352, 

Quomodo  wird  teils  com  teils  con  geschrieben, 
con  212,  220,  com  301,  205, 
campos  =  chans  302,  350,     chanp  350, 

Dialektgemäss  wird  zwischen  nr  kein  d  eingeschoben: 
janre(s)  209,  255,  303,  350,  vauredi  226. 
d  fällt  sogar  in  panre  223,  134, 

Vor  Labiale  wird  n  zu  m  in  amporte  363  und  samplus  364. 

In  dieuiange  352  u,  a,  und  Domangin  =  doraenichino  wird  c  zu  g 
nach  dem  Nasal  erweicht.  Wie  in  Domangin  wird  in  zu  an  in  Van- 
sant  301.     Derselbe  Vorgang  ist  auch  sonst  häufig. 

in  illo  ist  teils  gleich  ou,  teils  mit  Nasalierung  on:  ou  209,  226, 
39,  351,  154,  on  350,  372, 

sogar  mit  Reduktion  des  ou,  welche  der  sonstigen  Behandlung  des 
vortonigen  o  in  Metz  entspricht,  315, 

Die  Verwandlung  von  e  in  o  ist  wohl  auf  den  Einfluss  des  folgen- 
den labialen  Vokals  en  lo(u)  vor  seinem  Schwinden  zurückzuführen. 
Der  Schwund  des  n  ist  nach  obigem  nicht  zu  verwundern.  Demnach 
hätten  wir  zunächst  ol,  das  vor  konsonantischen  Anlauten  echt  metzisch 
zu  0  mit  einfachem  1- Ausfall  oder  zu  ou  mit  Auflösung  des  1,  ge- 
worden sein  wird,  on  ist  dann  Neubildung  nach  obigen  Mustern  und 
zu  vergleichen  mit  anderweitig  belegtem  Übergang  von  dou  (gen.)  zu 
den.  Eigentümlich  ist  londemain  315,  worin  lo(u)[e]n  demain  zu  er- 
kennen sein  wird, 

27* 


420  ^lax  KeuflFei 

Lateinisch  in  inde  werden  en  und  an  geschrieben.  Das  Wort 
waiin  226  zeigt  einen  für  den  Lautwert  des  metzischen  ai  lehr- 
reichen Versuch  das  deutsche  Wein  wiederzugeben.  Wäre  nämlich 
ai  in  demselben  Sinne  diphthongisch  gewesen;  wie  das  deutsche  ai, 
so,  hätte  ein  i  genügt.  Dass  es  aber  diphthongisch  war,  zeigt  die 
Reduktion  von  faire  zu  fare  und  zeigt  die  sonst  in  Metz  gebräuch- 
liche Schreibung  von  waintamps.  Obige  Schreibung  ist  lediglich 
skrupulöser,  als  letztere.  Das  i  im  Metzer  ai  war  jedenfalls  nur  ein 
leiser  Nachschlag.  Das  a  darin  wird  ein  sehr  offenes  ä  gewesen  sein, 
etwa  wie  man  es  jetzt  z.  B.  im  Worte  baicelle  in  der  Gegend  von 
Courcelles-Remilly  hören  kann. 

illos  =  ous,  ecce  illos  =  sous  :  ous  357,  sous  352. 

Neben  ille  (s.  o.)  kommt  auch  cille  vor  280.  Der  Obliquus  ist  ley 
328,  38,  348,  celey  153. 

Zur  Formenlehre  ist  ausserdem  hervorzuheben,  dass  die  A.  ein 
Imperfekt  auf  -evet,  -ivet  gebrauchen,  namentlich  im  negativen  hypo- 
thetischen Satze:  laievet  199,  359, 172,  335,  paievet223,  passenvent  134, 
paieivet  199,  212. 

tenivet  335,  580,  defaillivet  155,  72,  faivet  152. 

warantivet,  wairantivet  303,  352,  371,  111,  255. 

Das  Imp.  auf  -  evet  kommt  nach  de  Wailly,  Tabelle  S.  340,  zu 
schliessen,  nur  in  den  A.  vor.  Nur  ein  reclameve  kommt  noch  in  einer 
Urkunde  aus  der  Umgegend  von  Metz  vor:  Nr.  257. 

Das  Imp.  auf  -ivet  nur  bei  den  A. 

Dieses  Imp.,  das  zwar  noch  heute  im  Wallonischen  besteht,  kommt, 
soweit  Lothringer  Kanzleien  in  Betracht  kommen,  nur  in  Metzer  Ur- 
kunden vor  und  ist  demnach,  wofern  keine  sonstigen  gewichtigen 
Hindernisse  bestehen,  als  Merkmal  des  Metzer  Dialekts  im  13.  Jahrh, 
anzusehen. 

Dasselbe  ist  von  dem  Pron.  ille  zu  sagen,  das  im  Wallonischen 
ilhe  ebenfalls  ein  Gegenstück  hat. 

Eine  Eigentümlichkeit  der  A.  ist  ferner  die  Folgerichtigkeit,  womit 
sie  das  t  der  Verbalendungen,  insbes.  des  Part,  p.,  beibehalten.  Das- 
selbe ist  der  Fall  bezüglich  des  t  der  Subst.  auf  -atem. 

Das  Relativum  der  A.  ist  meist  ke,  auch  f.  d.  Nom.,  seltener  kl 
oder  qui. 

X. 

In  den  N.  &  E.  kommen  folgende  Unterschriften  angeblicher 
Amansurkunden  vor: 

Boilawe,  Frankignon,  Hemmignon,  Lorate,  de  Maizelle,  li  Merciers, 
de  Noubrant,  de  Nouviant,  de  Noweroit,  Wielz.    Wir  geben  hier  nur 


Die  Stadt-Metzer  Kanzleien  421 

die   Zunamen,    da   nur   sie   bei   Feststellung    der   Geschlechter    ent 
scheiden. 

Unter  den  Belegstücken  bei  Prost  sind  5  nach  Amansweise  ge- 
zeichnet. Die  betreifenden  Zunamen,  soweit  sie  nicht  bereits  in  N.  &  E. 
vorkommen,  sind:    Bairon,  Blanchairs. 

Diesen  gesellen  sich  aus  dem  Freisdorfer  Cartular  folgende  zu: 
Abrion,  Aixiet,  Bairbe,  Bairbel,  Baudoiche,  Beccal,  Bellegreie,  Bernaige, 
Boukin,  Burleville,  Chailley,  Champelz,  Chevallat,  Cretons,  Cunemans, 
Enleco,  Faisal,  Faixin,  Fakenel,  19  Ferrie,  Froideviande,  Groignat, 
Grounnas,  Gossenee,  Haiche,  Louce,  Lambert,  Lorant,  Matthias,  Paillat, 
Paipemiate,  Piet  d'Eschauz,  Paiperelz,  Rollenate,  Roillon,  de  la  Salle, 
Thiriat,  Vogenelz. 

In  den  bei  Prost  abgedruckten  prises  de  bans  kommen  folgende 
als  Amans  bezeichnete  vor: 

Augustaire,  Bataille,  Fraillat,  Fransoy,  Gelin,  Louwe,  Raigecourt, 
Renguillon,  de  Tolo,  Withier. 

Nun  besitzen  wir  vom  J.  1250  die  Unterschriften  von  Mitgliedern 
der  Paraigen  zu  einer  in  H.  d.  M.  Preuves  I  p.  199  s.  abgedruckten 
Urkunde. 

Ferner  geben  die  Benediktiner  o.  c  p.  201—7:  1)  die  Liste  der 
Familien,  aus  welchen  die  Paraigen  im  J.  1388  bestanden;  2)  die 
Paraigenliste  vom  J.  1399;  3)  diejenige  vom  J.  1440;  4)  die  Liste  der 
Adeligen  und  Paraigen,  welche  um  Lichtmess  1527  die  öflfentl.  Gewalt 
in  Händen  hatten;  5)  eine  Liste  solcher,  die  zum  Dreizehneramte  und 
der  bürgerlichen  Rechtspflege  befähigt  sind,  um  das  Jahr  1533. 

Von  den  obigen  60  Namen  kommen  12  unter  der  Urkunde  von 
1250  vor,  nämlich :  Aisies,  de  Raigecort,  li  Merciers,  Bellegree,  de  Nowe- 
roit,  Champelz,  Boylawe,  Barbe,  Bouquins,  Baudoiche,  Chailleis,  Fau- 
quenelz. 

In  der  Liste  von  1388  stehen  19,  welche  sich  unter  jenen  12  nicht 
befinden,  nämlich:  Lambert,  Lorant,  Baitaille,  Grognat,  Papperei,  Pies- 
Deschals,  Aubrion,  PappeDnatte(! ),  de  Noviant,  Rollenat,  Fessault^  Fransoy, 
Wiel,  le  Gronnaix,  Renguillon,  Chevallat,  Paillat,  Haiche,  Augustaire. 

In  der  Liste  von  1399  stehen  weitere  4:  Blanchair,  Faixin,  Gelin, 
Thiriat. 

Die  Liste  von  1440  liefert  keine  neuen.  Ebensowenig  die  beiden 
folgenden. 

Also  gehören  12  jener  Unterzeichner  ganz  gewiss  Familien  an, 
welche  um  die  Mitte  des  13.  Jahrb.  bereits  zu  den  bevorzugtesten  ge- 
hörten; die  Angehörigkeit  von  23  andren  zu  den  Paraigen  wird  durch 
2  Listen  vom  Ende   des  14.  Jhrhs.  sehr  wahrscheinlich  gemacht,  zu- 


^22  Max  Keufifer 

mai  da  die  Paraigen  vom  14.  Jahrh.  ab  nicht  zu-  sondefn  abnehmen. 
Freilich  kommt  in  den  Paraigen  wohl  ab  und  zu  ein  homo  novus  vor. 
Dies  beweist  folgende  Geschichte  \) :  „Et  prescha  (ung  frere  de  l'obser- 
vance  qui  s'appelloit  maistre  Jehan  Lyonet)  tellement  que  Jehan  George 
l'aman,  filz  George  Augustaire,  qu'on  disoit  George  l'Escripvain,  l'aman, 
filz  Pierre  l'Escripvain,  qui  estoit  filz  Drowin  le  barbier,  du  quartal, 
bourgeois  de  Mets,  qui  n'estoit  mie  des  plus  grans  lignaiges,  entre- 
print  d'aichetteir  plusieurs  grainges  et  maisons,  meizes  et  gerdins,  vers 
grant  meize  et  acommengait  a  faire  faire  une  eglise  pour  lesditz  freres. 
De  quoy  les  ungs  disoient  que  c'estoit  du  sien  qu'il  le  faisoit  et  les 
aultres  disoient  que  c'estoit  des  aulmones  des  honnes  gens.  Zu  den 
lignaiges  gehört  Jehan  George  also  immerhin,  nur  nicht  zu  den  höchsten. 
Sein  Stammbaum  wird  auf  seinen  Grossvater  Drowin  le  barbier  zurück- 
geführt, der  Metzer  Bürger  gewesen.  Drowin  ist  abgekürzt  aus  An- 
drowin,  also  Andreas  der  Barbier,  der  als  solcher  freilich  nicht  zu  den 
höchsten  Herren  gehören  konnte.  Wohl  weisen  die  Paraigen  Zunamen, 
wie  le  mercier,  le  merchant,  l'orfevre  auf  2).  Immerhin  konnte  Drowin 
Zunftmeister  gewesen  sein.  Jedenfalls  ist  aber  seine  Eigenschaft  als 
Metzer  Bürger  bewahrheitet,  und  dieses  genügt  für  unseren  Zweck 
vollkommen.  Unmittelbar  Zugewanderte  konnten  auf  eine  Aufnahme 
in  die  Paraigen  keinesfalls  hoffen.  Für  kleinbürgerliche  Familien 
brauchte  es  sicher  langer  Zeit,  um  zu  so  hohem  Ziele  zu  gelangen 
und  wird  der  Erfolg  der  Aufnahme  in  die  Paraigen  für  sie  zu  den 
Seltenheiten  gehört  haben,  zumal  wenn  sie  zugewandert  waren.  Die 
Bestätigung  des  Gesagten  wird  sich  weiter  unten  finden. 

So  ist  denn  mit  ziemlicher  Wahrscheinlichkeit  erwiesen,  dass  mehr 
als  die  Hälfte  der  obigen  Urkundenunterzeichner  den  Paraigen  an- 
gehört hat.  Beisassen  wir  ähnliche  Listen,  wie  die  von  1388  auch  aus 
dem  13.  Jahrh.  oder  dem  Anfange  des  14.,  so  würde  das  Ergebnis 
wahrscheinlich  ein  für  die  vornehme  Abstammung  der  Genannten  noch 
weit  günstigeres  sein:  Ist  doch  z.  B.  ein  Cretton,  ein  Name,  der  in 
keiner  jener  Li'^ten  figuriert,  im  J.  1261  Schöffenmeister  geworden^). 
Ein  Robin  Loratte  kommt  in  mehreren  Siebener- Ausschüssen  vor,  näm- 
lich 1328, 1336 und  1340.  Ein  sire  (Poince)  Cunement  wurde  1333  Schöflfen- 
meister,   dgl.   ein  sire  (Baudowin)  Froideviande*)    1336  und  ein  sire 


1)  Huguenin  S.  147  f.. 

2)  Vgl.  indessen  hierzu  was  Klipflfel    über  die  Bildung   der  Zunamen  der 
Paraigen  im  13.  Jahrh.  sagt. 

3)  Hug.  S.  32. 

4)  0.  c.  S.  76. 


Die  Stadt-Metzer  Kanzleien  423 

Bärbel,  1344.    Somit  haben  wir  sicher  für  5  weitere  die  Paraigenschaft 
nachgewiesen,  macht  40  von  63,  also  ungefähr  eine  ^/g  Mehrheit. 

Schon  die  Form  der  Eigennamen  bietet  übrigens  eine  Handhabe, 
mit  einiger  Wahrscheinlichkeit  ihren  Ursprung  zu  bestimmen.  Vor 
dem  Appendix  zu  seiner  Etüde  sur  le  r.  a.  d.  1.  pr.  giebt  Prost  eine 
Zusammenstellung  von  Personennamen,  um  ihre  flexionäre  Eigenschaft 
zu  erhärten.  Ein  Blick  auf  diese  Liste  zeigt,  dass  die  Endungen  -in 
und  -at  in  Metz  vollkommen  zu  Hause  sind.  Die  Erfahrung  aus  den 
Metzer  Urkunden  lehrt  dies  überhaupt,  sowie,  dass  -in  häufig  noch  zu 
-ignon  erweitert  wird;  auch  einfaches  -on  wird  angehängt.  Was  nun 
die  Endung  -at  (-as,  -ais)  =:  ittus  und  in  (-ignon)  betrifft,  so  ist  ihre 
französische  Darstellung  -et.  Die  alphabetische  Namenliste  der  jur6s, 
maitres  et  valets  zum  Livre  des  Metiers  weist  jedoch  ganz  andre 
Namen  auf,  keinen  Simouin,  Jaquemin,  Henriet,  Louiet  oder  dgl.,  allen- 
falls einen  Robin,  einen  Jeannot  neben  vereinzeltem  Jeannet.  Pikar- 
disehe  Privaturkunden  zeigen  einige  Zunamen  auf  -et.  Auch  die 
Wallonen  scheinen  Henri  dem  Henriot  oder  Henriet,  ebenso  Thirry 
dem  Thiriot  oder  -et  vorgezogen  zu  haben.  Eine  Häufung  von  Vor- 
und  Zunamen  auf  -as  -at,  -ins  -in,  -ignons  -ignon,  fem.  -ate  scheint 
daher  auf  metzischen  bezw.  mosellanischen  (Moselherzogtum)  Ursprung 
einer  Urkunde  hinzudeuten. 

Boilawe,  N.  &  E.  220:  Jaikemin  Boilaiwe  l'aicrit  und  J.  B.  ait 
l'escrit,  beide  1281. 

Prost  S.  200:  Jaikemin  Boilawe  l'aman  1300.   Cartulaire  de  la  Cath, 

Freisd.  C.  S.  138:    Jaikemin  Boilawe  l'escrit. 

Frankignon,  N.  tfeE.49:  Jaikemin  Frankignou  ait  l'escrit,  1255. 

Hemmignon,  N.  &  E.  167  u.  168.  Colignons  Hemmignon  l'escrit, 
beide  1275. 

Lorate,  N.  &  E.  355:  Jakemins  Lorate  l'escrit  1294,  ib.  374^: 
dasselbe  1296,  372^  dass.,  1299. 

de  Mai z eile,  N.  &  E.  347:  Jaikemins  li  fis  Theiriat  de  Mai- 
zelle l'escrit  1296,  dgl.:  348  —  1296,  351  —  1297,  352  —1297,  354  — 
1297,  371  —  1299,  372  —  1299,  373  —  dgl  ,  381  —  1300. 

Prost  S.  199  dass.     Cart.  de  la  Cath. 

li  Merciers,  N.  &  E.  244:  Jehan  li  Merciers  l'escrit  1284,  Jeh. 
1.  M.  ait  l'escr.  357  —  1297. 

Freisd.  C.  S.  59  dass.  1258,  S.  84  dass.  1244,  S.  85  dass.  2  mal 
1247,  dgl.:  S.  87  —  1254,  S.  86  —  1256  dreimal,  S.  119  u.  120  beide 
1306:  Jeh.  1.  M.  ait  pp.  S.  87:  Jeh.  li  M.  ait  les  lettres  1260,  1262, 1266. 

de  Noubrant,  N.  &  E.  166:  Jaiques  de  Noubrant  l'escrit   1275. 

de  Nouviant,  N.  &  E.  252:    Jakiers   de  Nouviant  l'escrit  1285. 


^24  ^^^^  Keuffer 

de  Noweroit,  N.  &E.  205:  Cest  tancris  de  l'arche  Saint  Jehan, 
Lowis  de  Noweroit  les  prist  1279.  Prost  S.  204:  Gerardins  de  Noweroy 
l'escrit  1317.    Cartul.  de  Saint  Vincent,  ib.  das».    Freisd.  121  —  1317. 

Wiel,  N.  &  E.  226:  Wiels  l'escrit  1282,  dass. :  283  —  1288,  302 
und  303  —  1290,  350  —  1297. 

Prost.  S.  198 :  Wielz  alt  Tescrit  1292,  —  Cartul.  de  S.  Vinc.  Dass. 
S.  199.    Dass. 

Freisd.  S.  68  —  1299.  —  Ebend.  S.  130:  Thiebaus  Wiel  l'escrit 
1325,  dgl.  131  u.  133  —  1327,  135  -  1328,  137  —  1323,  130  —  1336 
(kassiert)  151  —  1336. 

Da  die  Zeit  nach  1300  wohl  unzweifelhaft  den  Paraigeu  gehört, 
frommt  es  nur  noch  diejenigen  bei  Prost,  in  dem  Freisdorfer  Cartular 
oder  sonstwo  auffindbaren  Geschrichte  einer  ganaueren  Betrachtung  zu 
unterziehen,  deren  Namen  im  13.  Jahrh.  vorkommen. 

Prost  S.  200 :    Tierias   Lowis   l'escris    1295.     Or.  Bezirks  -  Arch. 

S.  191 :  En  l'arche  Colin  Bairon  ä  S.  Vy  sont  tuit  eist  escrit. 

S.  192:  en  l'arche  Colin  sont  tuit  eist  escrit.     Beide  C.  de  la  Cath. 

Freisd.  S.  90:  Colins  Beccal  l'escrit  1277.  S.  91:  Colignons 
Beccal  —  1297.  S.  57—59:  Tanscrit  en  l'arche  Lowiat  de  Chailley 
1229,  1253,  1260.  S.  69:  1262,  1263,  1265,  1268.  S.  105:  Lowiat  de 
Chailley  l'escrit  1262. 

S.  71:  Cretons  l'escrit  1288,  S.  91  dass.  1287  u.  1288. 

Nach  Klipffel  S.  190  waren  nach  der  Umwälzung,  welche  die 
Alleinherrschaft  der  Paraigen  herbeiführte  (jedenfalls  die  von  1283), 
lediglich  Patricier,  also  Paraigemitglieder,  wählbar.  Mit  1300  wird 
dasselbe  sogar  betreffs  des  Schöflfenmeisters  zum  Gesetz,  und  damit, 
wie  Klippfei  sagt,  gesetzgeberisch  festgelegt,  was  schon  lange  in 
Übung  war.  Mit  der  AmanswUrde  wird  es  sich  ähnlich  verhalten 
haben,  wenn  schon  besondere  Dämme  gegen  die  Wahl  derselben  seitens 
der  dem  Wahlgeschäfte  vorstehenden  Dreizehn  mit  dem  Schöffen- 
meister  an  der  Spitze  errichtet  waren.  Hatten  die  Paraigen  doch 
bereits  1250  das  Recht  in  3  Stadtvierteln  die  Maires  zu  stellen  (o.  c. 
S.  113).  Von  da  ab  ist  ihre  Gewalt  in  stetem  Steigen  begriften  und 
behauptet  sich  siegreich  1283  gegen  eine  vom  niederen  Volke  ver- 
suchte Erhebung. 

In  der  That  finden  sich  die  Amandellerien  der  sämtlichen  Pfarreien 
der  Liste  von  1388  in  den  Händen  der  Paraigen: 

Wahrscheinlich  aus  Portemuselle:  Jehan  Marcoult  Amant  de 
S.  Hillair,  Tbiebault  Lorans,  A.  de  S.  Seguellene,  Stevenin  Bonne- 
Fille  A.  de  S.  Gergone,  Poiucignon  Grognat  A.  de  S.  Livier. 

Aus  Jurue  keine. 


Die  Stadt-Metzer  Kanzleien  425 

Ans  S.  Martin: 

Hiiguignon  Lournsquin  A.  de  S.  George, 

Sr.  Pierre  Fessal  A.  de  S.  Vy. 
Ans  Porsaillis: 

Burtrant  leHnngre  A.  de  S.Esteuue;  WillaraeFanlquenel  TA.  S.  Seg. 

Ans  Onltre-Saille:    Sr.  Nemmeric  Noiron  TAmant. 

Ans  Lou  Commung:    Jehan    de    Wauldrewange,  Amaut    de    Saint 

Martin ;  Jehan  Haiehe;  Amant  de  S.  Seguellenne ;  Lowy  Papperei,  Amant 

de    S.  Jehan,    naehgetr.    a.    S.  Liviers;    George    l'Escripvain,    A.   de 

S.  Suplice;    Grant  Jehan  l'amant,  A.  de  S.  Suplice. 

S.  81  Ugnignon  Burleville  l'escrit. 

S.  81  Cunemans  l'escrit  1297  3  mal,  S.  72  —  1301,  dgl.  2  mal  S.  73. 
S.  79  Colignons  Cnnemans  —  1302  u.  1301,  S.  81  —  1293,  S.  82  — 
1298,  S.  93  —  1296.  —  S.  74  Colignons  Cnn.  ait  —  1295,  dgl.  2 mal 
S.  75,  Imal  76,  S.  78  —  1302. 

Tanscrit  en  l'arche  Col.  Cnn.  —  1295.  S.  83  Witiers  Lambert 
l'escrit  1280. 

S.  100—105  Eoillous  li  filz  Jaikemin  Roillon  l'escrit:  1247,  1251, 
1256,  1257,  1261,  1263,  1265,  1266,  1267,  1268,  1270,  1271. 

S.  89  Tanscrit  de  Tarche  Roillon  Ion  fil  Jaikemin  Roillon  1302. 

S.  83  Tanscrit  en  l'arche  Jehan  Roillon  1384.  S.  82  Tanscris  de 
l'arche  Vogenel  1290,  dass.  S.  84. 

Von  1300  ab  treten  meist  solche  A.  anf.  welche  wir  oben  als 
Paraigenmitglieder  bezeichnen  konnten.  Da  es  nnn  nnwahrscheinlich 
ist,  dass  nach  1300  andre  Amans,  als  solche  ans  den  liguaiges  gewählt 
wurden,  mnss  man  annehmen,  dass  jene  letztgenannten,  obschon  sie  in 
den  späteren  Listen  fehlen,  einem  Paraige,  angehört  haben,  aber  Ende 
14.  Jahrh.  ausgestorben  gewesen  sind.  Deshalb  ist  es  immerhin  mög- 
hch,  dass  diejenigen  A.  des  13.  Jahrb.,  deren  Namen  ebenfalls  noch 
nicht  als  Gentilname  eines  lignaige  nachgewiesen  ist,  zum  grossen 
oder  grössten  Teile  dennoch  den  Paraigen  angehört  haben. 

Folgende  der  fraglichen  Familien  gehören  nach  Klippfei  S.  Hilf, 
seit  dem  13.  Jahrhundert  zu  den  Paraigen:  Boilawe,  li  Merciers, 
de  Nonviant,  de  Noweroit,  de  Chailley  (de  Calabre).  Über  Wiel, 
Lorate,  Cretons,  Cunemans,  Lambert  de  Chailleis  ist  oben  bereits  das 
Nötige  gesagt  worden. 

An  der  bezeichneten  Stelle  legt  Klipffel  mit  Recht  den  Listen  von 
1388  und  1390  eine  bis  ins  13.  Jahrh.  zurückreichende  Tragweite  bei: 
denn  die  Namen  (vgl.  N.  &  E.  205  Forkignon,  352  Fakignon,  372  Co- 
lignon,  133  Ugnignon  n.  s.  w.),  welche  sie  enthalten,  kommen  grössten 
Teils  in  Akten  des  13.  Jahrh.,  Vestnre,  Prise  de  ban  n.  dgl.,  sowie  in 


42()  Max  Keuffer 

den  chronistischen  Aufzeichnungen  zu  diesem  Jahrh.  vor.  Ihre  Träger 
erscheinen  dabei  entweder  in  Amt  und  Würde  oder  als  kaufi^räftige 
Personen.  Die  Durchsicht  der  Prost'.-^chen  Belegstücke  ist  in  dieser 
Hinsicht  besonders  ergiebig. 

Von  den  18  oben  bezeichneten  Anians  des  13.  Jahrh.  sind  bis  jetzt 
noch  10  bezüglich  ihrer  Herkunft  nicht  bestimmt,  nämlich:  Frankignon, 
de  Maizelle.  Hemmignon,  de  Noubrant.  Thierias  Lowis,  Colin  Bairon. 
Beccal,  Burleville,  Koillon,  Vogenel.  Nun  ist  aber  ein  Thieris  Lowis 
1241  bereits  Schöffenraeister  M,  also  höchst  wahrscheinlich  Patricier 
und  ein  Maiheus  Vogenelz  1293,  also  zu  einer  Zeit,  wo  die  Paraigen 
die  unbestrittene  Herrschaft  hatten.  Maire  von  Porte-Moselle'^).  de  Mai- 
zelles  ist  ein  Metzer  Flurname  2)  Rairon  (Barons)  steht  bei  Huguenin 
S.  22  unter  den  Namen  der  ersten  Paraigefamilien,  welche  überhaupt 
zum  maitre-echevinat  gelangt  sind.  Da  der  Anfang  der  Liste  sich  auf 
das  Ende  des  12  Jahrh.  (von  1180  ab)  bezieht,  ist  die  Regierung  eines 
Bairon  sicher  in  das  13.  zu  verlegen.  Dieser  Fall  beweist,  dass  auch 
die  6  noch  übrigen  der  obigen  Namen  im  13.  Jahrh  Paraigefamilien 
haben  angehören  können,  ohne  dass  sie  in  den  Listen  vom  Ende  des 
14.  Jahrh.  auftreten.  Übrigens  geht  aus  einer  Stelle  in  Prost's  Appendix 
S.  82  (z.  Jahre  1337)  hervor,  dass  2  Brüder  verschiedene  Zunamen 
haben  konnten:  die  Stelle  lautet:  Poincignons  de  Vy  et  Thiebaus 
Fourat,  ses  freires,  que  sont  amans.  Nun  ist  de  ¥3%  nach  AusAveis  der 
mehrerwäbnten  Listen  ein  wirklicher  Paraigename.  Thiebaus  Fourat 
gehört  aber  zu  derselben  Familie,  ohne  dass  sein  Zuname  diese  Zu- 
gehörigkeit irgendwie  bekundet. 

Ähnlich  verhält  es  sich  mit  Fraillat,  s.  0.  Nach  derselben  Liste, 
wo  sich  de  Vy  findet  (H.  d.  M.  Preuves  l.  S.  204),  gab  es  einen 
Hanry  Fraillat  de  Noweroy.  Demnach  wird  der  vollständige  Name 
jenes  Theobald  gewesen  sein:  Thiebaus  Fourat  de  Vy,  also  Zu- 
name und  Gentilname.  Bei  Prost  1.  c.  N.  71  findet  sich  ein  Fran- 
kignon. Damit  ist  bewiesen,  dass  auch  dieses  im  13.  Jahrhundert 
(1241)  ein  Metzer  Name  war  und  wird  die  Zahl  der  noch  nicht  näher 
bestimmten  Amansnamen  dieses  Jahrh.  auf  5  reduciert.  Somit  ist 
auch  von  der  Mehrzahl  der  Amans  des  13.  Jahrh.  nachgewiesen,  dass 
sie  dem  Metzer  Patriciate  entstammen,  jedenfalls,  dass  Metz  ihre  Hei- 
mat war.  Betreffs  der  übrigen  ist  zu  bemerken,  dass  die  2  auf  -ignon 
durchaus  metzische  Bildung  zeigen  und  dass  Roillon  ein  metzischer 
Vorname  ist  (Roillon   Louce).     Noubrant  ist  gebildet,   wie   der  nach- 


1)  Prost  S.  2ü. 

2)  ib.  S.  213. 

3)  ib.  S.  61. 


Die  Staclt-Metzer  Kanzleien  427 

weislich  metzische  Houdebrant  (>gl.  Hiiguenin),  Burleville,  wahrschein- 
lich für  Bruleville,  stimmt  mit  der  von  Klipt^el  ermittelten  Metzer 
Namenbildung'  tiberein.  Vgl.  auch  Brülle  vaiche  bei  Huguenin.  An 
diesen  Namen  ist  also  nichts  erkennbar,  was  gegen  ihren  metzischen 
Ursprung  spräche;  im  Gegenteil  spricht  die  äussere  Wahrscheinlich- 
keit für  letzteren  Dasselbe  ist  von  der  inneren  zu  sagen:  denn  es 
wäre  sonderbar,  wenn  die  auf  ihre  Vorrechte  so  eifersüchtigen  Metzer, 
welche  ihre  Urkunden  mit  so  bewundernswerter  Vorsieht  abfassen, 
ein  so  wichtiges  Amt,  wie  das  eines  A.'s,  einem  eben  erst  eingewan- 
derten Menschen  übertragen  hätten.  Die  möglichenfalls  eingewander- 
ten Clercs  —  notaires  —  hatten  auf  die  Amans  wohl  keinen  Einfluss, 
da  die  meisten  derselben  im  13.  Jahrhundert  noch  Geistliche  werden 
gewesen  sein  ;  denn  die  Geistlichen  und  Frauen  waren  ausdrücklich 
von  dem  Rechte,  die  Amans  zu  wählen,  ausgeschlossen. 

An  der  oben  erwähnten  Stelle  kommen  30  der  von  uns  in  obigem 
als  Amansnamen  bezeichneten  Zunamen  als  Bezeichnungen  von  Pa- 
raigefamilien  vor,  welche  vom  J.  1180  ab  nach  und  nach  zur  Würde 
des  maitre-echeviuat's  gelangt  sind. 

Hierdurch  erhalten  unsere  obigen  Ausführungen  eine  kräftige 
Stütze. 

Die  Inhaber  der  Amanswürde  scheinen  sich  früh  bestrebt  zu 
haben,  die.-elbe  erblich  zu  machen,  vgl.  oben  Lowis  de  Noweroit 
1279  —  Gerardins  de  Noweroyl317;  Wöl  1282  —  1297  —  Thiebaus 
Wiel  1323—1336.     Vgl.  das  oben   über  Jehans  li  Merciers  gesagte. 

Jehan  Roillon  bereits  fwenn  auch  zweifelhaft,  ob  noch)  1284 
Roillons  li  filz  Jaikemiu  Roillon  l'escrit  1247—1271. 

Vielleicht  gehört  hierher  auch  Jaikemins,  li  fis  Theiriat  de  Mai- 
zelle 1296 — 1299.  Diese  Beispiele  würden  sich  aus  der  späteren  Zeit 
leicht  vermehren  lassen.  Aber  gerade  die  des  13.  Jahrh.'s  sind  wichtig 
insofern,  als  sie  erkennen  lassen,  dass  auch  das  Amt  des  A.  im 
13.  Jahrb.  dem  im  Metz  so  ausgeprägten  Streben  nuterlag,  wichtige 
Stellen  dauernd  an  bestimmte  Metzer  Familien  bezw.  lignages  zu  fesseln. 

Jaques  li  Gronais  eschevins  N.  &  E  280. 

Im  14.  Jahrb.  treten  die  Amans  im  öffentlichen  Leben  mehr  und 
mehr  hervor.  Sie  erscheinen  in  wichtigen  Septerien ,  z.  B.  Aucel 
Taman  1348^),  Jehan  Aubriou  l'aman  1348^),  Simonin  Chevallat  1355 3), 
Willame  Willambault  1356*). 


1)  Huguen,  ib.  S.  85  und  88. 

2)  ib.  S.  86, 

3)  ib.  S.  97. 

4)  ib.  S.  102. 


428  ^'■'^  Keuflfer 

Zum  J.  1344  wird  Jeliao  Renguillon  l'aman  als  Schöffe  erwähüt 
und  zu  1360  heisst  es  gar  et  fut  faicte  la  paix  de  Jehan  Lohier 
raman,  1386  fut  le  sire  Joffroy  Lohier  maistre  esehevin,  filz  Jehan 
Lohier  l'aman  du  paraige  d'Oultresaille.  Es  kommt  sogar  ein  Maistre 
dehevin  et  aman  vor,  s.  Paraigeliste. 

Auch  im  Bösen  erscheinen  einige  gross,  wie  aus  folgender  Stelle 
bei  Huguenin  ^)  hervorgeht.  En  la  dite  annee  (1398)  furent  sire  Je- 
han EuUecol  et  Hannes  de  St.  JuUien,  son  gendre,  tous  deux  amans 
de  Mets,  bannis  et  forjugies  de  Mets,  et  tous  leurs  biens  acquis  et 
confisquez  ii  la  ville.  pour  ce  qu'ilz  se  estoient  abzentes  nuitamment 
pour  beaulcoup  de  faulx  escripts  qu'ilz  avoient  mis  eu  leurs  arches, 
qui  montoient  ä  plus  de  trois  mille  et  cinq  cent  livres  de  tornois, 
pour  aulx.  Lequel  dit  Jehan  Eullecol  qui  estoit  vieulx ,  molrut  au 
Pont  ä  Mousson  ou  il  estoit  all6  de  coste  le  sire  duVergier  et  volloit 
faire  la  guerre  ä  ceulx  de  Mets  etc.  —  Die  Eolle  des  Coriolan  bekam 
ihm  aber  schlecht,  da  ihn  die  schlauen  Metzer  für  Geld  wiederkauften, 
an  den  Pranger  stellten  und  am  Galgen  ('an  gibet  de  Mets')  hängten 2). 

Im  Jahre  1404  wurden  2  Amans,  Symonin  Chavallat  und  Bicho- 
waird  sogar  wegen  schweren  Einbruchdiebstahls  verbannt.  In  dem  sie 
verurteilenden  Erkenntnis  werden  als  Zeugen  aufgeführt:  Cheriautel  le 
clerc  dudit  Symonin  et  Jehan  le  clerc  de  Bichowaird.  Also  damals  wenig- 
stens, d.h.  zu  einer  Zeit,  wo  die  Geschäfte  sehr  ausgedehnte  waren,  gab 
es  von  Amans  besoldete  Schreiber.  Solche  von  Maires  sind  früher  ver- 
bürgt Dieselben  scheinen  einen  höheren  Rang  gehabt  zu  haben ,  da 
ihnen  der  Titel  maistre  beigelegt  wird,  wie  wir  später  sehen  werden. 

Fragen  wir  nun  nach  dem  grösseren  oder  geringeren  Werte  der 
einzelnen  Amansurkunden  für  die  Dialektgeschichte,  gleichviel  ob  Ge- 
schricht  oder  Handveste,  so  stehen  obenan  diejenigen,  welche  zur 
zahlreichsten  Gruppe  von  Urkunden  gehören,  deren  gemeinsamer 
Schreiber  feste  Gewohnheiten  in  der  Rechtchreibung  und  ein  Be- 
streben bekundet,  phonetisch  genau  zu  schreiben.  Dies  ist  zweifellos 
die  Gruppe  von  S.  Ferruce,  welche  8  Urkunden  umfasst,  darunter  die 
längste,  welche  unter  den  bis  jetzt  bekannten  Amansakten  vorkommt. 

Durch  das  Bestreben  nach  dialektischer  Treue  zeichnet  sich  das 
Geschricht  von  Boilawe,  N.  220  der  N.  &  E.  aus  Darin  steht  es  an 
erster  Stelle.    Doch  ist  es  nur  kurz  und  vereinzelt. 


1)  S.  119f, 

2)  Eine  genaue  DarsteDiiug  des  Amansweseus  sowie  der  übrigen  Faktoren  dei* 
Metzer  Kechtswesens  liefert  neuerdings  Prost  in  Les  institutious  Judiciaires  dan? 
Ja  eit6  de  Metz.  Paris  u.  Nancy  189.'5.  Dort  findet  sich  auch  die  einschlägige  Li- 
teratur, sowie  der  archivalische  Apparat  aufgeführt. 


Die  Stadt-Metzer  Kanzleieu  429 

Durch  ihre  Anzahl  ragen  die  Akten  des  Jaikemin  fis  de  Thiriat 
de  Maizelle  hervor.  Im  Allgemeinen  strebt  auch  er  nach  lautlicher 
Genauigkeit. 

Von  Wiels  sind  5  Aktenstücke  vorhanden.  Seine  Rechtschreibung 
verrät  keine  besondere  Anstrengung,  die  dialektischen  Eigentümlich- 
keiten wiederzugeben;  wenn  sie  sich  auch  von  französischem  Einflüsse 
ziemlich  freihält. 

Von  Lorate  sind  3  Urkunden  erhalten;  doch  ist  seine  Recht- 
schreibung, wenn  auch  folgerichtig,  nicht  peinlich  dialektisch. 

Die  Gruppe  363—365  ist  ausser  den  genannten  noch  die  einzige, 
welche  reichhaltiges  Material  liefert.  Es  sind  3  sehr  ansehnliche  Ge- 
schrichte.  Ihre  Rechtschreibung  ist  nur  in  einzelnen  Punkten  hervor- 
vorragend dialektisch. 

Die  Gruppe  von  8.  Ferruce  fällt  für  die  eigentümliche  Behand- 
lung von  vortonigem  a  und  e  schwer  in  die  Wagschale.  Baitistre, 
airitage,  aber  dator;  Jeinnate.  Mausionera  =  maxon  und  nicht  mai- 
xon,  das  ein  Gemisch  von  maison  und  maxon  zu  sein  scheint  (vgl. 
pluix  neben  plux);  Geiradon;  preimier,  ceist. 

N.  220  ist  der  entschiedenste  Vertreter  der  metzischen  i-Entwick- 
lung:  Tainoir ,  Jeinait ,  poir,  tois,  loi  Boilaiwe,  also  sogar  vor  dem 
lahialsten  Laute! 

Jaikemin  —  de  Maizelle  liefert  namentlich  amin,  Goudefrin,  ille 
und  die  Imperfekte  auf  ivet. 

Lorate  ist  zugunsten  von  toz  für  tous  anzuführen.  Ihn  unter- 
stützen eine  Reihe  anderer,  wie  Hemmignon  mit  2  Urkunden,  Jakiers 
de  Nouviant  mit  einer  und  der  Anonymus  von  328.  Hier  entschei- 
det übrigens  nicht  die  numerische  Majorität,  sondern  toz  braucht  nur 
von  echten  Zeugen  überliefert  zu  sein,  um  vor  dem  als  französisch 
bekannten  tous  den  Vorzug  zu  bekommen.  Übrigens  concurriert  mit 
letzterem  das  Boilaw'sche  tois,  also  wiederum  Wechsel  von  oi  und  ou. 
Wahrscheinlich  triift  Boilawe  das  Richtige  und  braucht  man  bei  der 
grossen  Verwandschaft  von  metzischem  u  =  i  das  häufige  tous  nicht 
unbedingt  für  französisch  anzusehen. 

363—365  liefern  Imperfekt  auf  -oent. 

Wiels:  fome,  also  Weiterentwicklung  des  nasalen,  aus  i  entstan- 
denen a  unter  labialen  Einflüssen  zu  o. 

Dieser  Vorgang  ist  lehrreich  für  das  Schicksal  des  gedeckten  e 
überhaupt,  wie  es  sich  in  Metz  gestaltet  hat.    Vgl.  Clomansate. 

XL 
Die   bisherigen  Erörterungen  haben    zu    dem  Ergebnisse  geführt, 
dass  das  Schreinsweseu  in  Metz  nicht  romanischen,  sondern  deutschen, 


430  Max  Keuflfer 

hezw.  kölnischen  Ursprungs  ist,  dass  die  Amans  von  Hause  aus  Metzer 
gewesen  sind  und  sich  unter  geringer  Beeinflussung  seitens  des 
.Schriftfranzösischen  und  des  Lateinischen  in  ihren  Akten  des  Metzer 
Dialekts  bedient  haben  und  dass  in  diesen  nicht  von  anderweitiger 
Sprachmischung  und  noch  viel  weniger  von  Sprachmengung  die  Rede 
sein  kann.  Durch  eine  Vergleichung  mit  einem  anerkannt  metzischen 
Literaturwerke  soll  die  Probe  auf  dieses  Ergebnis  im  Verfolg  ge- 
macht werden.  Vorderhand  obliegt  es  uns  jedoch,  die  schriftsprach- 
lichen Verhältnisse  auch  der  anderen  hervorragenden  Metzer  Kanzleien 
zu  untersuchen. 

Für  diese  Ermittlungen  ist  durch  obige  Feststellungen  ein  fester 
Boden  geschatTen  worden ,  sodass  es  sich  nunmehr  leicht  feststellen 
lässt,  ob,  inwieweit  und  in  welcher  Richtung  sich  die  Sprache,  bezw. 
die  Schrift,  der  einzelnen  Schreibstuben  von  dem  Begriffe  einer  echt 
metzischen  Kanzleisprache  entfernt, 

Semonce  oder  mise  en  leu  de  ban ,  die  Vorladung  eines  Be- 
klagten vor  Maire  und  Schöffen.  Die  Form  des  Akk.  Maiour 
selbst  ist  ostfranzösiscb.  Hierin  zeigt  leu  die  Entwicklung  des  eu 
aus  ou. 

Eine  besondere  Form  der  V^orladung  ist  die  seimonce  au  meix  et 
a  la  maison.  Vielleicht  bedeutet  meix  die  Wohnung  des  menant  oder 
manant,  während  maison  die  des  bourgeois  bezeichnet.  Hierin  ist 
maix  die  metzische  Form  für  Mansus  und  hat  in  Metz  noch  die  be- 
sondere Bedeutung  von  Grundstück  als  Eigentum.  Dass  dieses 
die  dialektische  Form  statt  des  ebenfalls  in  Lothringen  vorkommen- 
den mas  behalten  hat,  während  maison  statt  maxon  gesetzt  ist,  be- 
ruht wohl  auf  der  mehr  archaischen  Bedeutung  von  meix.  x  stellt 
hier  jedenfalls  den  Velarlaut  dar.  Das  a  in  mansus  ist  als  frei  v.w 
achten;  dies  ergiebt  meis,  aus  dem  i  -\-  s  entwickelt  sich  dann  das 
X,  ohne  dass  dabei  das  i  völlig  schwindet.  Vorgeladen  heisst  in  der 
Ordonnance  somenu  *) ,  also  vom  Infinitiv  semonre  (metzisch  statt  se- 
mondre)  und  nicht  semoner.  Von  diesem  Infinitiv  ist  das  gemein- 
französische Particip  semons.  Der  Aufschub  von  (7)  Nächten  heisst 
les  (sept)  neudz,  o  -f-  y  =  eu.  Den  Process  einleiten  heisst  de- 
moner. Moneir  metzisch  gleich  mener.  Das  e  ist  entweder  unter 
labialem  Einflüsse  zu  o  geworden  (vgl.  N.  &  E.  293  promiers ,  atre- 
mont,  loialmont,  sarmont,  oder  es  hat  trotz  seiner  Stellung  zum  Ton 
diphthongiert,  vgl.-  ebendort  saoillees  (sTgillatus)  oder  endlich  es  folgt 
der  Analogie  der  stammbetonten  Form  je  moine.     Dass  das  i  von  oi 

1)  Prost  S.  -22. 


Die  Stadt-Metzer  Kanzleien  4'H 

schwinden  kann,  beweist  mos  =  mensis.  Der  Übergang  von  oi  zu  o 
ist  übrigens  ,  wie  wir  später  sehen  werden .  eine  von  Horning  ver- 
fochtene  Voraussetzung  von  e  =  a. 

Vor  Gericht  bekräftigen  (durch  Ausziehen  eines  Haupt-  oder  ßart- 
haares  oder  eines  Gewandfadens)  heisst  arramir.  Das  Verbum  ist  in- 
choativ. Dasselbe  ist  zwar  gemeinfranzösiseh  und  mittellateinisch; 
doch  erscheint  es  hier  in  Begleitung  einer  jedenfalls  uralten  symboli- 
schen Handlung,  welche  zur  Feststellung  seiner  bisher  noch  unsichern 
Etymologie  beitragen  mag.  Diese  Handlung  wird  mit  rayer  bezeich- 
net. Prost  erklärt  adramitio  als  affirraation  par  ia  mise  en  main  ou 
saisie  d'un  objet  materiel.  Vgl.  den  weissen  Stab  im  rheinischen  Gebiet. 

Die  Terminologie  der  Metzer  Rechtssprache  ist  den  eigentüm- 
lichen örtlichen  Verhältnissen  entwachsen,  und  wenn  sich  auch  Be- 
rührungspunkte mit  der  Verfassung  anderer  städtischer  Gemeinwesen 
auffinden  lassen .  so  tragen  sowohl  die  Metzer  Einrichtungen ,  als 
deren  Benennungen  ein  ganz  eigenartiges  Gepräge.  Letztere  sind 
vielfach  nicht  nur  der  Form,  sondern  auch  der  Wortbedeutung  nach 
von  rein  lokaler  Färbung. 

Die  Prost'schen  Forschungen  haben  dieses  Gebiet  erschlossen. 
Besonders  reich  und  eigentümlich  hat  sich  in  Metz  das  Eigentums- 
recht gestaltet.  Die  mit  1197  ins  Leben  getretene  neue  Verfassung 
hat  die  "Wahrung  desselben  in  die  Hände  der  Maires  und  der  Amans 
gelegt.  Erstere  stellen  den  Bann,  d.  h.  die  obrigkeitliche  Gewalt  vor, 
letztere  besorgen  das  Urkundenwesen.  Die  Obliegenheiten  der  erste- 
ren  sind  von  Prost  in  seiner  Studie-  L'ordonnance  des  Maiours,  etude 
sur  les  institutions  judiciaires  ä  Metz  du  XIIL  siecle  au  XVlIe  in  der  Nou- 
velle  Revue  historique  du  droit  frangais  et  etranger  (1878),  dargelegt 
worden.  Unter  diesen  Bethätigungen  sind  die  vesture,  wo  nach  Aus- 
weis mancher  Zeichnungen  die  Amans  mit  den  Maires  zusammenwirk- 
ten, und  namentlich  die  prise  de  bau  als  feierliche  Formen  der  Be- 
urkundung des  Besitzwechsels  archivalisch  am  fruchtbarsten.  Im  Ur- 
kundenwesen ist  das  eigenste  Gebiet  der  Maires  jedoch  die  prise  de 
bau.  Wir  werden  auf  ihre  Denkmäler  deshalb  besonders  einzugehen 
haben.  Zunächst  haben  wir  uns  mit  der  Terminologie  des  Maire- 
arates  und  seinen  übrigen  Urkunden  im  weiteren  Sinne  erzeugenden 
Thätigkeiten  zu  beschäftigen. 

Die  ordonnance  des  maiours,  obwohl  im  13.  Jahrhundert  ent- 
standen, ist  leider  in  einer  der  Sprachmischung  bereits  zugänglichen 
Form  (XV.  und  XVL  Jahrh.)  in  Chroniken  oder  Akten  überliefert. 
Die  technischen  Ausdrücke  sind  darin  jedoch  meist  älterer  Ent- 
stehung.   Wir  übergehen  im  folgenden  die  nicht  eigentümlichen  Aus- 


432  ^*^  Keuflfer 

drücke  wie  bau,  plaid,  assignation,  ajournement,  obschon  sie  iu  Metz 
eine  den  örtlichen  Verhältnissen  entsprechende  Bedeutung  haben.  Das 
nähere  darüber  ist  in  Prost  o.  c.  nachzusehen.  Dagegen  heben  wir 
einzelne  typische  Ausdrücke  heraus,  welche  mit  dem  Maireamte  iu 
Beziehung  stehen;  iu  der  Hauptsache  folgen  wir  dabei  der  erwähnten 
Arbeit  Prost's.  arramir  ^)  son  chaptel  wird  vom  Kläger  gebraucht 
und  heisst  den  Wert  des  von  ihm  beanspruchten  Gegenstandes  feier- 
lich behaupten.  Chaptel  ist  mit  dem  volkstümlichen  chaiteis,  Zins 
aus  Wein  oder  Ackergut  zusammenzuhalten  2).  Dieses  kommt  von 
captatus,  während  jenes  ein  captum  bezw.  captellum  darstellen  würde. 
Dom  J.  Fran^ois  hat  einen  Artikel  chaptels  mit  der  Erklärung  :  (les) 
les  pressoirs:  Chaptels  de  fruits,  ventes  de  fruits  non  cueillis,  de  fruits 
ä  percevoir;  chaptels  de  champs,  fruits  pendants  par  la  raciue.  Die 
Bedeutung  von  chaptels  des  champs  spricht  zugunsten  der  Auslegung 
obigen  Wortes  als  Einkünfte,  also  wohl  von  captare,  nicht  etwa  ca- 
pitellum,  oder  gar  capitale.  Letzteres  würde  chaptal  oder  cbap- 
taul  ergeben  haben  ,  während  die  Darstellung  von  ellus  metziscli  el 
ist.  Für  die  obige  Annahme  spricht  auch  die  Natur  der  Sache. 
Metzische  Schuldforderungen  beruhten  wegen  des  kanonischen  Ver- 
bots des  Zinsnehmens  auf  Scbeinverkäufen ,  wobei  das  Objekt  cen- 
sal  genannt  wurde,  (auch  der  Gläubiger  heisst  censal)  oder  auf  Zins- 
verpflichtungeu  die  (aus  gleichviel  welcher  Ursache:  Erbschaft  u.dgl.) 
an  einem  Grundstück  oder  Hause  oder  Verkaufsplatz  u.  s.  w.  haften. 
In  beiden  Fällen  ist  von  zu  erhebenden  Zinsen,  regelmässigen  Einkünf- 
ten, die  Rede.  Die  Bedeutung  Kelter  kann  keine  ursprüngliche  sein. 
Das  lothr.  Wort  dafür  ist  chaucheur  desselben  Ursprungs,  wie  kelter, 
aus  calcatura^). 

Xerier  les  ecrits  erklärt  Prost  dechirer;  ich  möchte  casser  oder 
annuler  dafür  setzen.  Der  Anlaut  des  Verbums  setzt  s  -f-  y  voraus. 
Es  weist  mit  grosser  Wahrscheinlichkeit  auf  das  altdeutsche  kerran, 
(neuhochd.  scheren)  zurück.  Es  würde  somit  soviel  als  ausradieren 
heissen  und  zugleich  die  Art,  wie  eine  Metzer  Urkunde  kassiert  wurde, 
kennzeichnen.  Sie  sieht  dem  praktisch  sparsamen  Sinne  der  Metzer 
durchaus  ähnlich. 


1)  Prost  26  kommt  araisznnö  für  anami  vor. 

2)  Bei  der  wichtigen  Rolle,  welche  Stäbe  oder  noch  kleinere  Stoffteile 
(festuca)  von  der  Röinerzeit  her  in  der  Symbolik  des  Besitzwechsels  spielten, 
erscheint  es  nicht  zu  gewagt ,  adramire  von  ad  und  ranuis  d.  i.  vermittelst 
eines  Zweiges  sich  aneignen,  herzuleiten. 

3)  S.  Kluge. 


1  'ie  Stadt-Metzer  Kanzleien  438 

döcliirer  ist  über  afr.  eschirer  bisher  ebenfalls  auf  skerran  zu- 
rückgeführt worden,  nur  war  der  Bedeutungswandel  von  schaben, 
zu  zerreisseu,  nicht  erklärt.  Vielleicht  liegt  der  Anlass  dazu  im  Ur- 
kundenwesen.  wo  später  die  Kassierung  durch  mechanische  Verletzung 
des  Pergamentstückes  (Schnitte)  vor  sich  ging. 

Zwischen  der  ersten  Vorladung,  die  dem  Beklagten  ins  Angesicht 
zu  geschehen  hatte  und  ungültig  war,  wenn  es  diesem  gelang,  sein 
Gesicht  zu  bedecken,  und  der  zweiten,  semonce  au  meix  et  ä  la  mai- 
son,  wurde  eine  Vorladung  vor  die  Dreizehner  als  Polizeibehörde  ein- 
geschoben ,  mander  a  l'uxe ,  die  durch  Maite  und  Schöffen  an  der 
Haustüre  vorzunehmen  war:    uxe  ist  die  metzische  Form  für  ostium. 

Eine  Enstchuldigung,  welche  der  am  Erscheinen  behinderte  Be- 
klagte einsendet,  heisst  solne.  Die  Herkunft  dieses  Wortes  ist  dun- 
kel. Als  mögliches  Etymon  sei  hier  an  ahd.  suoua,  Urtel,  Gericht, 
Versöhnung  erinnert,  s.  Kluge.  Das  rein  graphische  1,  das  nach  o 
gleichbedeutend  ist  mit  ou,  spielt  dabei  keine  Rolle.  Das  Wort  hätte 
demnach  soune  oder  im  metzischen  Sinne  sone  ,  dessen  o  kein  i  ent- 
wickelt, da  nur  einfaches  n  folgt.  Vielleicht  auch  essoine  mit  Re- 
duktion des  oi  zu  o? 

Verschiedene  Bedeutungen  hat  das  Wort  adrasM- 

1)  Ein  adras  lag  vor ,  wenn  bei  einem  Urteil  von  Maire  und 
Schöffen  keine  Einstimmigkeit  erzielt  wurde,  sodass  die  Sache 
dem  Schöflfenmeister  und  Rat  zur  Entscheidung  vorgelegt  werden 
musste, 

2)  bedeutet  das  Wort  eine  Geldstrafe,  und  zwar  vom  Anfang  des 
13.  Jahrb.  an. 

Insbesondere  bedeutet  es  die  von  dem  Maire  für  den  estault  er- 
hobene Gebühr. 

Es  scheint  sich  herzuleiten  von  addirectus,  adreis ,  adrois,  adros 
adras,  also  eine  ähnliche  Entwicklung  des  gedeckten  &  -{-  y,  wie  die 
des  gedeckten  e. 

estault  ist  nach  Prost  la  saisie  et  vente  publique  des  biens  meu- 
bles  par  autorite  de  justice.  Er  vollzog  sich  durch  Maire  und  Schöffen 
'en  plaid  banni'. 

Die  Bezeichnung  estault  dürfte  von  einer  öffentlichen  Verkaufs- 
bude herrühren,  da  die  Fleischbänke  und  sonstige  Verkaufsstellen  so 
genannt  wurden.  In  dieser  Bedeutung  kommt  das  Wort  vom  deutschen 
Stall. 

Die  einzige  polizeiliche  Befugnis,    welche  dem  Banne  des  Maires 


1)  S.  Prost  49  Aum.  4. 

Roinauisclu'  Forsolimigeii   V'IU.  28 


^34-        •  ^^^^  Keuffer 

entfloss ,  w;ir  das  Gewahrsam  der  Gefangeneu  uud  des  gestohlenen 
Gutes:  garde  des  prisonniers  et  des  pannies.  pan  pannie  heisst  auch 
das  im  vorgeblichen  Rechte  vor  der  demande  d'estault  beschlag- 
nahmte Gut:  Qui  unques  penra  pan  et  nel'  menra  ad  la  justice  et  lo 
tenra  noit  et  jor,  il  paierit  trente  solz.  Lettre  de  commune  pais  ^). 
pan  hiess  im  Mittelalter  Stück  überhaupt.  Das  deutsche  „Stück" 
wird  ja  auch  im  Sinne  von  Gegenstand,  ,.Artikel'',  gebraucht 

Die  beiden  an  bleibenden  Urkunden  fruchtbarsten  Amtsthätigkei- 
ten  desMaire  waren  die  vesture  und  die  ])rise  de  ban.  Beide  scheinen 
bestimmt  gewesen  zu  sein,  der  Forderung  urkundlicher  Festlegung  des 
Besitz  wechseis ,  welche  Bertram  1197  gestellt  hat,  zu  entsprechen. 
Die  ältere  Form  ist  die  vesture,  bezeugt  schon  für  1203,  aber  in  la- 
teinischer Sprache.  Im  Laufe  der  Zeit  wurde  sie  durch  die  prise  de 
ban  verdrängt.  Nach  1263  hat  sie  keine  thatsächliche  Geltung  mehr. 
Diese  Einrichtung  ist  die  Quelle,  welcher  eine  Reihe  teils  ur-,  teils 
abschriftlich  erhaltener  privatrechtlicher  Urkunden  entflossen  ist.  Das 
Nähere  darüber,  sowie  über  die  prise  de  ban,  s.  bei  Prost:  fitude  sur 
le  regime  ancien  de  la  propriete.  Paris  1880.  8*>. 

In  dieser  Studie  wird  eine  eigentümliche  Formel  bei  der  Besitz- 
übertragung eingehend  behandelt:  in  inani  et  trantfundo  en  aine  et 
en  treflond,  en  ainnetai,  de  l'ainuetei,  en  aine  et  en  fond,  en  trefFond, 
du  treffond.  Für  aine  stehen  auch  die  Formen  ainne,  ain ,  ayn,  aim, 
eune,  en,  em,  anzne  (anjne?),  ene,  eune,  anne,  eine,  einne,  empe,  ein, 
ains,  ainz,  eu^). 

Dafür  kommt  en  treffond  auch  in  anderen  als  metzischen  Urkun- 
den vor;  während  en  aine  etc.  spezifisch  metzisch  zu  sein  scheint. 
Die  Erklärung,  treffond  bedeute  die  Liegenschaft,  das  Grundstück, 
während  aine  alles,  was  darauf  ist,  'cum  superposito'  bezeichne,  ist 
wohl  unabweisbar.  Aber  die  Erklärung  von  aine  bereitet  Schwierig- 
keiten, welche  Prost  keineswegs  zu  gering  anschlägt.  Er  widmet 
der  Erklärung  der  genannten  Ausdrücke  und  etwaigen  Nuancen  der 
Bedeutung  je  nach  Präposition  u.  s.  w.  eine  Reihe  Paragraphen.  Am 
wahrscheinlichsten  erscheint  ihm  die  Herkunft  von  aine  aus  aisina 
(suppellex).  Dieses  aisina  wäre  1203  durch  inani  aus  irgend  einem 
Grunde  ersetzt  worden  ^). 

Es  ist  kaum  möglich.  Prost's  Behutsamkeit  in  diesen  seinen  Er- 
örterungen zu  übertreffen.  Doch  ist  es  unumgänglich,  das  Thatsäch- 
liche nochmals,  wenn  auch  nur  kurz,  zu  prüfen.    Der  lateinische  Aus- 

1)  Prost  S.  40. 

2)  Prost  S.  37. 

3)  S.  50. 


Die  Stadt-Metzer  Kanzleien  •  435 

druck  kommt  iu  einer  Urkunde  (vesture)    von    1203  vor.     Der  fran- 
zösische erscheint  erst  1226. 

Es  fragt  sich,  welchem  gebührt   die  Zuerkennung-  höheren  Alters. 

Den  Gebrauch  des  Französischen  als  ürkundensprache  betreffend 
sagt  Breslau  (Urkundenlehre  I  602):  „Die  älteste  nordfranzösi- 
sche Originalurkunde  —  ist  im  Jahre  1197  in  Cambrai  ausgestellt; 
es  folgt  ein  auf  französischem  Boden,  aber  ebenfalls  in  der  Nähe  der 
Grenze,  zu  Douai  ausgestelltes  Dokument  von  1203  oder  1204;  sodann 
eine  jetzt  im  Privatbesitz  befindliche  ,  in  Metz  ausgestellte  Original- 
urkunde von  1212.  Gerade  in  diesem  lothringischen  (also  reichs- 
deutschen)  Gebiete  wird  dann  der  schriftliche  Gebrauch  der  franzö- 
sischen Sprache  sehr  schnell  und  sehr  allgemein  üblich;  in  privat- 
rechtlichen Urkunden  aus  Metz  ist  sie  schon  seit  dem  Ausgang  des 
ersten  Viertels  des  13.  Jahrhunderts  entschieden  dem  Lateinischen 
gegenüber  bevorzugt." 

Nun  hat  Verf.  jüngst  im  Kaiserlichen  Bezirksarchive  zu  Metz 
eine  dem  Metzer  Gebiete  entstammende  Originalurkunde  vom  Jahre 
1205  aufgefunden  (s.  Anhang  N.  2).  Diese  ist  also  nunmehr  als  die 
älteste  bekannte  vulgärfranzösische  Originalurkunde  anzusehen,  welche 
auf  lothringischem,  also  reichsdeutschem  Boden  entstanden  ist.  So- 
dann ist  hier  an  die  bereits  erwähnte  abschriftlich  cihaltene  und  von 
Klipffel  mitgeteilte  kurze  Schuldverschreibung  vom  J.  1205  zu  erin- 
nern, welche  aus  dem  Schreine  von  S.  Eukaire  stammt^).  Trotz- 
dem bleibt  es  wahrscheinlich ,  dass  die  lateinische  Fassung  der  Ur- 
kunden gleich  nach  1197  die  erste  gewesen  ist,  dass  ihr  aber,  als 
vielleicht  Mangel  an  lateinknndigen  clercs  eintrat  oder  man  dem  Miss- 
trauen der  Parteien  vorbeugen  wollte,  die  Vulgärsprache  eingeführt  hat. 
Zunächst  wäre  deshalb  im  Grundsatz  an  inani  festzuhalten,  zumal 
auch  die  anderen  Formeln  der  franz.  Urkunden  meist  den  lateinischen 
entnommen  sind  (Notum  sit  omnibus  presentes  litteras  visurispp.)  Conue 
chose  soit  a  tous  ke  ces  lettres  vairont— ).  Indessen  dürfen  wir  hier  einen 
Ausdruck  des  Metzer  Rechts  vermuten,  der  entweder  dem  mündlichen 
und  symbolischen  Verfahren  abgelauscht  war  oder  dem  Übergangsrechte, 
droit  intermediaire,  entnommen  war.  Im  ersteren  Falle  wäre  en  aine 
das  ursprüngliche  und  (in)  inani  eine  Art  volksetymologisclie  Rück- 
bildung, während  in  dem  zweiten  Falle  das  volksetymologische  Miss- 
verständnis in  der  vulgären  Wiedergabe  des  lateinischen  Ausdruckes 
liegen  würde.     Bei  dem  Missverhältnis  der  Bedeutungen  ist  eine  ver- 

1)  Unter  der  Hand  teilt    uns  Sauerland   mit,    dass  er  eine  iu    der  Vulgär 
spräche  geschriebene  Metzer  Originalurkunde  vom  Jahre  1202  entdeckt  hat,  welche 
er  demnächst  zu  veröffentlichen  beabsichtigt. 

28* 


^,36  ^'^^^  Keutfei 

kehrte  Übersetzung  wohl  anzunphmen.  in  inani  ist  aber  dunkler,  als 
vn  aine.  Wenn  es  das  „Darüberliegende"  bedeuten  soll,  kann  doch 
nicht  der  leere  Raum,  etwa  eine  Luftsäule,  damit  gemeint  sein.  Das 
entspricht  dem  praktischen  Metzer  Sinne  nicht.  Das  concrete  en  aisrie 
hat  deshalb  grössere  Aussicht,  bei  etwaiger  näherer  Aufhellung  als 
der  ursprüngliche  Ausdruck  angesehen  zu  werden ,  ohne  dass  man, 
mit  Prost .  eine  lange  kanzlistische  Anwendung  der  1.  vulgaris  vor 
1203  anzunehmen  braucht. 

Die  Ausantvvortung  eines  Anwesens  an  den  Gläubiger  wegen 
rückständiger  Schulden,  arrersiges,  liiess  exurement,  von  assecuramen- 
tum*,  also  ein  echt  metzisches  Wort.  Auch  von  dem  exurement  wurde 
Bann  genommen. 

Den  Texten  zu  seiner  etude  sur  le  regime  de  la  propriete  hat 
Prost  eine  sprachliche  Untersuchung  vorangeschickt,  welche  sich  auf 
die  Angabe  von  flexivischen  und  lautlichen  Thatsachen  beschränkt, 
ohne  sich  über  letztere  weiter  zu  verbreiten.  Er  begnügt  sich  damit, 
die  Abweichung  der  Laute  seiner  Texte  von  den  ent^^prechenden  neu- 
französischen aufzuzeichnen,  gleichviel,  ob  sie  unter  dem  Tone  stehen 
oder  nicht. 

Bei  Wörtern,  welche  im  jSeufranzösischen  nicht  bestehen,  jedoch 
sonst  unter  anderer  Form  in  Metz  vorzukommen  pflegen,  giebt  er  die 
Abweichung  ebenfalls  an,  z.  B.  mez  pour  meis.  Dies  geschieht  alles 
auf  Grimd  der  ganzen  Serie,  gleichviel  ob  vesture  oder  prise  de  ban, 
Ur-  oder  Abschrift.  Trotzdem  kommen  keine  Abweichungen  von  den 
Metzer  Eigentümlichkeiten  darin  vor. 

Besonderes  Interesse  haben  jedoch  für  uns  die  prises  de  bau, 
da  ihre  Redaktion  nachweislich  von  den  Clercs  der  mairies  herrührt. 
Auf  den  bis  zu  36  Meter  langen  Rollen  haben  sich  diese  abgelöst. 
Bisweilen  haben  sie  ausdrücklich  bei  Beginn  ihres  Protokolls  ihre 
Mairie  bezeichnet ,  in  anderen  Rollen  merkt  man  die  Ablösung  des 
Clercs  lediglich  am  Wechsel  der  Handschrift. 

xn. 

Wenn  die  erste  der  Prost'schen  prises  de  ban,  die  von  1220,  die  am 
meisten  französische  ist,  so  ist  die  letzte  des  13.  Jahrhunderts  die  am 
meisten  metzische.  So  verwandt  auch  die  Kanzleien  der  Maires  sach- 
lich denen  der  Amans  gewesen  sind,  sprachlich  nähern  sie  sich  den- 
selben erst  mit  Ende  des  13.  Jahrh.'s,  also  zur  Zeit,  wo  die  Paraigen 
im  unbestrittenen  Besitze  der  sämtlichen  kurulischen  Amter  der  metzi- 
schen Republik  waren.  Wohl  mag  man  in  der  Neigung  der  Clercs  für 
das   Centralfranzösische     ein   gewisses    Streben    nach     Klassicismus 


Pie  Stadt-Metzer  Kanzleien  437 

entdeckeu,  da  sie  sich  in  der  Blütezeit  des  höfischen  Epos  und  in 
der  Zeit  der  reinsten  mittelalterlichen  Formensprache  (z.  in  Baukunst 
und  Bildhauerei)  überhaupt  bekundet.  Spricht  ja  auch  Bonnardot 
von  einer  rßaction  classique  du  13ieme  siecle. 

Wie  wir  gesehen  haben,  waren  die  Amans  verhältnismässig  wenig 
von  diesem  Kückschlage  berührt.  Dies  ist  sehr  erklärlich,  wenn  man 
bedenkt;  einen  wie  geringen  Anteil  am  schönen  Schrifttum  die  Metzer 
Laienwelt  ihrer  Zeit  gehabt  bat.  DieClerc^  der  Mairien  waren  dagegen 
jedenfalls  meist  Geistliehe,  welche  in  der  französischen,  wie  der  lateini- 
schen Literatur  bis  zu  einem  gewissen  Grade  zu  Hause  waren.  Sie  konn- 
ten sich  durch  Andere  vertreten  lassen  und  thaten  dies  jedenfalls 
durch  Mitglieder  ihres  Standes.  Sie  führten  den  Titel  maistre  und 
wurden  schlechthin  clercs  der  betreffenden  Mairie  genannt,  standen 
also  wohl  in  Ansehen:  maistre  Renaulz,  li  clercs  d'outre  Saille.  N. 
&  E.  383  (vom  J.  1300). 

Keine  Bestimmung  hinderte  die  Angehörigen  fremder  Diözesen  an 
der  Ausübung  des  Berufes  eines  Clercs.  Trotzdem  ist  auch  in  die 
Kanzleien  der  Mairien  kein  anderer  Dialekt  eingedrungen,  als  das 
Centralf  ranzösisciie.  Dieses  hat  freilich  lange  ein  grosses  Gebiet  darin 
beherrscht.  Nichtsdestoweniger  kommt  kein  einziges  -enr  für  -or  oder 
our  vor.  Le  kommt  nur  in  N.  69,  dort  freilich  3mal,  vor.  Doch 
••steht  dort  für  habet  fast  durchweg  et  und  einmal  est.  Sonst  ist  aller- 
dings darin  die  Darstellung  des  a  mehr  französisch,  wie  metzisch: 
done,  frere,  tel,  pere.  heritage,  quarte,  sa.  la.  Die  Behandlung  von 
e  H-  y  und  von  o  sind  metzisch:  demeie,  demei;  lo,  toz,  seignor, 
prior:  pesor,  por,  ior:  cu  dagegen  statt  dem  sonst  üblichen  ceu. 
aquast  ist  ebenfalls  metzisch ,  eigentümlich  i-t  das  Particip  aquastej. 
par  ist  die  Regel  und  weicht  erst  mit  Nummer  77,  also  Ende  des  Jhrh., 
endgültig  dem  per.  Als  vox  hybrida  ist  zu  betracliten  permi  73  gegen 
parmi  72.  74  hat  bereits  parmei.  76  hat  parraei,  das  ebenso  ge- 
mischt ist,  wie  permi. ittus,  -itta  ist  70  =  et  73  =  et  neben  2mal 

atte,  das  Boenvalet  von  73  ist  78  wieder  zu  Boenvallas  geworden. 
69  und  70  kommen  nur  die  Participialformeii  auf  -e.  73  tritt  -ei  und 
das  metzische  eit  ein,  74  und  75  haben  ei ,  ein  Schreiben  von  76  hat 
et.    Von  —  77  ab  herrscht   -~  eit. 

ai  für  a  ist  in  den  Nummern  69  bis  78  selten,  x  =  s  -f-  «^  fehlt 
in  69—76,  von  seixante  (sexaginta)  abgesehen,  gänzlich.  Das  Haus 
heisst  dort  maison.  Von  77  und  78  ab  heisst  es  maxon.  puteus  heisst 
77  puix  u.  s.  w.,  corvexier  79. 

Was  sonst  im  Metzischen  unerhört  ist,  tritt  69  ein,  freilich  auch 
nur  teilweise,    nämlich    g   für  w.     Dort   steht    nämlich    Gwerions  für 


438  ^^^^  Keuflfer 

Wairins.  Immerhin  bedeutet  hier  das  g  nichts  weiter  als  einen  Vor- 
schlag vor  dem  w.  74  dagegen  warde,  75  Wichars.  76  dgl.,  78  waige 
u.  s.  w.  Die  Endung  -hart,  sonst  metzisch,  immer  -airt,  ist  art,  ars 
bis  78,  wo  es  wieder  zu  airt  wird,  arche  wird  erst  77  wieder  zu 
aircbe  und  qnarfe  79  wieder  quairte.  Der  Artikel  lai  tritt  erst  77 
wieder  auf,  79  auch  sai.  Den  echt  metzischen  Jaikes  und  Jaikemius 
weichen  Jakes  und  Jakemins  endgültig  erst  79  (77  und  78  enthalten 
diese  Namen  nicht),  74  hat  freilich  auch  schon  2mal  Jaikemins  neben 
2mal  Jakemins.  Der  Mähens  von  73  wird  78  zu  Maiheus.  Aber  in 
einer  Beziehung  sind  die  letzten  prises  de  ban  des  13.  Jahrhunderts 
weniger  dialektisch  als  die  ersten.  Merkwürdig  ist  nämlich  das  Vorherr- 
schen des  Artikels  lo  bis  76:  77  und  78  dagegen  haben  ausschliesslich  lou. 

Auch  die  Behandlung  des  Part.  Perf.  zeigt  den  allmählichen  Über- 
gang vom  Schriftfranzösichen  zum  Metzischen  im  Laufe  des  Jahr- 
hunderts. 69  -e  4mal  gegen  Imal  aquastej.  Dieses  letztere,  mit 
dem  Schluss-i,  steht  in  den  Denkmälern  der  Kanzleischrift  einzig 
da  und  ist  ein  flüchtiges  Zugeständnis  an  den  Dialekt;  70  aquastez, 
achate,  ancencie,  ib.  Porsaillis  aquastei  (dagegen  moitiet),  aquastee 
(dort  auch  pres  =  prata) ;  71  Portemoselle:  akaste,  Porsaillis:  aquaste, 
ainsnee,  Outremoselle:  foriugies  (metzisch  und  französisch):  72  aqua- 
stei (dagegen  tel,  mere);  73  Portemoselle:  aquastei;  Porsaillis  (?) 
aquasteit  (die  metzische  Form!)  und  aquastei  (vielleicht  eine  andere 
Maine);  dort  auch  pere  und  mere,  Outremoselle:  donneit  (dort  auch 
preit,  aber  tel);  74  aquasteit  (und  preit  und  teis),  75  Porsaillis  noch: 
aquastei ,  Outremoselle  dagegen :  aquasteit  (und  Triniteit),  76  Porte 
moselle:  aquasteit,  noraeit  (aber  moitie,  Porsaillis  (rückfällig):  aqua- 
stet,  akestet  (und  gesent,  gist;  sonst  geist)  2mal  delivree  (aber  teil); 
Outremoselle  wieder:  akesteit  (dort  cheize  Den  unter  Missachtung 
des  Bartsch'schen  Gesetzes;  bei  den  Amans  immer  ehiese  =  casa  nicht 
ecclesia,  wie  es  Prost  unter  Hinweis  auf  das  italienische  chiesa  erklärt), 
77  aquasteit  (preis,  keilz,  arreis),  aber  delivres.  78  kein  Partie,  aber 
waigeire  (wieder  keine  Beachtung  des  Bartsch'schen  Gesetzes!)  geist, 
79  aquasteit  (waigeire,  geist,  deleis,  bleif  und  preit). 

Ahnlich  liegen  die  Verhältnisse  bezüglich  des  Suffixes  -ittus  (a): 
69  Richelet,  71  Colete;  71  bereits  Domaniat,  72  Hanrias,  Thiecelat, 
Huat;  73  Boenvalet,  aber  Colatte,  Domatte;  76  Jaicoumette,  aber  Gar- 
sat, Garsilias,  Domelate,  Hanrias;  77  valas,  78  Bonvallas,  Jennat 
(und  debita  =  date). 

Das  französische  par  leistet  länger  Widerstand,  muss  aber  gleich- 
falls dem  per  schliesslich  weichen: 

71  per,  aber  parmi  (das  noch  halb  französisch:    metzisch:    mei), 


Die  Stadt-Metzer  Kauzleieu  439 

75  —  indessen  par,   76  in  2  verschiedenen  Mairien  dgl,    dagegen  77 
per;  78  dgl. 

Parmi  —  pernii  —  permei:  71  und  72  parmi ,  73  permi  2mal,  74 
permei.  77  dgl. 

Sonst  dialektiscli  e  +  J  =  ei:  69  demcie,  demei;  71  niei,  Re- 
meis,  73  Remey,  76  demei  und  mei. 

0  -}-  y  =  eu:  69  noch  co  (ecce  hoc),  70  ceu,  73  ce,  aber  keu 
(coquus),  75  ce  sont,    aber  sus  ceu,  78  leux  (locum),  79  ceu  und  leus. 

s  -f-  y  =  x:  69  noch  pesor,  maison  (5mal),  70  dgl.  geisent 
(Porsaillis  :  giesent),  maison,  Staison  (Stationen! ;  dasselbe  85Staixon); 
71  maison,  eglise.  72  maisons,  geisent.  poissons,  73  maison.  gissent: 
74  eglise,  maison,  geisent,  76  seixante,  aber  Porsaillis:  gesent,  mai- 
son 77  auch  Porsaillis  Pierexel.  maxon,  puix,  78  maxon,  79  corvexier, 
Flaixeirt. 

Schwund  des  r.  —  69  schreibt  noch  sororge  (metzisch  serouge, 
bezw.  seroige),  Marerite  70  sogar  treres  fUr  terres  und  darrier,  73  da- 
gegen bereits  daier. 

Den  nasalen  Schluss  des  auslautenden  i  giebt  69  auf  3  verschie- 
dene Weisen:  escheving,  Gelim ,  Renardim,  Jakemin,  Godefrins;  da- 
neben ami  und  Godefrois.  Dort  zeigen  sich  überhaupt  Schwankungen 
in  der  Wiedergabe  der  Nasalis ,  am  fons :  en  ,  in  fons :  chans  und 
Champpassail  (mit  2facher  Liaison). 

In  Nr.  75  schreibt  der  elerc  von  Portemoselle :  serour  ,  der  von 
Outremoselle  dagegen  signors,  69  dagegen  pesor,  sororge,  seignor 
maior,  signor,  dort  fnndus  =  fons  oder  funs  ;  dagegen  pontem  =  pount. 
supra  =  sor,  sunt  bleibt  (lateinische  Schreibweisel,  duos  aber  deus. 
71  sor,  Ragecort,  ior,  taillor,  Art.  Nom.  lo.  aber  Genitiv  dou,  73  sor 
und  en  som  (in  summo),  75  s.  o.  69  awast,  76  awost. ,  ib.  dous  (= 
duos) :  coste  aber  couvens,  toutes,  touz  ;  77  desour  und  gleichfalls  tous 
(ib.  lou  und  tous);  78  dous,  aber  lou,  desour,  court ,  tout.  Also  das 
mehr  metzische  o  weicht,  im  Unterschiede  von  den  übrigen  Beobach- 
tungen, vor  dem  franz.  ou.  75  steht  totes,  76—78  dagegen  tous. 
Por  zieht  sich  durch  alle  :  nirgend  pour.  Currebat  überall  corroit. 

ille,  illa,  illos,  ecce  illos,  in  illo,  de  illo.  69  ceus;  den,  aber  ou, 
70  do  (vgl.  lo),  71  ous.  72  ele,  74  ou,  75  ous,  elles,  76  eil  n.  s.,  ille 
fem  (Porsaillis),  on,  ouz,  dou  (Outremoselle),  78  ceulz,  79  ou. 

dou  und  do  bedeuten  einen  Fortschritt  zum  Dialekt,  gegenüber 
deu;  ganz  besonders  aber  ille  gegen  eile.  Das  dialektische  ous 
herrscht  schon  von  71  ab  vor,  69  und  70  ist  es  nicht  vertreten,  ceus 
69  kehrt  in  ceulz  78  wieder.     (Metzisch  wäre  sous). 

Der  weibliche  Artikel  des  Nom.  li  ist  in  den   prises  de  ban ,  wie 


440  M*x  Keuffer 

JD  den  Geschnellten  heimisch,  vgl.  71  li  maisons,  li  eglise,  73  li 
femme. 

Sieht  man  von  der  Behandlung  des  o  ab,  so  zeigt  sich,  wie  aus 
obiger  Zusammenstellung  ersichtlich,  eine  auffallende  Gravitation  der 
prise  de  ban  nach  der  dialektischen  Seite  hin,  welche  am  Ende  des 
Jahrhunderts  zum  Durchbruche  des  metzischen  Idioms  auch  in  den 
Maires-Kanzleien  führt.  Der  Sieg  des  letzteren  bereitet  sich  schon 
um  die  Mitte  des  Jahrhunderts  vor,  wo  die  Paraigen  in  den  Besitz 
der  Mairien  gelangen,  und  erscheint  am  Ende  desselben  entschieden, 
wo  eine  Umwälzung  das  Übergewicht  der  Adel^geschlechter  endgül- 
tig entscheidet.  Es  wird  wohl  kaum  Zufall  sein ,  dass  die  Vollen- 
dung der  sprachlichen  Selbständigkeit  der  im  socialen  Leben  wich- 
tigsten Kanzlei  mit  der  Krönung  der  politischen  Selbständigkeit  der 
Stadtgemeinde  durch  die  Adelsherrschaft  zeitlich    zusammenfällt. 

Die  ihrer  selbst  bewusste  Eigenart  der  metzischen  Aristokratie 
lugt  hier  hervor,  welche  den  umliegenden  Machthabern  in  mehr  als 
einer  Hinsicht  ein  Dorn  im  Auge  war. 

Um  dieselbe  Zeit  haben  im  Reiche  überhaupt  die  städtischen  Ge- 
meinwesen feste  Gestalt  angenommen.  Das  metzische  sollte  nach  Ver- 
lauf eines  Vierteljahrhunderts  eine  gewaltige  Probe  auf  die  Festig- 
keit seines  Gefüges  bestehen  und  das  glorreiche  Ergebnis  dieser  Probe 
in  einem  patriotischen  Epos  auch  seinen  vollkommensten  dialektischen 
Ausdruck  finden,  in  dem  Epos  der  Guerre  de  Metz. 

XIII. 

Es  steht  fest,  dass  sämtliche  ständige  Behörden  einen  oder 
mehrere  Clercs,  d.h.  eigne  Kanzleien,  gehabt  haben.  Dahin  gehören  vor 
allem  das  Schöffen-Kollegium,  der  grosse  Rat,  die  Dreizehn,  die  Maires 
und  die  Amans. 

Die  Prüdhommes  waren  eine  durch  die  Paraigen  eingesetzte  Be- 
hörde, welche  gegen  die  unter  bischöflichem  Einflüsse  stehenden  Treize 
ein  Gegengewicht  bilden  sollten. 

Im  Jahre  1325  wurden  sie  abgeschafft  Indessen  tauchen  sie  Ende 
14.  Jahrh.  unter  dem  Namen  Wardours  mit  einer  wahren  Ephorengewalt 
wieder  auf.  Der  Atour  von  1385,  welcher  die  Form  ihrer  Wahl  und 
ihre  Befugnisse  ordnet,  bestimmt,  dass  sie  sich  2mal  in  der  Woche 
zu  versammeln  haben ,  um  die  Beschwerden  der  Bürger  anzuhören, 
und  giebt  ihnen  einen  besoldeten  clerc  jure  bei,  welcher  darüber  Re- 
gister zu  führen  hat.  (S.  Klipffel  S.  177). 

Unter  palais  als  Kollektiv  ist   die  Gesamtheit  der  obrigkeitlichen 


Die  Stadt-Metzer  Kanzleien  441 

Gewalten  zu  verstehen.  Als  Gebäude  bezeichnet  es  das  für  den  Rat, 
die  Sehöifen;  die  Dreizehn  u.  s.  w.  im  14.  Jahrb.  errichtete  Gebäude, 
dessen  oberes  Stockwerk  haut  palais  genannt  wurde,  während  das 
Erdgeschoss  bas  palais  hiess. 

Die  clercs-notaires  de  la  grant  court  (auch  cort  du  palais  ge- 
nannt), erhielten  im  J.  1381  wertvolle  Privilegien  zuerkannt^. 

Schöffenmeister  samt  Schöffen  hatten  ihren  eigenen  clerc,  vgl.  Ph. 
d.  V.  z.  J.  1179  über  die  annalz  plaitz:  Et  sur  ce,  le  clerc  dudit 
maistre  eschevin  et  des  esehevins,  les  (les  demonements)  prend  et  les 
empourte.  In  diesem  haben  wir  wohl  den  Stadtschreiber  zu  er- 
Isennen ,  welcher  auch  sonst  im  Reiche  zu  grosser  Bedeutung  ge- 
langt ist. 

Die  Treize  hatten  ebenfalls  einen  besonderen  clerc  (s.  Klipttel 
S.  177),  dessen  Bedeutung  kaum  geringer  sein  konnte,  als  die  des 
Stadtscli reibers.  Auch  die  clercs  der  Mairien  waren  angesehene 
Leute  ;  man  nannte  sie  wohl  einfach  li  clerc  de  Portemuselle  u.  s.  w. 
Die  Paraigen ,  obschon  keine  Behörde  an  sich,  fassten  doch  ab 
und  zu  Beschlüsse,  die  urkundlich  festgelegt  wurden.  An  alle  wich- 
tigen Staatsurkunden  hängen  sie  ihr  Siegel  an.  Die  Dreizehner 
tagen  mit  Sehöffenmeister  und  Schöffen:  nur  als  Criminal-  und  Exe- 
kutiv-Behörde  haben  sie  eine  gesonderte  Existenz,  indem  die  Be- 
fugnisse einer  solchen  vom  Schöffenrate  auf  sie  tibergingen.  Aber 
auch  diese  mussten  sie  mit  den  Corates  jures  des  Paroisses,  einem 
Überbleibsel  der  alten  Zeit,  teilen,  während  sie  in  gewisser  Beziehung 
in  das  Amt  der  Grossvögte  von  Metz  traten,  welches  zuletzt  die 
Herrn  von  Dagsburg  inne  gehabt.  Sie  erhielten  mit  der  Zeit  den 
grössten  Teil  der  Staatsgewalt  in  der  Reichsstadt.  Das  ürkunden- 
wesen  musste  sich  jedoch  bei  der  Civilbehörde  am  meisten  entfalten, 
bei  dem  grand  conseiP),  welcher  sowohl  in  Verwaltungs-  als  in 
Rechtssachen  kompetent  war,  und  dem  Schöffenkollegium,  welches  den 
j  gewöhnlichen  Richterstand  darstellt.  Der  grosse  Rat  war  fast  aus- 
I  schliesslich  in  den  Händen  der  Paraigen ,  und  im  Jahre  1300  wurde 
I  sogar  Vorsorge  getroff'en.  das«  der  Schöffenmeister  den  Paraigen 
!  entnommen  werden  musste.  Von  diesem  Zeitpunkte  ab  nimmt 
I     die  Stadt- Metzer   Kanzlei    auch  feste   Gewohnheiten   an.     Gewöhnlich 


1)  Item  en  Fan  mil  IIIc  IIIL^'^  i  un  il  (der  Bi.schol)  conferma  la  coufraiie  de? 
notaires  de  la  grant  court  de  Metz  en  la  chapelle  saint  Galz  et  y  dounait  de 
biaulx  previlaigez  pour  les  dits  confieres  de  la  court  et  en  fist  lettres.  Chro- 
nique  des  6veques  f.  227.    Ms,  der  Stadtbibliothek  zu  Metz  Nr.   lOG. 

2)  In  der  oben  genannten  Ordnung  1.385. 


442  ^^"^  Keufter 

ist  links  ein  3—4  cm.  breiter  Kaud  durch  eine  eingeritzte  Linie  ab- 
getrennt. Ausserdem  ist  manchmal  die  oberste  Zeile  auf  dieselbe 
Weise  markiert.  Seltener,  und  nur  bei  grösseren  Urkunden,  ist  auch 
der  rechte  Rand  knajjp  abgetrennt.  Bisweilen  kommt  alsdann  ein 
Schema  in  Blei  vor.  Ein  Horizont  erscheint  im  14.  Jahrhundert  nicht 
mehr.  Eine  gewandte,  selbstbewusste  Schrift  mit  kräftigen,  gerade- 
stehenden Längsstrichen  kennzeichnet  diese  Kanzlei  von  früh  an.  Etwa 
von  1350  bis  1370  kehrt  dieselbe  Hand  meist  wieder,  ftir  welche  be- 
sonders ein  merkwürdig  geschweiftes  a  Jl  kennzeichnend  ist^).  Hier 
haben  wir  es  wohl  mit  dem  Stadtschreiber  zu  thun^).  Die  auswärtigen 
Urkunden  des  städtischen  Archivs  sind  liniiert.  Einige  derselben 
stammen  von  lothringischen  Notarien,  welche  teils  unter  metzischem, 
teils  unter  centralfranzösischem  Einflüsse  stehen.  Die  Stadtmetzer  Ur- 
kunden, (1347  umscliweifend),  namentlich  nach  1350,  sind  knapp  im 
Stil,  vorsichtig  in  der  Abfassung,  wie  Korrekturen  in  dem  Konzept 
beweisen.  Bis  1300  herrscht  am  Schlüsse  die  Formel:  quant  li  miliares 
coroit  oder  (später  meist)  quant  11  y  ot  a  miliares.  Diese  Formel 
wird  abgelöst  von  der  folgenden: 

ke  furent  faites  |  l'an  de  graice  oder  de  l'incarnacion. 

Bei  den  Paraigen  hält  sich  jene  Formel  noch  lange.  In  Lothringen 
überhaupt  wird  sie  schon  von  1275  an  immer  seltener.  Die  Metzer 
Bischöfe  des  13.  Jahrh.  bedienen  sich  ihrer  in  den  meisten  Fällen, 
während  die  Abteien  z.  t    die  andere  Formel  bevorzugen. 

Durch  den  Umt^tand,  dass  verhältnissmässig  wenige  der  Schöffen- 
meisterurkunden erhalten  sind  und  die>>e  nur  an  ihrer  Aufbewahrungs- 
stelle benutzt  werden  dürfen,  gewinnt  das  reiche  in  den  Preuves  der 
H.  d.  M.  gebotene  Material  erheblich  an  Bedeutung.  Wir  haben  des- 
halb zunächst  zu  prüten,  in  wieweit  dasselbe  für  sprachgeschichtliche 
Untersuchungen  verwendbar  ist.  Zu  diesem  Zwecke  liefern  wir  hier 
das  Ergebnis  einer  Kollation  von  7  in  H.  d.  M.  abgedruckten  Rats- 
urkunden mit  ihren  Originalien:  Atour  vom  8.  Febr.  1244.  Druck 
ville  —  Or.  vile,  deviennent  —  devieuent,  k'il  a  tenist  —  k'il  la,  c'il  — 
s"il,  dous  — douz,  denoncier  -  denoncie,    sermens  —  sarment,  par  —  p. 

10.  Aug.  1274.  par  —  p,  majour  ~  maiour,  quatorzze  —  qua- 
torze. 

14.  Sept.  1297.     dou  saiel  —  7  dou  saiel,  devant  —  davant. 

21.  Jan.  1302.    Trezes  —  treze,  conte  —  contes,  proudomes  —  prou- 

1)  Hierauf  hat  mich  Herr  Stadtarchivar  Fiidiici  aufmerksam  gemacht. 

2)  Derselbe  hiess  Arnould  Baudoche.  Das  Stadtarchiv  besitzt  von  ihm  eine 
Keihe  Aktenstücke.  Leicht  zugängliche  Proben  auf  dem  Kaiserlichen  Bezirks- 
archive G  594. 


Die  Stadt-Metzer  Kanzleien  443 

dommes^  consons  —  consoiis,  bouttoient  —  boiitoieiit,  messain  —  mes- 
sainz,  trezes  —  trazes,  trezes  —  treze,  poroient  —  poioit,  fais  —  lais, 
seroiet  forjugiez  —  seroient  forjngies,  atour  —  atours. 

7.  Febr.  1304.  doipvet  —  doipet,  trezes  —  trazes,  niaiubiirnie  — 
maimburnie;  son  banemant  —  som  b.,  lou  —  lui,  fois  — foix,  et  —  se, 
prins  —  pris.  voye  —  voie,  trezes  —  trazes,  desoure  —  desonr,  quikion- 
kes  —  kiqiiioiiqnes,  defauderoit — deft'auderoit,  2mal  trezes  und  Imal 
trazes  —  3mal  trazes,  perdu  —  perdut,  en  —  an,  grand —  grant, 

Januar  1305.  accordeit  —  acordeit,  aecort  —  acort,  treizes  —  treze, 
desourdis  —  dezourdis^  de  warde  —  de  la  w.,  atour —  atours,  proffit  — 
profit. 

1320  Paix  entre  Perrin  de  Pre  pp.  personne  —  persone,  plaine  — 
plainne,  constraint  —  constrains,  Xaiving  —  Xaivins,  Joffroi  —  Jotiroit, 
mal  —  malz,  la  —  lai,  jours — jors,  temoignaige  —  tamoignage. 

Hieraus  erhellt,  dass  die  Verf.  der  H.  d.  M.  für  ihre  Zeit  sehr 
genau  kopiert  und  die  Physiognomie  ihrer  Texte  im  allgemeinen  ge- 
wahrt haben,  dass  sie  jedoch  im  einzelnen  nicht  zuverlässig  sind.  Ihre 
jPreuves^  sind  deshalb  nur  in  zweiter  Linie  heranzuziehen  und  zwar 
nur  in  solchen  Fcällen,  wo  die  Wahrscheinlichkeit  für  eine  richtige 
Wiedergabe  spricht.  Wir  beschränken  uns  bei  der  Besprechung  der 
ßatsurkunden  deshalb  zunächst  auf  eine  in  ISl.  &  E.  unter  Nr.  2  mit- 
geteilte und  auf  die  eben  vorgebrachten  Kollationen  und  benützen  die 
Preuves  der  H.  d.  M.  erst  im  Anschlüsse  daran  für  ergänzende  Be- 
obachtungen, welche  durch  etwaige  einzelne  Lesefehler  nur  wenig  be- 
rührt werden. 

Die  in  N.  &  E.  abgedruckte  Urkunde  vom  J.  1214  fällt  zunächst 
durch  die  Form  der  promulgatio  auf:  Symons  H  maistres  eschaivins  z 
toute  li  universiteit  de  lai  citeit  de  Mes  a  tous  ceulz  [cui  conni|- 
sance  ces  presentes  lettres  vanront  ajosteir  foy  de  veriteit  a  dittes 
lettres.  Nous  volons  ke  soi[t]  chose  certainne  z  niant  doutee.  Die- 
selbe ist  von  merkwürdiger  Länge  und  zeigt  die  Bürgerschaft  erst  im 
Anfange  der  Verfassungskämpfe,  welche  darin  endigen  sollten,  dass 
die  öffentliche  Gewalt  von  der  Gesamtheit  der  civitas  auf  die  in  den 
Behörden  verkörperte  Oligarchie  der  Paraigen  überging,  eine  Entwick- 
lung, welche  sich  durch  das  ganze  13.  Jahrh.  hinzog  und  am  Ende 
desselben  ihren  Abschluss  fand. 

1245  lautet  die  entsprechende  feierliche  promulgatio  bereits :  Nous, 
li  maistre  Eschavins  &  li  Trezes  Jurez  &  li  contes  &  li  Communiteiz 
de  Mes  avons  estault.  Diese  Formel  ist  in  der  Folgezeit  ständig  ge- 
blieben. Eine  der  ersten  Metzer  Urkunden  romanischer  Zunge  zeigt 
einen  von  französischen  Einflüssen  nur  wenig  berührten  Dialekt.    Von 


444  ^'^x  Kentfer 

andren  Einflüssen  kann  nach  Ausweis  der  uns  vorliegenden  Proben 
überhaupt  keine  Rede  sein.  Wir  teilen  hier  die  wichtigsten  Eigen- 
tümlichkeiten mit. 

Dialektisch:  eschaivins,  lai,  chainones,  bairou,  essant  (=  assent), 

wernir:   wairde,  termoignaige,  jai,  universiteit,  citeit,  veriteit,  comau- 

deil,  avoweit.  sertainneteit;  ajosteir,  teil:  queilz. 

signour  2  mal,  signors;  lour,  lou,  demouroient.    chainones.     leu  (lo- 

cum),  feil;  ceu.     acraxant,  saiel.    atre-^  (neben  autres).     vanront, 

assant,    esprovemans,  jugemant,  volantiers.  an.     on  (=  in  vor 

mois).     eschaiving,     eglixe,  maxons  2mal,  faixoient  2mal,  xure- 

ment,  acraxant,  plux.    doii,  ke  n.  pL,  k'il,  esprovimes,   deiueut, 

tonneur. 

Lothringisch,  nicht  metzisch :   communitei  (am  Schlüsse), 
proudome. 
Hierbei  ist  lour  als  lothringisch,   nicht  spezifisch   metzisch  zu  be- 
trachten. 

Französisch:   toute,   ceulz,   lettres,   nous,  doutee,  presence,  pour 
dounerent,  a  =  ad,  la,  savoir. 

Der  französische  Einfluss  ist  also  sehr  gering. 
8.  Februar  1244.  Metzisch:  te:-moignaige ,  comniuniteiz,  roteis. 
osteir,  sommeir,  saeleir,  sommeir.  —  tesmoignies,  juries,  denoncie, 
araisuies,  sarment,  sael  (metziseh  wäre  folgerichtig  saial ;  sael  scheint 
Dissimilation),  couvenaules,  estaulissemens,  lou  Pron.  und  Art.,  douz 
(duos),  lor,  ])or,  jors,  corroit;  toz.  ceu,  ke,  ki.  amin ,  tanrit,  panre. 
ameie,  —  den.  serit,  tanrit,  durrit.     reniet. 

10.  August  1274.    Metzisch:  Paraige  tesmoiguaige  (neben  parage), 
atornait,  chescan. 
deviseit:  juriet,  durier.    estauble.    saiel.    consoil.     Nos,  noz  (poss.), 
maor,  2  mal  (maiour):  prodome,  por,  lou.     desor,  jors.    ceu  (ce), 
toz,  corroit.     poures  (pauperes.     an  prant,  escheving,   vanront. 
luwes  (leugas),   saieleies.      Besonderer  Fall   eschaot  (statt  -oit). 
ous  (illos),  dou,  nou  (nou  illum):  novels. 
oi  Akk.  für  Nom.,  perderoit.  averoient. 
kant,  ke:  lettrez. 

Lothringisch :  comunetei,  jurei. 

Französisch:    la,  toute,  atours  (aber  atorueit),  par.  autres,  treze, 
devisez,  a  (Präp.!,  delivrer,  cette,  veritte,  que,  quaut,  deux. 
Das  Verhältnis  ist  ähnlich  wie  in  dem  atour  von  1244, 
14.  .Sept.  1297.     Metzisch:    li  communiteit,   citeit,  acordeit,  ator- 
neit,  ordeueit,  veriteit,  esteit,  keiles,  teile,  mauifesteiz,  jureiz,  mostreiz, 
escort  (=  accord),  lai,  achetteir,  mandeir,  demandeir,  arresteir, 


Die  Staclt-Metzer  Kanzleien  445 

chaiteilz,  aitours,  pairt,  critaigesi,  ait  (habet!,  tesmoig'iiai^e,  graice, 
Lyuaiges,  estaubles,  parsonc,  saielz ;  doveroient,  per  lettres  saiellees 
de  saielz  actentiqiies  oii  per  escrit  en  Airelie.  2  mal.  douz  (duos),  or. 
ancor,  Sig-nor,  dettor?;  (die  erste  Silbe  franz.).     por.     poroient. 

Lothring'iseh:  dettoiir.  reiidour,  lour,  sour,  oiire  (liorai,  pour. 

Metziseh:  baiilae  (kiiga:  der  Hiatustilger  vv  fehlt); 
oiiz,  don.    loiidemain,  paix,  jainaix,  deix.    warantir.    ke,  imnlz.    panre, 
eselieving',    coit  (neben  coi). 

Französisch:  Noiis,  ja,  cognoissant,  touz,  eeaulz,  ciaulz,  jour,  ar- 
rier,  en,  eu  (inde),  autre.  et,  estee,  trezes,  nienees,  warantir,  toutes, 
cranteeSj  quatre. 

Spezifisch  französische  gegen  spezifisch  dialektische  Fälle  etwa 
wie  1:2:  nuter  letzteren  sind  etwa  1  Fünftel  spezifisch  lothringisch. 
Die  Physiognomie  dieses  Atours  ist  jedoch  entschieden  mehr  metziscli 
als  die  drei  von  1244  nnd  1274,  namentlich  in  folge  des  Gebrauches 
des  vortonigen  ai  in  aitours,  chaiteilz  und  im  Artikel  lai,  des  ai  in 
graice,  pairt  und  ait,  sowie  der  Sicherheit  des  Particips  auf  eit  und 
des  Suffixes  -eit  (=  atem). 

Dasselbe  ist  von  dem  Atour  vom  21.  Jan.  1302  (neuen  Stiles  1303) 
zu  sagen:  communeteit,  citeit.  a(orneit,  accordeit,  veriteit. 

lai  danelien  mehrmals  la,  aber:  waigieres,  wairde,  ewairt,  airche, 
graice,  damaige.     Dabei  tesmoignage,  anforcest. 

Hierzu  kommen  noch  als  spezitisch  uietzische  Fälle,  die  im  obigen 
fehlen:  Trazes  3 mal  neben  2  treze,  dattes,  sairoient. 

Ferner:  toz  neben  toutes.  por  (neben  pour),  lor.  lors,  ators  neben 
atour,  jors,  Signor. 

p  löst  H.  d,  M.  in  par  auf;  dagegen  spricht  perchamin. 

faixoient,  maix. 

az  (=  aux).     atre  neben  autre. 

Zu  erwähnen  sind  noch  werre  und  die  Future  perderoit  und  romperoit. 

Von  lothringischem  Einflüsse  ist  kaum  etwas  zu  verspüren,  der 
französische  ist  gering. 

Ungefähr  auf  derselben  Stufe  steht  die  Urk.  vom  7.  Febr.  1304 
(1305).  Wir  heben  daraus  hervor:  ait,  az  Trazes,  quaitre,  pairans, 
paraige,  paielvet,  vairoit,  vairont,  baulue,  lai  Adv.,  amins,  prixou, 
tanront,  serait,  paieie,  deivisee,  deffanderoit,  perderoit,  eswairt,  doverait, 
gveroient,  moivles  (meuble),  sael,  airche,  graice,  Signor.  diemange. 
Chandelour,  perdut,  som  banemant. 

Dagegen  schreibt  diese  Urk,  par. 

Ahnliche  Verhältnisse  zeigt  der  Atour  Januar  1305(6): 

Consoilz   (in  der  vorig,  consous),    per,    accort,    por    neben   pour. 


44()  Max  Keuffer 

hisset  (conj.  locasset  mit  präsentischer  Bedeutung,  s.  Apfelstedt), 
prangnet,  lowier,  claneet  (cj.  von  claraeir),  uzevvaire,  (ehose  dont  on 
a  droit  d'nser  H.  d.  M.  Pr.  p.  275),  Syraonat  dou  Paireir  (Apposition 
im  Genitiv!),  jiiscai,  an,  panroit,  loweir,  foix,  perderoit,  Treze,  aber 
requarroit,  damaiges,  debaitteroit,  warde,  durier,  a  tous  jors  maix, 
(liuchier  sns  les  degreis  an  Cluimbre).  awelz  (=  aweus),  por  ce, 
estauble,  saiel,  airclie,  graice,  Signour. 

Einen  ausgeprägt  melzischen  Charakter  zeigt  auch  die  sicher  in 
der  cort  du  palais  zu  Metz  entstandene  Urkunde  von  1320.  welche  in 
H. d.M.  (III. Pr.  p.  333  etc.)  überschrieben  ist:  Paix  entre  Perrin  dePi6, 
Ecuyer,  (felaVille  de  Metz,  faite  en  presence  d'Edouard,  Comte  de  Bar: 

Eddowairs,  Howairt,  ait  recognut,  lai  citeit,  Xaiving,  Abriat,  dui 
amins,  nevout,  damaige,  vaurait,  jamaix,  cille,  per  acuns,  tanrait,  ferait. 
maix.  ait,  voilliens,  tamoignaige,  rekeste,  fiauble,  pormettons,  pormis, 
saiel,  graice,  s.  Signour,  jor. 

Merkwürdig  ist  die  Schreibung  Lucembourhc,  die  auch  1353 
(24.  März)  (1352  neue  St.)  wiederkehrt,  also  wohl  phonetisch  begründet 
ist.  Wir  werden  sehen,  dass  schon  damals  r  -f-  J  den  Velarlaut  x 
zur  Folge  hatte. 

An  den  Erzeugnissen  der  court  du  palais  würden  wir  also  eine 
ähnliche  Beobachtung  machen  wie  an  denen  der  Mairieen.  Nach  einem 
kurzen  Anlauf  zu  rein  dialektischer  Entwicklung  geben  sie  französischem 
Einflüsse  ausgiebig  Kaum,  um  am  Ende  des  13.  Jahrh.  und  noch  mehr 
am  Anfange  des  14.  wieder  ausgesprochen  metzisch  zu  werden.  Die 
Atours  sind  wegen  ihrer  dialektischen  Beschaffenheit  durchweg  be- 
merkenswert, sie  sind  viel  mehr  meizisch,  als  die  ersten  prises  de  ban, 
doch  weniger  folgerichtig  in  der  Anwendung  des  Dialektes,  als  die 
Amansakten;  insbesondere  unterliegen  sie  lothringischem  Einflüsse  in- 
sofern, als  sie  häufig  -ei  für  -eit  aufweisen  und  lour  sowie  die  Endung 
-our  in  ihnen  häufig  auftritt.  Doch  kommen  die  metzischen  Eigen- 
tümlichkeiten im  allgemeinen  darin  zu  ihrem  Rechte.  Für  den  Dialekt 
des  Schreibers  kommen  3  Dinge  in  Betracht:  Herkunft,  Ausbildung 
und  Verkehr.  Eine  andre  Herkunft  der  clercs-notaires  der  court  du 
palais,  angesichts  der  uns  nunmehr  geläufigen  Metzer  Eigentümlich- 
keiten, als  aus  der  Metzer  Gegend,  scheint  ausgeschlossen.  Ihre  Aus- 
bildung verrät  lateinisch  -  französische  Schulung,  doch  in  geringem 
Masse;  ihr  Verkehr  ist  mehr,  als  der  aller  übrigen  Metzer  Kanzleien, 
nach  aussen  gerichtet  und  zwar  hauptsächlich  nach  den  umliegenden 
lothringischen^)  Gebieten.  Mit  Isle  de  France,  Picardie,  Flandern, 
Lüttich  u.  s.  w.  ist  derselbe  schwach  oder  überhaupt  nicht  nachweis- 

1)  Die  Metzer  selbst  nannteu  die  Untertbanen  des  Herzogs  Lorrains. 


Die  Stadt-Metzer  Kanzleien  447 

bar.  Von  einer  Beeinflusf;nng-  durch  einen  anderen  Verkehr,  als  den 
mit  Lothringen,  Bar,  Toul  und  Verdun  kann  kaum  die  Rede  sein, 
allenfalls  fällt  später  ',14.  Jahrh.)  noch  der  mit  Luxemburg-  zu  gunsten 
des  Centralfranzösischen  in   die  Wagschale. 

Zunächst  ist  zu  bemerken,  dass  die  grundlegende,  den  Landfrieden 
verkündigende  Urkunde  vom  Anfange  des  lo.  Jahrh.  von  der  datierten 
von  1214  in  sprachlicher  Beziehung  erheblich  abweicht.  Die  Benedik- 
tiner') setzen  sie  in  die  Zeit  von  1212  —  1220  Es  ist  eine  schöne 
Originalurkunde,  welche  im  Metzer  Stadtarchive  aufbewahrt  wird.  In 
H.  d.  M.  (1.  c.)  wurde  sie  ziemlich  genau  wiedergegeben.  Bei  KliptfeP) 
befindet  sich  ein  diplomatisch  korrekter  Abdruck  derselben.  Möglichen- 
falls ist  sie  noch  unter  Bertram  abgefasst.  Jedenfalls  stellt  sie,  wenn 
nicht  die  früheste,  so  doch  eine  der  frühesten  metzischen  bezw.  reichs- 
deutschen  Urkunden  in  romanischer  Sprache  dar.  Der  Artikel  la  und 
2mal  vorkommendes  (männliches)  le,  tesmog:nage,  heritage,  die  Ab- 
wesenheit des  gedeckten  und  vortonigen  ai  sowie  des  x  =  s  -+-  y, 
ferner  vat,  sera,  arai,  avera,  ceus  (ecce  illos),  nel  statt  nou,  au  (al),  au- 
trui,  pora,  fera  u.  s.  w. ,  hat  =  habet  (zugleich  lat.  Etym.)  auques, 
trover,  ad,  at,  verraten  französischen  Einfluss.  Eigentümlich  ist  die 
Verbalendung  -unt  im  Fiit. ,  welche  wahrscheinlich  auf  verkehrter 
Etymologie  beruht.  Auch  suum  wird  sun  g-eschrieben,  sunt  =  sunt, 
quomodo  —  cum,  maisun  =  maison. 

Metzisch  sind:  avera,  lo,  lor,  convenroit,  descopeir  ^de-exculpare, 
spurloser  Ausfall  des  1;  eigentUmlicli  Klipflfel:  ko  il  lo  poast  —  H.  d. 
M.  ke  il  lo  poust  penre).  sei,  ami,  la,  seie,  chose,  meceains,  ame- 
ueivet,  amainet,  toz,  volroit,  colpaules,  descopeir  pp.,  rateiz,  ceu, 
meisme,  acuns,  banlue,  atre,  overte,  afoleir,  lor,  dous  (duos),  covenau- 
les,  acuns,  as,  a  =  ad  mit  Art.,  dou,  poeisteit,  sor,  surteit,  verteil, 
pregne,  por,  deviseit,  monstreit,  leialtei,  jors,  pou,  arain,  aujve  (=  avec 
ein  merkwürdiger  Versuch,  das  labial  und  palatal  zugleich  beeinflusste 
vortonige  a  wiederzugeben),  soue  (bestätigt  unsre  oben  ausgesprochene 
Vermutung,  dass  1  in  solne  nur  graphisch  sei),  chescuns,  venredi,  trove- 
roit  (Arnoult  de  Nowerot),  vgl.  tesmong,  sermonroit,  semoure,  paierit, 
baunieis,  ferrit,  peiret,  amenderit,  chestiement,  mesleie,  montest,  espeie, 
totes,  maingier,  mey,  ceous  (e  wie  in  meceains  nur  zur  Wahrung'  des 
Zischlautes,  ceous  nur  einmal,  sonst  immer  ceus),  encharrit,  porteit, 
leialteit,  cranteit,  teil,  esleire,  estaulir,  tesmong,  adjoteit,  freiries,  atrui, 
jors,  radraciet,  citeit,  werre,  true  (vgl.  lue),  manguenel,  ostet  .3.  s., 
ineillors. 


1)  lU  Pr.  p.  177. 

2)  S.  .S94  ff. 


^^  Max  Keuffer 

meillonr,  wardour,  maioiir,  clamouv.  sour,  lour.  Chaudelour. 

Letztere  Fälle  zeigen  den  ostfranzösischen  Einfliiss,  während  lor, 
nieillors  die  Metzer  Aussprache  annähernd  getreu  wiedergeben.  Besag- 
ter Einfiuss  kann  aber  kaum  auf  kanzlistisciiem  Wege  eingedrungen, 
wird  also  auf  die  Wirkung  der  Literatur    zurückzuführen  sein. 

Im  folgenden  ziehen  wir  die  einschlägigen  Urkundentexte  der 
H.  d.  M.  IIL  Preuves  heran,  indem  wir  auf  das  betreiTs  dieser  Publi- 
kation oben  Gesagte  hinweisen. 

Atour,  1.  Oktober  1220  (S.  182),  schreibt  qui,  que,  quant,  tous, 
pour,  Remy,  a,  la  und  lo,  par;  aber  penret  (Fut.),  waige,  onor,  corroit, 
fuist,  aulx  (illos;  ist  die  Vorstufe  zu  ous,  terrez).  ceaulz  erscheint 
neben  aulx  ober  phonetisch  gleich  saus  zu  sein,  zumal  wenn  wir  ceous 
und  meceains  aus  der  Landfriedensurkunde  zur  Vergleichung  heran- 
ziehen. Also  hat  dieses  ceaulz  mit  ciaulz  keine  Verwandtschaft  und 
ist  nicht  ausserdialektisch.  Im  ganzen  ist  übrigens  dieser  Atour  auf- 
fallend französisch  ausgefallen  und  ist  sprachlich  mit  der  Landfriedens- 
urkunde verwandt. 

Der  Atour  von  1221  führt  sich  dagegen  ganz  anders  ein:  Juget 
praes.  3.  s.,  lou,  peirs,  areister,  citeit,  plages  (Pfand),  atrez,  arresteve, 
datres,  donoievet,  wairdour,  euquarroient,  lor,  oulx;  dattes,  exeving, 
sairmans,  robeivet,  wardors,  ceous.  Daneben  finden  sieh  indessen 
auch  Abweichungen  vom  Dialekte. 

6.  Januar  1235(6)  zeigt  neben  unverkennbaren  metzischen  Zügen 
ziemlich  starke  Sprachmischung: 

Metzisch :  Isambairs,  eschaiving,  lai  communiteit,  cognixant,  doneit, 
deu,  poures,  fermeteit,  dou,  doneit,  moitiet,  lou  leu,  quairtaige  (omal), 
por,  lou  pron.,  chescune,  mesureir,  donneit,  maix,  wairantir,  jor,  eeu, 
estauble,  fülle,  toutes,  hommes,  lor,  saielz ,  tesmoignaige ,  veriteit,  Ai- 
paricion,  corroit.    Molin. 

Lothringisch:  lour  (3 mal),  donney,  Jurey. 

Franz.:  toute,  a  tous,  que,  nous  (Imal  nous  :=  nostres) ,  jusques 
au,  au  (Dat.  PI.),  mesurer,  tous  (unbetont),  toutes,  pour,  et,  seelleez, 
quant,  par[?|,  avons,  la. 

Die  Schreibung  faissons  ist  halb  metzisch,  halb  französisch.  Für 
das  metzische  x  wird  graphisch  oft  ss  gesetzt.    Vgl.  Psalter. 

Die  folgende  Urkunde,  ebenfalls  6.  Jan.  1235,  hat  fast  denselben 
Wortlaut  und  ist  jedenfalls  von  demselben  Schreiber;  doch  steht  dort 
Jureiz,  aber  auch  donney,  la  (keinmal  lai);  dagegen  aivons,  mallaidre, 
S.  Laidre,  cognissans. 

Auch  22.  Jan.  1235  gehört  zu  dieser  Gruppe.  Daraus  ist  hervor- 
zuheben: aquasteit,  Bellegreie,  Jaicomin,  alt,  soulz  (ecce  illos),  seelleiez. 


Die  Stadt-Metzer  Kanzleien  449 

9.  Aug.  1241  schreibt  faisons  cognissant,  -atum  und  -atem  =  eit, 
-are  =  eir,  illos  =  oulz,  meyraes;  aber  noiis,  toiis,  pour,  que;  qui,  la, 
autre. 

8.  Februar  1244  ist  S.  444  behandelt. 

27.  Dezember  1244,  obwohl  ziemlich  lang,  enthält  kein  metzisches 
ai  (ausser  Imal  ait  =  habet,  Imal  sairnient  und  pairs  neben  pars, 
portes);  dagegen  schreibt  sie  ouor,  or,  por  (neben  pour),  lor  (3 mal), 
porteir  (lothr.  pourteir),  maiorz,  Prodommes  (neben  Proudommes)  dous 
(=  duos),  jor  (neben  jour),  corroit.    Chandelour,  ou,  prou,  toutes. 

lou,  az,  on,  dou.    raeismes,  despenderont,  Noieil,  on  mois  aber  en  Tan. 

rekeuront  (=  recevront),  compe. 

Demgegenüber  toutes,  eax  (=  illos),.  annee,  brisiee,  tresieme,  par, 
(neben  ke)  qui,  -au  —  und  kein  a  bezw  ai  für  vortoniges  oder  ge- 
decktes e. 

Chandelour,  fernietei. 

Februar  1245  schreibt  devisei,  atornei,  oixerei,  mariei,  aber  jugiet 
und  laissiet,  siee  (sit);  comraunaltei,  aber  veriteit.  tous,  lour,  prou- 
dommes, pour,  courroit,  aber  lor,  por;  Richars,  jusca,  avera,  fera,  aber 
ait;  que  queille,  aber  k'ele;  seel  aber  seeleiez;  tesmoignaige ;  en  l'an 
aber  ou  mois  (vgl.  oben  en  l'an,  aber  on  mois);  mere,  peres,  aber 
queille;  conseil,  autre,  que,  et,  aber  dou;  per  (neben  par),  averont, 
ceu:  laissiet;  aber  oixerei. 

Hier  überwiegt  also  der  fremde  Einiluss  und  dürfte  die  Urkunde 
von  einem  französisch  gebildeten  Lothringer  oder  Baresen  herrühren. 

24.  Juni  1250,  der  wichtige  Atour,  welcher  die  Reihenfolge  der 
Paraigen  bei  der  Maireswahl  regelt,  hat  bei  den  vielen  Wiederholungen 
ein  sehr  dürftiges  Vokabular:  Es  schreibt  nos,  aber  tous,  allemal 
Paraiges,  aber  abattre,  quatre,  por  und  corrait  aber  par  und  la.  Die 
vielen  Future  endigen  alle  auf  -ait  oder  -it;  doch  -ata  =:  ee  in  seelee 
und  -atem  =  e  in  veritte;  ceu,  aber  connissant,  don  (Gen.)  aber  le. 
Also  wiegt  auch  hier  der  fremde  Einfluss  fast  das  einheimische  Ele- 
ment auf. 

So  bestätigt  sich,  was  wir  oben  S.446  an  der  Hand  der  von  uns 
kollationierten  Urkunden  ermittelt  zu  haben  glauben  durften,  dass  im 
Anfange  des  Jahrhunderts  der  Metzer  Dialekt  die  Ratskanzlei  ziem- 
lich beherrscht  und  gegen  die  Mitte  desselben  fremden  Einflüssen  mehr 
und  mehr  gewichen  ist.  Das  Eindringen  der  letzteren  ist  etwa  von 
1235  an  bemerkbar  und  hält,  mit  einigen  individuellen  Schwankungen, 
bis  gegen  1285  stand. 

In  dem  Atour  von  1279  begegnen  wir  bereits  wieder  den  Im- 
perfekten clameivent,  comraandevet,  venivet. 

Romanische  Forschungen  VIII.  29 


450  Max  Keuflfer 

8.  Jnli  1282  dem  Metzer  ai  in  pairt,  paisaige,  paisserait, 
aipres. 

11.  September  1283:  tenevet,  arresteviet,  panivet. 

15.  August  1284  hat  zuerst  wieder  die  Präposition  ai,  den  Artikel 
und  das  Adverb  lai.    Ebendort:  ke  und  kant. 

Eine  andere  15.  Aug.  1284:  appandixes,  aber  Rückfall  in  frere 
und  lenr,  ceulz,  veritey  u.  a. 

Auch  1287  hat  leur,  aber  aides. 

23.  November  1287  hat  Oxey,  Mexerey,  jamaix  und  raixon. 
29.  Januar  1287:  neus  (noctes)  und  macredi. 

24.  Jan.  1288:  faixons  connixant,  ke,  Lombairt,  conselz,  plux, 
tanroit,  wairde,  Jaikes,  waingnent  (c  gagnent),  eut  (octo). 

20.  Jan.  1291:  fiancevet,  avist  (habuisset),  marit,  cosel,  ouls, 
Airche. 

14.  Jan.  1294:  escort  (accord),  aber  escordei,  per,  ait,  neus,  lai, 
ke,  debaiteroit,  paieies,  quaitre-vins,  eschaving,  ceu,  aber  ceulz. 

29.  März  1295  hat  soulz ,  venivet,  paievet,  aber  auch  Sprach- 
mischung: citei,  Jurei,  briziee. 

14.  Dez.  1295:  lai,  date,  matre  (neben  metre),  avereit,  airche,  ki, 
kant.  Zwar  vendredi ;  aber  tenroit. 

26.  Jan.  1295  (1296)  ist  wieder  mehr  französisch :  frere,  donnees 
seelleee ,  courroit,  crantei  u.  s.  w.;  aber  immerhin  wairdeir,  citeit, 
Theriat. 

15.  Febr.  1297  (1298)  Friede  mit  Verdun,  ist  ziemlich  fran- 
zösiseh. 

7.  Nov.  1297:  aveschiet,  airche,  damaige,  graice,  aber  veritei. 

30.  Jan.  1298  (1299)  hat  noch  saielei  und  arche,  ib.  zu  merken: 
on  hucheront. 

26.  Oct.  1299:  airche,  graice,  Jaike,  veriteit,  aber  devisee.  Eine 
andere  desselben  Datums:  auch  noch  citei,  Lombards,  veritei. 

24.  Mai  1300.  Dagegen  Citeit,  establit,  atorneit,  per  escort,  de- 
morset ,  demorrait,  juscai,  ßair,  Grainge,  Daix  (=  d'Esch),  lai,  Fake- 
mont,  leux  (locos),  exurier,  arreis,  tenor,  panre,  lor  (neben  lour), 
nommees  reonde  (rotunda)  plaindoit,  avront,  desour,  mettre,  ceuls,  juri6, 
tous,  monstreit,  corpcit  (culpatum),  lou,  ajorneir,  jor,  damaiges,  plux, 
heritaiges ,  ai,  averoit,  randut,  resaixir,  tanroit,  exuriet,  Paraige, 
quaitre,  millors,  taules  (tabulas),  davant,  per,  vignent  (aus  vieignent, 
lou,  por,  cant,  venut,  faicent,  ceu,  desaixit,  neus,  eommandeir,  jor, 
lai,  acuns,  quaitre,  amins,  aijornement,  az,  enkerre,  averoit,  faixoit, 
salf,  aitours,  debaiteroit,  aitors,  por  ceu,  jors,  maix,  saielleir,  dou, 
saiel,  citeit,  airche,  corroit,  Mamin,  on. 


Die  Stadt-Metzer  Kanzleien  451 

Die  Abweichungen  vom  Dialekt  sind  so  gering ,  dass  hier  ein 
entschiedener  Durchbruch  desselben  festzustellen  ist. 

Wenn  auch  in  der  Folge  der  dialektische  Gehalt  je  nach  der 
Eigenart  der  Schreiber  schwankt,  so  kommt  doch  kein  citei,  atorney 
oder  dgl.  mehr  vor  bis  9.  März  1303:  comunaltei,  citez;  ebendort  ist 
aber  zu  lesen  plusieurs,  aquaster,  estes,  defifraudez,  cials,  freres,  so- 
dass hier  ausnahmsweise  ein  Clerc  nicht  metzischer  Herkunft  zu  ver- 
muten ist. 

Gleich  die  folgende,  23.  März  1308,  ist  wieder  entschieden  raetzisch 
und  ihre  Vorgängerin  hat  ihresgleichen  nicht  mehr.  Im  Gegenteile, 
während  des  ganzen  ersten  Viertels  des  14.  Jahrhunderts  ist  eine 
Zunahme  des  selbstbewussten  Dialekts  zu  beobachten  ,  was  sich  bei- 
spielsweise an  der  Häufung  der  Fälle  von  x  erkennen  lässt. 

So  machen  wir  denn  hier  die  gleiche  Beobachtung,    wie   bei  den 
Kanzleien  der  Maires,  und  die  Vermutung,  dass  mit   der  Erstarkung 
des    politischen  Selbstbewusstseins    auch    eine   Festigung  im    schrift- 
lichen Gebrauche  der  eigenen  Mundart  Hand   in  Hand  gegangen   sei, 
erhält    durch    obige  Ermittlungen  eine    neue  Stütze.     Dieses    trotzige 
Selbstbewusstsein  sollte    bald    zu    tragischen  Verwicklungen  *mit  den 
benachbarten  Machthabern    führen,    zu   der   guerre   des    ,quatre  rois^ 
1324—1326.     Der  rege  schriftliche  Verkehr    mit  den  Gegnern   konnte 
nicht    ohne    Wirkung    auf    die   Kanzleisprache   bleiben.     Lothringen 
und  Bar  mit    ihrem    lothringisch-französischen    Schriftromanisch   und 
Luxemburg,    sowie  das    durch  einen  Luxemburger    beherrschte  Trier 
mit    ihrem  Kanzleifranzösisch     haben     durch     ihre    Aktensendungen 
zu    wohl    unbewusster  Sprachmischung    geführt.     Dies    erhellt    z.  B. 
j   aus    einer  bisher    unbekannten ,   vom  Verfasser   im    Stadtarchive    zu 
I   Trier  entdeckten  Originalurkunde  von  132G,  dem  Friedenschlusse  zwi- 
i   sehen  den  Städten    Metz    und  Trier.     Beschreibung  und  Text    der- 
I   selben  finden  sich  im  Anhange    zu    dieser  Arbeit   unter  Nr.  12.     Wir 
;   heben  daraus  hervor:  Nous ,  jurey,  toute,  fasons,  cognisant,  tous,  ga- 
!   erre  (sonst  immer  werre),  la,  acort,  damages,  pour,  autres,  lour,  que, 
}   onques,  tesmoignage,  estable,  saiellees,  signour. 

Der  von  Bouteillier-Bonnardot  phototypierte  und   auch  abschrift- 
lich wiedergegebene  Friedensschluss    zwischen  Metz   und    den  gegne- 
1   rischen  Machthabern,  ebenfalls  vom  J.132G^)  zeigt   die  gleiche  Wand- 
'   hing:  Communitet,  fazons,  guerre,  que,  nous,  lour  (neben  lor),  autre, 
delivres,  clergie  (neben  clergiet),  tont,  debtes,  faissoient,  ce  que  (neben 
I  ceu  que),  signours  (neben  signor),  argent,  la  toutes,  seurteis,  meffes- 


1)  G.   d.  M.  404-409. 

29 


452  ^^^  Keuffer 

soient,  cialz,  requerre,  coustume,  promet,  decbasserons,  marchans, 
gnerderons,  autruy,  queil. 

Im  übrigen  sind  die  betreffenden  Urkunden  metzisch  und  sicher 
in  der  Ratskanzlei  entstanden. 

Lothringische  und  baresische  Urkunden  finden  sich  genug  im 
N.  &  E. ;  luxemburgische,  teils  ebendort ,  teils  in  Publications  de  la 
Soci6t6  archeologique  du  Luxembourg.  Solche  der  kurtrierischen 
Kanzlei  des  Baldewin  von  Luxemburg  geben  wir  zur  Vergleichung 
im  Anhange  unter  Nr.  14. 

Im  13.  Jahrhundert  (bis  1317)  tagte  der  Schöffenrat  im  Kreuz- 
gange^)  der  Kathedrale.  Diese  war  auch  der  Aufbewahrungsort  für 
die  wichtigen,  die  Allgemeinheit  betreffenden  Urkunden.  Hieran  wurde 
auch  nach  1317  nichts  geändert,  als  der  palais'^)  auf  einem  von  der 
Domkurie  durch  Tausch  erlangten  Bauplatze  (wohl  en  Chambre)  er- 
richtet war,  wie  folgender  Schlusssatz  des  letzten  Atours  des  3.  Bandes 
der  H.  d.  M.  beweist :  Que  furent  faites  z  mises  en  l'Arcbe  au  grant 
Mostier,  per  nos  aicors.  Tan  de  grace  Nostre  Signor  MilCCC  i  vint  i  dous. 

Der  Zeitpunkt  dieser  Ortsveränderung  fällt  mit  der  Periode  der 
dialektischen  Festigung  der  Ratskanzleisprache  zusammen.  Der  Um- 
zug bedeutet  die  völlige  Lostrennung  der  städtischen  Gewalten  von 
der  Episcopalhoheit. 

Das  neue  Sitzungsgebäude  trug  die  Inschrift:  Per  raxon  doit  om 
ceste  maxon  clamer  lou  polais  de  raxon. 

Für  die  ihm  anvertrauten  Processakten  hatte  jeder  Schöffe  ein 
Säckchen,  Sachet,  und  in  seinem  Hause  einen  Schrein,  worin  die 
Schöffenurteile  und  die  Urteile  der  Dreizehn  niedergelegt  wurden^). 

Die  Gesetze  hiessen  ators  oder  atours  von  dem  in  der  Promulgatio 
oft  gebrauchten  Zeitworte  atorneir. 

Hiermit  ist  zu  vergleichen  das  englische  Attorney,  Anwalt,  Stell- 
vertreter: altengl.  attourne,  aturne,  altfr.  atorne,  mlat.  attornatus, 
atturnatus,  ursprünglich  der  Beauftragte;  es  ist  also  Particip  von 
attornare,  procuratorem  instituere;  altfr.  atorner  wohin  kehren, 
zurichten,  zu  recht  machen*).  Es  ist  also  wohl  hier  zu  übersetzen 
mit  Weisung  geben. 

Die  laut  verkündigten  RatsverfUgungen  hiessen  huchements.  Sie 
wurden  von  den  Slufen  vor  dem  Palais :  sus  degreis  en  Chambre  aus- 
gerufen, huchiez.    Ein  Huchement  ist  abgedruckt  bei  Huguenin. 

1)  Klipflfel  S.  151. 

2)  Vgl.  S.440  dieser  Abhandlung. 

3)  Klipffel  1.  c. 

4)  E.  Müller,  Etymologisches  Wörterbuch  der  englischen  Sprache  I.  S.  34. 


Die  Stadt-Metzer  Kanzleien  453 

Die  Urteilssprüche  hiessen  dits  pour  droit,  weil  (Huguenin  S.  73  f.) 
die  vom  clerc  dou  Consoil  abgefassten  Urteile  gewöhnlieh  folgender- 
masseu  begannen:  N.  maistre  Eschavins  ait  dit  por  droit ^). 

Auch  die  Treize  bedienten  sich  dieser  Formel  in  ihren  Urteilen. 
Aus  dem  13.  Jahrh.  haben  wir  kein  jugement  de  Treize  im  Original 
ausfindig  machen  können.  Wir  müssen  uns  deshalb  mit  dem  Abdrucke 
eines  solchen  vom  Jahre  1282  begnügen,  welchen  H.  d.  M.  III.  Pr. 
p.  225  bietet.  Vgl.  übrigens  die  rapports  aux  Treize  bei  Bonnardot. 
Näheres  darüber  s.  S.  460  ff.  dieser  Abhandlung. 

Die  Dreizehner  hatten  die  Executive  und  die  Criminalgerichtsbar- 
keit.  Ihre  Ernennung  stand  unter  dem  Einflüsse  des  Bischofs.  Ob- 
schon  auf  diese  Art  ein  Gegensatz  zwischen  ihnen  und  dem  Schöfifen- 
rate  bestand,  scheint  ihre  Kanzleisprache  in  demselben  Masse  dialek- 
tisch gewesen  zu  sein,  wie  die  der  Stadtschreiberei:  keil,  pairt,  paisaige 
(passage),  paisserait  (fut.  1.),  aipres,  monest  subj.,  amoingnet,  vignet, 
vandre,  por,  corroit,  lou,  dou,  atre.  ceu  und  ke  neben  que,  kant,  sous, 
amoinnent. 

Fremder  Einfluss  gering:  la,  danrees,  par. 

Im  übrigen  sind  in  der  Promulgatio  der  meisten  Atours  die  Treize 
mitgenannt  und  konnte  bei  dem  regen  Verkehr  der  beiderseitigen  Clercs 
eine  gegenseitige  Beeinflussung  nicht  ausbleiben. 

Dagegen  zeigt  eine  ebenfalls  in  H.  d.  M.^)  abgedruckte  Urkunde 
der  Paraigen  vom  Jahre  1281  eine  starke  Beeinflussung  im  central- 
französischen  Sinne,  welche  sie  von  ihrer  Umgebung  deutlich  abhebt, 
ohne  dass  dieselbe  indessen  des  heimatlichen  Gepräges  entbehrte: 

Paraige,  maix,  baistant,  apaixier,  despoirtir,  perjurs,  tanront, 
loyaulteit  (ganz  metzisch  wäre  leialteit),  deviseit,  ung,  cranteit,  fianciet, 
jureis,  nommeis,  quaitre,  panre,  estauble,  volroit. 

Aber:  que,  par,  leur,  toutes,  deulx,  fiancie,  quatre,  nommez,  aul- 
cun,  cognoissent,  desloyaux,  aultres,  jour,  toujours,  le,  Conseil,  pour, 
ce,  seelies,  seelz,  devant,  couroit. 

Lothringisch:  lour  estei  (2mal),  dezour  und  dezoure.  Eigentüm- 
lich ist  dieser  Urkunde  das  Schluss-y  :  ly,  sy,  y,  celuy,  cy,  sowie  das 
h  im  Hiatus:  crehus. 

Dieselbe  Eigentümlichkeit  zeigt  eine  Urkunde  (Atour)  des  Paraige 
von  S.  Martin  vom  9.  Febr.  1311  (1312)  (H.  d.  M.  III.  Pr.  p.  298). 
Dieselbe  war  beim  Aman  Collignon  Hemmignon  (für  Hainmignons) 
hinterlegt  (ait  l'escrit) :  sy,  ly,  y,  celuy,  sy  und  ly  sind  häufig  wieder- 
holt.   Bei  einzelnen  stark  dialektischen  Zügen,  wie  xeurteit,  xeuwant, 

1)  Vgl.  Klipffel  1.  c. 

2)  0.  c.  p.  223  s. 


454  M*^  Keuffer 

vairont,  conteit,  leus,  quaitre  neben  quatre,  Gailliairs,  quairs,  avereit, 
brainche  hat  auch  diese  Urkunde  noch  ein  auffallend  französisches 
Gepräge  und  das  zu  einer  Zeit,  wo  sogar  die  bischöfliche  Kanzlei  den 
Dialekt  angenommen  hat:  cialz,  par  neben  per,  lor,  pour,  nous,  tout, 
toujour,  autres,  aux,  remettront  neben  remetteront,  dens  und  deux 
(duos),  la,  le,  annee,  ceulx,  mettre.  Lehrreich  ist  Baudouche,  das  echt 
metzisch  Baudoiche  geschrieben  wird.  Wir  sehen  also  den  Wechsel 
von  oi  und  ou  in  einer  Urkunde,  welche  wohl  bewusster  Weise  sich 
vom  Dialekt  zu  entfernen  strebt.  So  werden  Courpelz  und  pourteir 
verständlich,  welche  streng  dialektisch  Coirpelz  und  poirteir  gelautet 
haben  müssen.  Das  in  vielen  ostfranzösischen  Literatur-Denkmälern, 
namentlich  fUr  die  lat.  Endungen  -or  vorkommende  -our  scheint  in  der 
„höheren"  Schreibweise  an  Stelle  des  ,.gewöhulichen"  oi  getreten  zu 
sein.  Deshalb  steht  hier  wohl  auch  dezoure,  Victor,  lou  (statt  des 
Boilaw'schen  loi),  lour  (neben  lor),  demouroit,  Chandelloure. 

Den  auch  sonst  bei  vortonigem  e  beobachteten  labialen  Einfluss 
zeigt  Arbolestiers. 

Immerhin  ist  das  leur  der  Urkunde  vom  J.  1281  verschwunden; 
doch  zeigt  sich,  dass  das  Verhältnis  des  Gehalts  an  einheimischen  und 
fremden  Bestandteilen  in  beiden,  30  Jahre  auseinander  liegenden  Ur- 
kunden sich  ungefähr  gleich  geblieben  ist. 

Die  Paraigen  scheinen  eben  sogar  zur  Zeit,  wo  die  gesamte  Metzer 
Clercschaft  dialektisch  schrieb,  das  secernere  de  populo  bewiisst  oder 
Qnbewusst  für  sich  geübt  zu  haben,  obschon  ihre  Herrschaft  der  selb- 
ständigen Entwicklung  der  Metzer  Schriftsprache  sonst  förderlich  war. 

Noch  auffallender  freilich  ist  der  französische  Einfluss  in  einer 
in  N.  &  E.  79,  30.  Juli  1262,  (diplomatisch  genau)  abgedruckten  Paraige- 
urkunde,  welche  20  Jahre  älter  ist ,  als  die  soeben  besprochene.  Auf 
einem  Räume  von  nicht  ganz  9  Druckzeilen  finden  sich  folgende  Fälle: 
Nous,  parages,  touz,  que,  tenu,  a,  Thiebaut,  jours,  toutes,  sauve,  la, 
signeur,  eveske,  ce,  par,  tesmongnage,  quel,  pour,  estable,  seeler, 
seans,  deus  (duos),  devant.  —  Lothringisch:  feaultei.  Die  Wieder- 
holungen sind  hierbei  nicht  einmal  aufgeführt.  Allerdings  bedeutet 
die  Urkunde  ein  Bündnis  zwischen  dem  Grafen  von  Bar  und  den 
Paraigen,  also  das  gerade  Gegenteil  von  der  selbständigen  Haltung 
derselben ,  welche  im  ersten  Viertel  des  14.  Jahrhunderts  zum  Kriege 
geführt  hat.  Möglichenfalls  hat  auch  ein  Bareser  Clerc  die  Urkunde 
geschrieben. 

XIV. 

Bei  den  Bischofs-Kanzleien  waren  mehrere  Umstände  der  Sprach- 
mengung  günstig.    Die  hohe  Stellung  des  Bischofs  brachte  ihn  in  Ver- 


Die  Stadt-Metzer  Kanzleien  455 

kehr  mit  dem  Centrum  von  Frankreich.  Die  Kenntnis  der  französischen 
Sprache  war  bei  ihm  entweder  seiner  Herkunft  nach  selbstverständ- 
lich oder  musste  ihm  doch  erstrebenswert  erscheinen.  Das  Übergewicht 
der  Literatur  der  Isle  de  France  konnte  ihm  nicht  entgehen.  Er  mochte 
deshalb  geneigt  sein,  sich  mit  Clercs  zu  umgeben,  welchen  die  fran- 
zösische Sprache  geläufig  war.  Freilich  konnte  es  auch  vorkommen, 
dass  ein  Bischof  Clercs  aus  seiner  Heimat  mitbrachte,  welche  dann 
dem  dreifachen  Einflüsse  des  heimatlichen  Dialekts,  der  erlernten 
französischen  Sprache  und  des  ungewohnten  metzischen  Idioms  unter- 
lagen. Eine  solche  Mischung  zeigt  die  Urkunde  218  der  N.  &  E.  Sie 
ist  ausgestellt  von  dem  Metzer  Bischof  Johann  von  Flandern.  Der 
Schreiber  der  Urkunde  war  offenbar  aus  der  Heimat  des  Bischofs  mit 
ihm  nach  Metz  gekommen,  schreibt  er  doch  Diu,  ouchuns,  chil ,  le, 
art.  f.  n.  s.  Er  gebraucht  nirgend  das  metzische  ai  für  franz.  a.  Er 
schreibt  vielmehr  grace,  part,  raportera,  tesmoignage,  quatre  u.  s.  w. 
Das  metzische  x  hat  er  begreiflicherweise  nicht  angenommen,  wie  en- 
sivant  für  enxeuwant  beweist,  ebensowenig  das  dortige  w,  vgl.  gagier. 
Für  per  setzt  er  par,  für  illos  ious.  Seniorem  ist  bei  ihm  Segneur 
(2 mal),  was  de  W.  in  seiner  Tabelle  übersehen  hat.  Das  metzische 
1  =  betontem  a  hat  Eingang  bei  ihm  gefunden,  freilich  schreibt  er 
3  mal  raporter  gegen  2 mal  raporteir.  So  steht  2  Nativite  1  tele 
und  1  pere  nur  1  peire  gegenüber,  as  =  ad  illos  hat  er  angenommen. 
Ebenso  das  k  im  Relativum.  Dagegen  ist  illos  bei  ihm  =  iaus  und 
Bellum  Montem  =  Biaumont.  lour  ist  wieder  eine  metzische  Er- 
werbung. —  Dieser  Fall  ist  jedoch  vereinzelt,  und  es  ist  nicht  daran  zu 
denken,  dass  er  Schule  gebildet  hätte.  Auch  die  Bischöfe  waren  meist 
auf  Metzer  Clercs  angewiesen.  Wenn  diese  nun  auch  französisch  ver- 
standen, so  verraten  sie  ihren  Ursprung  doch  oft  genug. 

Das  metzische  x  =  s  -j-  J  oder  J  -}-  s  ist  ihnen  durchaus  nicht 
fremd,  wie  folgende  Beispiele  beweisen:  N.  &  E.  Nr.  1  acraixant^), 
eglixe,  dixoient,  maxons,  maix,  faixoient,pluxours,  xuremant,  38foruxore- 
ment;  aber  in  derselben  seurtei,  370  Ailixons,  dixons. 

293  hat  arsediacre,  das  die  Vorstufe  zu  exediacre  ist,  welchem 
wir  später  begegnen  werden. 

Das  w  im  Anlaute  oder  Hiatus  zeigen  1  avoweis,  wairnir,  293  war- 
der, waiges,  370  Warin.  Dagegen  gaiges  Nr.  77.  Die  Fälle  von  ai  := 
fr.  a  sind  doppelt  so  selten  als  die  von  a. 

Unter  dem  Ton:  1  Conrairs,  graice,  jai,  quairte,  38  Jaike,  48  da- 
maige,  tesmoignaige,  87  ait  (habet),  293  graice,  waiges,  tesmoignaige, 
319  tesmoignaige,  370  graice,  ait  und  tesmoignaige. 

1)  =  adcrescentem,  toujours  —  heisst  hier  semper  augustus. 


456  ^^^^  Keuffer 

Zu  dieser  palataleo  Gruppe  gehören  noch  geistes  Nr.  38  und  1  ra- 
porteret,  fut.  Nr,  293.  Diesen  13  Fällen  palataler  Behandlung  des  a 
stehen  folgende  26  von  reinem  a  gegenüber:  38Jake,  heritage,  48  Ja- 
kes,  grace,  77  Rycharz,  87  a  (habet),  quatre,  94  grace;,  faz  1.  s.  (frei- 
lich nicht  französisch),  heritage,  Pasques,  quatre,  218  grace,  part, 
tesmoignage,  quatre,  293  Buchars,  hommages,  quatre,  319  Bouchars, 
grace,  quatre,  370  Gerars,  part,  eritage,  abbes,  arche. 

Vor  dem  Ton:  1  lai  (Artikel),  raipourteis,  wairnir,  chainones, 
38  menoir  (=  manere),  94  menniere,  293  lai  (Artikel),  ai  (Präpos.), 
defelloit,  319  Jaikemel,  370  Ailison,  aibeit,  ai  (ad),  im  ganzen  12  Fälle. 
Dagegen  sind  33  Fälle  von  reinem  a  zu  verzeichnen.  Sondert  man 
auch  die  Beispiele  von  Nr.  218  als  einer  nicht  specifisch  metzischen 
Urkunde  aus,  so  bleibt  das  Übergewicht  des  französischen  a  über 
metzisches  ai  doch  entschieden  gewahrt. 

Im  Auslaut  zeigt  sich  vielfach  fremder  Einfluss: 

N.  &  E.  1  ajostey  neben  citeit,  veriteit,  foy,  38''  acquitei,  seurtei, 
abbei,  veritei,  foi,  aber  fied;  77  fie,  nevou,  94  marchiei,  nativitei, 
218  Tbiebaud,  nativite.  Gegen  Ende  des  Jahrhunderts  festigt  sich 
aber  auch  hier  das  auslautende  t  wieder.  Sprachgeschichtlich  genommen, 
ist  dies  eine  Rückbildung:  293  aveschiet,  randut,  veritet;  319  cran- 
teit,  aber  veritei,  370  esteit,  marit,  aibeit,  deviset,  veriteit.  Der  Be- 
stand des  auslautenden  t  nimmt  mit  dem  des  metzischen  ai  in  gleichem 
Verhältnisse  ab  und  zu.  Die  Urkunde  Nr.  1,  1214,  also  2  Jahre  nach 
Bertrams  Tode  (unter  Konrad  von  Scharfeneck)  abgefasst,  hat  noch 
tiberwiegend  dieses  t,  ebenso  ist  sie  durch  ausgiebige  Anwendung  des 
ai  bemerkenswert,  s.  o.  Erst  293,  319  und  370,  d.  h.  in  den  Jahren 
1289,  1293  und  1298  tritt  das  ai  wieder  entschiedener  auf. 

Ebenso  verhält  es  sich  mit  x,  das  in  Nr.  1  sehr  reichlich  ver- 
wendet und  38  bereits  nur  mehr  einmal  gebraucht  ist,  um  dann  voll- 
ständig zu  verschwinden.     Erst  370  (1293)  taucht  es  wieder  auf. 

Auch  a  (ai)  für  vortoniges  e  in  Nr.  1  und  38  acraxant,  acraixant 
und  aveske,  38^  vairont,  vertreten,  tritt  nachher  nur  mehr  vereinzelt 
auf  in  Comarcei,  saelee  (77),  um  in  293  mit  aveschiet,  requarons,  saiel, 
370  saiel  wieder  zum  Vorschein  zu  kommen. 

Indessen  setzen  293,  319  und  370  ou  für  lat.  o  statt  metzischen  o; 
während  einige  ihrer  Vorgängerinnen  darin  mehr  metzisch  sind:  1293: 
tous,  oar  (hora),  outre,  valour,  lous  (sonst  los  od.  loz),  lour,  pour,  an- 
cours,  signour,  ja  sogar  für  oi  =  e,  setzt  293  ou  in  savour  (=  savoir) 
und  avour,  319  touz,  taillour  neben  por  und  Signor,  370  religious,  de- 
sour.  Dagegen  halten  sich  die  genannten  4  Urkunden  frei  von  leur  und 
-enr  im  Unterschiede  von  94  leur,  rendeur,  dezeur,  218  seigneur  und  deus. 


Die  Stadt-Metzer  Kanzleien  457 

Für  gedecktes  e  =a  kommt  in  der  ganzen  Reihe  nur  ein  Fall 
vor,  319  Garciriat; 

per  schreiben  38  und  38  ^  und  dann  erst  wieder  319  (neben  par) 
und  370. 

Für  w  setzt  218  g  in  gagier,  dagegen  schreibt  293  warder  und 
waiges,  370  Warin. 

Französisches  e  =  freiem  a  schüttelt  auch  293  noch  nicht  völlig 
ab;  293  pres  (pratum),  demander,  soillees,  pere,  veritet,  neben  teil, 
deviseis,  anneies,  dagegen  319  cranteit  und  370  esteit,  aibeit,  veriteit, 
demandeir,  Nommeney. 

Für  a  -|-  1  -|-  Kons,  setzt  1  a  und  au  :  acuns,  Abert,  Thiebaut, 
autres,  38  au  in  Saumes  (Salme),  38 '^  dgl.  autres,  aucuns,  au,  87  au 
(diese  schreibt  auch  nes  =  non  illos),  94  Guillaumes,  au,  Renaut,  Thie- 
baut,  218  au,  aber  as,  293  atre,  370  atre. 

Die  letzten  Urkunden  brauchen  auch  k  für  qu  häufiger,  als  ihre 
Vorgängerinnen. 

Somit  haben  wir  auch  für  die  Bischofsurkunden  grössere  dialek- 
tische Treue  je  am  Anfangt)  und  am  Ende  des  13.  Jahrh.  festgestellt. 
Diese  Erscheinung  beruht  offenbar  auf  einer  Einwirkung  von  unten 
nach  oben.  Vermutlich  wurden  auch  an  der  bischöflichen  Kanzlei 
schhesslich  nur  mehr  Clercs  Metzer  Herkunft  angestellt. 

Es  erübrigt  noch  zu  bemerken,  dass  der  männliche  Artikel  le 
(regime)  nur  einmal  und  zwar  in  94  (1264,  Bischof  Wilhelm)  vor- 
kommt.   Ebendort   steht  2  mal  leur  und  Imal  rendeur. 

Von  all  den  Bischofsurkunden  ist  N.  293  der  N.&E.  (1289  Bischof 
Burkhard)  die  eigentümlichste.  Von  der  Vorliebe  ihres  Schreibers  für 
ou  statt  0  war  bereits  oben  die  Rede.  Die  Neigung  für  labiale  Vo- 
kale zeigt  sich  auch  in  atremont  (=  autrement),  soiliees  (sigilatas), 
soiel,  proier,  promiers  (für  premiers). 

Derselbe  schreibt  don  für  dou,  ameis  für  amis,  honmages.  Er 
braucht  das  Imperfekt  paievent. 

Mit  atremont  ist  das  Wiel'sche  fümme'-^)  und  mit  proier  das  Proiche- 
rasses  (327)  desselben  zusammenzuhalten.  Labialen  Einfluss  zeigt  auch 
das  häufige  dovoir,  z.  B.  223  und  363,  das  bisweilen  douvoir  lautet, 
ebenso  der  Eigenname  Clomensate. 


1)  Auch  die  v.  H.  d.  M.  II.  Pr.  p.  187  mitgeteilte  Urkunde  von  1227  des 
Bischofs  Jean  d'Apremont  samt  Zusatz  des  Archidiakons  Wiri  ist  noch  sehr 
dialektisch:  faix,  lai  graice  de  Deu,  Erehediaicre ,  faixons,  raipport  u.  a. ;  da- 
gegen schon  citey. 

2)  S.  o.  S.  416  und  429. 


458  Max  Keuflfer 

Ahnliche  Neigungen  wie  die  Urkunde  von  1289  zeigt  eine  solche 
von  1283,  welche  ebenfalls  der  Kanzlei  Burkhards  entstammt:  dovons, 
loiaument,  foiautei,  aloiances  neben  aliances,  boidie. 

Es  verdient;  hervorgehoben  zu  werden,  dass  Henri  Dauphin,  dem  der 
Metzer  Dialekt  zu  fremd  gewesen  sein  mag,  lateinisch  geurkundet  hat. 

Bei  3  völlig  selbständigen  Metzer  Kanzleien  haben  wir  also  die 
übereinstimmende  Beobachtung  gemacht,  dass  der  Dialekt  um  die  Mitte 
des  13.  Jahrhunderts  zurücktritt,  um  am  Ende  desselben  bezw.  am 
Anfange  des  14.  wieder  zu  stärkerer  Geltung  zu  gelangen. 

Vom  Metzer  Officialat  rühren  her  in  N.  &  E.  die  Nummera  11 
(1235),  264  (5.  Febr.  1286),  265  (März  1286)  und  332  (1294);  in  H.  d. 
M.  III  Preuves  von  den  Jahren  1262  (S.  215),  1314  (S.  309). 

Diese  letzte  hat,  was  uns  ihrer  Entstehungszeit  nach  nicht  wundert, 
zahlreiche  dialektische  Bestandteile :  plux,  maix,  jamaix,  estaubli,  chi- 
velier,  ceu,  parsones,  makredi,  recognut,  confesseit,  volenteit,  citeit, 
requaiste,  vanront,  graice,  Signor;  doch  lour,  court,  Burtoulz,  ofticiaulz, 
jurei,  estei,  jour,  nous,  tout,  Signour. 

Der  Genitiv  des  Artikels  ist  dou;  doch  lautet  der  männliche  Ar- 
tikel im  Obliquus  le  und  der  weibliche  la.  Ausserdem  sind  als  Ein- 
dringlinge zu  erwähnen:  autre,  par,  devant,  eauz,  que,  corporelment, 
donnees,  tesmoignage,  demander.  Diese  Urkunde  hat  deshalb  ein  be- 
sonderes Interesse,  weil  der  ausübende  Notar  darin  genannt  wird:  en 
la  presence  de  nostre  fiable  Mathion,  dit  Xandrin,  notaire  jurei  de 
nostre  court  de  Mes.  Hier  ist  die  court  des  Officialats,  also  das  geist- 
liche Gericht,  gemeint,  wie  aus  folgender  Stelle  erhellt:  ofticiaulz  de 
la  ditte  Court  de  Mes.  Dieser  Mathion  Xandrin  war,  wie  sein  Name 
ausweist,  zum  mindesten  Lothringer.  Als  Beamter  des  geistlichen  Ge- 
richts war  er  gewiss  Geistlicher  und  als  geschworener  Notar  ein  Mann 
von  verhältnismässig  grosser  Bildung.  Fast  lediglich  auf  Rechnung 
dieser  letzteren  sind  seine  Abweichungen  von  dem  Metzer  Dialekte  zu 
setzen. 

Ganz  ähnlich  ist  die  Officialatsurkunde  v.  J.  1294,  N.  332  der 
N.  &  E.  redigiert :  en  la  presance  de  Werat,  dit  de  Burtoncort,  nostre 
fiable  jurie,  clerc  notaire  de  nostre  cort  de  Mes,  lou  quel  nos  i  avoiames 
por  ces  chozes  especialment.  Diese  Urkunde  ist  obendrein  von  dem 
genannten  Notar  gezeichnet:  Wiriat.  Sie  ist,  wie  schon  die  Endung 
des  Namens  ihres  Schreibers  in  vielen  Punkten  sehr  dialektgetreu: 
Nos  officialz,  cor,  presance,  cort,  por,  chozes,  eit  reconut,  recognest 
3.  sing,  praes.  ind. 

presantes,  ait  (5  mal),  eut,  abbeit,  lo,  covant,  Citeis  (=  Citeaux), 
avachie,  rantes,  on  (=  in  illo  vor  ban  und  finage),   astoit,  por  Deu, 


Die  Stadt-Metzer  Kanzleien  459 

amone,  atre,  an  (=  in),  confermet  3.  sing,  prsss.  ind.,  peires,  sui, 
tamognet,  proraat;  porteir,  warantize,  antieremant,  saielaies,  volanteit, 
corporemant,  costragniens,  corroit,  dous. 

Indessen  Ion,  dou,  ancessours,  tont,  toutes. 

Doch  auch  Wiriat  hat  gelehrte  Gewohnheiten:  que,  quelles,  elles, 
qui  jesent,  tinage,  la,  devan,  raison,  faisons,  a  savoir,  aucnn,  estable, 
quatre,  quatorze,  apres.  Ausser  jesent  und  finage  sind  diese  Fälle 
jedoch  solcher  Art,  wie  sie  in  Metzer  Urkunden  jeder  Gattung  vor- 
kommen. 

Hat  sich  die  Urkunde  Wiriats  ausgezeichnet  durch  dialektgerechte 
Behandlung  des  vortonigen  e  und  des  gedeckten  e,  so  ragt  N.  265  der 
N.  &  E.  namentlich  hervor  durch  echt  raetzische  Wiedergabe  von  vor- 
tonigem und  gedecktem  a:  ait,  eritaige,  pair  (partem)  6 mal,  sai,  lai, 
juscai,  anchaireit,  Pairgney,  poreit,  sairmant,  tesmoignaige,  mairs, 
werdeir,  chescuns,  requaiste,  quaitre. 

Ferner  sind  hervorzuheben:  faixons,  recognut,  recognost.  (Dieser 
Fall  ist  interessant  insofern,  als  N.  332  recoguest  hat;  beiden,  zwischen 
welchen  ein  Zeitraum  von  nur  8  Jahren  ist,  liegt  recognoest  zu  Grunde), 
assigneit,  sodaies  (vgl.  332  saielaies),  assignet  3.  sg.  praes.,  chanone, 
peire,  keil,  salf  ceu,  ke,  davant,  per,  signor,  asi,  decet  (Subst.),  nom- 
meit,  revanront,  por,  poroit,  aleir,  reclameir,  defarront  (fallere),  paie- 
mant,  teil,  eglixe,  seurteit,  cranteit,  ansamble,  escumeniet,  an  (in),  ceu, 
presantes,  saiel,  nommeit,  corroit,  douz  (duos),  kant,  Hanris,  jor,  an- 
contre,  comant,  corporeiment(vgl.332  corporemant),  varroit(=vaudrait). 

Gelehrt:  annees,  jusca,  autre,  jesant  (ebenso  332!),  uommees,  de- 
livre  p.  p.,  la  (meist  lai),  a,  promet.  Hierzu  kommen  als  nicht  ganz 
metzisch:  nous,  court,  desour,  vocatus  heisst  hier  voez  und  advocatus 
avous  (wohl  ein  Schreibfehler). 

Bis  hierhin  haben  wir  also  eine  Steigerung  des  dialektischen  Ge- 
haltes in  umgekehrter  Zeitrichtung,  als  bei  den  Maires,  Schöffenmeistern 
und  Bischöfen  festgestellt.  Indessen  musste  bei  diesen  notaires  jures 
ihre  durch  ihre  Ausbildung  bedingte  Individualität  eine  grosse  Rolle 
spielen.  Werden  sie  ja  auch  z.  T.  namhaft  gemacht.  So  ist  denn 
auch  N.  264  der  N.  &  E.  wieder  weit  weniger  metzisch,  obschon  es 
nur  wenige  Tage  vor  265  geschrieben  ist.  Doch  ist  hier  traxissent 
zu  notieren,  das  zufällig  oder  bewusst  die  betreffende  lateinische  Form 
trifft  und  dabei  vollkommen  metzisch  ist. 

Die  in  H.  d.  M.  abgedr.  Officialatsurkunde  von  1262  ist  lateinisch 
abgefasst,  doch  kommen  folgende  Eigennamen  darin  vor:  de  Maigney, 
don  Champel,  de  Salneria  (Sanerie),  Filleron,  Wirietus,  Savietiez  (wohl 
für  Saveteiz). 


4G0  Max  Keuffer 

In  Nr.  11  der  N.  &  E.  (12H5)  sind  nur  die  beglaubigende  Ein- 
leitung und  der  Schluss  vom  Officialats-Notar  abgefasst.  Dort  steht: 
offieias,  cort,  salut,  ke,  tenut,  veut,  leut,  abbasse,  lo  covent,  as, 
raisure,  poent,  saels,  apeirt,  teile,  li  Art.  fem. 

corroit,  per  Jehain,  dous,  nativiteit,  venredi,  apreiz,  veriteit,  ke. 
Aber:  tous,  tenours,  nous. 

la,  diligenment,  chartre,  qui,  saelee,  cognissables,  tesmognage, 
saelees,  ßaptistre,  quan,  quatre. 
So  sehen  wir  am  geistlichen  Gerichtshofe,  ,clercs  notaires',  welche 
vermöge  ihrer  Sonderstellung  eine  von  der  Zeitströmuug  unabhängige 
Individualität  behaupten,  d.  h.  einmal  dialektischer  sind,  als  die  Cleres 
der  Stadt  und  des  Bischofs,  ein  andermal  sich  mehr  gelehrt  zeigen 
als  diese. 

XV. 

Das  Metzer  Processverfahren  und  die  dortige  Art  und  Weise  der 
Urteilsfindung  begünstigten  die  Anwendung  des  Dialektes.  So  sehen  wir 
denn  in  der  Bonnardot'schen  Publikation  (Paris  1885),  Documents  pour 
servir  ä  l'Histoire  du  droit  coutumier,  dits  pour  droit  des  Schöffen- 
meisters, rapports  aux  Treizes,  ländliche  Weistümer,  weistumähnliche 
Kundgebungen  der  Grundherreu  und  gerichtliche  Vergleiche  ohne  irgend- 
welche Unzuträglichkeit  von  der  sprachlichen  Seite  vereinigt.  Sie  sind 
samt  und  sonders  sprachlich  gleichartig.  Allenfalls  lässt  sich  auch 
hier  die  Wahrnehmung  aufstellen,  dass  je  weiter  man  ins  14.  Jahrh. 
eindringt,  desto  häufiger  die  unverfälschten  dialektischen  Eigentümlich- 
keiten auftreten.  Die  rechtlich  bedingte  Notwendigkeit,  die  Parteien, 
also  meist  Bürger  und  Bauern  über  ihre  Rechtsgewohnheiten  und  Auf- 
fassungen zu  befragen,  führt  auch  dazu,  dass  die  Sprache  der  betreffen- 
den städtischen  und  ländlichen  Kreise  in  den  Processakten  zur  Geltung 
gelangt.  Die  Schreiber  der  in  Bonnardots  Veröffentlichung  vereinigten 
Akten  mögen  teils  ländliche  teils  städtische  Cleres  sein;  doch  waren 
sie  sämtlich  schriftkundig  in  höherem  Sinne  als  Jaikemin  Boilawe  und 
der  Schreiber  der  Charte  des  Chaivier,  was  freilich  ihrer  dialektischen 
Treue  nicht  zum  Vorteile  gereicht.  Die  Schreiber  der  rapports  aux 
Treizes  mögen  zu  ihrer  Kanzlei  gehört  haben ;  das  S.  50  ff.  abgedruckte 
dit  pour  droit  wird  von  einem  clerc  du  palais  geschrieben  sein.  Das 
erste  Aktenstück,  ein  Ammanweilerer  Weistum  v.  c.  1260,  ist  unter- 
schrieben: Drovignon  de  Chaipelz,  vielleicht  der  Clerc  des  betreffenden 
Maire.  Von  den  ,rapports^  wurden  meist  wenigstens  soviel  Exemplare 
angefertigt,  als  der  gerade  tagende  Gerichtshof  Mitglieder  hatte  und 
jedes  Mitglied,  Treize  oder  Schöffenmeister  erhielt  ein  Exemplar  zur 


Die  Stadt-Metzer  Kanzleien  461 

Aufbewahrung.  Also  hatten  wohl  auch  diese,  wie  die  Schöffen  ihre 
Sachets  und  arches. 

Wegen  der  Reichhaltigkeit  der  genannten  Denkmäler  der  Metzer 
Reehtssprache  und  zugleich  wegen  ihrer  Gleichartigkeit  eignen  sie  sich 
zur  Besprechung  einzelner  hervorstechender  Eigenschaften  des  mittel- 
alterlichen Metzer  Dialektes  überhaupt. 

Freies  a  =  ei :  abbeit,  asseiz,  peire,  keil,  arreiz  (adrasura),  presteir, 
a  grei,  aneie,  meis  (mansus),  freires,  outremeir,  chaiteiz  (captatus), 
noieil;  teil. 

Nach  Palatalen  und  i  entwickelt  sich  iei  <  •  :  mangieir,  chief, 
porsignier,  chien,  gissent  (jacent). 

cais  (casum)  ist  Lehnwort;  dgl.  estait  (statum),  mas  (dtsch.  Mass). 

Moitiet  zu  erklären  aus  meitiieit  (oi  unter  labialem  Einfluss  und 
zur  Dissimilation). 

a  vor  Nasalen  =  ai:  main,  demain,  semainnes,  pain,  bans  (bannus) 
sprich  bains,  Beweis  bainiers.    Dagegen  chambre. 

a  -f-  Guttural  ai:  haiches,  lai  (illac),  faire,  fait,  plais  (placitos) 
s.  oben. 

Gedecktes  a  =  ai  in:  polaige  (pullaticum) ,  grainges,  maille 
(masculus),  fromaige,  damaige,  mailles,  maires,  fait,  plais  (placitos), 
aibes  (abbas),  abbes  sprich  aibes,  pairt  (partem),  dairs,  quairte,  paist 
vache  lies  vaiche. 

Besondere  Fälle  :  Suffix  -anus  =  eins,  doieins,  Dissim.  aus  deiieins. 
devanterienz. 

carrus  immer  chers  zur  Scheidung  von  chair  :=  caro,  chette  (catta). 

Suffix  -arius  =  ei(r)s  in  li  quarteiz,  frousteiz,  jedoch  meist  ab- 
gelöst durch  -ier  auf  dem  Wege  der  Analogie  von  i  -h  -iarius:  lou 
quartier,  porterriers,  porterriez,  plenniers,  bovier,  chevelliers  ^).  Über 
r-Ausfall  s.  unter  r. 

Auch  der  weibliche  Artikel  ist  lai  (la),  im  Nominativ  li,  mai  = 
mea,  sai  =  sua. 

Vortoniges  a  =  ai  (a),  e:  marie  (lies  mairie),  mairie,  eschaivins, 
aibeit,  assaivoir,  aibey  (abbatia),  raiportent,  sairment,  bainiers  (ban- 
narius),  maxons,  alleir,  waistel,  annaul,  asseiz,  chessier,  chescun,  er- 
gent,  armeures,  berreit,  debarraixent,  deberreir,  bareteis,  bairait,  jai, 
respors  (=  rapport),  abbeit,  chaiteiz,  arreiz,  aneie,  quartelles,  de- 
pertir.  Hieraus  geht  hervor,  dass  vortoniges  a  palatal  beeinflusst  ist. 
Die  Schreibung  ai  ist  etymologisch,  noch  mehr  a.  Die  Aussprache 
wird  also  ä  oder  nach  Umständen  e  gewesen  sein  mit  i- Nachschlag. 
Vgl.  ailire  =  elire  und  die  Reihe  berreit  u.  s.  w. 

1)  Vgl.  S.  464. 


462  Max  Keuflfer 

occasionem  ergiebt   ocquisson. 

Einmal  kommt  eschauvignes  vor.  Dieses  au  ist  wobl  individnell 
durch  den  Labial  veranlasst;  s.  unter  Labialen. 

escort  (=  aceord)  ist  graphisch    beeinflusst  von  descort  (discort). 

Unter  dem  Ton  wenigstens  scheint  ai  noch  eine  leichte  diph- 
thongische Färbung  gehabt  zu  haben,  da  es  dort  mit  e  nicht  wechselt. 
Das  a  dieses  Diphthongen  selbst  ist  aber  jedenfalls  schon  palatal  ge- 
trübt: also  etwa  a*. 

es  scheint  =  ei  gewesen  zu  sein,  da  ai  und  ei  vereinzelt  wechseln : 
de  peirs,  pairs. 

Ein  reines  a  kennt  die  Sprache  dieser  Urkunden  kaum.  Das 
palatale  a  hat  bei  weitem  das  Übergewicht.  Die  labiale  Trübung  be- 
schränkt sich  im  Wesentlichen  auf  die  Fälle  a  -h  ^•  oder  bl:  saulz 
(salvus);  comunavle,  comunaule?,  permenauble,  fautaules,  expeciaul- 
ment  im  Lehnwort  annaul  u.  dgl.  scheint  -alis  mit  -avilis  zu  koin- 
cidieren. 

Bemerk  ungen. 

Auch  das  freie  a  ^  ei  hat  seinen  Herd  im  eigentlichen  Lothringen. 
Seine  Beschränkung  auf  betonte  offene  Endsilbe  ist  nach  Goerlich^) 
ein  Unterscheidungsmerkmal  des  Dialektes  der  Franche  Comte  gegen- 
über der  lothringischen  Mundart.  Mit  der  Verbreitung  des  para- 
sitischen i  in  diesem  Falle  verhält  es  sich  ähnlich  wie  mit  derjenigen 
des  i  in  ai  bezw.  ei  gleich  gemeinfranzösischem  a^).  Dort  auch  be- 
schränkte sich  ai  statt  a  im  Wesentlichen  auf  Verbalendungen  und 
Fälle  von  folgendem  Guttural  im  burgundischen  Gebiete.  Dort  war 
namentlich  ein  Fall  ausgeschlossen,  ai  statt  a  vor  Sibilans,  während 
dieser  Fall  in  Metz  zuhause  ist. 

Dort  endlich  sehen  wir  die  grössere  Intensität  und  Schnelligkeit 
der  Entwicklung  entschieden  auf  lothringischer,  bezw.  metzischer  Seite 
mit  abnehmender  Tendenz  gegen  Süden.  Der  Vergleich  des  Standes 
von  -ei  =  freiem  a  mit  den  erwähnten  Verhältnissen  drängt  sich  von 
selber  auf.  Goerlich^)  sagt  hierüber:  „Gehen  wir  weiter  nach  Süden 
(weiter  als  Dijon),  so  werden  die  Belege  immer  spärlicher.  Von  den 
Urkunden  aus  dem  depart.  Saöne- et -Loire,  deren  mir  etwa  30  zu  ge- 
böte standen,  liefern  nur  3  und  auch  diese  nur  vereinzelte  Belege  für 
ei"  (in  betonter  oflFener  Endsilbe).  Über  die  Cote  d'Or  nach  Westen 
hin  scheint  dieses  ei  nicht  verbreitet  gewesen  zu  sein."  —  „Nördlich 
von  der  Cote  d'Or  finden  wir  aber  zahlreiche  Belege  für  ei  im  depart. 

1)  Der  bürg.  Dial.  8.  9. 

2)  S.  o. 

3)  S.  10. 


Die  Stadt-Metzer  Kanzleien  463 

Haute-Marne".  —  „In  den  übrigen  Teilen  der  Champagne  sind  keine 
Spuren  von  ei  aufzufinden."  G.  fragt  dann  weiter:  „Hat  das  auf 
lat.  a  zurückgehende  e  nicht  auch  ei  ergeben  in  Formen,  wo  es  nicht 
im  Auslaut  stand?"  Die  Antwort  lautet  dahin,  dass  sich  in  der 
Sprache  der  Urkunden  eine  entschiedene  Abneigung  gegen  ei  vor 
silbenschliessenden  Konsonanten  zeigt;  am  häufigsten  erscheine  es  noch 
vor  1  und  dann  vor  r.  Weiterhin  ^)  heisst  es  bei  G. :  „Über  die  Cote 
d'Or  hinaus  scheint  das  ei  in  dieser  Stellung  keine  Verbreitung  ge- 
funden zu  haben.  —  Aber  nördlich  von  der  Cote  d'Or,  näher  dem 
Lothringischen  zu,  das  die  Formen  mit  ei  begünstigt,  war  ei  ganz 
gebräuchlich."  Schliesslich  muss  darauf  hingewiesen  werden,  dass 
das  ei  des  burgundischen  Gebietes  den  Eindruck  der  Jugend  macht, 
da  es  noch  mitai  wechselt,  wie  die  Schreibungen  portair^)  und  mariai^), 
naiz  (natus),  paire  (pater)^)  beweisen.  Solche  Schreibungen  sind  in 
Lothringen  bezw.  Metz  nirgend  nachzuweisen.  Nach  alledem  wird 
man  der  Vermutung  Raum  geben  dürfen,  dass  das  fragliche  ei  mit 
dem  ai  (ei)  für  gemeinfr.  a  die  Heimat  teilt,  d.  h.  auf  metzisches 
Gebiet  zurückgeht.  Aus  dem  "Wechsel  mit  ai  schliesst  G.,  dass  das 
genannte  e  =  e  gewesen. 

Für  occasionem  steht  im  „Burgundischen  meist  ochoison  oder 
achoison"*).  In  achison  ist  nach  Goerlich  Entwicklung  das  oi  zu  i 
anzunehmen. 

Dieser  Lautbestand  wird  durch  das  Epos  Guerre  de  Metz  ^)  als 
für  1325  bestehend  bestätigt.  Auch  dort  ist  gedecktes  a  vornehmlich 
ai,  das  freie  a  in  -atus,  -are,  pater,  frater  carus  =  ei.  Auch  dort  wird 
für  ai  manchmal  a  geschrieben,  was  ßonnardot  wohl  mit  Recht  als 
einen  Beweis  für'die  fallende  (intensive)  Beschaffenheit  der  Diphthongen 
und  die  Übermacht  des  a  darin  ansieht.  Für  die  Aussprache  von  ai 
und  ei  erscheint  es  wichtig,  dass  salvaige,  necessiteit,  voiaige,  citeit, 
autoriteit,   usaige,  veriteit  die  Reime  der  Strophe  16  bilden^). 

Aus  avos  l'esveschie  der  'chronique  rimee'  für  avaulz  a  travers 
geht  hervor,  dass  au,  wenn  überhaupt,  nur  wenig  diphthongisch  war 
und  etwa  a  gelautet  hat.  Dafür  spricht  auch  der  Wechsel  von  atre 
und  autre  in  unseren  Weistümern. 


1)  S.  11. 

2)  ib. 

3)  ib. 

4)  o.  c.  p.  40. 

5)  ed.  Bouteiller  u.  Bonnarclot  Paris  1875. 

6)  Vgl.  Bonnardot's  Etüde  critique  du  texte  S.  435. 


464 


Max  Keuffer 


Damit  ist  das  a,  welches  Meyer-Lübke  im  Lothringischen  vermisst, 
für  das  Mittelalter  wenigstens  nachgewiesen.  Nach  Horning-This  ist 
übrigens  ä  im  Neu-Lothringischen  nachgewiesen  (Zeitschrift  XIV 
S.  380.)     Vgl.  S.  417,  457  und  462  dieser  Abhandlung. 

Die  Herleitnng  von  -ier,  -arius  (neben  seltenerem  -eir)  aus  Palatal 
+  iarius,  wie  sie  Horning  S.  387^)  versucht,  ist  sehr  wahrscheinlich. 
Zur  Vergleichung  ziehen  wir  -are  heran:  rouwerdeir,  tourneir,  deber- 
reis  —  mangieir  —  anpachie,    porsignier,  jurier,    chessier,    soillier 

(seculare). 

Die  Triphthongierung,  welche  Horning  voraussetzt,  ist  also  in 
mangieir  belegt,  das  als  Vorstufe  von  mangier  anzusehen  ist.  Wenn 
nun  hier  der  infolge  des  Bartsch'schen  Gesetzes  entstandene 
Triphthong  iei  zu  ie  wird,  so  ist  damit  der  Weg  gewiesen,  wie  ie 
in  dem  Suffixe  entstanden  sein  kann.  Das  Paris'sche  -iarius  hat 
demnach  eine  grosse  Wahrscheinlichkeit  für  sich.  Aber  auch  neu- 
lothringisches  ey  =  arius  ist  textlich  hier  begründet,  in  quarteiz, 
frousteiz.  Wie  nahe  ei  und  iei  sich  verwandt  sind,  zeigt  das  frei- 
lich vereinzelte  fielst. 

So  erscheint  -eir  oder  ei  =  arius  als  Vereinfachung  des  ie,  das, 
wie  der  Wechsel  mit  iei  (z.  B.  im  Psalter)  zeigt,  noch  immer  einen  i- 
Nachschlag  besass.  Zumal  nach  dem  völligen  Ausfall  des  r  wird  sich 
der  i-Nachklang  verstärkt  haben,  vgl.  kye^  =  cor  (Zeliqzon  76).  In 
der  That  lautet  arius  e^  in  premei,  goerne»  ,  prvnei  ib  7. 

e 

e  =  oi:  doit,  avoir,  courtoizement,  avoinne,  foin.  Also  auch  vorn, 
e  =  ie:  tiennent,  tiers,  vies,  bien,  Trieves. 
Gedeckt:  stier  (sexternum). 

=  iei  vor  r:  aieir;  daneben  arrier.  Über  das  Verhältnis  von  iei 
und  ie  s.  o 

-ellum  =  el:    porrelz,    nouvelz,    coutelz,   xamels  (scamellos  von 

scamnum),  paelle. 

Gedecktes  e  =  a  (ai)  in  mat,  Hanrias,  Paillat,  Grounais,  do- 
raexalle,  corsas  (3  mal),  acrastre,  requaste. 

Aus  domexalle  ist  heute  d.oemihole  geworden.  Auf  der  o-Stufe 
ist  in  unsren  Weistüraern  mos  (missa-raess)  angelangt,  das  zweimal 
vorkommt,  daneben  einmal  mess.  Möglich  auch,  dass  mos  o  als  die 
Vorstufe  von  a  für  gedecktes  e  belegt,  wie  Horning  will,  welcher 
dieses  a  aus  dem  aus  oi  resultierenden  o  sich  entwickeln  lässt.  Dass 


1)  Gröber,  Zeitschrift  Bd.  XIV. 


Die  Stadt-Metzer  Kanzleien  465 

oi  zu  0  reduciert  werden  kann,  beweist  u.  a.  mos  =  raensis.  Vor- 
toniges auf  die  genannte  Weise  entstandenes  a  haben  wir  in  amanrist 
(=  amoindrist)  in  der  Metzer  Biscbofscbronik  (Fortsetzung  des 
15.  Jahrb.);  doch  haben  wir  hier  wegen  des  Nasals  keine  Reinkultur. 
In  derselben  Bisehofschronik  kommt  voxins  (=  voisins)  vor. 

Immerhin  erscheint  in  der  8tadt  Metz  und  ihrer  näheren  Um- 
gebung die  a-Entwicklung  vorherrschend,  und  das  o  in  mos  erklärt 
sich  zwanglos  aus  labialem  Einfluss.  Dass  dieses  a  später  zunächst 
nach  Labialen  und  dann  allgemein  zu  o  werden  konnte,  ist  gar  nicht 
ausgeschlossen,  da  die  Mittelstufe  a  zu  Unrecht  von  Meyer  im  Loth- 
ringischen vermisst  wird.  Wenn  dies  This  und  Horuing  für  die  Gegen- 
wartnachweisen ^),  so  haben  wir  dasselbe  oben  für  das  Mittelalter  gethan. 
Die  Mittelstufe  a  ist  übrigens  in  Hanriaus  belegt;  (vgl.  Bonnardots 
eritique  S.  436).  Also  im  Mittelalter  wenigstens  erscheint  Metz  wohl 
geeignet,  als  Centrura  der  a-Entwicklung  zu  gelten,  ein  Charakter, 
welchen  ihm  Meyer  beimessen  möchte,  der  ihm  aber  von  Horning  (1.  c.) 
streitig  gemacht  wird. 

Unsere  obigen  Ausführungen  erhalten  eine  starke  Stütze  durch 
die  Bonnardorsche Feststellungen:  'La  permutation  la  plus  habituelle 
(de  l'e)  est  a.  —  Dans  les  textes  proprement  populaires  a  et  e  s'em- 
ploient  indifferemment  1'  un  pour  1'  autre  si  bien  que,  p.  ex.,  la  prep, 
a  et  la  conj.  et  sont  notees  tantot  sous  une  orthographe  unique  et 
tantot  sous  l'orthographe  inverse  de  celle  qui  leurappartient  respec- 
tivement'.  B.  belegt  diese  Behauptung  auch  aus  der  Guerre  de  Metz.  — 
Dies  ist  auch  bei  dem  Verhältnisse  von  a  =  e  zu  beachten. 

e  in  unbetonter  Silbe  ist  teils  a  teils  i  z.  B.  aveke,  atalleir,  da- 
trois  (district),  liveit  neben  leveis  ;  doch  herrscht  a  vor.  Vermutlich  ist 
erst  aiveke,  wie  ailire,  s'aistant,  ebenso  laiveit  zu  lesen.  Im  Anlaut 
erhielt  sich  a,  im  Inlaut  i.    Vgl.  hierzu  bergirie  (G.  d.  M.). 

Vor  Nasal  ist  e  in  weiterem  Umfange  zu  a  geworden  wie  im 
Franz.:  prannent,  tagnent,  aber  auch  vignent,  eine  ähnliche  Doppel- 
entwicklung wie  vor  dem  Ton.  Der  Schlüssel  dazu  ist  tiennent  neben 
tagnent.  teneant  gab  tieignent  tignent  oder  taignent-tagnent.  Übrigens 
mag  hier  die  Analogie  von  prangnent  gewirkt  haben. 

Vor  r  entwickelt  sich  gerne  ei:  peirche,  aieir  neben  arier.  Dies 
ist  lehrreich  für  die  Entwicklung  iarius  ieir  eir  ei,  indem  die  diph- 
thongische Natur  des  e  (=  ei)  in  ie  erwiesen  wird.  Über  den  Schwund 
des  r  s.  unter  r.  Vor  dem  Ton  tritt  jedoch  auch  hier  a  ein  in  bargerie. 

Vortoniges  e  in  fumelle  (femella),  ist  unter  doppeltlabialem  Einfluss 
über  ce  zu  u  geworden.  Vgl.  oben  fome  (das  noch  heute  besteht)  und  fume. 

1)  Hörn.  o.  c.  p.  380. 

Romanische  Forschungen  VIII.  30 


466  ^^^^  Keuffer 

0 

o  =  ou  (o):  douse,  dous,  voiit,  prous,  ozouls,  maiour  (maior), 
signour,  chaucheor,  tenour,  tenor,  lor,  lour,  nevoult.  Ferner  touz,  tout, 
court. 

Die  häufigste  Darstellung  von  telonium  ist  tonneu.  Daneben  kommt 
tonneur  vor,  offenbar  eine  Verwechslung  mit  aus  -orem  entstandenem 
französischem  -eur.  Einmal  kommt  für  calcatorem,  auch  chaukeur  vor. 
Übrigens  lässt  sich  über  das  Wort,  bei  seiner  noch  unerklärten  Viel- 
gestaltigkeit im  Mittelalter  (s.  Ducange  p.  48),  zur  Zeit  kein  sicheres 
Urteil  fällen. 

o  unter  labialem  Einflüsse  =  ue  (eu):  muelt,  vuelt,  veult,  buelz, 
bruel,  weit,  awelz  (apudhoc)  fuers,  pues,  aveulz,  feurs,  Nuef  (Bourch). 
Vortonig  juedy.  Die  gegen  Ende  der  Periode  auftretenden  aveulz 
und  feurs  zeigen  den  Übergang  von  ue  zu  eu.  Vor  Dental-Nasalis 
o  =  oi  in  boin;  wird  es  frei,  so  bleibt  o:    chainone. 

Die  i-Entwicklung,  die  sonst  namentlich  vor  r  vorkommt,  stört 
also  die  Diphthongierung,  vgl.  hoirs  (foris),  das  vereinzelt  anzutreffen 
ist.  Auch  Hiatus  =  i  hat  diese  Wirkung  in  roie  (rota).  Doch  wie 
wir  ein  fuers  neben  vortonigem  hoirs  haben,  das  in  dehoirs  mit  der 
betonten  Form  verwechselt  ist,  so  giebt  es  auch  neben  roie  ein  rueie. 

In  diesem  Falle  wenigstens  ist  die  von  LI orning  vermisste  Diph- 
thonirung  von  o  (+  y)  belegt.  Es  entspricht  dies  auch  der  in  aieir 
beobachteten  Diphthongierung  des  e  (-{-  vor  r  entwickeltem  i)  zu  ie(i). 
Nur  ist  rueie  jünger  als  roie,  während  Horning  roie  aus  ruoie  ver- 
mutet. 

uxes  sind  wir  geneigt,  üxes  nicht  tixes,  zu  lesen,  da  das  Metzische 
die  Trübung  der  Vokale  im  palatalen  Sinne  durch  i  andeutet.  Dieses 
i,  welches  ursprünglich  mit  dem  voraufgeheuden  Vokal  eine  Art 
Diphthong  bildete,  dessen  Natur  Bonnardot  mit  dem  Ausdruck  intensif 
bezeichnet  („fallend"  würde  dem  i  zuviel  Bedeutung  beimessen),  ver- 
schmolz allmählich  mit  jenem  zu  einem  Vokal.  So  mögen  wirklich 
die  sämtlichen  metzischen  ü  entstanden  sein.  Die  Formen  venuit 
(fuit  u.  s.  w.),  die  Horning  im  Bernhard  findet,  bestehen  im  Metzischen 
ebenfalls  zu  Recht.  Das  i  des  Etymons  ostium  oder  üstium  ist  mit  8 
zur  Bildung  des  x  verwendet,  wie  Horning  wohl  richtig  vermutet. 
Auch  neu  entwickeltes  i  kann  das  Schicksal  haben,  vgl.  pluis-plux, 
pluxours.  Demnach  hätten  wir  im  Mittelalter  bereits  das  fix,  da8 
Horning  für  Lüttich  notiert,  und  als  Etymon  wäre  vielleicht  üstium 
anzunehmen. 

0  -|-  y  =  eu:  neus,  neut,  keu  (coctum),  meues  (modios),  meu, 
meutier  (modiarium)  euttavles  (octavulas),  neuxans  (nocendus). 


Die  Stadt-Metzer  Kanzleien  467 

locutn,  focum  =  leu,  feu,  einmal  Ion.  Damit  ist  die  von  Horning 
vermutete  Grundlage  lou  belegt,  die  über  loy,  Icey  zu  loe  geworden 
sein  wird.  Auf  die  Verwandtschaft  von  ou  und  oi  hatten  wir  wieder- 
holt Gelegenheit  aufmerksam  zu  machen.    Indessen  s.  unten. 

i. 

1  =  oi :  consoil,  datrois  (district),  soloil,  einmal  conseil,  demoinnes 
(dominium),  esplois.  Für  conseil  ist  consal'  zu  lesen,  vgl.  Meyer  S.  103. 
Die  beiden  Entwickelungen,  gedecktes  e  =  oi  und  a  sind  also  neben- 
einander vertreten.     So  wird  auch  adras  aus  addirectos  erklärlich. 

Vor  dem  Ton  ist  gedecktes  e  =  a  in  datrois. 

demoinnes,  foin,  avoine,  consoil,  soloil  weisen  unsre  Texte  dem 
Osten  zu. 

1 -}- Nasal  = -ing:  escheving,  eschevins,  eschauvignes,  eschavigne. 

In  pouxonsist  oi  zu  o  reduciert.  Letzteres  ist  vortonig  zu  ou  geworden. 

Verschiedenes. 

o  hat  zum  Produkt  ou  oder  o  in  jour,  jor,  cort^  court,  desor, 
couvre  (cuprum),  dezour,  four.  In  cuve  bleibt  lateinisches  u.  u(o)-|-y 
=  oi:boix,  aber  sone,  sonnieir,  soignees. 

dui  Nominativ  =  dui  VII.  32. 

ii-|-c  =  u  in  condut,   lies  conduit. 

Ganz  reines  u  hat  wahrscheinlich  ebensowenig  im  Metzer  Dialekt 
bestanden,  wie  sonst  ein  reiner  Vokal.  Er  kennt  nur  Palatal-  und  Labial- 
diphthonge.    Dem  ü  am  nächsten  stand  ui. 

u  selbst  hat  keinen  Vertreter,  es  sei  denn  in  uxe  plux  und  dgl. 
sowie  in  cuve,  da  ou  dem  oi  zuviel  verwandt  ist,  um  u=  ähnlich  ge- 
lautet zu  haben;  höchstens  wird  dies  vor  Labialen  der  Fall  gewesen 
sein,  ou  kann  also  ow  und  o^  bedeuten.  Für  die  Verwandtschaft  von 
ow  mit  u  sprechen  rowe  (ruga),  dem  wir  oben  begegnet  sind,  und 
charrowe.  So  erklärt  sich  auch  neumet/.isch  oxe  vielleicht  über  owxe 
aus  uxe.  Dass  umgekehrt  o  zu  u  werden  kann,  sehen  wir  in  den  juelz 
(gaudiellum)  der  Bischofschronik.  Wie  sehr  übrigens  ou  dem  oi  verwandt 
war,  erhellt  auch  aus  einem  Falle  derselben  Chronik :  foussiez  (=  fossatum), 
wo  das  u  zur  Anwendung  des   Bartsch'schen  Gesetzes  Anlass  giebt. 

Vortoniges  u  kann  zu  e  verdumpfen:  comenauble.  üi=ü  wird  auch 
von  Bonnardot  als  Eigentümlichkeit  der  Guerre  de  Metz  hervorgehoben: 
respanduit  reimt  mit  dessendus  u.  s.  w.,  welclies  letztere  wohl  dessenduis 
zu  sprechen.  Dieser  Diphthong  war,  wie  Bonnardot  aus  solchen  Reimen 
schliesst,  fallend. 

Wie  nahe  oi  und  ou  im  Metzer  Gebiete  bei  einander  liegen,  ist 
im  ganzen  Verlaufe  unsrer  Arbeit  deutlich  geworden;  man  denke  nur 

30* 


4G8  Max  Keuffer 

an  den  Wechsel  von  consoil  und  consouz.  Ursprünglich  mag  dieser 
"Wechsel  stets  einen  besonderen  Grund  gehabt  haben,  wie  in  dem  eben 
erwähnten  Falle.  Dort  löst  sich  nämlich  das  l  vor  dem  Konsonanten  in 
u  auf.  Ähnlich  verhält  es  sich  mit  dem  vortonigen  oi  in  dem  oben  er- 
wähnten pouxons;  dort  mag  der  labiale  Eiufluss  des  p  sich  geltend 
machen.  Immerhin  muss  für  das  stadtmctzische  Gebiet  daran  festge- 
halten werden:  Im  allgemeinen  bleibt  lateinisches  o,  wie  auch  lateinisches 
a;  doch  giebt  es  in  Metz,  wie  es  kein  reines  a  giebt,  so  auch  kein 
reines  5.  Dieses  entwickelt  vielmehr  in  der  Mehrzahl  der  Fälle, 
welche  freilich  aus  Gründen  der  Schule  selten  zum  schriftlichen  Aus- 
drucke gelangen,  ein  i,  an  dessen  Stelle  aus  Veranlassungen,  wie  die 
eben  erwähnte,  oder  konventionell,  infolge  der  Uniformierung  durch 
die  ostfranzösische  Literatur  und  Kanzlei,  oft  ein  u  tritt.  Die  Grosse 
Ewaraye  schreibt  auch  lo  (lou),  po  =  pro,  to  (totum),  jo  (diurnum), 
gotte;  aber  lou  (illorum  und  illum  prou.)-  Die  Fable  recreative, 
welche  mit  ihr  von  Bonnardot  veröffentlicht  wurde  ^)  und  einen  Verfasser 
von  literarischer  Bildung  verrät,  schreibt  auch  tovve,  to,  correu,  ko 
(coup),  aber  iou  (jour),  Emperou.  Von  der  stadtmetzischen  i-Ent- 
wicklung  ist  in  beiden  Denkmälern  nichts  zu  merken.  Entweder  hat 
nun  eine  Reduktion  des  nachweislich  fallend  gewesenen  oi  auf  o  statt- 
gefunden oder  die  i-Eutwicklung  hat  sich  auf  die  Stadt  Metz  beschränkt. 
Das  erstere  ist  das  Wahrscheinliche;  denn  in  Flippe  Mitonno  (1709), 
welcher  ja  in  der  Stadt  Metz  entstanden  ist,  findet  sich  nur  o:lo, 
po  l'emor,  sotient,  dotte,  volu,  vo,  mochet,  dobliet.  Doch  finden  wir 
hier  unter  dem  Ton  vor  r  und  s  statt  dessen  ou :  eillou,  Pracuroux, 
j'ouse,  paoüe,  doch  auch  elentor  (ä  l'entour),  poure  (pauper) 
dagegen  in  po;  dieses  ou  dürfte  wohl  oü  zu  lesen  sein.  Dieser  Eigen- 
tümlichkeit begegnen  wir  noch  heute  in  dem  pays  messin;  —  vgl. 
Gazette  de  Lorraine  1893  (Nr.  268)  einen  Pseudonymen  (vom  Abbe 
Vion  verfassten)  Artikel :  Bonne  novelle,  unterschrieben  Cola  Meli,  po, 
lo,  dzo,  no,  tot,  dozainne,  fornir,  perto,  boche  und  sogar  noch  jo,  tojo, 
mosse,  d'anto  (dantour).  Aber:  chouze,  toüt  (tot),  doü  (dorsum),  däniou, 
estour,  (ä  cettc  heure),  reppour  (rapport),  propouzent,  raborous. 

gouvernement  und  pre  coup,  (apres  coup)  sind  offenbar  französisch. 
fou  mag  durch  das  folgende  1  beeinflusst  sein;  oder  es  ist  französich, 
vgl.  choux.    Honorem  —  honneur  ist  ganz  aus  der  Art  geschlagen. 

Also  in  den  Fällen,  welche  ehedem  der  i-Entwicklung  in  der  Stadt 
Metz  besonders  günstig  waren,  ist  hier  ou  eingetreten.  Dies  wird  noch 
besonders  illustriert  durch  bous  (bois). 


1)  Etndes  romanes  d6di6es  ä  Gaston  Paris.    Paris  1891. 


Die  Stadt-Metzer  Kanzleien  469 

Um  zu  zeigen,  wie  weit  die  i-Entwieklnng  in  einem  echt  metzischen 
Texte  des  15.  Jahrhunderts  geht,  an  dem  keine  schulmässige  Bildung 
zu  verspüren  ist,  verweisen  wir  auf  die  Charte  des  Chaivier.  Mit  ihr 
ist  das  Geschricht  Boilawe'8  Nr.  220  der  N.  &  E.  zu  vergleichen.  Als- 
dann wird  ersichtlich,  dass  man  vom  14.  bis  15.  Jahrhundert  in  vielen 
Punkten  anders  schrieb,  als  mau  sprach;  dass  sich  jedoch  aus 
den  Kanzleiprodukten  von  Metz,  wenn  man  auf  diesen  Punkt 
Rücksicht  nimmt,  die  wirkliche  Sprechweise  ziemlich  genau  heraus- 
lesen lässt. 

Ein  besonders  interessantes  Dokument  der  Bonnardot'schen  Samm- 
lung ist  die  Nr.  XIII  S.  47,  ein  Vergleich  zwischen  den  Abteien  Saiute- 
Claire  und  Saiute-Marie-aux  Nonnains  vom  J.  1324.  Dort  kommt  näm- 
lich eine  lediglich  dem  Metzischen  anhaftende  aber  schriftlich  selten 
ausgedrückte  Eigentümlichkeit,  und  zwar  sehr  ausgiebig,  zur  Geltung: 
ei  für  stummes  e :  diteis  (=  dites)  lOmal,  darunter  einmal  ditteis, 
quitteis,  privilegeis,  tenueis,  meuteis,  presenteis.  Damit  ist  die 
dialektische  Treue  der  im  übrigen  ganz  in  ihre  Umgebung  passenden 
Urkunde  verbürgt  und  ein  weiterer  Halt  dafür  gewonnen,  dass  auch 
alle  andren  Metzer  Kanzleiprodukte,  weil  sie  mit  jener  Urkunde  sprach- 
lich verwandt  sind,  sich  dem  Dialekte  anpassen  und  der  Sprachmischung 
nicht  oder  nur  wenig  unterliegen. 

Sehr  dialektisch  sind  auch  die  beiden  letzten  der  Bonnardot'schen 
mittelalterlichen  Dokumente,  namentlich  Nr.  XV,  ein  rapport  aux  Treizes 
vom  20.  Juli  1342.  Dort  kommt  das  Imperfekt  torneiviet  vor.  Sollte 
das  ie  der  Endung  vielleicht  obiges  ei  wiedergeben  wollen?  Derselbe 
Akt  hat  coirant  (=currentem),  bargere,  avoc,  matre,  sous,  peix 
(=  pejus)  und  oure,  aber  ancor,  lou,  aber  por. 

Dagegen  hat  das  Schöffen weistum  des  Banns  von  Vezin,  erste 
Hälfte  14.  Jahrhunderts  (Nr.  XVII  bei  Bonn.),  lou  u.  Ion,  monsignour, 
pour,  dou  u.  don,  signour,  maiour,  mou  (meum),  vous,  lour,  lous,  ou 
oder  on,  jour,  pourteir,  apourter,  lou  pr.,  vouloit,  ancor,  cors  (cursum), 
cort,  por,  poixons  u.  poxon,  portent,  portorxier,  toz,  vos,  mostreir.  Im 
übrigen  ist  die  Urkunde  so  dialektisch,  dass  an  gelehrte  Einwirkung 
nicht  zu  denken  ist:  exavins,  neus,  requairoit,  plux,  eu  (hodie),  leveis 
(2.  pl.  imp.),  mait,  paialle  u.  paielle,  chadron,  desc'ay,  aquixon,  daraies 
(denrees),  chair,  xeisimes,  foin,  avoinne,  menguissent,  keut,  ranfusei- 
vent,  per,  cay  (quid),  saiune  (=  soine,  sone),  son  (sine),  ille,  giut  p.  p. 
V.  gehir  (s.  Bonn.  1.  c.  Anm.)  xuerteit. 

Stadt  metzisch  wäre  soue  und  nicht  sainne,  wie  wir  oben  gesehen 
haben,  ebenso  quoi  und  nicht  cay.  sainne  und  cay  beruhen  auf  soene 
und  quoe,   wobei  der  erste  Teil  des  Diphthonges  fiel.    Sonst  ist  mit 


470  M^^  Keuffer 

Ausnahme  von  daraies,  wie  ille,  ranfuseivent,  xuerteit  u.  a.  beweisen, 
das  Dokument  echt  metzig^ch. 

Wir  haben  es  also  wohl  mit  einem  Produkte  der  Feder  eines  Clercs 
der  Metzer  Umgegend ,  wohl  des  Bannes  von  Vezin ,  zu  thun.  Dort 
schrieb  man  also  eure ,  wie  noch  heute  in  Bazoncourt  est'  our.  Die 
Vermutung  ist  also  wohl  begründet,  dass  stadtmetzisch  signoir  und 
landmetzisch,  wenigstens  z.  T.  signour  zu  lesen  ist  und  dass  sich  beide 
Gebiete  gegenseitig  beeinflusst  haben. 

Alle  bisher  festgestellten  Fälle  von  „Sprachmischung",  die  sich  auf 
ou  statt  0  (oi)  gründen,  lassen  sich  also  auf  den  Einfluss  der  unmittel- 
baren Umgebung  von  Metz  zurückführen.  Damit  wird  ihre  Zahl  und 
Bedeutung  erheblich  abgeschwächt  und  erscheinen  die  Metzer  Kanzlei- 
produkte um  so  geeigneter,  für  Denkmäler  des  Metzer  Dialekts  zu 
gelten.  Immerhin  mag  ja  das  französische  Vorbild  bei  Fällen,  wie 
nous  (das  ja  hier  wohl  nos  heisst),  tous  (hier  wohl  toz),  jour  u.  dgl, 
die  Anwendung  des  ou  gefördert  haben. 

Nach  Zeliqzon  S.  21  ist  heute  freies  6  in  der  Umgegend  von  Metz 
teils  zu  u  teils  zu  ow  geworden;  gedecktes  o  dagegen  bleibt. 

Ähnlich  ist  oben  gedecktes  o  geblieben  in  cors  u.  cort,  dagegen 
freies  o  zu  ou  geworden  in  maiour,  signour. 

So  schreibt  auch,  wie  wir  oben  gesehen  haben,  die  Grosse  En- 
warayerjo,  gotte,  aber  lou  (illorum). 

Auch  bei  Flippe  Mitonno  findet  sich  elentor,  aber  Pracuroux,  paoüe 
u.  s.  w.  Doch  schwankt  hier  der  Gebrauch,  vielleicht  aus  demselben 
Grunde,  weshalb  dies  in  Metz  schon  im  Mittelalter  der  Fall  ist,  nämlich  weil 
sich  hier  das  städtische  und  ländliche  Element  gegenseitig  durchdringen. 

Dies  ist  in  noch  höherem  Grade  der  Fall  im  Chan-Heurlin.  Po, 
tot,  lo,  so,  mo,  vos,  sovent,  tos,  tojo,  sopirant,  sourveillance,  portant, 
mochu  (mouchoir),  corri,  dzo,  sorire;  emorou,  tote,  jornaye,  corre,  jo, 
doch  gourge,  bourse,  foüche,  moü  (multam,  wegen  des  1.),  pou  (pauc), 
mantou,  glioure,  emour,  oü,  fliettouse,  emorou,  pechoüue'),  oure, 
Vortonig  bereits  trenvet,  aber  coleurs  (halb  französisch),  moud  (mordet 
coüs  (colp),  coüte  (cote),  toü  (tot),  transpour,  sour  (sortem),  foürce, 
courset,  fourvayaye,  toürment,  louglant,  inoucente,  pourret,  vourins, 
polen,  voleu. 

Also  vortoniges  ö  =  o,  gedecktes  ö  =  teils  o,  teils  ou;  freies  ö  =  ou. 

Gedecktes  o  =  ou,  vortoniges  o  =  teils  ou,  zum  geringen  Teil  =  o. 

Die  Neigung  beider  Arten  von  o,  vor  r  und  s  zn  ou  zu  werden, 
ist  hier  unverkennbar. 

Vortoniges  und  gedecktes  ö  bleiben  vorzugsweise. 

1)  Auch  in  Flippe  Mitonno. 


Die  Staclt-Metzer  Kanzleien  471 

Freies  6,  gedecktes  und  vortoniges  o  werden  unter  dem  Einflüsse 
des  r  und  s  zu  ou.  Die  Circumflexe  auf  coüte;  foürce  u.  s.  w.  deuten 
wohl  auf  diphthongische  Aussprache.  Ähnlich  wird  es  im  Mittelalter 
in  der  Umgegend  von  Metz  gewesen  sein. 

XVI. 

Bisher  haben  wir  nur  Originalakten  zur  Grundlage  unserer  Unter- 
suchungen genommen.  Indessen  bieten  auch  die  Cartularien  reichen 
Stoff,  zumal  sie  sich  durchweg  als  ebenso  dialektgetreu  ausweisen,  als 
jene.  Freilich  sind  die  Schreiber  in  ihrer  Rechtschreibung  von  ihrer 
Vorlage  nicht  abhängig.  Allein  der  damalige  Zustand  der  Orthographie 
gewährt  der  Eigenart  des  Schreibers  weiten  Spielraum,  ohne  dass  er 
deshalb,  wenn  er  sich  von  seinem  Original  in  der  Schreibung  entfernt, 
seinem  Dialekte  untreu  zu  werden  braucht.  In  dem  Appendix  zu 
seiner  Studie  über  das  Metzer  Eigentumsrecht  hat  Prost,  zur  Beleuchtung 
der  vesture,  neben  einigen  Originalien,  den  Cartularien  der  Kathedrale 
und  der  Abteien  entnommene  Belegstücke  abgedruckt.  Hierzu  kommen 
als  Beweisstücke  seiner  Ausführungen  über  die  prises  de  ban  Ab- 
drücke von  Bannrollen,  die  selbsverständlich  Originalien  sind.  Wir 
haben  es  also  hier  mit  dreierlei  Herkunft  zu  thun:  Klösterliche  bezw. 
Dom  -  Schreibstuben,  Amans-  und  Maires  -  Kanzleien.  Zu  diesen  hat 
Prost,  ohne  die  Frage  der  Entstehung  seiner  Texte  zu  berühren,  eine 
sprachliche  Einleitung  geschrieben,  die  sich  freilich  in  ihrem  phone- 
tischen Teile  darauf  beschränkt,  dem  betreffenden  französischen  Buch- 
staben die  dafür  stehenden  metzischen  gegenüberzustellen.  Trotzdem 
lässt  sich  sehr  wohl  aus  diesem  wie  aus  dem  morphologischen  Teile 
seiner  Auf.stellung  die  gemeinsame  metzische  Herkunft  seiner  gesamten 
Texte  sehr  wohl  erkennen.  Einen  sehr  wichtigen  Fall  hat  Prost  je- 
doch aufzuzeichnen  unterlassen,  nämlich  r  -f-  s  =  x  in  aixediaicre 
Nr.  50  und  exediaicre  (2  mal)  Nr.  53,  beide  Nummern  aus  dem  Cartular 
der  Kathedrale  und  zwar  Abschriften  zweier  Geschrichte  aus  ver- 
schiedenen Schreinen  (Colin  Bairon  und  Jaikemin  Boilawe).  Die  ge- 
nannten Fälle  haben  zur  Vorstufe  arcediaicre  Nr.  45,  desgl.  46  und 
aircediaicre  Nr.  47,  alle  3  ebenfalls  aus  dem  Cartular  der  Kathedrale 
und  diesmal  Abschriften  nach  Geschrichten  desselben  Schreines:  S.  Vy. 
Nach  Horning  findet  man  in  dem  ganzen  Gebiete  von  Metz  bis  Bei- 
fort X  *=h,  resp.  s  j  aus  is  (c),  r;  ferner  x  aus  s  -j-  y  ebenfalls  im 
Wallonischen,  aber  dort  nicht  x  aus  rs.  Hier  sehen  wir  also  an  der 
Nordgrenze  des  Gebietes  das  hauptsächliche  Unterscheidungsmerkmal 
dem  angrenzenden  Wallonischen  gegenüber  bereits  im  Mittelalter  ver- 
treten. 


472  ^'^^  Keuffer 

Um  die  Verschiedenheiten,  welche  bei  der  Abschrift  entstehen 
können,  zu  erproben,  vergleichen  wir  ein  Stück  aus  dem  Cartular 
der  Kathedrale,  welches  unter  Nr.  52  bei  Prost  abgedruckt  ist,  mit 
einem  solchen  des  Freisdorfer  Cartulars  (S.  59).  Beide  haben  Ge- 
schrichte  Jehans  li  Mercier's  zur  Vorlage.  C  (Kathedrale)  schreibt  paier, 
F  (Freisdorf)  paieis,  C  courroit,  F  corroit. 

Das  genannte  Cartular,  eine  reiche  Fundgrube  für  die  Geschichte 
des  Eigentumsrechtes,  ist  vor  nicht  langer  Zeit  erst  wieder  in  England 
erworben  worden.  Es  ist  ein  Pappeband  in  grünem  Leder;  Goldleiste. 
In  der  Mitte  (in  goldener  Kapitale):  Manuscrit  app.t  ä  M'.  Monteih 
f.  Pg.,  das  meiste  von  2  Händen,  14.  Jahrb. 

Der  erste  Teil  ist  ein  Denkmal  der  Kanzleischrift  der  grant  Court 
de  Mes  gegen  die  Mitte  des  14.  Jahrb.  Er  ist  überschrieben:  Ci  sont 
escrites  les  censes  com  doit  as  dames  de  Fristorf  p  mey  an  p  les 
paroches  de  Mes  que  furent  renouvelees  et  escrites:  1'  an  MCCC  et 
XXXVIII.  —  Et  estoit  a  tens  de  dont  Symonins  Bigois,  nottaire  de 
lai  grant  court  de  Mes,  lor  maiour,  que  les  fit  renoveleir :  Cest  li  estaie 
de  nouweyl.    Premierement  an  lan  dessus  dis. 

Kräftige  Minuskel  rubriciert;  für  a  —  a,  1  oft,  zumal  Doppel -1 
durch  einen  Querstrich  oben  abgeschlossen,  n  und  u  kaum  zu  unter- 
scheiden; auf  dem  i  vielfach  Striche.  Einzelne  Posten  ab  und  zu  mit 
ähnlicher  Tinte,  wie  die  des  Textes  durchgestrichen.  Verschiedentlich 
Eintragungen  in  flüchtiger  Schrift,  z.  B. : 

S.  9 :  Jaikemins  de  Taitanges  VI  s.  sus  son  jerdin  daieir  sai  mase 
on  Yment  et  sus  la  vigne  Pargnemaille. 

S.  10:  Collignons  Gorverne  XV  s.  sus  pluxiou  (!)  piece  d'airetaige. 

S.  11:  Arnolz  Voguenelz  V.  s.  l  VI  d.  Jehans  Bairbe  l'escrit, 
Z  lou  tancript  en  cest  livre  ses  doit  tenir  l  avoir  dame  Lorate.  Et  apres 
son  decept  Pantecouste  sa  suer  Z  apres  lor  decept  Poinsate  li  fille 
signor  Yngrant  Bourchon  l  apres  lor  III  decept  doient  demoreir  a  toz 
jors  maix  a  l'offices  de  l'ostelerie  de  Freistorf.  Nachtrag:  Vacat  que 
il  sont  raicheteis. 

S.  12:  Arnoulz  Voguenelz  V.  s.  Z  d(eme)i.  Thiebault  Lambert 
l'aicrist  de  l'aquast.  Et  lou  tancrist  en  queis.  Et  ces  V  s.  Z  di  sont 
lai  cousteriere  por  lai  lampe  dou  crucefis. 

Ib.:  Arnoulz  Voguenelz  V.  s.  Se  sont  dame  Merguerite  de  Thion- 
ville  Z  dam  Anel  de  Volge  alor  II  vies  z  apres  lor  decept  doient  de- 
moreir az  dames  por  deptir  avuec  lou  cent  lou  signor  Jehan  Chap- 
pelain. 

S.  52:  Jehans  Eucol  l'ait  relevey,  Perrin  Corbe  l'escrit. 

S.  53:  Jacomate  Berbelz  l'ai  relevey,  Collignon  Kollenat  l'escrit. 


Die  Stadt-Metzer  Kanzleien  473 

Dieser  Teil  schliesst  S.  54.  Uuter  N.  10  geben  wir  eine  Probe 
daraus.  Unter  dem  oft  erwähnten  saiebet  wird  die  Urkundentascbe 
des  derzeitigen  Maire  von  Freisdorf  (Symonin  Bigois)  gemeint  sein. 

Der  zweite  Teil,  welcher  S.  55  beginnt,  ist  tiberschrieben: 

Ce  sont  li  tanscrit  des  escris  des  arcbes  des  amans  de  Mes  l  des 
divizes  des  censes  con  doit  as  dames  de  Fristorf  dedans  Mes  l  dedans 
lor  maxon  a  Mes  con  lour  aporte  dedans  lour  conrt  a  Mes  ou  en  la 
raaxon  lour  maiour  a  Mes  z  con  vont  querre.  Li  queilz  tanscris  furent 
renovelei  entre  pasque  Z  la  peuthecoste,  kant  li  mill[iaires]  corroit  per 
M.  Z.CCC.  z -VI.  ans.  z  ke  maistre  Bertrans  qui  governe  les  escoles  de 
la  proche  S.  Eukaire  ait  renovelei  de  ses  mains. 

Hier  haben  wir  also  ein  Denkmal  der  Metzer  Schulschrift  um  die 
Mitte  des  14.  Jahrh.,  eine  regelmässige  Minuskel,  welche  an  die  des 
13.  Jahrh.  erinnert.  Dasselbe  ist  um  so  willkommener,  als  über  die 
Metzer  Pfarrschulen,  ja  über  die  metzischen  Schulen  im  Mittelalter 
überhaupt  sehr  wenig  bekannt  ist.  Möglichenfalls  unterwies  maistre 
Bertran  seine  Schüler  auch  in  der  Kanzleischrift.  Bei  der  grossen 
Nachfrage  nach  geschulten  Clercs  ist  dies  wahrscheinlich.  Übrigens 
nahmen  die  Notare  wohl  Schüler  an,  die  sie  ausbildeten  und  welche 
dann  ihre  Clercs  wurden. 

Vgl.  S.  115:  ke  maistre  Richairs,  li  escoliers  li  maires  (Nominativ 
für  Obliquus!)  l'abbasse  z  lou  convent  de  Fristorf  ait  aquasteit  a  toz  jors 
mais  por  la  chiese  deu  de  Fristorf.  Dieser  Lehrling  wird  also  schon 
erwachsen  gewesen  sein,  da  er  schon  Käufe  vermitteln  kann.  Diese 
Stelle  steht  in  einer  Urkunde  von  1312.  Im  Jahre  1317  ist  jeuer  Lehr- 
ling bereits  zum  Amte  eines  Clercs  vorgerückt;  vgl.  S.  121:  Maistre 
Richairt,  lou  clerc  lou  maiour  de  la  chiese  deu  de  Fristorf,  und  eben- 
dort  Maistre  Richairs  li  clercs  li  maires  pp.  Jeue  Verwechslung  des 
Casus  rectus  mit  dem  Obliquus  ist  also  sichergestellt. 

Die  Hand  Bertrans  reicht  bis  S.  154.  Gegen  Ende  wird  sie  immer 
unsicherer.  Schon  früher  S.  122 — 140  finden  sich  Einträge  von  andren 
Händen.  S.  141  setzt  die  erste  Hand  wieder  ein.  Dieselbe  ist  auch 
S.  130  —  131  mit  Ausnahme  des  unteren  Teiles  zu  erkennen.  Die 
jüngste  von  ihr  eingetragene  Urkunde  ist  vom  J.  1346-  Die  meisten 
Nachträge  von  derselben  beziehen  sich  auf  das  J.  1317.  S.  141  beg. 
ex  abrupto.  Es  fehlen  dort  nach  Ausweis  der  alten  Foliierung  drei 
Blätter.  Die  kursiven  Eintragungen  und  Nachträge  sind  dialektisch 
die  reichhaltigsten.  Ein  solcher  liefert  S.  136  den  Infinitiv  aporten, 
der  erste  Fall  dieser  Art,  welchem  wir  begegnet  sind,  ein  Vorläufer 
der  heutigen  Sprechweise.  Dort  findet  sich  die  Unterschrift  (wohl  zur 
Vorlage)  Roillignon  Roillenat  l'aman  1326.    S.  147  finden  wir  die  Im- 


474  Max  Keuffer 

perfekte  laixievet  und  tenievet  nicht,  wie  gewöhnlich,  im  hypothetischen 
Satze,  sondern  in  einem  Relativsatze.  Das  Imperfekt  -evet  bereits 
S.  51. 

Auf  der  Schlussseite,  in  einem  sehr  flüchtig  geschriebenen  Nach- 
trage tritt  der  französische  Artikel  le  auf:  Steveuin  le  bei,  bouchier, 
Z  Hanrit  Wairant  le  tonnelier  (Nominativ !)  und  le  qnar  jour  dou  moy 
de  may  (Akkusativ).  Unter  Nr.  11  geben  wir  eine  Reihe  Proben  des 
zweiten  Teiles  des  Freisdorfer  Cartulars  und  zwar  solche  erster  Haud 
und  andere  von  verschiedenen  (namentlich  kursiven)  Händen.  Das  erste 
der  dort  mitgeteilten  Geschrichte  ist  ein  solches,  das  sich  noch  ziem- 
lich spät  der  lateinischen  Sprache  bedient.  Es  mag  als  Beispiel  für 
die  lateinischen  Vorläufer  der  romanischen  Geschrichte  dienen. 

XVII. 

Wie  bereits  bemerkt  und  wie  zu  erwarten  stand,  hat  es  in  Metz 
seit  dem  13.  Jahrh.  auch  notarii  publici  imperial!  auctoritate  gegeben. 
Auch  diese  haben  sich  zum  Gebrauche  des  Romant  in  ihren  Urkunden 
bequemt.  Eine  sehr  ausgedehnte  Urkunde  eines  solchen  befindet  sich 
in  dem  Metzer  Stadtarchive.  Unter  Nummer  VII  geben  wir  dieselbe 
vollständig  wieder.  Dieselbe  ist  insofern  von  besonderem  Interesse, 
weil  der  Notar  bei  seiner  Unterschrift  seine  Metzer  Herkunft  ausdrück- 
lich hervorhebt.  Seine  Sprache  bestätigt  vollauf,  was  wir  über  die 
spezifisch  metzische  Kanzleisprache  bisher  ermittelt  haben;  nur  ver- 
tauscht er  metzisches  o  meist  gegen  ou:  lours,  signour,  pluxours,  tous 
jours  u.  s.  w. 

Wie  die  bei  Prost  abgedruckten  Bannrollen  beweisen,  behält  die 
raetzische  Kanzleisprache  von  geringen  Abweichungen,  wie  Eindringen 
des  französischen  Artikels  le,  abgesehen,  ihren  Charakter,  wie  sie  ihn 
um  1300  angenommen,  im  Wesentliciien  bei. 

Auch  die  Amans  sind  ihrer  im  Laufe  des  13.  Jahrh.  heraus- 
gebildeten Kanzleisprache  treu  geblieben,  wie  ein  Gescbricht  des 
Metzer  Bezirks-Archivs,  das  wir  unter  N.  VIII  mitteilen,  beweist. 

Ausserdem  teilen  wir  noch  einige  andre  archivalische  Stücke  mit, 
welche  kanzlistisch  zu  Metz  in  Beziehung  stehen,  d.  h.  etweder  dort 
entstanden  oder  dort  aufbewahrt  worden  sind.  So  befindet  sich  unter 
den  im  Anhange  gegebenen,  Belegstücken  eine  von  Guillaume  de 
Hangeste,  garde  de  la  prevote  de  Paris,  abschriftlich  mitgeteilte  Ur- 
kunde König  Philipps  V.  v.  Frankreich,  welche  zum  Vergleiche  der 
centralfranzösischen  Kanzleisprache  mit  der  metzischen  dienen  soll. 
Immerhin  ist  der  diplomatische  Verkehr  mit  Metz  in  diesem  Falle  von 
Folgen  für  die  Sprache  der  betreffenden  Urkunden  begleitet  gewesen 


Die  Stadt-Metzer  Kanzleien  475 

oder  der  Schreiber  war  ein  in  Paris  naturalisirter  Lothringer:  ait, 
fourrae,  enfourme,  moustreir,  d'ieeu. 

Betreffs  des  Schreibstoffes,  dessen  man  sich  im  Mittelalter  zu 
Metz  bediente,  ist  zu  bemerken,  dass  es  im  Anfange  des  14.  Jahrh. 
dort  schon  nicht  mehr  selbstverständlich  war,  auf  Pergament  zu 
schreiben;  denn  in  einem  Atour  von  1314  (a.  St.  Januar  1313)^)  kommt 
folgende  Bestimmung  vor:  Et  doient  avoir  li  Trezoriers  an  parche- 
min  escrit,  toutes  les  sommes.  Ja  in  einem  andren  Atour  v.  J.  1307 
(a.  St.  Januar  1306) 2)  wird  das  Papier  ausdrücklich  erwähnt:  Et  ces 
douz  clars  Z  ces  quatorze  valas  desus  dis  doit  om  escrire  Z  raatre  lor 
noms  ou  papier  les  Treizes,  ke  les  dites  robes  averont. 

Über  die  Geschichte  der  Metzer  Papierfabrikation  ist  Übrigens 
reichlicher  Aufschluss  zu  erwarten  von  der  Veröffentlichung  der  reich- 
haltigen Sammlung  von  Metzer  Wasserzeichen,  welche  Herr  Stadt- 
archivar Fridrici  zu  Metz  mit  unermüdlicher  Ausdauer  angelegt  hat 
und  zu  vervollständigen  strebt. 

Mit  unsrer  oben  angestellten  Beobachtung,  dass  so  ziemlich  auf 
der  ganzen  Linie  die  Metzer  Kanzleien  vom  Anfange  des  14.  Jahrh. 
dialektischer  sind,  als  die  der  2.  Hälfte  des  13.  und  dass  die  meisten 
Akte  vom  Anfange  des  letzteren  (bis  gegen  1235)  ebenfalls  mehr 
metzisch  sind,  als  die  im  übrigen  Verlaufe  des  Jahrh.  entstandenen, 
stimmt  die  von  Bonnardot^)  festgestellte  Thatsache  überein,  dass  das 
nachtonige  dumpfe  -ei  bis  gegen  1235  und  dann  erst  wieder  von  1300 
ab  bis  etwa  1330  häufig  anzutreffen  ist.  Alle  unserer  Untersuchung 
zu  Grunde  liegende  Amansakten  sind  nun  aber  in  der  Zeit  zwischen 
1255  und  1300,  also  in  der  für  den  Dialekt  ungünstigsten  Periode  ent- 
standen. Dass  sie  trotzdem  in  hohem  Grade  dialektisch  und  dabei 
sehr  folgerichtig  sind,  liegt  demnach  nicht  in  der  Zeit,  sondern  in  der 
Einrichtung.  Diesem  glücklichen  Umstände  verdanken  wir  eine  feste 
Handhabe  für  die  Bestimmung  der  übrigen  Metzer  Urkunden,  welche 
zum  Teile  (namentlich  diejenigen  vom  Anf.  des  13.  und  14.  Jahrh.) 
dialektischer  sind  als  diejenigen  der  Amans.  Neben  letzteren  sind  also 
namentlich  die  Kanzleiprodukte  der  beiden  genannten  Zeitabschnitte 
für  die  Geschichte  des  Metzer  Dialektes  zu  verwerten. 

Es  versteht  sich  nun  von  selbst,  dass  der  sprachgeschichtliche 
Wert  dieses  Urkundenmaterials  in  demselben  Masse  wächst,  als  die 
Literatur  zu  wünschen  übrig  lässt  und  dass  ihre  Bedeutung  im  gleichen 


1)  H.  d.  M.  Pr.  III  306. 

2)  0.  e.  p.  283. 

3)  Romania  II  245  flf. 


476  Max  Keiiifer 

Verhältnis  zur  Ausgiebigkeit  des  literarischen  Bestandes  in  dialek- 
tischer Hinsicht  abnimmt.  Deshalb  haben  wir  zu  prüfen,  ob  es  metzische 
Literaturdenkmäler  und  zwar  ebenso  verbürgt  raetzische,  wie  die  Ur- 
kunden, aus  der  genannten  Zeit  giebt,  welche  für  die  Dialektgeschichte 
zu  verwenden  sind  und  wie  gross  ihre  Brauchbarheit  in  dieser  Hin- 
sicht, im  Vergleich  zu  der  der  Urkunden,  sich  zeigt. 

XVHI. 

Ein  hinreichend  datiertes  Denkmal  lothringischer  Sprache  ist  Timage 
du  monde,  das  1245  entstanden  zu  sein  scheint  und  einem  Gauthier  de 
Mets  zugeschrieben  wird.  (s.  Histoire  litt,  de  la  Fr.  t.  XXHI  p.296  u.  297.) 

"Wofern  dieser  Gauthier  Metzer  Herkunft  war,  kann  die  von  den 
Benediktinern  erwähnte  Hs.  seinen  Text  nicht  in  seiner  dialektischen 
Eigenart  überliefern,  da  ihm  pikardische  Anklänge,  wie  che  sont  les 
matieres,  le  Mappemonde,  chei  romans,  commenchie  neben  ce  siecle, 
Diu  neben  Deu  und  Dieu,  cose  fremd  gewesen  sein  müssen. 

Die  Überschrift  lautet  übrigens:  Che  sont  les  matieres  qui  sont 
contenues  en  cest  livre  qui  est  appelle  le  Mappemonde;  si  le  fist  maitre 
Gauthier  de  Mes  en  Lorraine,  un  tres  boin  philosophe. 

Der  Wechsel  von  che,  cest  und  ce  u.  s.  w.  legt  hier  die  Annahme 
nahe,  dass  die  Vorlage  lothringisch  (vgl.  boin)  war,  während  der  Kopist 
aus  der  Picardie,  französisch  Flandern  oder  Artois  stammte. 

Ein  zweites  hinreichend  datiertes  Literaturdenkmal  ist  in  Metz  zu 
Ende  des  12.  Jahrh.  entstanden.  Aus  Briefen  des  Bischofs  Bertram 
und  des  Papstes  Innocenz  IIL  geht  die  Thatsache  hervor,  dass  eine 
Art  waldensischer  Bewegung  in  Metz  geherrscht  hat.  Dieselbe,  gegen 
1200  entstanden,  bildete  über  ein  Jahrzehnt  lang  einen  Gegenstand  der 
oberhirtlichen  Sorge  Bertrams.  In  ihren  geheimen  Konventikeln  be- 
dienten sich  die  Metzer  Bibelleser  einer  Übersetzung  der  Evangelien, 
der  Episteln  Pauli,  des  Psalters,  der  livres  moraux  zum  Buche  Joh 
und  mehrerer  anderer.  (Fleuri,  hist.eccl.XVI,  p.61ff.  lat.Ausg.  XVHöS.) 

Nach  le  Long  Bibl.  Sacr.  T.  L  p.  313  wäre  diese  Bibelübersetzung 
die  erste,  welche  in  der  Vulgärsprache  angefertigt  wurde.  Aber 
die  Hist.  litt.  d.  1.  Fr.  IX  p.  149  will  bewiesen  haben,  dass  der 
Mönch  Grimoald  eine  solche  bereits  ein  Jahrhundert  vorher  verfasst 
habe. 

Nach  S.  Berger,  La  bible  frangaise  au  moyen  äge,  Paris  1884  (S.39), 
haben  wir  es  hier  mit  einer  Waldenser  Übersetzung  zu  thun.  In  der 
Arsenalbibliothek  befindet  sich  nach  ihm  unter  N.  2083  ein  Exemplar 
jener  Übersetzung  der  Sonntags-  und  Fest -Evangelien  und  Episteln. 
Die    Anfange   und   Überschriften,   welche    B.  mitteilt,   widersprechen 


Die  Staclt-Metzer  Kanzleien  477 

sprachlich  Metzer  Herkunft  keineswegs:  leiceon,  l'apistle  (B.  liest  la 
pistle),  as,  leist  (legit),  lo,  diemenge,  davant,  freire,  parfeiz,  macredi, 
ewangeile,  li  passions,  signor,  Matheu.  Mit  Recht  führt  B.  nach 
de  Wailly  folgende  Merkmale  der  Metzer  Schriftsprache  an:  ke,  ki, 
Teriteit  pp.,  doneit,  lai,  sai;  il  ait,  atre,  amon,  maixon,  xurteit. 

Auch  die  Übersetzung  von  Gregors  Moralia  super  Job  ist  nach  B. 
erhalten  und  zwar  in  der  Hs.  24764  fonds  frangais,  zuerst  von  Leroux 
de  Lincy  im  Anhang  zu  quatre  livres  des  rois  und  dann  von  Fcerster 
zugleich  mit  dem  Ezechiel  veröffentlicht^).  Nach  Leroux  ist  der  Job 
burgundisch,  nach  Paul  Meyer  und  Foerster  Ltitticber  Dialekt,  nach 
Berger  lothringisch.  Letztere  Meinung  finden  wir  auch  bei  Suchier 
wieder. 

Somit  bleibt  das  Kunstepos  der  geste  des  Loherains  das  einzige 
noch  vorhandene  Denkmal  des  12.  Jahrb.,  dessen  Ursprung  von  vorne- 
herein in  Metz  zu  suchen  ist.  Aber,  selbst  die  Metzer  Herkunft  voraus- 
gesetzt, so  ist  darin  doch  kein  Vertreter  der  Metzer  Schriftsprache 
erhalten.  Der  Cj^clus  verdankt  seine  Entstehung  wahrscheinlich  ein- 
gewanderten Trouveres,  welche  sich  der  populären  Stoffe  bemächtigten 
und  sie  in  ihrer  Sprache  wiedergaben.  Immerhin  erscheinen  ihre 
Texte  von  den  etwa  vorhandenen  schriftlichen  Aufzeichnungen  localen 
Gepräges  beeinflusst.  Im  allgemeinen  wiegt  jedoch  das  Central- 
französische  darin  vor.  Eine  ziemlich  starke  lothringische  Beimischung 
zeigt  noch  das  Metzer  Fragment. 

Die  etwa  30  verschiedenen  Hs.  verraten  Kopisten  verschiedener 
Nationalität. 

So  ist  das  Fragment  Z,  welches  Victor 2)  nach  einer  Abschrift 
P.  Meyers  in  Anlage  6  (S.  68  ff.)  veröffentlicht,  auf  einen  Pikarden 
zurückzuführen.  Ebensowenig  ist  ein  andres  Metzer  Bruchstück  als 
Schriftdenkmal  dialektischer  Art  anzusehen. 

Am  meisten  metzisch  ist  wohl  das  von  Bonnardot  in  derRomania 
in  78  veröffentlichte  Bruchstück  der  Loherains. 

XIX. 

Prüfen  wir  nun,  inwiefern  der  Metzer  Dialekt  in  der  Literatur 
wiedergegeben  wird.  Aus  dem  13.  Jahrb.,  welches  uns  bisher  vor- 
nehmlich beschäftigt  hat,  besitzen  wir  ein  Bruchstück  der  Merlinsage, 
welches  Bonnardot  als  lothringisch  bezeichnet.  Der  Metzer  Ur- 
sprung des  Fragments   erscheint  durch  folgende  Stelle,  gleich  in  der 


1)  Halle  nnd  Paris  1876. 

2)  Die  Hss.  der  Geste  des  Lohörains. 


478  Max  Keuffer 

ersten  Zeile,  gesiclievt:  et  estoit  fille  de  conte  de  Paraige.  Ganz  wie 
unsere  Metzer  Urkundenschreiber  giebt  auch  der  Kopist  unseres  Frag- 
ments das  Particip  wieder;  ameit,  tesmoignet  Ind.  Präs.,  esteit,  tro- 
veit,  geut. 

Ebenso:  citeit,  veriteit, mortaliteit,  neif,  seculeir,  perieres(petrarias). 

Ebenso  metzisch  sind  folgende  Fälle:  conteir,  emploieir,  alumeis, 
bouteis,  feimeis,  noieis,  passeis,  serreis  (Fut.  2.  pl.),  meir  (mare), 
nompairs,  seculeir,  aingles  (angeli),  airmes,  pair  (partem)  —  iairche, 
vait,  paraige,  lai  Adv.,  saiches,  Champaigne,  airt  (artem),  niairc,  jai, 
porponsait  (Perf.),  antrait,  comansait,  errait,  coronerait  (Fut.),  vodrai, 
serait,  crollerait,  aurait,  istrait,  avaurait,  irait,  desputerait,  metrait, 
opposerait  perderaif,  porait,  conduirait,  juscai,  saichies,  lai  (Pron.),  ai 
(Präp.  in  dem  Ausdruck  ai  poinnes),  plainnete,  erjant,  jaidit,  aides, 
davant,  generaul,  celestiaulz,  awes,  mavais,  piain  (plenus)  mervaille 
dafür  auch  mervelle  (2) ,  dieses  e  ist  vielleicht  sekundär  fUr  jenes  ai, 
sacheront,  hautime,  estoiles,  estoles  (Stellas),  soloil,  nois  (nihil),  dovoit, 
proichant,  dou,  ou  (in  illo),  aulz  (illos)  (3),  roine,  mei,  meisrae,  dragonel, 
dragones,  Deu,  grignor,  lors,  lois  (laud.),  por,  sorrire,  vos,  por,  so- 
vantes,  tote,  troveis,  toz  (2mal),  lor,  porponsait,  profitable,  corone, 
poroit.  moront,  crollerait.  wel,  leu,  feus,  ceu,  Esclavone,  ault  (habuit), 
fuit,  sui  (Adj.  poss.),  andui,  vancus,  aprandre,  vantre,  encomancement, 
anfans,  antre,  wel,  euvres,  poit,  tuit.  saixis ,  dexandit,  damoxelle, 
dixoit,  plux,  Parix,  foit  (fidem),  iaques,  panre,  2  wel,  que  tu  met,  3  wel 
que  tu  messe,  li  paour. 

Aber  jours,  signour,  hontouse,  desour,  preciouses,  lou,  tout,  toutes, 
pour,  enreis  hons,  ampereour,  lour  poss,,  lour  pers. ,  cousil,  en  furcnt 
fermei  li  chastiaulz,  deguerpirent,  guaredon,  guerre,  guerdait,  Galle, 
guerroiait,  metrait,  les  saichies  (=  le  s.),  tes  ault  (te  habuit)  3,  tes- 
moignet, Celle,  eile,  ferne,  vodront,  tindreut,  prandre,  avandrait,  istrait, 
faldrait,  chastiaulz  (aber  dragonel),  pansee,  clamee,  comanciees,  establie, 
al  ciecle,  cite  (nur  Imal),  le  fneben  louj  Pron.,  damoxelle  (statt  do- 
mexalle),  par  la  Art.,  a  Präp.,  le  Art. 

Wie  obige  Zusammenstellung  zeigt ,  stimmt  der  Text  in  den 
meisten  Punkten  mit  dem  Dialekte  unsrer  Urkunden  überein  und  haben 
die  bei  der  Untersuchung  der  letzteren  ermittelten  Eigenschaften  des 
Metzer  Dialekts  bei  weitem  die  Oberhand.  Wie  bei  diesen  dringt  ah 
und  zu  für  (übrigens  reichlich  belegtes)  Metzer  o  aus  der  nächsten 
Umgebung,  zum  Teil  unter  Mitwirkung  französischen  Einflusses  ou  ein. 

Das  Particip  auf-atus  ist,  bis  auf  nur  einen  Fall  durch  -eit  dar- 
gestellt. Der  eine  Ausnahmefall  -ei  bleibt  noch  immer  lothringisch; 
-atem  ist  -eit,  nur  einmal  -6. 


Die  Stadt-Metzer  Kanzleien  479 

Dagegen  ist  das  für  w  im  Anlaut  ausschliesslich  verwendete  gu 
in  der  Urkundensprache  beispiellos,  ebenso  das  häufig  vorkommende 
d  in  prandrc  u,  s.  w. 

Das  Fürwort  le  kommt  hier  2 mal,  der  Artikel  le  auch  2 mal,  in 
der  Urkundensprache  höchst  selten  vor.  Den  andren  spezifisch  fran- 
zösischen Fällen  begegnet  mau  auch  bisweilen  in  der  Kanzleisprache. 
In  dieser  haben  wir  indessen  nur  domexalle,  nie  demoxelle  gefunden. 

Immerhin  bleibt  das  Bruchstück  ein  beachtenswertes  Denkmal  des 
Metzer  Dialektes  im  13.  Jahrhundert  umsomehr,  als  seine  Herkunft 
aus  Metz  auch  sachlich  verbürgt  ist  und  gleich  dialekttreue  metzische 
Erzeugnisse  aus  jener  Zeit  selten  sind.  Doch  macht  es  die  Urkunden 
seiner  Zeit  durchaus  nicht  überflüssig:  Es  fehlen  hier  noch  immer  die 
nur  metzischen  Fälle:  ditteis,  -eivet,  -ivet,  eschavigne  und  amin,  ille, 
cille,  rs  =  x.  Es  fehlt  die  i- Entwicklung  nach  o,  es  fehlt  insbesondere 
lo  oder  loi  oder  gar  do,  es  fehlen  sodann  folgende  Fälle:  -eir  für 
arius,  datre  (debitor),  tangnent,  atre  falter),  per,  mieue,  ous,  sous,  on 
(=  in  illo),  don,  lei,  celei,  dous  (duos),  s.  Jeulien,  seu  (sui),  keu- 
menavle,  rowe  (=  rue),  Clomansate,  fomme,  furame,  abbause,  keu, 
neudz,  uxe,  merkedi,  porpis  (proprius),  benevixe,  anneie,  voweit,  bleif, 
ke,  kant,  z  für  s,  preimier,  beistes,  Fut.  (u.  Perf.)  auf  -eit,  -it;  eit  = 
habet,  ai  =  et,  aistuve,  Particip  auf-  eu,  euvangeliste. 

Sehen  wir  uns  deshalb  im  Anfange  des  14.  Jahrb.  nach  unzweifel- 
haft metzischen  Literaturprodukten  um,  so  finden  wir  am  Schlüsse  des 
ersten  Viertels  des  genannten  Jahrhunderts  die  grösste  literarische 
Leistung,  welche  das  metzische  Volkstum  hervorgebracht  hat,  sich 
vollziehen :  die  Dichtung  der  Guerre  de  Metz. 

Wäre  die  Originalhandschrift  dieses  Epos  erhalten,  so  besässen 
wir  in  demselben  ein  Denkmal  des  Metzer  Dialektes  aus  der  Zeit,  wo 
er  graphisch  am  meisten  entwickelt  war,  wohl  von  denkbar  grösster 
Zuverlässigkeit  und  Reichhaltigkeit  und  zugleich  das  wichtige  Hülfs- 
mittel  des  Reimes.  Doch  auch  so  noch  ist  dasselbe  für  die  Geschichte 
des  Dialektes  hochbedeutsam  und  Bonnardots  grammatische  Abhand- 
lung zu  der  mit  allem  einschlägigen  Material  versehenen,  stattlichen 
Ausgabe  grundlegend  für  das  Studium  des  Metzer  Dialekts.  Von  hohem 
Werte  ist  dabei  das  sorgfältig  ausgearbeitete  Vocabular.  Im  übrigen 
enthält  jene  Veröffentlichung  nichts,  was  unsere  auf  die  Kanzleisprache 
gegründete  Aufstellungen  erschüttern  könnte;  im  Gegenteil  finden  die- 
selben darin  ihre  Bestätigung,  insofern  als  die  Sprache  der  G.  d.  M.  im 
wesentlichen  mit  jener  sich  deckt.  Insbesondere  bestätigt  sich  unsre 
Annahme  der  i- Entwicklung  nach  o,  namentlich  vor  r,  s  (t):  poirte, 
poire,  foirs  n.  s.  w.  s.  S.  437.  Dagegen  zeigen  -orem  =  our  und-eit=ey 


430  ^^^"^  Keuffer 

den  Einfluss  der  Umgebung  von  Metz  und  gentigen  schon  diese  Fälle, 
um  die  Uncntbehrlichkeit  der  Urkunden  als  Quellen  der  Dialektge- 
schicbte  auch  diesem  bedeutenden  Denkmale  gegenüber  zu  erhärten. 
Aus  dem  14  Jahrb.  besitzen  wir  jedoch  ein  zweites  Denkmal,  das 
in  mehreren  Hss.  tiberliefert  ist,  wovon  eine  mit  dem  Datum  versehen 
ist.  Eine  der  Hss.  enthält  das  Kriterium  seiner  metzischen  Herkunft 
in  dem  nachtonigen  dumpfen  -ei.  Die  andren  stimmen  sprachlich  im 
wesentlichen  mit  dieser  tiberein,  sind  also  auch  Metzer  Ursprungs. 

XX. 

Der  Lothringer  Psalter 

ist  zuerst  von  Friedrich  Apfelstedt,  z.  T.  nach  einer  Abschrift  von 
W.  Foerster  mit  einer  grammatischen  Einleitung  Heilbronn  1881  heraus- 
gegeben worden  und  zwar  nach  der  Hs.  798  der  Mazarinebibliothek  in 
Paris.  Dieselbe  stammt  aus  der  Bibliothek  des  Oratoire,  in  die  sie  durch 
Schenkung  eines  Mr.  Nicolas,  advocat  au  parlement  de  Metz  gekommen 
ist.  Vgl.  0.  c.  p.  ni.  Der  genannte  Band  enthält  ausser  dem  Psalter  eine 
Übersetzung  der  Cantica  und  Gebete.  Die  Hs.  ist  im  Jahre  1365  geschrieben. 

Danach  ist  im  Jahre  1884  in  der  Bibliotheque  fran^aise  du  Moyen 
äge  erschienen:  Le  psautier  de  Metz,  texte  du  XlVe  siele,  edition 
critique  publice  d' apres  qnatre  manuscrits  par  Frangois  Bonnardot. 
Tome  premier.    Texte  integral.     Paris.  F.  Vieweg.    8.  i 

Bonnardot  benutzte    1)  die  erwähnten  Hs.  Nr.  798  der  Mazarine-   j 
bibliothek,  2)  die  Hs.  Nr.  4327  Harleiischen  Bibl.,  London,  Brit.  Mus.  I 
sowie  3)  die  Hs.  Nr.  9572  der  Bibliotheque  Nationale.    Ausserdem  hat  ; 
er  4)  eine  Hs.   der  Stadtbibliothek  zu  Epinal,    Nr.  189,   sowie  drei 
Londoner   Hss. :  5)    office   des    Morts,    6)  psauraes   de   la   penitence,  , 
7)  Office   de  la  Vierge  herangezogen.    Auch  er   folgt   in  der  Haupt- 
sache  1),  die  er  mit  M.  bezeichnet.     Darunter  gibt  er  die  Varianten  ■ 
von  2)  die  er  H.  nennt,  den  Text  von  3),  genannt  N.,  giebt  er  darunter  j 
vollständig  wieder.  —  Der  Wert  dieser  Psalmenübersetzuug  beruht  in  der  j 
bewussten   und   beabsichtigten  Anwendung   des   Lothringer  Dialekts,  i 
welche   darin  gemacht   wird.     Vez  ci  lou  psaultier   dou  latin  trait  et 
tanslateit  en  romans  en  laingue   lorenne,    selonc  la  veriteit  commune  i 
et  selonc  lo   commun   laingaige    au  plus  pres   dou  latin  qu'  en   puet  j 
bounement :  aucune   fois    de   mot  a   mot,    aucune   foiz   sentence    poor  ! 
sentence,  aucune  foiz  un  mot  et  une  parolle  pour  uue  aultre  a  ce  meis-  j 
mes  sens  pour  donneir  reutendemcnt  des  parollcs  que  on  dit.    Qnar 
pour  tant  que  laingue  romance  et  especiaulment  de  Lorenne  est  imper-  \ 
faite  et   plus  asseiz   que  nulle   aultre  entre  les  laingaiges  perfaiz,  il 
n'est  nulz,  tant  soit  boin  clerc  ne  bien  parlans  romans,  qui  lou  latin 


Die  Stadt-Metzer  Kanzleien  48t 

puisse  translateir  en  romans,  quant  a  plusour  mos  dou  latin,  mais 
couvient  que  per  corruption  et  per  diseite  des  mos  fran^ois  que  en 
disse  lou  romans  selonc  lou  latin. 

Der  Prolog  enthält  eine  förmliche  Theorie  der  lothringischen 
Sprache.  Derselbe  bedient  sich  der  Ausdrücke  romans,  loren,  francois. 
Der  Unterschied  zwischen  langue  vulgaire  und  langue  fran^aise  war 
der  damaligen  Zeit  geläufig.  So  schreibt  der  Franziskaner  Jacques 
de  Guyse  aus  Valenciennes,  welcher  in  der  zweiten  Hälfte  des  14.  Jahr- 
hunderts lebte:  Aliqui  tractant  dictam  historiam  (Belgorum)  metrice 

Alii  dictam  historiam  tractaverunt  prosaice  et  hoc  dupliciter  :  nam 
alius  in  gallico  prosam  texit  seriöse,  ut  Lucius  Tungrensis,  qui  solus 
videtur  fuisse  translator  a  latinis  in  grossum  gallicum,  alius  autem 
in  vulgari  eamdem  coraposuit  curiose,  ut  Hugo  Tullensis  qui,  Lotha- 
ringorum genealogiam  profundius  investigans,  historiam  Belgorum 
solemniter  pertractavit.  Der  Übersetzer  der  annales  historise 
illustrium  principura  Hannoniae,  von  J.  d.  Gr.,  J.  Lessabee,  welcher 
um  die  Mitte  des  15.  Jahrhunderts  schrieb ,  giebt  in  gallico  wieder 
mit  en  franchois  und  in  vulgari  en  language  de  son  pays  *).  In 
der  That  scheint  dies  die  einzig  mögliche  Wiedergabe  zu  sein,  so  dass 
Prost's  Vorsicht  bei  der  Annahme  derselben  unbegründet  erscheint, 
dies  um  so  mehr,  als  der  Übersetzer  des  15.  Jahrhunderts  die  sprach- 
lichen Verhältnisse  des  14.,  welche  von  den  seinigen  nur  wenig  ver- 
schieden waren,  richtig  wird  beurteilt  haben.  Der  Sinn  der  betreifenden 
Stellen  im  Prolog  zum  Psalter  führt  notwendig  zu  der  Annahme,  dass 
romans  ein  weiterer  Begriff  als  loren,  und  frangois  der  nächst  höhere 
von  romans  war.  Um  niemand  im  Zweifel  über  die  gewählte  Sprache  zu 
lassen,  wird  gesagt,  dass  dieselbe  romans  sei,  was  sich  jedenfalls  mit' 
obigem  vulgaris  deckt,  also  etwa  Provincialismus  im  Gegensatze  zum 
Französischen  bedeutet.  Dagegen  wird  im  Prolog  frangois  an  einer  Stelle 
gebraucht,  welche  ganz  allgemein  für  den  französischen  Sprachschatz  im 
Gegensatz  zum  lateinischen  gilt.  Ausserdem  wird  durch  die  Anwendung 
des  höheren  Begriffs  derFehler  der  stilistischen  Wiederholung  vermieden. 

Einen  besondern  Wert  besitzt  die  von  Apfelstedt  und  von  Bonnardot 
bevorzugte  Hs.  insofern  als  sie  datiert  ist.  Wir  besitzen  also  in  ihr 
ohne  Zweifel  ein  Schriftdenkmal  des  dritten  Viertels  des  14.  Jahrh.» 
dagegen  bietet  sie  schwerlich  den  ursprünglichen  Text  dar.  Vielmehr 
erscheint  sie  als  eine  völlig  selbständige  Überarbeitung  des  einzig 
durch  M  vertretenen  Textes  in  grammatischer,  stilistischer  und  sogar 
stofflicher  Beziehung.    Ihr  Prolog   ist    mit  geringen  Ausnahmen   weit 


1)  Prost,  Etüde  sur  1' liistoire  de  Metz.     Paris  1865. 

Romanische  Forschungen  VIII.  31 


482  M*^  Keuffer 

ausgiebiger  in  der  Redeweise  und  BeweisfUhrnng.  Dass  N.  eine  ge- 
drängte Wiedergabe  aus  M.  bezw.  H.  oder  einem  ihrer  Vorfahren  sein 
sollte,  erscheint  ausgeschlossen,  da  es  Stellen  enthält,  die  M.  nicht 
hat,  die  also  unbeschadet  des  Siunes  hätte  wegbleiben  können,  wenn 
Kurze  ein  Hauptzweck  gewesen  wäre. 

Wenn  nun  M.  litterarisch  entschieden  die  bessere  Leistung  ist  und 
die  Verderbnis  der  lothringischen  Sprache,  wovon  auch  sein  Prolog 
redet,  keineswegs  zum  Bewusstsein  bringt,  so  ist  doch  dialektgeschicbt- 
lich  N.  meist  vorzuziehen,  da  es  freier  vom  französischen  Einflüsse 
ist.  Auch  in  dieser  Überlegenheit  von  M.  über  N.  liegt  ein  Beweis 
seiner  späteren  Entstehung.  Auch  H.  hat  stellenweise  die  dialektische 
Form,  wo  M.  die  französiche  hat  und  umgekehrt,  während  sonst  die 
Abweichungen  sehr  geringfügig  und  lediglich  ortliographischer  Natur  sind. 

Die  Hs.  von  Epinal  scheint  derselben  Gruppe  anzugehören.  Ihre 
Varianten  sind  von  Bounardot  bei  derAllerheiligenlitanei  und  den  sich  daran 
anschliessenden  Orationen  wiedergegeben.  Sie  hat  die  Form  Den  fürDieu. 

Eine  Reihe  Auslassungen  in  H.  beweisen,  dass  M.  keine  Abschrift 
davon  ist.  Ihre  sonstige  Übereinstimmung  ist  gross  genug,  um  das 
umgekehrte  Verhältnis  nahezulegen.  Jedenfalls  verdient  M.  den  Vor- 
zug, der  ihm  zu  teil  geworden.  E.  hat  eine  auffallende  Auslassung 
mit  H.  gemein.  Auch  bei  der  Übersetzung  ist  M.  auf  die  Vulgata  zurück- 
gegangen, sodass  M.  und  N.  fast  zwei  gesonderte  Litteraturdenkraäler 
darstellen.  M.  ist  ein  prachtvoll  ausgestatteter  Duodezband,  also 
ein  handliches  livre  d'heures,  wie  sie  um  jene  Zeit  anfingen, 
Mode  zu  werden.  Jedenfalls  ist  das  Buch  für  einen  vornehmen 
Lothringer  oder  Metzer,  wahrscheinlich  einen  Laien,  angefertigt. 
Dabei  hat  ihm  der  durch  N.  vertretene  Text,  vielleicht  dieses 
selbst  als  Unterlage  gedient.  Auch  dieses  wird  für  Laien  bestimmt 
gewesen  sein;  doch  ist  sein  katholischer  Ursprung  nach  Ausweis  einer 
Prologstelle  ausser  Frage. 

Der  Text  von  N  mag  um  die  Mitte  des  14.  Jahrhunderts  entstanden 
sein,  da  mit  dem  mystischen  Zeitalter  derlei  Laienbreviere  und  Gebet- 
bücher aufkommen.  Über  die  Hs.  N.  wie  über  die  anderen  ist  noch 
wenig  bekannt,  da  der  zweite  Band  von  Bonnardots  Werk  noch  aus- 
steht. Möglichenfalls  ist  sie  eine  spätere  Kopie,  da  sie  in  der  An- 
wendung der  Flexionen  bereits  merkwürdig  unsicher  ist.  Jedenfalls 
ist  sie  aber  geeignet,  die  laut-  und  formengeschichtlichen  Aufstellungen 
Apfelstedts  zu  ergänzen. 

Psalter. 

Da  die  Schreibung  in  den  beiden  wichtigsten  Redaktionen  des 
Psalters,   N.  u.  M.   in   vielen   Punkten    verschieden   ist    und   M.    im 


Die  Staclt-Metzer  Kanzleien  483 

ganzen  mehr  dialektgetreii  erscheint,  so  frommt  es,  um  dieses  Denk- 
mal für  die  Geschichte  des  Dialekts  soviel  wie  möglich  nutzbar  zu 
machen,  diejenigen  Schreibungen  v.  M.  hier  hervorzuheben,  worin  M. 
von  N.  wesentlich  abweicht.  Wir  folgen  dabei  der  Apfelstedt'schen 
Einteilung  von  Paragraph  zu  Paragraph,  indem  wir  zuerst  die  Schreibung 
von  N.  nach  Apfelstedt  bezw.  Bonnardot  wiedergeben  und  ihr  jedes- 
mal diejenige  von  M.  nach  Bonnardot,  durch  einen  Gedankenstrich 
von  ihr  getrennt,  gegenüberstellen. 

§  2,  (S.  VIII.)  N.  nach  Apfelstedt  perleut,  annuncieut,  nach 
Bonnardot  (S.  114)  parleit,  annuncieit  —  M.  pairleit,  annuncieiz.  Hat 
Apfelstedt  richtig  gelesen,  so  sind  hier  in  N  zwei  frühe  Vorläufer  des 
neulothringischen  Part.  P.  auf  eu  zu  erkennen;  vgl.  Petit  Almanach 
Mosellan  1876,  p.  32  j'a  treveu,  ib.  p.  36  coupeu,  foureu,  bailleu  u.  s.  w. 
Dagegen  hat  M.  an  der  betreffenden  Stelle  die  gewöhnliche  Form. 

4.  allevee  —  esleveie,  amoneies  —  amenees,  amonees  —  amenee, 
troubleie  —  troublee,  troublee  —  dgl.,  fondeie  —  fondeit,  fundee  — 
fundes.  Der  Wechsel  von  eie  und  ee  zeigt  sich  in  beiden,  M.  hat  im 
ganzen  öfter  ee  als  eie  und  ist  in  diesem  Punkte  weniger  dialektisch 
als  N.    Ähnlich  liegt  die  Sache: 

5.  aoreirent  —  aorrerent,  approveirent  —  dgl,  deraandeirent  — 
demanderent.    Vgl.  §  2. 

5.  leire  =  lerre,  meire  —  freire,  meire.    Aber: 

8.  va  —  vai,  vat  —  vait,  vet  —  vait.  M.  überhaupt  nur  vait; 
estat,  estet  —  estait.  Estat  in  N.  ist  ganz  gelehrt,  estait  in  M.  halb. 

9.  mal  —  maulz,  loial  —  loiauls,  leal  —  loialz,  memorial  — 
memorialz,  maul  —  maulz,  loyaul  —  loiaulz,  teile  —  teile,  perpetueiles 
—  perpetueille,  tel  —  teil,  also  ähnliche  Verhältnisse. 

10.  Bartsch'sches  Gesetz.     M.  hat  für  iei  öfter  ie  als  N. 

11.  bleciees  —  blescie,  signiee  —  dgl. 

12.  aguiseirent  —  aguserent,  corresseirent  —  couresserent,  despi- 
teirent  —  despiterent,  maingeirent  —  mengeirent  und  mengerent. 

15.  maleide  neben  häufigerem  nialaides  —  malaide. 

17.  N.  häufiger  -  able.  Den  dafür  angeführten  Beispielen  ent- 
sprechen bei  M.  solche  auf  -  auble  :  aiggreauble,  croiaubles,  honorauble, 
espoantaubles,fiaubles,loiaubles.  — Apfelstedtl.c:  „Für  fabula  sollte  man 
demnach  fauble  erwarten,  aber  hier  -  flaves".  M.  hat  wirklich  faubles. 

18.  N.  ja  oder  jai ,  M.  nur  jai.  Dieser  Punkt  wird  weiter  unten 
eingehender  behandelt  werden,  ebenso  wie: 

19.  declairera  (1.  s.)  —  declairarai,  trovera  —  troverei,  j'a  —  j'a. 

20.  Für  vortoniges  a  in  N.  manchmal  e,  M.  meist  ai :  essemblerai  — 
aissamblerais,  perolles  —  pairoilles,  perloisse  —  pairloisse,  cherront  —  dgl. 

31* 


484  ^^'^  Keutfei- 

22.  N.  nach  Bonnardot  1'  arigue ,  Apfelstedt  la  rigne  —  M.  une 
herigne,  Apfelstedt  la  reiiigne,  Bonn,  l'areingne  —  M.  1'  airengne. 

23.  e  =  ie  oft  iei.  Indessen  N.  arrieir  —  M.  airiere  und  arriere, 
pieit  —  pie,  sieit  —  siet,  papieires  —  paupires,  grieiz  —  griez,  hyeir 

—  hyer,  dagegen  ehaieire  —  dgl.  Also  bei  M.  treffen  die  betreffenden 
Beispiele  meist  nicht  zu  und  ist  dort  e  fast  durchweg  =  ie.  Vgl.  hierzu 
das  zu  §  10  Gesagte.  —  Dagegen  gelehrt:  consideire  —  dgl. 

Ib.   deus  —  dieux,  deux,  dieu. 

Ib.  vieingne  —  vingne,  sorviengne  —  viengnet,  envieilli  —  envielli, 
vieil  —  viez.  Also  in  M.,  vor  palatalem  n,  keine  Schwankung  zwischen 
iei  und  ie.  sondern  zwischen  i  und  ie. 

24.  Gedecktes  e  bleibt,  selten  dafür  ei:  diseite  —  dixete,  disete, 
enfeir  —  enfer  und  enfeir  (zweimal),  asseirrent  (exerrant)  —  aixerrent. 

—  Für  teirre  einmal  tierre  —  terre,  prieste  Ps.  108,  10  liest  Bonnar- 
dot preste,  M.  hat  das  Wort  gar  nicht. 

26.  -  ellum  =  el ,  seltener  —  eilz  und  eiz ;  ruisseilz  —  ruissel, 
agneiz  —  agneilz. 

29.  Vortoniges  e  meist  a.  Dagegen  aloingnieit  —  esloingniez, 
affaice  —  efiaice,  assaieit  —  assaieir  u.  aissaieit,  abahys  —  esbahis, 
alloides,  anloides  —  esloides,  elloides. 

31.  Freies  e  =  oi,  gelehrt  =  ei  :  espeirent  —  esperent,  espirent 
(zweimal),  secreit  —  secreis. 

32.  Reduktion  des  oi   zu  o  selten:   consolz  —  consoil,    obliossent 

—  oblioisse. 

34.  Gedecktes  e  =  e,  manchmal  ai,  auch  vortonig  —  verrais,  vairais 

—  verrais.  „Doch  zeigt  sich  die  Neigung,  ursprüngliches  e  in  diesem 
Falle  zu  a  zu  machen";  dagegen:  mat  —  met,  espas  (spissos)  —  espais, 
vaves,  vave  —  veves,  veve,  latre  —  lettre.  Vortonig:  sacheront  — 
secheront,  dracieir  —  drescier,  lacheront  —  dgl.  sachieiz  —  saichieiz, 
tresparsieit  —  trespariez,  acouvateit^)  kommt  bei  M.  nicht  vor,  moixates 

—  mouxates,  —  illa  =  eile,  aber  illum  eul:  cheveul,  cheveulz,  — chaviolz, 
chevoulz.     Also  bei  M.   im   ganzen  vortoniges  gedecktes  e  =  e  (ai,  a) 

—  ittus  dagegen  ate,  in  chevoulz  ist  das  a  statt  zu  ai  zu  o 
weitergerückt  und  zwar  unter  labialem  Einflüsse.  Chaviolz  ist  wohl 
ein  Versehen  für  Chavoiz  bezw.  Chavouz,  wie  auch  manchmal  den 
Metzer  Kopisten  für  ei  ein  ie  unterläuft.  Jedenfalls  beweist  es,  dass 
oi,  also  auch  das  mit  ihm  wechselnde  ou  diphthongisch  war.  Das  e 
in  met,  veve  u.  s.  w.  ist  nicht  das  ursprüngliche  e,  dies  beweist  einer- 
seits espais  und  andrerseits  Chevoulz,  da  o  nur  aus  a  entstanden  sein 


1)  Vgl.  Freisd.  Cart.  I.  Teil  (Anh.  X):  racouv.-itour. 


Die  Stadt-Metzer  Kanzleien  4g5 

kann,  wenn  man  nicht  annehmen  will,  dass  es  trotz  der  gedeckten 
Stellung  aus  oi  reduziert  ist;  dem  widerspricht  jedoch  -ittum  =  ate' 
Also  ist  in  M.  das  a  =  vulgärlat.  gedecktem  e  einerseits  und  zwar 
meistens  zu  ai  bezw.  e,  andrerseits  (nach  Labialis)  zu  o  weitergerückt. 

40.  o  =  üe,  einigemal  oe,  eu,  einmal  uei.  Dagegen:  oeil  —  oil, 
defueir  —  defuer;  ue  vereinfacht  zu  e  in  avec,  weit,  wellent,  aber 
weilles  —  welle,  welles;  ueu  für  eu  in  bueuf  —  M.  jedoch  buef. 

42.  föcum  =  feu.     „Einmal  begegnet  —  fu".     Dagegen  M.  feu. 

45.  In  N.  ist  vort.  o=  o  oder  ou  (ue)  in  M.  an  den  betreifenden 
Stelleu  ou  nur  in  trouveit,  o  dagegen  in  ovreiz,  ovreras,  overai,  overte, 
morrait,  morreis.     In  M.  also  kein  euvrerais,  muerai  u.  dgl. 

Was  das  metzische  ai  anbelangt,  so  schreibt  N.  la,  raa,  ta,  sa, 
M.  dagegen  fast  immer  lai,  mai,  tai,  sai :  N.  —  parolles  —  M.  fast 
durchweg  pairolles;    N.  Psalm  CXVIII.   Vers  20   arme    —    M.  airme, 

3  wardeiz  —  wairdeiz,  6  rewardera  —  rewairderai,  8  wardeir  — 
wairdeis,  47  estudioie  —  aistudioie,  49  tu  m'as  —  ais ,  71  as  —  ais 
abatut  —  aibaitut,  72  aisse'z  —  aissez,  82  feras  —  conforterais ,  83 
berroul  —  bairroulz,,  a  vivre  —  ai,  85  raconteit  —  raiconteit,  96  large 
—  lairge,  98  as  —  ais,  100  viellars  —  viellairs,  20  arme  —  airme, 
33  (35)  la  Pron.  —  lai,  33  ades  —  aides,  34  ensercherai  —  ensair- 
cherai,  warderei  —  wairderai,  37  rewars  Subst.  —  rewaircet  Verb., 
44  ades  —  aides,  45  largesse  —  lairgesse,  57  wardeit  —  wairdeir, 
73  apreingne  —  aiprengue,  75  batut  —  baitus,  23  parleit  —  pairleit, 
doch  33  requairais  —  requerrais. 

Ähnlich  11  peche  —  peiche^),  49  quelle  —  queille,  espereit  — 
espeireit,  doch  45  weil  —  welz,  83  tes  —  teis^),.  Adj.  poss.  XV  6 
beilz,  XXX  21  il  peichent,  XXXIX  17  teiste. 

95  pour  —  por,  46  honteulz  —  hontous,  doch  39  joioulz  — 
joieulz,  80  tous  —  toz,  19  suis  —  suix,  dgl.  31,  44  mais  —  maix, 
15  pancerai  —  panceraiz,  24  pencee  —  pancees,  doch  27  aprenz  — 
apren,  24  quar  —  car. 

Eigentümlich  VII  8  N.  pueple  —  M.  puiple  XLIV  14  M.  pueuple; 
XXX  30  orguillouix;   XLIV  6  in  beiden  moinrait  (=menera),  XLVIU 

4  declairarai.  In  puiple  und  pueuple  zeigt  sich  der  Versuch,  den 
Diphthong  genau  wiederzugeben.  Eine  leise  i-Entwichlung  vor  der 
Teuuis  (vgl.  draip)  scheint  dort  einen  Triphthongen  püöiple  erzeugt 
zu  haben.  In  declairarai  zeigt  sich  die  Widerstandskraft  des  metzischen 
vortonigen  a,  wie  in  chamin,  davant.  Die  Häufung  des  ai  gibt  M.  eine 

1)  VII  10  peichours. 

2)  vgl.  auch  V  5  teis  eulz ,  VII  leiz  droiturieis,  IX  6  teis  anemins,  17  ceis 
fais,  XI  9  leiz  anfans  deiz  hommes,  XII  4  meiz  ieulz,  XXXVIII  13  teiz  plaies. 


^ß  Max  Keuffer 

viel  metzischere  Physiognomie  als  sie  N.  hat;  auch  tragen  dazu  bei  das 
häufige  z  für  s  und  das  häufigere  x  =  (ss)  s  -|-  i.  Ausser  obigen  Bei- 
spielen führen  wir  noch  an:  IX  10  laixiez,  XLl  14  confroixiez,  17 
faixant,  stets  suix,  maix,  jamaix,  XXXVII  6  baix  (bassum);  doch 
kommen  auch  in  M.  Fälle  von  ss  oder  s  für  metzisches  x  vor:  XXXVIl 
10  lasse,  XLIV  4  poissanment,  XLVII  6  conffrossieit. 

Trotz  der  sehr  dialektischen  Beschaffenheit  der  beiden  Texte  und 
ihrem  grossen  Wort-  und  Formenreichtum  machen  sie  keineswegs  die 
Kanzleiprodukte  überflüssig.  Es  fehlt  jenen  beispielsweise:  ille,  cille, 
ley,  celey,  das  Imperfekt  -eivet,  -ivet,  das  häufige  x=s-|-J,  die 
Bevorzugung  des  o  dem  ou  gegenüber,  geschweige  des  oi ;  sie  schreiben 
richesse  statt  richasse  oder  richaisse. 

XXL 

Was  die  strittigen  Texte  anbelangt,  nämlich  Ezechiel,  Bernhard, 
Job,  so  ist  ihr  Vokalismus  untersucht  worden  von  Kesselring  in  seiner 
Dissertation:  Die  betonten  Vokale  im  Altlothringischen.  Halle  1890. 
K.  legt  seiner  Arbeit  die  beiden  erstgenannten  Texte  sowie  denjenigen 
der  Arsenals  2083  zu  Grunde,  welche  die  altlothringische  Übersetzung 
der  Predigten  des  Bischofs  Haimo  von  Halberstadt  enthält.  Das  Er- 
gebnis fördert  nach  ihm  eine  derartige  Gleichmässigkeit  der  Sprache 
in  den  genannten  3  Texten  zu  Tage,  dass  die  Gemeinsamkeit  ihrer 
Heimat  feststehe.  Wir  stehen  nicht  an,  jene  Gemeinsamkeit  der  Her- 
kunft vorausgesetzt,  Metz  als  diese  Heimat  zu  bezeichnen  und  heben 
aus  K.'s  Aufstellungen  besonders  hervor  die  Typen  respasseit,  reconcilieit, 
doneie,  parleir,  wardeiz  und  namentlich:  parleivet,  cuidievet,  sodann 
peire,  creeires,  espiriteil. 

Dann  aber  besonders  die  Perfekte  trespesseit,  relevet  u.  s.  w. 

Endlich  graice. 

Bereits  Fcerster  hat  auf  die  vornehme  Kechtschreibuug  im  Bern- 
hard hingewiesen;  wodurch  sich  die  häufige  Abwesenheit  von  ai  für 
sonst  erhaltenes  gedecktes  a  und  von  a  bezw.  ai  für  gedecktes  5 
u.  a.  erklärt. 

Indessen  hat  Zemlin^)  im  Bernhard  das  metzische  ai  festgestellt, 
das  nach  ihm  ziemlieh  häufig  auftritt.  Auch  er  weist  auf  Grund  von 
-ivet,  sodann  von  3.  S.  Präs.  entreit  (S.  B.  528)  den  Bernhard 
Metz  zu.  Die  genannten  Merkmale  fanden  sich  entweder  nur  in 
Metz,   wie  entreit,    oder  aber  Ende  des  12.  oder  Anf.  des  13.  Jahrh. 


1)  Der  Nachlaut  i  in  den  Dialekten  Nord-  und  Gst-Frankreiclis.  Halle  1881. 
Seite  25. 


Die  Stadt-Metzer  Kanzleien  487 

mir  in  Metz  wie  -ivet,  eivet.    Endlich  fanden  sie  sich  vereinigt  über- 
haupt nur  in  Metz. 

Eine  Nachprüfung  der  S.  d.  s.  B.  nach  W.  Foersters  Text  ^),  — 
Übers,  des  XIII.  Jahrb.  der  Predigten  Bernhards  von  Clairvaux,  hat 
dieses  Ergebniss  bestätigt: 

cleif,  sueyf,  leyvres,  menteires,  meis,  teil,  freire,  agrappeir,  aleir, 
salveir,  penseiz,  2.  pl.,  seculeir;  peire,  asseiz,  renommeiz,  sollempniteiz, 
veriteit,  salveteit,   atorueit  u.   s.  w.,    plongiet,  rabuchiez 

davant,  ocheson. 

ainrmes,  tesmoignaigC;  arcaingle,  ait,  lai  adv.,  saichent,  jai,  taiches, 
saigement,  paist,  montaignes,  vai  (vade),  saiges,  maingeroit,  fromaige, 
li  graice,  grais  (grassus),  paistres,  engraissiez,  prelait,  prelaiz,  fraile, 
solaiz.  trespessaules,  estaules,  couenaule,  diaule,  sor,  lor,  atre,  assi, 
as,  Pols,  OS  (audis),  poc,  soscorre,  vos,  entor,  tote,  lo  signor,  pecheors, 
por,  porront,  dous  (duos),  orguillous  porreture,  toz,  malaurous,  oyvre, 
peule  (populum),  leu  (locu);  feu,  hone,  avoc,  ols,  ceu,  cousoil,  moens, 
chaor,  ueor,  glore,  varoyes,  dattor,  mattet,  maimement,  ensaignieie, 
uaillet  (vigilat),  enfarmeteit,  kai  (quid),  enfarm,  daignet,  sas  (siccus), 
enfeir,  remeyde,  en  mei,  meismes,  mateire,  leit  (lectum),  meies  (medi- 
cus),  esleite,  miseire,  deleit,  deleitiet,  sozgeite,  uuelent,  deuuerpir, 
esuuarderaes,receleies,  enuelimeie,  euualment,  aidieie,  ancune,  couenaule, 
dexens,  dexendit  u.  s.  w.,  ixuj^e,  dextre,  berbix,  conisxance,  poizans, 
esxerrat,  exerrai,  ixir,  dexirer,  seleberroit,  trauilleroit,  conciuerat,  uolt 
pf.,  ot,  semonut,  reponuit,  perdui,  gittat;  mainiut,  p.  p.  conceut,  aim- 
met,  3.  s.,  rezoyuet  3.  s.,  ueniuet,  habiteiuet,  parleuent,  layeuent, 
mostreiuet,  soffriuet. 

Deu,  ä  ti,  por  mi,  li  (cleis),  ke,  cantikes,  eykevos,  rezut,  senz, 
atignre,  amenrit,  iienrons,  döploignre;  example,  sarablet,  menbre,  oysel, 
nouel,  agnel,  per. 

Die  Beispiele  würden  sich  noch  erheblich  vermehren  lassen. 

E.  ist  so,  wie  er  ist,  in  Metz,  nicht  unterzubringen ;  daran  hindern 
allein  schon  le  intention,  le  oeure,  cascuns,  guarde,  astoit. 

Freilich  sind  anzumerken:  apsesseit,  demostreit,  ki,  ke,  sei, 
commandet  3.  s.  u.  s.  w.  im  Verein  mit  atochievet  u.  a..  Sonach  wäre 
die  Vermutung  vielleicht  am  Platze,  dass  die  Unterlage  metzisch  ist. 
Der  vorhandene  Text  wäre  eine  wallonische  Kopie.  Vgl.  hierzu,  was 
W.  Foerster  in  seiner  Einleitung  zum  Gregor 2)  sagt:    „Der  den  Hiob 


1)  Rom.  Forschgen.   Bd.  II.   (1886). 

2)  S.  XIII. 


488 


Max  Keufifer 


amfasaende  Teil  der  Handschrift  ist  sicher  nicht  Original;  sondern  aus 
einer  älteren  Vorlage  abgeschrieben." 

Mit  den  Predigten  Gregors  über  Ezechiel  verhält  es  sich  jedoch 
ganz  anders.  Hier  stört  nichts  Wesentliches  die  Übereinstimmung  der 
Sprache  mit  derjenigen  des  Bernhard  und  somit  die  Bezeichnung  des 
Textes  als  eines  metzischen.  Im  Gegenteil  weisen  u.  a.  die  häufigen 
Future  auf  -et  und  namentlich  auf  -it  durchaus  nach  Metz.  Hier 
finden  wir  uns  unschwer  im  Einklänge  mit  Suchier,  wenn  er  in  seiner 
Besprechung  der  Ausgabe  Hofmauns,  München  1881  (Abh.  der 
bayerischen  Ak.  d.  W.  ph.  Klasse  Bd.  XVI)  sagt:  „Dann  wird  der 
Herausgeber  auch  näher  begründen  müssen,  weshalb  er  die  |Uber- 
setzung  burgundisch  nennnt.  Wir  halten  sie  für  lothringisch  und  ver- 
muten, dass  sie  in  den  Kreis  von  Übersetzungen  gehört,  welche  vor 
dem  Ende  des  12.  Jahrh.  in  Metz  angefertigt  wurden"  ^). 

Auch  die  bei  Fleuri  erwähnte  Psalterübersetzung,  welche  in  den 
Metzer  Konventikeln  Ende  12.  Jahrh.  in  Gebrauch  war,  scheint  nicht 
verloren  zu  sein.  Vgl.  Fraucisque  Michel,  Libri  psalmorum  versio 
antiqua  gallica.    Oxonii.    MDCCCLX. 

Das  Fragment  des  Psalters,  den  er  für  den  von  Innocenz  IH.  ver- 
botenen hält,  mitgeteilt  S.  VIII  der  Einleitung,  ist  durchaus  metzisch: 
lo,  facieies,  cort,  ot,  chafievet,  eswardeit,  avoc,  Galileie,  desnoieit, 
perf. ,  davant  toz,  chanteit  perf.,  parax,  veut,  lai,  esteivent,  jurier, 
ju,  ke. 

Der  Reimpsalter;  im  Anhang  zu  jenem  veröffentlicht,  ist  ebenfalls 
metzisch. 

alait,  consoil,  arestut,  pecheors,  maix,  aimour,  Den,  pancerait,  jor, 
vellerait,  airait,  frut,  por,  lor,  monteplierait,  ferait,  glore,  suix,  engen- 
dreit  p.  p.,  governerais,  porrais,  oieiz,  signor,  entendeis,  aperneis,  do- 
tanee,  ait,  receverais,  clamor,  caze  (causa),  bonteis,  quaireis,  mousterait, 
pax,  norris,  aibiterait,  eftaicerait,  gabelt  p.  p.,  entor,  saf,  save-moi, 
anemis,  soulement,  boins,  mavais,  sai,  glorious,  erriere,  malaides, 
devanront,  citeit,  traicies,  cognoiscent,  faice,  averait,  povre,  per, 
signorie,  apparilliet,  parfeis,  wel,  entrepanrait,  oraige,  bevraige,  ini- 
quiteit,  leiva,  miseire,  cheitis,  peresce,  eul  (oculum),  trabuchies,  fos 
(fou),  aus  (illos),  (Vorstufe  zu  ous),  chescuns,  ceu,  geteit,  cheitiviteit 
(2  mal)  S.  269.  aiverait  (S.270),  maixon,  repouzerait,  leu,  aides,  desc'ai, 
deistre,  chair  (caro),  enfeir  (S.  270),  orixon,  faisses,  traices,  plouele, 
d'  uel,  engraixiez,  saioleis,  aiurai,  esgairdee,  tramblait,  alumait,  menait, 
montait,   volait,   passairent,    donait,    envoiait,    conturbait,    mandeit, 


2)  Liter.  Centralbl.  1882.  Spalte  1000. 


Die  Stadt-Metzer  Kanzleien  489 

defendiit,    gairdei,    regairt,    abaiterais,    gairant,    enxuirai,  tabernaicle, 
rechaicies,  raipellerais  (274),  freires,  crais,    maiDgerent  (275)  u.  s.  w. 

XXII. 

Ein  merkwürdig-es  Denkmal  des  Metzer  Dialekts  im  15.  Jahrb.  in 
ausgeprägt  mundartlicher  Schreibweise  ist  le  saint  voyage  de  Jerusalem. 
Derselbe  ist  in  einer  Hs.  des  15.  Jahrb.  enthalten,  welche  von  der 
Metzer  Familie  Descb  (v.  Esch?)  herrührt  und  gegenwärtig  in  Epinal 
aufbewahrt  wird.  Xach  den  Untersuchungen  Bonnardots  und  Longnons 
in  ihrer  Ausgabe  des  Saint  voyage  de  Jerusalem  du  seigneur  d'Anglure 
hat  man  in  dieser  litterarischen  Leistung  nichts  als  eine  Übertragung 
des  in  französischer  Sprache  geschriebenen  Originals  in  den  Metzer 
Dialekt  zu  erkennen.  Nach  ihnen  hatte  diese  Übertragung  den  Zweck 
in  dem  Leser  den  Glauben  zu  erwecken,  dass  der  Metzer  Schreiber 
selbst  die  in  Wirklichkeit  von  Ogier  VIII  v.  Anglure  ausgeführte 
Pilgerfahrt  gethätigt  und  aufgezeichnet  habe.  In  der  That  ist  dieses 
Verhältnis  des  Metzers  zu  seiner  Vorlage  von  den  Genannten  schlagend 
bewiesen.  Dieser  Umstand  vermindert  jedoch  den  Wert  seines  Mach- 
werkes als  Dialektleistung  keineswegs.  Die  syntaktischen  Unterschiede 
der  Metzer  Texte  von  den  zentralfranzösischen  sind  verschwindend  klein, 
sodass  eine  Beeinflussung  in  dieser  Hinsicht  kaum  zu  verspüren  ist. 
Dagegen  hat  der  Metzer  bewusster  Weise  gefälscht  und  sich  auch  mit 
Absicht,  im  Gegensatze  zu  seiner  Vorlage  und  zur  Beförderung  der 
Täuschung,  des  Metzer  Dialekts  bedient.  Daher  kommt  es  denn,  dass 
sein  Text,  mehr  als  andre  litterarische  Denkmäler  seines  Gebietes,  so 
recht  unverfälschtes  Patois  darbietet,  dass  er  sich  bemüht,  recht  breit 
damit  herauszukommen,  um  als  das  zu  erscheinen,  wofür  er  sich  ausgiebt. 
Gleichwohl  ist  er  dem  Einflüsse  der  französischen  Vorlage,  bezw.  sonst  er- 
worbenen Gewohnheiten  nicht  entgangen:  wie  ee  beim  Fem.  des  p.  p. 
statt  eie,  eile  statt  ille  als  pr.  fem.  u.  andere.  Die  Fälschung  scheint 
von  dem  Schreiber  des  Desch'scheu  Textes  selbst  vorgenommen  zu 
sein,  da  an  seiner  Spitze  das  Wappen  dieser  Paraigefamilie  prangt. 
Näheres  über  das  merkwürdige  Sammelbuch  s.  Bulletin  de  la  Societe 
des  anciens  Textes  frangais.    1876.    Nr.  2-4  S.  64—132. 

Was  den  Metzer  Saint  voyage  anlangt,  so  ist  er  in  ausgiebigem 
Masse  von  B.  u.  L.  in  ihrer  Ausgabe  des  Orginals  textkritisch  ver- 
wertet. Die  Keise  fand  Juni  1395  bis  Juli  1396  statt  und  ist  der 
Bericht  darüber  nach  Tagebuchnotizen  abgefasst.  Der  Metzer  hält  sich 
im  ganzen  an  seine  Vorlage.  Teile,  die  ihm  persönlich  oder  aus 
andren  Berichten  bekannt  sein  mochten,  zeigen  eine  selbständige 
Fassung,  wie  das  Itineraire  von  Metz  nach  Venedig.    Er  lässt  jedoch 


490  ^^^^  Keuflfer 

selbstverständlich  die  Reise  von  Metz  ihren  Ausgang  nehmen  und  erst 
von  Chälon- yur- Saune  mit  der  von  Ogier  zusammenfallen.  Zur  Be- 
kräftigung seiner  auf  schwachen  Füssen  stehenden  Glaubwürdigkeit 
bedient  er  sich  naiver  Beteuerungsformen,  welche  sich  im  Original 
nicht  finden.  Dieser  Umstand  schliesst  den  Zweck  eines  blossen 
Scherzes  aus.  Einen  solchen  will  der  Baron  d'Huart  beabsichtigt  haben, 
als  er  diesen  Teil  des  Epinaler  Codex  im  3.  Bande  der  Revue  d'Austrasie  als 
einer  Handschrift  der  Metzer  Stadtbibliothek  entnommen,  seinen  Lands- 
leuten auftischte.  Die  Namen  der  teilnehmenden  Ritter  hat  er  dabei 
erfunden.  Beide  Fälschungen  hat  er  sich  erlaubt,  um  den  Gegenstand 
den  Lesern  der  Revue  mehr  schmackhaft  zu  machen.  Dies  hat  er, 
von  Prost  zur  Rede  gestellt,  ohne  Zögern  erklärt.  Vgl.  den  von  B. 
u.  L.  abgedruckten  Brief  Prost's  o.  c.  S.  XX— XXI.  Die  genannte 
Fälschung  erschien  im  Jahre  1838  in  der  gen.  Revue  unter  dem  Titel 
Relation  d'un  voyage  de  Metz  ä  Jerusalem,  entrepris  en  1395  par 
quatre  Chevaliers  messins.  Das  Machwerk  beruht  auf  Abschriften 
Huguenins  von  dem  Epinaler  Saint  voyage  einerseits  und  der  in  demselben 
Codex  enthaltenen  Ballade  Nicolle  Louve's  (des  bekannten  Schöflfen- 
meisters)  andrerseits.  Nicole  Louve  ist  denn  auch  mit  Anachronismus 
zum  Verfasser  des  vorgeblichen  Prosaberichts  sowie  zu  einem  der  vier 
Teilnehmer  der  Reise  gemacht. 

Die  kurzen  Auszüge,  welche  der  erwähnten  Ausgabe  des  Saint 
voyage  im  Anhang  beigefügt  sind,  gestatten  folgendes  Urteil: 

Gedecktes  und  vortoniges  a  =  ai  bezw.  e.  pertisme,  lai,  aissai- 
voir,  pertie,  Nuefchaistel,  et  (=  ad),   perolle,  merdi. 

quaitre,  voiaige,  lai  (adv.),  montaisme,  arivesme,  ait  (=  habet), 
Paisque,  pairt,  ouvraige. 

freies  a  =  ei  alleir,  citeit,  meir  (mare). 

Pavia  =  Paive,  navim  =  naive,  vgl.  Loidi  =  Lodi.    Esclavoine. 

gacet  =  gist  über  gieist. 

Vortoniges  a  bleibt  in  chamyn. 

per  =  per 

o  und  vortoniges  o  =  ou  (o) 

Bourch,  oultre,  aost,  plussours,  jour,  bieneuroulz,  plantenouse, 
Signour. 

soubgiste,  moustre,  obliey,  coustelz  (=  c6t6). 

locus  =  lui 

Nasales  e  und  a  sind,  wie  im  ganzen  Osten,  nicht  auseinander 
gehalten. 

chamyn  scheint  ein  Versuch,  den  Metzer  Velarlaut  wiederzu- 
geben. 


Die  Stadt-Metzer  Kanzleien  491 

Nasalierung  sonst  nicht  nasaler  Vokal  in  den  Gen.  des  art., 
mon  =  molt, 

panre,  Vanredi. 

e  ==  ue  in  muelz  unter  labialem  Einflnss;  abilem  und  al  =  anblc, 
aul:  notauble,  Chaullons. 

Padua  unter  dem  Einflüsse  des  P  =  Paudouwe. 

s  -f"  J  =  X:  Venixe,  Esglixe. 

Die  Probe  ist  zu  dürftig,  um  ein  abschliessendes  Urteil  zu  be- 
gründen, doch  ist  freies  und  gedecktes  6,  bis  auf  ein  Beispiel,  zu  ou 
geworden,  sodass  wenigstens  aus  diesem  Grunde  die  gleichzeitige 
Charte  des  Chaiviers^),  die  nur  o  oder  oi  kennt,  unentbehrlich  ist.  Mit 
dem  Ende  des  14.  Jhrh.  beginnt  die  Chronikenliteratur.  Doch  zeigt 
sich  diese  dem  französischen  Einflüsse  nur  allzu  zugänglich.  So  ist 
die  Bischofschronik,  aus  dem  Anfange  des  15.  Jhrh.,  viel  mehr  fran- 
zösisch als  metzisch.  Ein  tüchtiger  Vertreter  des  Metzer  Dialektes  vor 
Thoresschluss  ist  noch  Philippe  de  Vigneulle.  Doch  ist  er  nicht  mehr 
als  völlig  mittelalterlich  zu  betrachten  und  zeigt  auch  er,  vielleicht 
unbewusst,  dass  er  unter  französischem  Einflüsse  steht. 

XXIII. 

Die  Stellung  von  Metz  als  ehemalige  Hauptstadt  des  Mosel- 
herzogtums, welche  es  in  der  Tradition  auch  späterhin  behauptet  hat, 
sein  merkantiles  und  politisches  Übergewicht,  die  Bodengestalt  und 
wirtschaftliche  Gestaltung  seiner  Umgebung  machen  es  geeignet,  einen 
dialektischen  Mittelpunkt  abzugeben,  um  welchen  sich  die  verschie- 
denen Schattirungen  des  nördlichen  Mosellandes  gruppiren.  Jedenfalls 
lohnt  es  sich  deshalb  der  Mühe,  die  Metzer  Kanzleisprache  einer 
näheren  Untersuchung  zu  unterziehen. 

Die  Metzer  nannten  ihre  Sprache  romans.  Man  wird  kaum  fehl- 
gehen, wenn  man  Metz  das  Centrum  des  romans,  den  roman  pays 
des  Lothringer  Herzogtums  mit  inbegriffen,  ansieht.  Die  politische, 
kirchliche  und  sociale  Geschichte  spricht  entschieden  dafür,  desgleichen 
die  Geschichte  des  Dialektes.  Die  politische  Vereinigung  mit  Nieder- 
lothringen gerade  in  der  für  die  Entwicklung  der  Sprache  entschei- 
denden Zeit  und  die  Nähe  des  Lüttieher  Bistums  ermangeln  nicht, 
erkennbare  Wirkungen  auf  das  beiderseitige  Sprachgebiet  auszuüben. 
So  sehr  sich  Metz  von  wallonisch -flandrischen  direkten  Einflüssen  in 
seiner  Schriftsprache  freihält,    zu  einer  Zeit,    wo  die  politische  Ver- 

i)  Bonnardot,  Trois  textes  en  patois  de  Metz  in  den  Etudes  romanes. 
Vgl.  S.  468  dieser  Abhandlung. 


A\y> 


Max  Keuffer 


cinigung  der  Geschichte  aügehörte,  so  sehr  verwandt  erscheinen  von 
Haus  aus  das  liegeois  und  das  niessin.  Einen  Hauptunterschied  haben 
■wir  oben  in  aixediaicre  hervorgehoben.  Sehen  wir  uns  jetzt  einmal  Be- 
rührungspunkte an.  Zu  diesem  Zwecke  beuten  wir  die  Chronik  Jean 
de  Stavelot's*)  aus,  die  sowohl  die  annalistische  wie  poetische,  als 
auch  die  kanzlistische  Schreibweise  in  sich  vereinigt.  Wir  geben  die 
Thatsachen  ohne  Kommentar:  ains  (annus),  I.  Zeile,  16  vgl.  metzisch 
bain  (bannum),  abaitre  VII  21,  chairtre  IX  27,  prelais  V  21 
und  IV  2,  wairdes  LV  15,  part  LXXIV ,  abalaistres  XVI  2: 
Nicholay  reimt  auf  may;  damaige  XIX  10,  demoraiges  CXC  20, 
buskaige  III  4,  cerbenaiges  XI  7,  digniteit  I  26,  papaliteit,  vo- 
weit  LIII  3,  anichileir  LH  14,  alloweiz  L  2,  rechiteis  LXVI  12, 
citeit  LIV  1,  queis  LVII  2,  la  quelle  LX  5,  teile  I  21,  teis 
IX  4,  confreire  I  4,  bleis  XVI  1,  greis  CCXCIV  18,  greit  XII  25, 
pileit  I  3,  deleis  I  4,  asseis  V  1,  meire  VII  11,  coramenchiet  I  2, 
manechies  XIX  1 

-arius:  bacheleirs  XIV  18;  für  iarius:  primiier  I  10,  daraus  pre- 
mirement  XII  12;  vgl.  licenchiies  XIV  18,  fevrier  XVII  17,  fevrir  19; 
grief  388,  grif  389,  ib.  gref. 

acunement  XXIV  12. 

acceptaubles^)  132,  estaublis  15,  Wassefaule  IXl ,  liberaul 
XLIII,  28. 

Über  die  Aussprache  von  oi  =  e  s.  den  Reim  voire  (verum)  und 
avoire  (augurium)  387. 

Trieve  23,  Ewangeiles  LVI  22. 

beiste  CLV  5,  aber  meist  bieste;  proveirbe  VIII  20,  modeiste  VI 
21,  eistre  LIV  4. 

peiron  LXX  20  —  meismes  L  III. 

nos  XCVI  2,  vos  L  14,  pavour  269,  flours  CLVIII  19,  Raelborch 
VII  19,  inhibitours  L  17. 

Mouse  I,  por  V  10,  sor  XXIII  3,  awoust  XXXIV  3,  mavours 
LXVIII  16,  mambor  XVIII  11. 

proidhommes  VIII  30. 

boin,  bonnes  I  33. 

stouffes  XXV  19,  fourme  VI  10,  courps  L  III  19,  toist. 

confoir,  Ihoirs  373  (reimt  mit  fors),  avoire  387,  384  avoure,  hours 
(foris)  LXIX  2. 


1)  Cbroniquc  de  Jean  de  Stavclot  publ.  par  Ad.  Borj^nct.     Bruxelles  1861. 

2)  Der  Reim  assa  uud  ha  (=  assault  uud  hault)  beweist,  dass  au  ein  ein- 
facher Vocal  war:  ha  Chastelß  373;  also  ä. 


Die  Staclt-Metzer  Kanzleieu  493 

ruwes  V  7. 

siure  (ahd.  sür)  reimt  auf  nature  388. 

wardeir  I  30,  wedassent  IX  11,  await  CVI  31,  contrewages  XXXIV  1, 
aweck  CCXVI  28  weit  I  14. 

veniiwe  I  26,    revenuwe  CXCIII  24,    espaiiwentaibles  CCXXXVl. 

rentreie  XXXVIII  3. 

Üeber  die  Ausspr,  des  Produkts  von  o  und  y  s.  wyet  (octo). 

li  chronichue  I  1,  ly  universiteit  XIV  20. 

qui  (=  quod  ille). 

priont  IV  10,  amynont  XIX  9,  traitiont  26,  allont  LXXVII. 

fut  I  2,  3,  finat  7,  commeuchat  10,  consentit  VIII  22,  respondit  IX  22. 

vorent  X  27,  orent  XCV  23. 

deveront  XXI  26,  prenderat  XXXI  19,  volront  LV  13,  promette- 
rat  LXIII,  metteray,  nomray. 

remauroient  XVI  29,  seirait,  porait  150,  13  und  14,  sierait  XXIII  2, 
aurait  9,  penderait  XXXVIl  30  und  XLI13,  jnrrait  LXXXVI  4,  ferner 
soufiferait  CL  26,  venkerait  CLI  5,  revoirait  CLX  6. 

conclut  XIV  1,  volut  XV  24,  substrait  ib.,  oyut  XVII  18,  voyut  ib 
20,  tolut  XXX IV,  eslut  I  20,  querut  358,  coiut  369,  vesqut  388. 

Cathelongne  XIII  1,  bresseurs  XXIV  7,  Ermynack  XLIX  5,  her- 
nois  XXXVIII  29,  cheirbons  XXX  6,  semdy  373,  182. 

oekison  XXVIII  15. 

samaine  XXV  16,  annemis  XCIX  12. 

Alixandre  XVI  14,  predicesseurs  L  II  20,  reliveroit  CVI  21. 

seirvaige  XL,  Feirnand  CL. 

saelees  V  12. 

veirtut  LVI  17;  aber  viertut  LVI  14. 

demorat  I  2,  overtement  16,  infourmeis  VI  14,  refourmation  XXVI, 
stoffeir  LV  8,  morir  IV  29. 

sengnorie  XLVIII  1,  borgois  LI  33. 

poirtant  LVIV  12. 

raisenablement  XXIII  12,  cherbenaiges  XXXI,  excommegnies 
LIII  11. 

Muselle  XIX  10. 

Der  Berührungspunkte  mit  dem  Wallonischen  hat  das  Metzische 

j    mehr,  als  hier  aufgezählt  sind.    Doch  hat  jenes  mehrere  Züge,  welche 

dem  letzteren  fremd  sind;  dahin  gehören  namentlich  die  Diphthongie- 

I    rung  des  gedeckten  e  in  tierme,  infier  und  das  pikardisch-flandrische 

\    eh  in   commenche,    conchilhe  u.  s.  w.     Zu    den    beiden    gemeinsamen 

Erscheinungen   gehört  auch   besonders   das  im  heutigen  Wallonischen 

noch  vorhandene  Imperfekt  auf  -ive. 


494  M*^  Keuflfer 

Docli  ist  jenes  Imperfekt  samt  dem  Futurnm  auf  -it  kein  Grnnd,  mit 
Paul  Meyer  den  Ezecbiel  etwa  dem  Wallonischen  zuzuweisen.  Vielleicht 
würden  in  einer  näheren  Untersuchung  desselben  jene  Eigentümlich- 
keiten noch  als  Beweismittel  seiner  Metzer  Herkunft  herangezogen 
werden.  So  wird  denn  wohl  noch  mancher  Text,  dessen  Ursprung 
bisher  als  .lothringisch"  oder  gar  wallonisch  angegeben  worden  ist, 
aus  Metz  stammen. 

So  scheint  nichts  im  Wege  zu  stehen ,  die  Berner  Lieder- 
handschrift, soweit  sie  von  Wackernagel  veröffentlicht  ist,  Metz  zu- 
zuweisen. 

Ähnliche  Ergebnisse,  wie  die  Ausbeutung  J.  de  St. 's.,  fördert 
Willmotte's  Untersuchung  des  LUtticher  Dialektes  auf  grund  von  älte- 
rem Material  zutage. 

veriteit,  aber  nur  mere,  frere^);  mei  (medium);  vereinzelt  okison, 
orizons,  conissance;  bisweilen  Reduktion  von  oi  (=  e)  zu  o.  Häufig 
ue  (=  o)  dargestellt  durch  u,  aluz  neben  allue;   -avle. 

chivalier,  provost,  prumirez,  promier,  munans;  vowerie.  Z  mit  s 
verwechselt  von  der  Mitte  des  13.  Jahrb.  ab  (vielleicht  Einwanderung 
aus  Metz  d.  V.);  donröis;  Art.  fem.  Nom.  li;  -evet  (zuerst  in  Metz 
heimisch,  später  im  Wallonischen  eingebürgert)  2),  priestes,  prope, 
demoraist  neben  demorast. 

Dem  Dialekte  eigentümlich  bezw.  denselben  von  dem  Metzer 
unterscheidend:  astoit,  sagnur;  ferner  die  grosse  Schwankung  in  der 
Behandlung  des  o-Lautes;  plus-or,  -oir,  -ur,  -our;  lor,  lur,  loir,  lour; 
desor,  desoir,  desur,  desour.  Juer,  diurs,  diors;  quatoze,  quatouze, 
quatuoze;  locum  =  lui;  Ö  -f-  y  =  ui,  nuit,  muis. 

grasce  (nur  einmal  gresce),  Noiel  (daneben  nicht  Noieil);  nur  -ier, 
kein  -ieir,  achate,  tenu,  fu,  commence,  porte,  semblera,  sera,  „-it 
a  resiste  le  plus  longtemps".  Art.  fem.  Akk.  le.,  Stahle,  scolle,  scolas- 
tres,  -ee  häufiger  als  -eie,  habet  =  a  nicht  ait  (Wilm.  in  d.  Recension 
von  Cloettas  Ausg.  des  poeme  raoral,  Rom.  XVI  122  Anm.  3).  Dem- 
gegenüber enthält  J.  d.  St.  manche  Übereinstimmung  mit   den  Metzer 


1)  -eit  ist  im  Wallonischen  sonach  älter  als  meire,  freire,  (-eir  und  teil), 
welche  letzteren  bei  Jean  de  Stavelot  bereits  zu  finden  sind  (vgl.  S.  492  dsr.  Abh.). 
Hierdurch  erhält  das  S.  463  von  uns  über  die  Heimat  des  ei  =  betontem  lat.  a 
Gesagte  eine  neue  Bestätigung.  Der  Bestimmung  des  Alters  dieses  ei  bringt 
uns  die  Thatsache  näher,  dass  in  dem  Jonasfragment  V  3  nicht  ireits,  sondern 
irests  {:=  irez)  zu  lesen  ist,  entsprechend  dem  sonstigen  Sprach-  und  Sclireib- 
gebrauche  des  Predigers.  Damit  fällt  die  Behauptung,  dass  der  Osten  schon 
im  Anfang  des  10.  Jahrh.  das  parasitische  i  nach  a>e  besessen  habe. 

2)  o.  c.  p.  567. 


Die  Stadt-Metzer  Kanzleien  495 

Denkmälern  mehr  und  haben  wir  in  folgenden  Fällen,  ebenso  wie 
oben  in  -evet,  wohl  Metzer  Einwanderung  zu  erkennen:  prelais, 
chairtre,  wairdeS;  abalaistres,  painre,  coramenchiet,  pileit,  confreire. 

Der  Dialekt  von  Condroz  erscheint  dem  Metzischen  verwandter 
als  der  Lütticher  in  o  -f-  y  =  eu  und  in  metterat,  viveratM- 

Überhaupt  ercheint  das  Wallonische  Metzerseits  beeinflusst.  Das 
Umgekehrte  hat  nicht  statt.  Auch  sind  die  Metzer  Denkmäler  viel 
selbstbewusster  und  folgerichtiger  in  ihrer  Rechtschreibung,  als  die 
wallonischen,  was  auf  feste  Eigenart  schliessen  lässt.  Sogar  der  Laut 
X  scheint  von  Metz  her  eingewandert  zu  sein.  Wilmotte  sagt  darüber 2) 
Le  son  x  ne  s'etait  constitue  que  sur  la  rive  gauche.  —  Le  ph6nom6ne 
est  d'ailleurs  de  date  relativement  recente!  Die  Ortsnamen,  welche  x 
enthalten,  sind  denn  auch  ungleich  zahlreicher  im  lothringischen,  als 
im  wallonischen  Gebiete.  So  unterliegt  denn  der  Lütticher  Dialekt 
einerseits  pikardischem,  andrerseits  metzischem  Einflüsse,  zwei  Ele- 
menten, die  durchaus  verschieden  sind. 

Nach  dem  oben  gesagten  erscheint  Metz  als  das  Bindeglied 
zwischen  Ober-  und  Nieder -Lothringen,  zwischen  dem  'romans'  und 
dem  Wallonischen;  zugleich  ist  es  als  das  Centrum  des  romans  anzu- 
sehen. Der  Vogesen- Dialekt  hebt  sich  bereits  im  Mittelalter  deutlich 
von  demselben  ab,  während  nach  Burgund  hin  die  Übergänge  viel 
verschwommenerer  Natur  sind.  Vermöge  seiner  Geschichte,  seiner 
Bedeutung  als  Markt,  seiner  Lage  an  grossen  Verkehrsstrassen  ist 
die  ehemalige  Hauptstadt  des  Moselherzogtums  und  die  regsamste 
Stadt  in  weitem  Umkreise,  die  heute  noch  den  Produktenaustausch 
von  Stadt  und  Land  auf  einfache  und  ausgiebige  Weise  vermittelt, 
durchaus  geeignet,  einen  dialektischen  Mittelpunkt  abzugeben.  Der 
Gegenstand  ist  es  wohl  wert,  dass  er  einer  Untersuchung  auf  recht 
breiter  Grundlage  unterzogen  wird.  Bei  niemand  hat  sich  dazu  der 
Stofi'  und  die  Erfahrung  in  gleichem  Masse  augesammelt,  als  bei 
Bonnardot.  Von  diesem  Altmeister  der  lothringischen  Dialektkunde 
sind,  wofern  er  einmal  die  nötige  Müsse  gewinnt,  klare  Aufschlüsse 
über  die  in  vorliegender  Arbeit  nur  in  grossen  Zügen  gezeichneten 
Verhältnisse  zu  erwarten. 


1)  Rom.  Jahrg.  1889  S.  215  S. 

2)  Rom.  Jahrg.  1889  S.  217. 


496  ^^^  Keuifer 


Anhang. 
I. 

(Kaiserl.  Bezirksarchiv  Metz.    B.  34.    Klein  geschrieben,  kleiner  Brief, 
Original,  Fg.,  ein  Siegelfragment.) 

1205.  le,  Isabiaus,  dame  de  Moncler  et  Diz,  fas  conisant  a  touz  ke  je  ai 
done  a  mon  signor  Thiebaut,  conte  de  Bar,  le  fielz  de  Richieniont.  A  tou  ceu 
qui  apent  entierenient  a  la  moie  partie  et  la  partie  Huetmonneweu  de  Chalons; 
et  si  lan  doi  porter  guarantie  envers  Huet,  mon  neweu,  ai  envers  touz  ceaus 
qni  droit  voront  faire  ai  a  droit  voront  venir.  Et  por  ceu  ke  ce  seit  ferme 
chose  ai  estable  ai  je  ces  letres  saielees  de  mon  saiel.  Qui  furent  faites  en 
lan  ke  li  miliares  corroit  par  M.  z  CC.  z  V  ans. 

II. 

(ib.  Or.,  Pg.,'  kleiner  Brief,  blassrote  Seidenschnur.) 
1228.  Ge,  Jehenne,  contesse  de  Los  et  de  Chisnei,  faz  savoir  a  tos  cels  qui 
lyront  et  orront  ces  letres  ke  Chisneis,  mes  chastians,  est  fies  liges  au  conte  de 
Bar  avec  les  autres  fies  ke  ge  tieng  de  lui,  et  lui  est  juraubles  et  rendaubles 
a  grant  force  et  a  petite  a  tos  ses  besoens,  et  si  sen  doit  aidier  en  contre  tos 
homes  qui  pueent  vivre  ne  morir-,  et  de  ce  li  doient  faire  faute  li  chevalier  et 
li  borjois  et  li  franc  home  de  la  chaistelrie  de  Chisnei  a  lui  et  a  ces  hoers 
et  tot  ce  li  doi  ge  a  lui  et  a  ces  hoers  et  mi  hoer  au  sueus;  et  de  ce  et 
des  autres  fiex  li  ai  ge  fait  lige  homage.  Et  en  tesmoignage  de  ceste  chose 
li  ai  ge  done  mes  letres  präsentes  seelees  de  mon  seel.  Ce  fut  fait  en  lan  ke 
li  miliares  corroit  par  mil  et  dous  cens  e  vint  e  oit. 

III. 

(Metzer  Bezirksarchiv.  G.  112,  Or.,  Pg.) 
1259.  Je,  Ferris  de  Hobeldanges,  chevelirs,  fais  conoissant  a  touz  ke 
je  ai  eschengei  mon  fort  de  Habeldanges  a  mon  signor  Jacon,  p  la  grace 
de  deu  eveske  de  Mez,  a  lu  et  attut  les  autres  eveskes  de  Mez  qni 
apres  lui  vanront,  a  tot  iour  mais,  p  lo  crant  z  p  lo  los  de  ma  furame 
z  de  mes  anfans  por  quetter  vint  quartes  de  blef,  quarante  de  fruraant 
et  quarante  davone  qe  je  doi  panre  on  deme  de  Habeldanges  des  priraeirs 
chesteis,  et  len  moi  doient  delivreir  li  niares  z  li  cellerirs,  et  au  sont  an  mal 
fatei;  z  tel  warde  com  je  li  devoie  dou  four  li  doi  je  faire  desquetter  vint 
quartes  davaut  nomeies-,  et  por  ceu  ke  je  nai  pont  de  seel  ai  je  priei  mon 
signor  Hanri,  Conte  de  Sames,  cu  home  je  sues,  ke  i  mattet  sou  seel  an  ces 
presentes  lattres,   et   il  ait  mis    son  seel    p    la    requeste    de    moi    z    de   ma 


Die  Stadt-Metzer  Kanzleien  49-]' 

fumme  z  de  mes  anfans  en  temoignage  de  veritei.  Que  furent  faites  lou 
jour  seint  Vincent  quant  ü  miliares  corroit  p  mil  et  dous  cens  z  cinquante 
nnf  ans. 

IV. 

(Bezirksarchiv  G.  211,  Or.,  Pg.) 
1259.  Je  Jehans  de  Kann,  clerc  le  duc  de  Loheraigne,  z  chenoines  de  seint 
Die,  fais  a  savoir  a  tous  que  ge  ai  acquitei  a  lonorable  signor  Jakon,  par  la 
grace  de  deu  eveke  de  Mez,  la  deime  que  ge  avoie  a  Villainnes  desous  Amance, 
que  li  dus,  nies  sires,  uiavoit  donei,  et  de  cest  ior  en  avant  ge  ni  ai  nul  droit 
ne  ni  puis  riens  reclamer  z  en  tesmoignage  de  veritei  ge  ai  fait  saeleir  ces 
lettres  de  mon  seel  z  des  sealz  Wichart  signor  de  Passevant  z  signor  Simon 
de  proie  lan  de  mil  CC  z  LIX,  le  mardi  apres  la  conversion  seint  Poul. 

V. 

(Ib.  Or.,  Pg.,  3  Siegel,  grosse  Schrift.) 
1294.    Nous,  Jehans,  par  la  graice  de  deu  abbes  de  Gorze,  z  tous  nostres 
covens  et  je.  Robers,  sires  de  Bezus  z  de  la  Grainge,  faisons  cognoissant  a  tous 
ke  nos  par  commun  concort  z  par  commun  assentemant  avons  mis  nostre  ville 
d'Oleies,  lou  ban  tout  entieremant,  les  hommes  et  les  femmes  z  touz  les  boriois 
z   les    borioizes    ke   i    sont  z  ke  i  seront  demorans  en  la  dite  ville,  a  la  loy 
de  Byamont.    En  teil  raaniere  ke  nos,   abbes  et  covens  davant  dis,  i  retenons 
franchement  par   davant   tous   nos  dismes   gros   et   menus  sans  partie  datrui  z 
lou  don  de  leglize  toutes  les  fois  kelle  serait  vague,  nos  maisons,  nos  gerdig- 
nes,   nos  curtis,  nos  propris  de  la   maison,   nos  propres  terres  arables  et  preiz 
ke   sont  de  nostre  pryoreit  z  lou  four  de  leans  por  keure  lou  pain  de  losteil 
senz  plux.     Et  i  poons  aneor  aquasteir  toutes  les  fois  ke  nos  porons  et  vorrons 
franchement  por  nostre  prioleit  jusca  tränte  jours  de  terre  arable  z  deix  faciees 
de  preit.  Et  i  retenons  ancor  nos,  abbes  z  covens  et  messires  Robers,  ensamble 
tous  nos  preis  z   nostre  boix  iuriet  qui   est   entre   la   Grainge  z   Oleies   en  teil 
maniere  ke  tout  ades  kant  nos,  abbes  z  covens  ou  messires  Robers,  eil  li  piaist, 
vorrons  partir,   nous  porons   et  doverons   partir   lou   boix  de  moitiet,  et  ferait 
chescuns  franchemant  sa  volanteit  de  sa  pairt.      Et    retenons  la  riviere  d'Orne 
fintre  lou  ban  de  Buxey  z   lou  ban  de  Jandelixe.     Nostre    four   ke    doit    estre 
afoueiz  dou  batis  de  la  ville  z  nostre  molin  de  moitiet  en  moitiet,  li  keil  fours 
et  molins   sont  bannal  a  la   dite   ville.     Et  i  retenons  un  siege  destanc  toutes 
les  fois  ke  nos  li   vorrons    faire    parmey    lou    damaige    randant   a    rowairt    de 
proudommes    des  terres    ou    des    preis    ke  li  eawe  coverrait,  sauf  ceu  ke  ce  li 
eawe  couroit  point   des   batis  ou  des  peskis  de  la  ville,   nos  ne  seriens  mie 
tenut  dou  restablir.     Et  i  retenons  ancor  lou  pasturaige  de  nos  bestes  grosses 
et  menues  en  vainnes  pastures  dou  dit  ban.    Et  ce  aucune  de  nos  bestes  ou  plu- 
xours  estoient  prises  en  damaige  ora  les  nos  randeroit  quites  permey  lou  damaige, 
randant    a   celui  ou  a    ceaulz    as    queilz    elles   laveroient   fait.     Et  j  meterons 
ciiescun  an   fourestiers   fatables  et  messiers  qui  jureront  sor  sainz  en  plainne 
eglixe  ke  il  bien  et  loiamant  garderont  nos  terres,  nos  preis,  nostre  boix,   nos 

Komanischo  Forschungen  VIII.  ^ 


498  M*^  Keuffer 

eawes  et  seront  creanles  dou  raport  ki  feront  des  bouriois  z  des  bourioizes  de 
la  dite  ville  ke  troveit  seront  en  damaige  faixant  en  nos  terres,  preis,  boix  z 
eawes,  z  en  paieront  teille  amande  com  li  drois  dou  leu  porterait,  si  com  des 
terres  z  des  preis  z  des  eawes  z  dou  boix  sexante  solz  de  fors.  Et  retenons 
lou  petit  peskis  ki  est  entre  Jou  douwaire  z  la  maison  monsignor  Hanrit.  Et 
retenons  ancor  tout  ceu  ke  mes  sires  Hanris  de  Bezus  ait  a  Oleies  z  ou  ban 
quil  doit  tenir  de  nos  en  fiez  z  en  hommaiges.  Et  puet  avoir  per  nos  greiz 
son  four  por  son  hosteil  tant  soulemant  et  lusaige  de  ces  bestes  grosses  z 
raenues  en  vainnes  pastures.  Et  celles  estoient  troveies  en  damaige,  om  li 
randeroit  quittes  permey  lou  damaige  rendant.  Et  retenons  teil  fies  com  li  hoir 
Alexandre  et  li  hoir  Renadin  tienent  de  nos.  Et  ne  puet  on  retenir  en  la  ditte 
ville  nunlz  de  mes  horames  de  mon  alluet  moi  signor  Robert  desus  dit,  et  eil 
avenoit  ke  ancuns  boriois  ce  partist  dou  leu  z  il  neust  vendut  son  heritaige 
as  bouriois  de  la  ville  dedens  lan,  li  heritaiges  eschairoit  a  nous,  signors  desus 
dis.  Et  nos  doient  li  bouriois  de  la  ville,  les  chevalchiees  toutes  les  fois  quil 
nos  abesoignerait  pour  deffendre  nos  terres,  lou  premier  jour  alour  et  denki  en 
avant  as  coustanges  de  celui  qui  les  moinrat.  Et  ne  les  poons  meneir  li  uns 
de  nous  signors  sour  lautre.  Et  doient  les  chevalchiees  a  celui  signor  de  nos 
ke  Premiers  les  semonrait.  Et  nous  les  dolens  semonre  ne  travillier  per  nos 
sairmans  en  bone  foit,  eil  ne  nos  abesoignet.  Et  nos  doient  chescuns  bouriois 
z  bourioizes  chescan  douz  gelines  a  nostre  semonte.  Et  toutes  les  fois  ke  nos 
ou  nostre  certain  messaige  venrons  a  leu,  il  doient  herbergier  nos  chevalz  z 
nos  maisinees  neut  z  jour,  lou  cheval  por  dous  pairexis  de  foinc  z  de  leitiere 
Z  lour  doient  signier  leis.  Li  ville  doit  signier  maizures  as  bouriois  novelz  ke 
i  venront  et  toutes  les  maizures  ke  ne  seront  amaizaies  dedens  lan  z  lou  jour 
revenront  as  signors  por  faire  lor  volanteit.  Et  li  novel  boriois  doient  faire 
xurteit  en  la  main  lou  maiour  de  vint  solz  de  parexis  de  faire  raiparant  en  la 
ville  dedens  lan.  Li  queil  vint  sols  seront  les  signors  eil  ne  faixoient  lou  rapa- 
rant.  Et  i  poons  retenir  nos,  li  signour,  Lombairs  ou  Juys  ke  venront  demoreir 
a  leu  fors  de  franchize.  Et  retenons  la  justice  de  toutes  nos  retenues  sanz 
loy  de  Biamont.  Li  bouriois  panront  lour  droit  a  Biamont  z  eil  estoit  discors 
ou  pays  por  quoi  il  ni  oiseizent  aleir,  il  panroient  lou  droit  de  Biamont  aillors 
per  lou  consoil  de  nos  gens  ke  seroient  a  leu  por  nos.  Et  paieront  li  bouriois 
dor  en  avant  de  douze  gerbes  dous  por  disme  z  pour  terraige  z  lour  rantes  et  j 
lour  bourgeries  pour  lou  droit  de  Biamont  z  de  chescune  faciee  de  preit  quatre  ' 
parexis  chescun  an  a  la  feste  Saint  Jehan.  Et  nos  devons  aidier  les  bouriois 
z  les  borioizes  de  la  ville  en  bone  foit  toutes  les  fois  kil  lour  abesoignerait. 
Li  mesure  dou  vin  serait  li  mesure  de  Biamont.  Li  mesure  dou  bleif  serait 
ensi  com  eile  ait  esteit  anciennement.  Et  en  queil  leu  ke  eil  ke  sont  ou  seront 
bouriois  de  la  ville  waingneront  il  doient  saveir  et  randre  as  signors  lou  ter- 
raige des  terres  quil  waigneront.  Li  bouriois  morront  a  nostre  molin  z  keuront 
a  nostre  four  pour  lou  droit  de  Biamont.  Chescuns  dis  signors  venderait  sa 
partie  des  terraiges  dou  four,  dou  molin  z  de  toutes  autres  droitnres  ensi  com 
il  li  plairait  muez.  Li  maires  z  li  escheving  doient  randre  as  signors  a  ches- 
cun sa  partie  de  toutes  rantes  z  droitures  forfais,  aniandes  z  moutes  ke  y 
eschairont.   Et  nous,  li  signour,  davant  dit  j  poons  faire  foires  z  marchies  kant 


Die  Stadt-Metzer  Kanzleien  499 

il  no8  plairait.  Ne  ni  poons  riens  panre  li  uns  senz  lautre,  en  keil  maniere  ke 
ce  80it,  salves  nos  retenues.  Ne  nos  ne  nos  j  poons  acrastre  li  uns  senz 
lautre  fors  tant  soulement  ke  des  deix  faciees  de  preit  z  des  tränte  jors  de 
terre  arable  ke  nous,  abbcs  et  covens,  j  poons  aquasteir  por  nostre  prioleit, 
anci  com  ei  desus  est  devis.  Et  ne  nos  poons  vanteir  de  tenour,  keile  kelle 
soit,  li  uns  contre  lautre,  ke  ci  tost  com  ons  mousterroit  ceste  presente  lettre, 
tenors  dont  li  uns  ce  vanteroit  contre  lautre  seroit  de  nulle  valour  z  conven- 
roit  araendeir  z  reinettre  arrier  tout  lou  tort  fait  a  celui  ke  fait  laveroit. 
Chescuus  des  signors  devant  dis  doit  aidicr  les  bouriois  de  la  davant  ditte 
ville  a  son  pooir  en  bone  foit  sens  riens  deiuandeir  lun  signor  a  lautre  de  ceu 
quil  averoit  mis  de  coustanges  en  aidier  les  bouriois.  Et  toutes  ces  choses 
avons  nos  juriet  sour  sains,  nous  abbes  por  nous  z  pour  nostre  covent  et  je 
Robers  davant  dis  por  moi  z  por  mes  hoirs  a  tenir  bien  z  loiamant.  Et  eil 
qui  apres  nos  seront  abbeit  de  Gorze  z  signor  de  la  Grainge  ou  d'Oleies  lou 
düient  ausi  jurier  sour  sainz  tout  ausi  com  nos  lavons  iuriet.  Et  li  bouriois 
ne  seront  mies  tenut  de  delivreir  les  chaitelz  as  signors  ne  de  faire  fauteit 
en  ces  presentes  lettres  en  tesmoignaige  de  veriteit.  Ke  furent  faites  lan 
de  graice  nostre  signor  Mil  dous  cens  quatre  vins  z  quatorze  on  mois  de 
septembre. 

VI. 

(Bezirksarchiv  H.  903.     Or.,  Pg.,  4  Siegel,  grosse  Schrift.) 
1294.    Nous  Bouchars,  par  la  grace  de  deu  evesques  de  Mes,  foisons  cog- 
nissant  a  tous  ke  com  religious  homes,  li  abbes   z    li  couvens   de    Gorze   dune 
part,   et  li  sires  Robers,  sires  de  Bezus  z  de  la  Grange,  doutre  part,  se  soient 
acompaignie    par    comraun    concort    et    par   commun   assentement  de  faire  lour 
ville  d'Olees  fraucheville  a  la  loy  de  Biaumont  et  aient  miz  les  homes  z  les  femmes 
qui   i   fiont  et  qui  i  ceront  demorant  a  loy  de  Biaumont  et  aient  doneit  lettres 
li  abbes  devant  dis  et  ses  covens  z  li  sires  Robers  auci  as  bouriois  et  as  bou- 
rioises   de  la  devant  dite  ville  faites  a  labbeit  z    au  covent  ses  dismes  gros  z 
menus,  ses  maisons,  ses  jerdins,  ses  propriz ,  ses  preiz,  qui  sont   de   la  prioreit 
d'OIecs  et  son  four  pour   sa  maison  tant  solement,  ce  faites  les  retenues  ke  11 
abbes   devant  dis  z  li  covens  de  Gorze  et  li  sires  Robers  oint(?)    fait  de  lors 
preiz,  de  lors  bois,  de  la  riviere  d'Orne,  dou  petit  paiskis,  quant  il  lou  vorront 
z   porront   faire,    et   faites    toutes    lors   retenues,    ansi   com   elles   sont   dites, 
escriptes    z  ordenees    ens   lettres  que  sont  saiellees  des  saiels  lez  devant  dis 
abbeit  z  covent  et  signor  Robert,  quil  ont  li  uns  de  lautre,  le  devizent.   Jl  est 
ancor  asavoir  kil  se  sont  acordeit  par  lor   plainne  volonteit  ke  se  li  abbes  z 
li  covens   ou   li    sires  Robers  devant   dis    aloient  de  riens  encontre    les  lettres 
quil  ont  doneit  li  une  partie  a  lautre  z  as  bouriois  d'Olees,  nous  z  nostre  suc- 
cessour   qui    seront   apres    nous    evesque   de  Mes   les    poriens  constraindre  par 
nous  z  par  les  nos  par  tout  ins  ka  tant  kil  averoient  amendees  z  remis  arriers 
touz   les   tors   fais  kil  averoient  fais  a  celui  ou  a  ceaus  as  queilz  il  laveroient 
tait.    Ne  ne  se  puent  iamaix  vanteir  li  une  partie  contre  lautre  de  nulle  tenor; 
car  citost  com  il  monsteroient  ceste  presente  lettre  ke  toute   tenors  ke  li   uns 
averoit  fait  contre  lautre    ceroit   nulle   saves   lur   retenues   devant    dites      Et 
toutes  ces  choses  devant   dites   ont   promis   en   nostre   presence  li  abbes    z    li 

32* 


500  Max  Keuffer 

covens  de  Gorze  et  li  sires  Robers  desus  dit  a  wardeir  z  a  tenir  par  lors  tois 
donees  corporelmont.  Et  a  la  proiere  z  la  requeste  des  parties  devant  dites 
avons  nous,  Bouchars,  evcsques  devant  dis,  saiellees  ces  presentes  lettres  de 
nostie  saiel  Z  les  dolens  faire  tenir  fermement  a  tousjour  maix.  Et  nous 
Jehans,  par  la  pacience  de  deu  abbes  de  Gorze,  z  touz  nostrea  covens  de  celui 
meime  leu,  et  je  Kobers,  sires  de  Bezus  z  de  la  Grainge,  devant  dis,  volons  et 
concentons  ke  se  nous  en  aucune  maniere  aliens  par  nous  ne  par  autrui  en- 
contre  ces  covenances  cisus  devisees  ke  nostres  chiers  sires,  li  reverens  peires 
en  deu  Bouchars,  par  la  grace  de  deu  evesques  de  Mes,  desus  di,  a  la  proiere 
2  a  la  requeste  des  devant  dis,  abbeit  et  covent  z  dou  signor  Robert  qui  ont 
ces  presentes  lettres  cranteit  a  tenir  z  i  ont  miz  lors  saiels,  avons  fait  saielleir 
ces  presentes  lettres  de  nostre  saiel  z  les  doiens  faire  tenir  par  lor  volantei 
Z  par  lour  requeste.  Ces  lettres  furent  faites  z  donees  lau  de  grance  (!)  Mil 
CC  quatre  vius  z  quatorze  ans  ora  mois  de  septembre. 

VII. 

(Or.,  Tg.,  Mairie  40,  12,  unique,  kursiv,  mit  Blei  liniirt,  schwer  leserlich.) 

In  nom  de  deu  amen.  Per  lai  tenour  de  cest  present  publike  Instrument 
aipercet  ai  tous  evidemraent  que  lan  de  lincarnation  diceli  meisme  Mil 
trois  cens  et  quarante  sept,  .li  indiction  premiere,  le  vinte  tröisieme  jour  dou 
mois  de  novembre,  dou  pontifical  tres  saint  peire  en  Jhesu  Crist  et  signour, 
nostre  signour  Clement,  per  lai  proveance  deu  .  .  .  pape  seixime,  lan  seixime, 
devant  le  joux  Jaikemins  d'Oix  ai  Mes  en  la  plaise  commune  ai  houre  environ 
de  prirame  dou  dit  jour  en  la  presence  de  mon  notaire  publike  subscris  et  des 
temoignaiges  si  desous  escris  pour  ceu  en  lours  propres  personnes  especialment 
estaublis  Coince  con  dist  Beisse  et  Raoult  con  dist  Xuesse  que  tuis  sont  de  Spire 
Sans  contrainte  nulle  et  sans  prise  de  lours  cors  purement  et  de  lour  franche 
volonteit  aive  sors  ceu  soufixant  deliberacion  si  ont  recogneut  confesseit  pro- 
mis  et  promettent  solempneement  p  foit  et  p  sairmant  fait  en  maigniere  deue 
en  lai  main  de  mon  notaire  publike  subscris  recevant  lai  ditte  promesse  que 
com  il  aient  aisteis  pris  et  aresteis  en  lai  citeit  de  Mes  per  hommes  saiges 
et  discreis  Voxenel,  amant  de  Mes,  per  Willance  con  dist  de  la  Chienne  et  per 
Maitheu  le  mercheant  de  chevalz  pour  ancunes  causes  justes  soufixans  et 
raixonables  ne  por  locuxon  de  lai  ditte  prise  ens  cors  ens  biens  ne  en  autres 
choses  de  homes  veneraubles,  saiges  et  discreis,  le  maistre  eschevin,  les  trezes 
juries  de  la  citeit  de  Mes  qui  or  sont  pour  lou  tamps  et  qui  seront  desormaix 
en  avant  ai  nulz  des  bouriois  menans  de  lai  dite  citeit  de  Mes  ne  aus  diss 
Voxenel,  Willance  et  Maitheu  especialment  per  lour  fait,  per  lour  trait,  per 
lour  pourches,  per  quairelle  ne  complainte  nulle  que  li  dis  Coince  et  Raoult  en 
doiont  ne  peuxent  faire  ai  creature  nulle  vivant  de  queil  aistait  ne  condicion 
quelle  soit,  ecclesiastike  ou  sceculeire,  duch,  conte  ne  autre  nulz,  de  queille  auc- 
toriteit  vivant,  aistet  ne  condicion  quelle  soit,  maix  an  aiquitour  solemant  de  la 
dite  prise  le  dit  Vogenel,  Willame,  Maitheu  et  tous  autres  juisticiers  bouriois 
citains  et  menans  de  Mes  eaulz  et  lai  lour  chose ;  et  sil  avenoit  chose,  lai  queille 
deus  ne  wellet  souflFrir,  que  li  dis  Coince  et  Raoult  ou  aucuns  deaulz  per  li  sei 
plaindist  de  la  dite  sese  per  sai  negligence,  per  sai   nonsaichence  et  per  son 


Die  Stadt-Metzer  Kanzleien 


501 


outraige  ou  mavaixe  volouteit  ai  aucuns  signoiirs  terriens  ou  autre  justiciers, 
qiieil  quil  soit,  ne  autre  creature  per  cni  damaige  poroit  venir  aus  devant  nom- 
nieis  de  Mes,  si  wellent  il  et  confessent  tout  en  apert  que  11  ditte  conplainte 
sus  ceaulx  de  Mes  que  falte  en  seroit  soit  et  dolt  estre  de   nulle   valour  fause 

deloialz  et  plainne  de  iuiquiteit  et  wellent  que  se  conplainte  se  faixoit 

que  on  les  peut  tenir  et  tenist  on  pour  faulz  periurs,  rencreis,  fausaires  de 
sairmans  et  traitours,  mavais  proveis;  et  or  sei  ke  tout  ilz  wellent  avoir  tort 
en  lai  ditte  kairelle  et  conplainte  et  estre  ai  tous  jours  maix  rebouteis  de  tous 
boins  fais  de  drois  et  de  soufixans  persones  sous  les  queilles  choses  toutes  et 
singuleires  faites  et  devisees  si  con  dessus  requisent  li  dis  Coince  z  Raoult 
pour  eaulz,  et  li  dis  Willames  ai  lai  Chienne  qui  lai  estoit  pris  on  nom  des  dis 
veneraubles,  saiges  et  discreis,  le  maistre  eschevin  les  trezes  juries  de  Mes  et 
tous  autres  bouriois,  titains  et  menans  de  Mes,  on  nom  ausi  de  ces  conpaignons 
devant  noraeis  et  on  nom  ausi  de  tous  ceaulz  ai  cui  il  puet  ou  pouroit  aipertenir, 
on  queille  maigniere  que  se  fust,  que  Instrument  publike  un  ou  pluxours  li  en 
fust  fais  per  moi  notaire  publike  et  saieleit  dou  grant  seel  de  lai  court  de 
Mes  pour  tant  que  les  dittes  choses  si  aient  plux  plainne  clairteit  et  lumiere 
de  veriteit.  Ces  choses  furent  faites  ai  Mes  lan,  le  niois,  le  jour,  li  indiction 
home,  leu  et  pontifical  desus  dis,  presens  ou  dit  leu  discreis  hommes,  Bertrant 
de  Noviant,  Aubertin  fis  Gairseliat,  Boular  Gairset  con  dist  Haiche,  Hanris 
Hocheu  et  Perrins  con  dist  le  doiein,  tosmoignaiges  ai  ces  choses  especialment 
apelleis,  prieis  et  requis. 

7  Zeilen  tiefer:  Et  je  Perrin  Autel  de 
Mes,  clerc  publike  de  lauctoriteit  imperiaulz 
et  notaires  des  coins  de  Trieirees,  de  Mes  et 
de  Toni,  fuix  presens  aweus  les  tesmoignaiges 
dessus  nommeis,  au  faire  et  au  deviseir  les 
choses  dessus  dittes  et  au  cranteir  icelies  et 
icelies  meisme  aix  je  mis  en  ceste  forme  pub- 
like fiaublemant  escrit  de  mai  propre  maiu 
et  signiet  de  mon  signet  aicostumeit  et  de 
mai  subscription,  et  requis  ai  horae  vener 
[auble],  saige  et  discreit,  monsignour  lofficiaulz 
de  Mes,  quil  wellet  mettre  son  seel  grant  de 
la  court  de  Mes  devant  nommee  en  ces  prä- 
sentes lettres  prieis  et  requis. 

Links  von  diesem  Vermerk  das  neben- 
stehende Zeichen'): 

Unten:  Et  nous  officiaulz  de  Mes  ai  lai 
prieire  et  requaiste  dou  dessudit  Willame  faite 
ai  nos  per  Perrin  Autel,  nostre  notaire  devant 
nommeis,  et  ai  lai  öauble  relation  diceli   ai- 


1)  1.  P[errin]  Autelin.  —  In  einer  herzoglich  lothringischen  Urkunde  findet 
de  Wailly  cösin  =  cousin.  Nach  ihm  bedeutet  der  horizontale  Strich  über 
einem  Vokal  in  auch  Rheiras  manchmal  u. 


502  ^^^^  Keuffer 

vons  mis  noBtre  saiel   cn  ccs  presentes  lettres  que  furent  faites  si  con  dessua 
en  tesmoignaige  de  vciiteit. 

VIII. 

(Bezirksarchiv  G.  333.    Or.,  Pg.,  Kursive.) 

1365.  Conue  chose  soit  a  tous  ke  li  sires  Jehans,  cureis  de  S.  Levier  z 
li  sirea  Picrea  Rurthemel  li  prestes  que  sont  maistre  de  la  commune  frairie  des 
prcstes  Rasur  de  Mes  out  releveit  encontre  Fourkignoii  Jallaie  lou  draippier 
la  maixon  z  ceu  qui  appant  que  ciet  an  la  ruelle  Kainelle.  Sor  coy  li  dis 
Fourquignons  ait  chascan  LH  s.  de  m[e8sain8]  de  cens  a  II  estaies  a  la  S.  Jehan  2  a  la 
S.  Remey,  pour  lou  queil  relevement  de  sins  dis  li  dis  sires  Jehans  z  li  dia 
sirea  Pieres  avoit  au  dit  Fourquignon  paieit  VI  s.  de  m[e8sains]  de  cena  p[our]  II 
estaie  trespessaies  chascune  de  III s.  de  »[essains]  de  cens,  dont  ons  ont  a  dit  Four- 
quignon defaillit  de  paiement  s  X  s.  de  m[e8sains;]  pour  II  aidras  z  11  s.  z  deraey 
nifessains]  pour  la  vesture  z  XVI  d.  pour  I  bans  dont  il  li  ont  fait  de  tout  boin  paie- 
ment et  dont  il  se  tienent  pour  bien  sols  z  pour  bien  paieis.  Et  cest  relevement  ont 
li  dis  sires  Jehans  z  li  dis  sires  Piere  ancontre  lou  dit  Fourquignon  fait  pour 
V  8.  de  cens  quil  ont  chascan  sus  la  dite  maixon,  qui  vont  apres  les  VI  s.  de 
cens  que  li  dis  Fourquignons  y  ait  quil  ne  vuelent  miez  perdre.  Se  vuelt  bien 
11  dis  Fourquignons  z  ait  cranteit  que  li  dis  sires  Jehans  z  li  dis  sires  Pieres 
pour  oulz  z  pour  lour  compaignons  se  vueent  et  se  puixent  aidier  de  cest  rele- 
vement sus  la  dite  maixon  por  tout  ceu  quil  len  ont  paieit  et  de  la  xurement 
quil  an  ait  z  des  bans  quil  y  ait  pris  et  de  lansaixine  et  de  la  tenour  ou  il  en 
estoit  z  de  tout  ceu  dont  il  sen  poioit  z  dovoit  aidier  tout  on  point  z  on  droit 
con  il  meisme  sen  poioit  z  dovoit  aidier,  saulf  lez  VI  s.  de  m[essains]  de  cens 
dessus  dis  que  li  dis  Fourquignons  y  ait.  Cist  escris  fuit  fai  lou  mairdy  devant 
feste  S.  Luc  ewangelistre,  kant  il  ot  a  mill[iaire]  MCCC  z  LXV  ans. 

Jehans  Aixiet  lescrit. 

IX. 

(Mairie  de  Metz,  Archives,  Portefeuille  55,  liasse  1,  pi6ce  1.) 

A  tous  ceux  qui  ces  lettres  verront  Guil][aume]  de  Hangest,  garde  de  la  pre- 
voste  de  Paris  salut.  Nous  faisons  a  savoir  que  nous  avons  veues  les  lettres  nostre 
8eign[eur]  le  roi  de  France  seellees  de  son  seel  en  la  fourme  qui  sen  suit.  Ph. 
dei  gratia  Francorum  rex  etc.    Et  le  transcrit  de  ceste  lettre  nous  avons  seelle 

XX 

80UZ  le  seel  de  la  prevoste  de  Paris,  sauf  touz  droiz,  lan  de  grace  Mil  CCIIU 
z  quinze,  le  mercredi  apres  la  saint  Luc  levangel[iste]. 

Ph.,  par  la  grace  de  Dien  Rois  de  France,  a  n[ostre]  treschier  z  seul  frere 
Ende,  duc  de  Bourgoigne,  salut.  Come  Jehan,  sire  de  Montferrant,  ch[evalle]r,  ait  pris 
des  citoyens  z  habitans  de  la  cite  de  Mez  en  Lorraine  z  mis  en  sa  prison  dont 
li  aucun  sont  mort  en  la  dite  prison,  combien  que  le  dit  sire  de  Montferrant 
soit  1 . .  prison  z  fust  devant  la  dite  prinse  et  ait  encor  prins  de  leurs  biens 
Z  de  leurs  marchandises  jusques  a  la  somme  de  diz  z  huit  cens  livre  de  bona 
petis  tournois  viez  dedens  nostre  royaume  si  come  les  dis   citoyens  z  habitans 


1)  abgekürzt  miW. 


Die  Stadt-Metzer  Kanzleien  503 

Z  chascun  deulz  leurs  biens,  manies  z  marchandises  estoient  z  encor  sont  en 
nostre  seur  z  sauf  conduit  .  .  .  .  e  especial  faite  par  nous  aus  diz  habitans 
z  le  dit  sire  de  Montferrant  ait  este  enfourme  de  nostre  dite  grace  z 
soit  vostre  hons  z  vostre  8ub[jez] ,  nous  vons  prions  z  requeions  que 
vous,  pour  nostre  honneur  z  pour  ce  que  vous  le  devez  faire,  le  dit 
seigneur  de  Montferrant  veuliez  contraindre  par  toutes  les  manieres  que 
vous  pourrez  de  rendre  aus  diz  habitans  leurs  prisons  z  biens  dessus  diz  sans 
delay  ou  au  moins  de  recroire  par  une  bonne  caucion  de  faire  par  les  diz 
habitans  droit  au  dit  seigneur  de  Montferrant  es  marches  z  aus  estaulz  entre 
nostre  chastel  [de]  Vaucouleur  z  la  cite  de  Toul  ou  de  hin  des  prelas  ou  seig- 
neurs  de  Lorrainne  que  il  out  contre  les  diz  habitans  ou  que  il  pleroit  au  dit 
seigneur  de  Montferrant  especialment  come  vous  aiez  ja  este  enfourmez  de  la 
dite  prince  z  aiez  escript  a  vostre  gardien  de  Bourgoigne  que  la  dite  prinse  z 
iniure  face  adrecier  a  euls  sans  nul  delay  si  comme  il  appert  par  voz  lettres 
ne  riens  en  soit  encor  mis  a  execucion.  Et  tant  est  veuiliez  faire  que  les  diz 
habitans  nen  retournent  ne  renvoient  par  devers  nous  et  voulons  que  ces  pre- 
sentes  lettres  veues  et  copie  prinse  par  vous  diceu  vous  ces  lettres  rendcz  au 
porteur  dicelle  '  Donne  au  Boys  de  Vincent  le  XXVIIIe  jour  de  novembre  '  lan 
de  grace  Mil  CCC  z  quarante  '  Par  le  Koy  '  a  vostre  Ret  '     '  France. 

X. 

(Freisdorfer  Cartular,  1.  Teil.    Vgl.  S.  472  dsr.  Abb.) 
rot:  A  Noiel. 

En  la  perroche  s.  Hilaire  a  pont  Raimont. 

Li  masons  Bietri  la  ferne  AUexandre  de  Wairixe  que  siet  en  coste  la 
mason  Roillon  Louce  l'aman.    XVII  s.  z  d[eme]i.    Thielo  Vadois  t. 

Li  masons  Jenot  Waisselin  en  Aiest  que  fut  II  s.  z  d[eme]i.  Poincignons 
Pairain  z  Frangois  Rennat,  ces  seroges,  les  doient.    Q. 

Li  masons  Jehans,  li  genre  Garcire  Manegou,  en  Stinte  fontainne.  VI  d.  a 
I  t^  ^).    Collignons  d'Asay,  li  taneire,  la  tie[n]. 

Li  masons  Colin,  lou  genre  Houdiate,  ke  siet  en  Stinte  fontainne  en  coste 
Jehan  Weirit  XV  s.  —  Symonius  Bigois  li  taneires  tenet. 

Li  masons  Clement,  lou  genre  Marcirion,  lou  couvresier,  II  s.  a  I  t\  — 
Hanri,  fis  Maitheu  lou  taillour,  lai  tien. 

VII.  Li  masons  Bertran,  lou  racouvatour  de  Stoxey,  lou  fil  Besselin  que 
siet  encoste  la  mason  Symon,  lou  meutier,  V  s.  ?  III  d.  z  _c^  '^).  Jakemins  Baiselin 
lai  tien. 

XXVI.  Li  masons  Ancillon,  lou  bolangier,  sus  Pargnemaille,  IUI  s.  — 
Demangins  de  Pargney  lai  tien.  —  Q.  — 

Li  masons  lou  maiour  qui  ressoit  les  censes  de  s.  Hilaire  lou  grant.  XII  d. 

XXXV.  Li  masons  Maitheu  de  Champillon  11  s.  z  de[me]i,  Relaixiee  a 
Jakemin  lou  cheve.    Jehans  Abrion  l'escrit.    Et  lou  tancrit  on  saichat. 


1)  =  tiers. 

2)  =  demei. 


504  Max  Keuffer 

XXXIIII.  Li  roasons  Aurowin  Wallerant.  V  s.  2  II  chapons.  Hanekins,  fis 
Lowiat,  loa  cherreton,  lai  tien. 

IX,  Li  masons  Hainelo  Rochat  III  s.  z  demey.  Li  LVI  chaipistre  de  s. 
Salvour  lai  tiennent,  qui  l'ont  relevee  por  II  s.  de  cens  qu  '11  y  avoient.  — 
Jaikemins  Fessalz  rescrit.    Li  tancrist  est  ou  saichet. 

durchstr. :  Jehans  Rochat  II  s.  VI  d.  sus  iour  et  demey  de  vigne,  ke  geist 
an  rowe  a.  s,  Julien  et  sus  sai  maixon  an  la  voie  de  Muzelle.  —  Arnoulz  Belle 
gree  Tescrit  de  l'arche  s.  Marceil. 

Noiel. 

II.  Li  mason  Watrin  Chavin  III  s.  Goudefrois  li  raicouateire  lai  tien.  Li 
queilz  Goudefrois  doit  XL  s.  de  date,  ke  li  dis  Waterins  Chavin  donait  a  noa 
dames  p  escrit  d'arche. 

Li  masons  Jehans  li  grans  des  Roches,  ki  fut,  IUI  s.  z  IUI  cb.  Thierias, 
li  fils  Collignons  Goulee  d'Ernaville,  la  t[ien].  Nachtrag:  Mertenaite  Poinsin 
l'ait  releveit.  —  Arndt  Bellegree  ait  l'escrit  dou  relevemant, 

Li  masons  Ysabelz  Bourguiere,  qui  siet  daier  Tosteit  Mourelz,  III  s.  —  Li 
queille  mason  fut  Gerardat  Crairaaldelz.  Li  aquast  ke  Ferrias  de  Chailley  en 
fist,  geist  en  l'airche  Guerserias  Waisselin.  Lou  tancrist  on  saichat.  Relaixiee 
a  Jehan  Chevaillier.     Jehan  Abrion  l'escrit. 

II.  Li  masons  Roillons  Chenet,  ke  siet  en  coste  Avrowin  Wallerant,  V  s. 
Z  II  eh.  Jaikemins  Kaitel  t[ien].  Li  masons  Roillon  Louce  que  fut  Johans  lou 
mairetelz  VII  s.  z  de[me]i.    Thielo,  li  Vadois,  la  tien. 

XI. 

p.  55  (s.  I.)  Ego  Hawidis,  uxor  quondam  Waltari  de  Habuncourt,  omnibus 
hoc  scriptum  intuentibus  audire  et  credere,  quod  testatur ,  presentis  scripti 
attestatione  notum  facio,  quod  domum  meam,  quam  ante  domum  Conemanni 
habebam  in  Rimport,  conventui  sancte  Marie  de  Fristorf,  pro  animabus  omnium 
quantum  fidelium  defunctorum  contuli.  Quartum  quamdiu  vixero  tenebo  et  in 
memoria,  quod  dictam  domum  contulerim,  in  festo  sancti  Clementis  martiris  XXX 
denarlos  annuatim  persolvam.  Post  obitum  autem  meum  sepe  dicta  domus  pro 
censu  dabitur,  qui  census  in  pitancia  cedet  conventus  prememorati;  nee  habe- 
bunt postetatem  abbatissa  vel  conventus  vendendi  eam  vel  alienandi.  Actum 
anno  doraini  M.  CCXXIX.  tercio  decinio  kt.  octobris.  —  Li  autres  transcris  de 
ces  lettres  ieist  en  larche  saint  Jaike. 

p.  56  (I').  Ke  madame  Ainelz  p  la  graice  de  den  abbasse  de  Fristorf  eit 
aquasteit  a  Besselin,  lou  genre  Aubert  de  Guinanges,  V  s.  de  met.^)  de  cens  sus 
une  maxon  que  il  ait,  ke  siet  daier  s.  Jehan  lou  petit,  outre  Muzelle.  Et  ces 
V.  8.  de  cens  li  doit  Besselins  faire  sole  z  quite  z  warantir  en  alluet  an  z  jor 
si  9  droit.  Et  sil  nou  faivet  il  renderoit  a  madame  l'abbasse  IUI  ih"^)  de  met. 
Et  sil  ne  li  rendoit,  Aubers  de  Guinanges  li  renderoit  9  drois  datres.  Cist  escris 
fut  fais  lou  mardi  devant  feste  s.   Jehan  Bapiste.   Anno  domini  MCC  z  XL  ans. 


1)  Abkürzung  des  lateinischen  metensium,  in  die  romanische  Schrift  herüber- 
genommen; jedoch  hier  zu  lesen:  messains. 

2)  Abkürzung  f.  libras  •,  lies  livres. 


Die  Stadt-Metzer  Kanzleien  505 

p.  59  (IIl).  Ke  Garcerias  Mainegou  ait  aquasteit  en  ainne  z  en  trefons  a 
toz  jors  mais  por  la  chiese  deix  de  Fristorf  a  Gairrit  de  Haute  rive  les  XXV 
s,  z  dl  de  met.  de  cens  kil  avoit  siia  la  maxon  an  som  vies  bucherie  ke  fut 
Jeinon  loii  bouchier  an  son  losteil  Colin  Boudat  p  mei  III  d.  de  cens  ke  Gar- 
cirions  ou  eil  qui  sereit  en  leu  des  dames  de  Fristorf  paieront  a  s.  Clemaut 
chescan.  Et  ansi  an  est  vestis  Garcerions  devant  dis  en  leu  de  la  chiese  den 
devant  dite  p  ceulz  qui  la  vesteure  an  fönt.  Et  de  cest  aquast  devant  dit  est 
Garris  devant  dis  bien  paieis  z  porsolz.  Et  cest  vendaige  ait  fait  Gairris  p 
lou  crant  z  p  lou  los  de  Aubertin,  lou  vouweit  de  Valz,  z  de  Pieresson  son 
freire  z  de  Nicole  dou  Weivre  z  de  Willermin  de  Mierval,  ke  bien  tesmoignent 
ke  sieret  li  biens  de  Gairrit  z  de  ses  anfans.  Cist  escris  fut  fait  la  vigile  s. 
Nicolai  kant  li  miliaires  corroit  p  M.  z  CG  z  LVIII  ans.  En  l'arche  s.  Jaike. 
Jehans  li  Merciers  l'escrit. 

S.  122  in  flüchtiger  ziceiter  Hd. 

Li  escris  de  l'aiquaust  ke  li  sires  Jehans  Bairois  fist  de  XVI  s.  de  met  de 
cens  k'il  aquaistait  z  Perrin  Gueude  lou  clrec  (!)  lou  fil  Ydatte  de  Riport  sus 
II  joruas  de  vigne  ke  geisent  an  Foi]lrt(!)  ou  ban  de  Plaipewille  de  coste  Belle- 
ruece  z  sus  sai  piese  de  vigne  ke  gist  an  Chauvigne  ancoste  lai  vigne  Poin- 
cignon  Bureluce,  ke  sont  a  paier  a  II  termine  z  ke  sont  aquausteit  por  daime 
guelle  Nonnain  de  Fristor  z  k'ille  doit  resoiwre  sai  vie,  ansy  9  li  escris  de 
l'aiquaust,  ke  gist  an  l'airche  lou  dist;  z  apres  son  deset  doit  estre  trefons 
aus  dames  de  lai  chiese  Deu  de  Fristor.  Sist  escrit  gist  an  l'airche  Gerairdins 
Gosenaie.  z  ceu  est  li  tancris  zrweuc  les  atres  tancrit  de  lor  sanse  an  lor 
saichat. 

ib. 

Encor  y  ait  y  escrist  an  l'airche  Gerairdin  Gosseneie  d'un  atre  cquast 
ke  li  sires  Jehans  Bairois  fist  an  lai  mainiere  ke  sydezor  fut  fais  por  dai- 
meguele  niaime  de  VI  s.  de  met  de  sens  ke  sont  chescuns  an  a  paier  a  II 
termines  z  c'on  doit  aporteir  an  lor  mauxon  k'il  aquaustait  a  Jehan,  lou  filz 
Jaikemins  de  Grais,  z  k'il  ait  ?sis  sus  sai  piese  de  vigne  ke  gist  an  Lanbert 
fosse  ancoste  Thiebaut  de  Laitre  ansy  con  li  escris  en  l'arche  lou  deviset. 

S.  120  Ke  maistre  Richairs,  li  clers  li  uiaires  de  la  chiese  deu  de  Fristorf, 
ait  aquasteit  an  trefons   a  toz  jors  maix  por  la  chiese  deu  devant  dite 

S.  122  unten:    Howins  Paipperelz  ait  les  lettres: 

Nous  Elize  de  Sirkes,  p  la  pacience  de  deu  abbasse  de  Fristorf,  faisons 
savoir  et  cognissant  a  toz  cialz  qui  ces  prcsentes  lettres  vairont  z  oront  que 
nous  aivons  laissiet  a  Jehan  Rouchat  lou  raikevatour  nostre  mason  que  nous 
aviens  sreis  [übergeschriehen)  lui  meyme,  ke  fut  Aivrowin  Wallerant. 

S.  125  flüchtige  Schrift,  ohne  Angabe  des  Schreibers. 

Conue  chose  soit  a  tous  ke  maidaime  Anel,  per  la  graisse  de  Deu  abasse 
de  Fristor,  fas  conissant  a  tous  ke  jeu  ai  laissiet  a  Hanrit,  lou  filz  Buevenon 
d'Angandanges  z  luy  z  a  ces  oirs  a  tou  jors  maix  nostre  terre  ke  geist  ou 
ban  d'Angoüdanges,  ke  fut  Yzaibel,  la  femme  eher  Ananxaul  z  a  Jenin  son 
freire,  a  sans,  por  VII  quairtes  de  bleif  wain  moitaige  z  IUI  chaipons,  a  paieir, 
lou   bleif  a  lai  S.  Mertin  z  les  chaipons  z  lai  noeil  z  ansi  tout    z  des  anxeu- 


5()H  Max  Keuffer 

vant  chescun  an.  En  taimounaige  de  vcriteit  lan  ay  ju  doneit  cea  preeentes 
Icttrcs  seeleica  de  raon  saiel.  Ke  furent  faites  kant  li  milliaires  corroit  p  M. 
z  CC.  z  LI II.  ans,  lou  jor  dou  uiey  may. 

S.  131  flüchtige  Schrift. 

Conue  chose  soit  a  tous  ke  dairae  Elize  de  Sirke,  p  lai  pasianse  de  Den 
aibasse  de  Fristor,  uit  laissiet  z  cens  a  toz  jors  maix  a  Howesou  l'olieir  ke 
maint  an  Sanerie  lai  maixeire  z  ceu  ki  aipant  ke  siet  an  Sanerie  de 
coste  lai  maixeire  qu'ille  ait  z  quaistey  a  ley  mayme  z  a  Ailexance 
Chaineveire  p  mey  V  s.  de  met.  de  cens,  ke  li  dis  Huwesons  en  doit  paier  z 
porteir  chaiacan  lai  moitiet  a  jor  de  feste  s.  Jehan  Baitiste  z  l'atre  moitiet 
lou  jor  de  feste  S.  Estenne,  londemain  de  noieil  dedans  Mes,  en  lai  cor  ke  las 
daimes  ont  dedans  Mes  ou  leu  c'on  dit  sus  lou  mur  r  se  p  mey  li  doit  daime 
Elize  wairantir  z  tout  jors  maix.  Cist  escris  fut  fais  VIII  jors  daivant  Noatre 
daime  an  pouze,  quant  il  oit  a  Mill[iare].  M.  CCC.  z  XXV.  ans. 

Li  sires  Joffrois  Grounas  l'aiscrit. 

S.  132  von  derselben  Hand. 

Conue  chose  soit  a  tous  ke  dou  descort    (ki  durchgestr)   qui  aistoit  antre 
daime  Elize,  l'aibasse  de  Fristor  d'une  pairt,  z  d' Ailexance  Chaineviered'autre 
pairt,  si  con  de  ceu  que  daime  Elize  daivant  ditte  dist  k'elle  avoit  cens  aua  lai 
maixon    Ancillon    lou   chei-pantier   ke    siet   an    Sanerie,   c'est  aaavoir  VII  8.  z 
demey  qui  estoient  premiers  sans  et  Ailexace  (!)  dixoit  k'i  an  droi  de  ley  avoit 
aua  lai  ditte  mauxon  VIII  s.  de  me[ssains]  de  cens  qui  estoient   premiers  cens 
que    li     cens    {durchstr.:    ke   li   cens)    celles    de    lai    cbaize    Deu   de  Fristor 
daivant    ditte,    a   saivoir    est    que    daime   Elize,    li    aibasse    daivant  ditte  z, 
Ailexance    Chaineviere    daivant    ditte    se    sont    ansy    aicordeie    ke    li    queile 
d'elles.  IL    que    mousteroit   esplois  ou  escris  ke  de  valour  fuxent  ke  ses  cens 
fut  daivanteriens  sana,    si  est  il    a    savoir    que   cille   d'elles    II   ke   mousteroit 
esplois  ansy  con  daivant  est  dis,  averoit  por  toujors  maix  lea  V  s.  de  me[88ain8] 
de  cens  ke  Huwesons,  li  olieir  de  Sanerie,  lour  doit  sua  lai  ditte  mauxon.  Oneor  j 
est  a  savoir  que  celles  d'elles  II  daivant  ditte,  que  averoiont  lea  V  s.  de  cens,  ! 
douveroit  wairantir  a  dit  Huweson  l'olieir  lai  mauxon,  sus  coy  li  V  s.  de  cens 
sont  asis  a  tout  jors  maix;  ne  ne  pouroit  li  dia  Huwesons  xeure  de   nulle   vai-  ; 
rantixe  celle  ki  niant  n'aiveroit  ou  aans  daivant  nommeit.      Cist  escris  fut  fais  | 
lou  jor  de  feste  s.  Gregore  en  mairs  quant  il  ot  a  mill[iaire]   M.  CCC.  z  XXY.  i 
ans.    Li  sires  Joffrois  Grounais  l'escrit. 

ib. 

Conue  chose  aoit  a  toua  ke  daime  Elize,  p  lai  paciance  de  deu  abaisse  de 
Fristor,  et  Ailexance  Chaineviere  ont  laissiet  a  cens  toujours  maix  a  Houweson, 
l'oulieir  de  Sanerie,  lai  mauxon  z  lou  resaige  k'i  apant  qu'elles  ont  an  Saunerie  ! 
ke  fut  airce  a  graut  feu,  ke  fut  Ancillon,  lou  cherpantier,  ke  aiet  ancoste 
l'osteit  Colignon  Douzat,  lou  lanternier,  que  fut,  d'une  pairt,  et  an  coste- 
Huwin,  lou  cherpantier,  d'autre  pairt,  p  mey  V  s.  de  me[s8ains]  de  cens  an 
fors  douvles,  ke  Huwesons  dezordis  lor  an  doit  chaisc'an  paier  a  II  termines, 
lai  moitiet  lou  jor  de  feste  s.  Jehan  Battiste  ki  or  vient  z  l'autre  moitiet  lou 


Die  Stadt-Metzer  Kanzleien  507 

jor  de  feste  s,  Estene,  londemain  de  noieilz.  Et  est  a  savoir  ke  sestuy  sans 
daivant  dis  doit  il  chaisc'an  porteir  lai  moitiet  (an  lay  durchstr.)  an  lai  cort 
de  Fristor  z  l'autre  moitiet  an  l'osteit  Ailexance  Ciiaineviere  dezour  ditte;  an 
tcrmiues  k'il  lor  defaurolt  de  paiemant  dou  sans  daivant  dis  il  doveroit  z 
chaiscune  V  s.  de  ine[s8ains]  d'airaande  avant,  ?  se  p  mey  li  doient  daime 
Elize  Z  Ailexance  dezour  nommeie  wairantir  a  tout  jors  maix  chaiscunne  lai 
moitiet  de  lai  ditte  maxon.  Cist  escris  fut  fais  lou  jor  de  feste  s.  Gregore, 
kaut  il  ot  a  mill[iaire]  MCCC  z  XXV  ans.  —  Li  sires  Joifrois  Grounas  l'escrit. 

XII. 

(Or.,  Pg.  142X241  mm,  unten  24  mm  Falz,  2  Siegel:  Metz  und  Trier, 
beide  beschädigt.    Stadtarchiv  zu  Trier,  V.  12), 

Nous,  li  maistres  eschavins,  li  treze  jurey  et  toute  li  co[m]muniteit  de  la 
citeit  de  Mes,  fasons  savoir  et  co[n]gnisant  a  tous  ke,  com  guerre  et  descort 
ait  esteit  entre  nous  et  nos  citains  d'une  pairt  et  les  citains  de  la  citeit  de 
Trieves  d'autre  pairt,  de  la  queil  guerre  nous  avons  fait  et  fasons  p  ces  pre- 
sentes  lettres  bone  paix  et  boin  acort  entre  nous,  les  parties  desus  dites,  en 
teil  raaniere  que  nous,  li  citains  de  Mes,  a  la  priere  et  a  la  requeste  de  reveren 
peire  en  Deu  Bauduins,  p  la  graice  de  Deu  archevesques  de  Trieves,  avons 
aquiteit  et  aquitons  tous  les  gries,  tous  les  damages,  toutes  les  prises  et  toutes 
les  panies  que  nous  ont  esteit  fais  p  les  dis  citains  et  bourjois  de  Trieves  et 
p  lour  aidans  pour  l'ocquison  de  la  dite  guerre  p  enci  que  nous  ni  autres  pour 
nons  n'eu  poions  jamaix  riens  demandeir  ne  reclameir  de  nulz  griez,  de  nulz 
damages,  de  nulles  prises  ne  de  nulles  panies  que  nous  ne  nos  aidans  lour 
feissiens  onques  pour  Tocquison  de  la  dite  guerre,  ains  nous  en  ont  aquiteit  et 
aquitent  bien  a  tous  jours  maix.  En  tesmoignage  de  veriteit,  et  pour  ceu  que 
ferme  chose  soit  et  estable,  sont  ces  presentes  letres  saiellees  dou  grant 
co[m]raun  saiel  de  nostre  citeit  de  Mes  aveuques  le  grant  co[m]mun  saiel  de 
la  citeit  de  Trieves-,  les  queil  furent  faites  l'an  de  graice  nostre  signour  Mil 
trois  cens  et  vint  et  seix. 

XIII. 
(Bruchstück  der  Stadtbibliothek  zu  Trier,  Mappe  VIII,  IV2  Bl-  4,  13.  Jahrh.) 
-torfe  et  outre  mesure  et  estoit  fiUe  de  conte  de  Paraige.  Elle  navoit 
onque  ameit  p  amours.  Mais  eile  avoit  oit  des  prophecies  Merlin  conteir  et  de 
son  sant  et  de  ces  euvres.  Elle  dit  a  soi  meismes  que  puisque  il  estoit  les 
plux  saiges  hons  del  monde  eile  ne  porroit  rauelz  emploieir  son  cors  que  en 
lui.  Si  se  porponsait  que,  celle  estoit  sovant  avec  lui,  aucune  chose  profitable 
seroit,  poroit  eile  aprandre  de  lui.  Si  se  mist  a  la  voie  et  errait  tant  quelle 
vint  en  Galles  lai  ou   Merlins    estoit   avec   maistre   Autoine   et   antrait   en    la 

'  chambre  et  tantost  com  Merlin  la  vit,  il  comansait  a  sorrire  z  dist:  damoxelle 
fait-il,  quisque  vos  estes  venue ,  je  ferai  mettre  en  escrit  la  vostre  vie. 
Maistre   Antoine,    ce   dit   Merlin,   met   en    escrit   que    cestc   damoxelle   aurait 

I  dedans  soi  1  oir,  ains  que  soit  passeis  1  an  qui  apres  la  mort  le  roy  d'YUande 
seroit  reis  de  Bellistans.    Cest  une  citeit  que  sus  la  meir  siet,   dont  ancor  en 


5(JS  Max  Keuflfer 

est  saisis  li  rois  et  cn  serait  saixis  iuscaitant  que  li  rois  Artus  en  coronerait 
celui  anfant  que  ceste  damoxelle  aurait  dedana  son  vantre  et  que  li  rois 
d'Vllandc  la  prandrait  a  femme,  alns  que  soient  XV  jours  passeit.  Que  vos 
diroie  ie  tout  ensi,  con  Merlin  le  dit,  de  ceste  damoxelle  avint  il,  et  qui  en 
vodrai  savoir  la  veriteit,  prangne  le  livre  de  Belis,  le  voi  d'Illandre  et  de  la 
belle  damoxelle  de  Galles.  Et  saichies,  signour,  que  se  Merlin  fust  ausi  mavais 
comme  maiiis  liomes,  il  eust  geut  a  celle  damoxelle,  mais  nen  ot  eure  et  por 
ceu  la  guerdait  que  haulz  hons,  comme  li  rois  d'  Illande  lai  dovoit  prandre  a 
femme  et  que  de  lui  dovoit  isair  si  bien  enreis  hons  con  fut  Belic,  li  rois  de 
Belistans.  Li  livres  des  sa  vie  lou  tesmoignet.  Quant  la  damoxelle  oit  ceu,  se 
fut  molt  hontouse  por  ceu  que  Merlin  avoit  dit  de  li  et  si  quai  poinnes  poit  eile 
congiet  panre  de  li.  Por  ceu  quelle  cuidoit  vraiement  que  il  seust  sa  pansee. 
Mais  Merlins  qui  toz  tens  voir  dixoit  li  dit:  aides  on  voie  damoxelle,  que  vos 
sereis  roine  clamee,  de  voir  les  saichies. 

p.  2  vou  et  sen  allait  a  congie  de  Merlin  molt  durement  lie.  Et  il 
remend[r]e  ambedui  an  la  chambre.  Maistre  Antoine,  fait  Merlin,  ansoi  quil 
soit  li  tens  de  lincarnation  Mil  z  CC  z  LXXVII  ans  .  1  .  poc  davant  serait  la 
paour  si  grant  par  mei  lou  monde,  il  i  aurait  si  grant  mortalitei  que  trop  de 
la  gent  moront.  La  terra  crollerait  si  tres  demesurement  que  se  serait  mer- 
vaille  a  oii*.  Les  awes  et  les  terres  sacheront,  dont  il  istrait  hors  li  soufres  et 
li  paour.  Et  ceste  meisme  mervelle  avanrait  a  tens  de  lincarnatton  MCCLX  ans 
en  aucun  sens,  et  avandrait  que  li  soloil  et  la  lune  et  les  estoles  seront  en  une  , 
meisme  plainnete. 

[D]  i  moi,  Merlin,  se  dit  maistre  Antoine,  dont  est  ceste  chose  establie  des 
lencomancement  dou  monde,  voirement  lou  saiehes  tu.    Se  dit  Merlin  et  le  met    i 
en  escrit  que  toutes  ces  choses  celestiaulz  furent  faites  des  lan.   —  I 

Sp.  4  de  la  lune  et  des  estoiles.  Or  wel  que  tu  messes  en  escrit  que  de 
la  citeit  que  lan  appelle  Viterbe  istrait  .1.  malvais  dragon  de  Babilone.  Jcil  ' 
dragon  irait  par  mei  le  monde  proichant  contre  la  foit  Jhesu  Crist  si  sutil-  [ 
ment  que  le  plux  sutil  hons  de  tout  le  monde  en  serait  engignies  et  si  serait 
maistre  Lucas  de  Champaigne  qui  a  celui  tens  serait  li  nompeirs  del  monde 
de  Science.  Jcil  Lucas  desputerait  a  lui  sovantes  fois  em  piain  cousile  generaul 
et  il  serait  vancus  davant  la  grignor  partie  des  prelas  dou  monde.  Et  lors  se 
metrait  avant  .  1 .  clerc  de  Galle  qui  a  celui  tens  serait  maistre  desour  tous  les 
maistre  de  Parix.  Cilz  clers  de  Galles  aurait  tote  la  clergie  et  tote  la  sentence 
que  Jamals  aurait  esteit  en  lui.  Mais  il  ne  serait  mie  si  parfaitement  sutil  des 
lairt  seculeir,  il  se  metrait  encontre  cest  dragonel  et  li  opposerait  si  sutilment 
que  il  ne  serait  nois  respondre.  Et  saichies  que  eil  dragones  en  perderait  son 
lois.    Et  tuit  eil  ...  . 

p.  3  apelle  la  meir  morte.  Et  en  celle  corone  dor  aurait  IUI  perieres  pre- 
ciouses  dont  chescune  naurait^)  par  soi  I  mairc  derjant  et  celle  corone  aurait 
esteit  a  lampereour  d'Orbauce,  que  juscai  la  fin  en  une  neif  avoit  esteit  et 
illuic  fuit  noieis  avec  sa  feme  et  o  tous  ces  anfans  et  se  wel  que  tu  met  en 


1)  für  vaurait ! 


Die  Stadt-Metzer  Kanzleien  509 

escrit  ke  li  rois  Arias  que  jaidit  fuit  pi;issan  rois  en  fuit  riches,  et  pour  icelui 
avoir  guerroiait  il  tout  lou  monde  dont  sui  oir  perdirent  puis  totes  ces  villes. 
Et  saicliies,  ansois  que  li  rois  Arias  fust,  en  fut  troveis  et  parties  des  raons  de 
Ca  .  .  .  1 .  si  grant  avoirs  qiie  par  de  sou[r  la]  marine  en  fnrent  fermei  li 
chastiaulz  et  les  viles  qui  iaqucs  jai  en  sont  par  tote  Lite  et  par  tonte 
Esclavone. 

[D]i  moi  Merlin,  se  den  tes  ault  fait  maistre  —  Ine  de  celui  avoir  que  fut 
an  tevre,  en  fut  il  puis  riens  en  uulz  leu  troveit  al  ciecle?  Oil,  ce  dit  Merlin, 
que  presque  toz  li  chastiaulz  desus  la  meir  doccean  en  furent  fcrmeis  et  les 
villes   comanciees   et  se  Avel  que  tu  messe  en  esrit  que  ains  que  —  de  Babi  — 

Sp.  6  bis  auf  ein  Viertel  abgeschnitten:  lone  soi  —  cean  a  —  nieir  9.  — 
tes  ville  —  tens  doi  —  porait  —  ou  nom  —  a  pleir  —  serait  —  tens  que  —  fait 
m  —  vait  CO  —  dragon  —  que  ton  —  ne  seroi  —  XL  lune  —  Mais  en  — 
abadan  —  que  ess  —  ains  qu  —  r  —  es  —  strait,  II  z  li  aut  —  lautre  — 
droit  9  —  z  metr  —  z  les  fe  —  avanr  —  son  — 

Sp.  7  nur  das  letzte  Viertel:  r  li  au  —  celle  part  —  merait  —  z  chaise  — 
lors  —  el  quil  —  li  valle  —  eve  —  ua  —  li  feus  soit  —  ois  que  li  —  erait  — 
un  —  encontre  —  diu  seront  —  puisque  —  li  un  ont  pres  —  e  Antoine  — 
urement  —  ront  andui  —  t  Merlin  —  une  cite  —  et  welz  —  t  en  reman  —  ait 
en  roit  en  iairche  —  ais  de  liu  —  ans  de  aulz.  — 

Sp.  8  un  rail  homes  et  se  lour  avandrait  par  lour  orguel.  Di  moi,  Merlin, 
fait  maistre  Antoinne,  ne  volderont  a  celui  tens  celle  gens  se  guerre  nom? 
Saiches,  se  dit  Merlin,  quil  seront  semont  de  pair  lapostole,  ne  il  ne  vodront 
la  paix,  taut  lour  serait  abelie  la  guerre,  qui  a  malle  fin  les  conduirait  de  lour 
airmes  et  de  le  cors.  Mais  bien  en  serait  faite  la  paix  dune  citeit  anciene, 
auöi  con  ie  di.  Mais  li  citains  des  villes  auront  toz  jour  lor  feus  alumeis  que 
jaiQais  ne  seront  estint. 

[D]i  moi,  Merlin,  fait  maistre  Antoinne,  dont  dexandit  eis  feus  autre  les 
gens  terrienes  que  jamais  ne  faldrait  et  ne  serait  estint.  Jl  desxandit,  ce  dit 
Merlin,  avec  les  dyables,  quant  il  fut  bouteis  dou  ciel.  Je  wel  que  tu  messe 
en  escrit  quatre  teil  guaredon  en  auront  eil  que  fönt  les  raalvaises  euvres  et 
tuit  eil  que  de  lour  partie  se  tienent,  com  ont  li  aingles  qui  a  partie  Lucifer 
se  tindrent  z  deguerpirent  lou  haultime  roi,  quant  il  dit:  Je  wel  mettre  mon 
siege  en  aquiloue  et  estre  ... 

XIV. 

(Gräfl.  V.  Kesselstatt'sches  Balduineum  ^),  verwahrt  in  der  Stadtbibliothek  Trier 

als  Cod.  Ms.  1851a.) 

p.  121  [J]e,  Hanris,  cuens  de  Saumes  z  sires  de  Hananpierre,  z  nous,  Hanriz 
Z  Jehaus  freres,  sui  fil,  faisons  savoir  a  touz  ke  nous  ne  qui  ke  sires  soit 
apres  nous  a  Hananpiere,  ne  poons  ne  devons  retenir  en  la  chastelerie  de 
Hananpiere  nulz  des  homes  nostre  sign[our] ,  l'archeveske  de  Trieves,  ki  que 
seit  archeveskes,  ne  nuls  des  homes  communs  z  se  nous  feissiens  franche  ville 


1)  Ueber  die  verschiedenen   UrJcundenbücher  Erzbischof  Baldeivins  s.  Feiten, 
Die  Bulle  Ne  pretereat.     Trier  1885.     S.  230  ff. 


{^IQ  Max  Keuflfer 

en  la  chastelerie  de  Hanapiere  nous  n'en  retanriens  nulz  ne  il  autreteil  des  noz; 
et  se  nous  aqucstiens  autres  terres,  ne  il  aussi,  chascuns  i  auroit  teile  raison, 
comnie  avoir  devroit.  Et  pour  ce  ke  ce  soit  ferme  chose  et  ostaule,  ai  je, 
Hanns ,  cuens  devant  diz,  mon  saiel  mis  en  ces  presentes  lettres,  pour  moi  z 
mes  dous  filz  desus  nomeis.  Ki  fuient  faites  l'an  de  grace.  Mil.  CG-  z  quatre- 
vins,  le  lundi  devant  la  mi  quaresrae  ou  mois  de  raars. 

ib.  [N]  ous,  Lambers  z  Reniers  freire,  ch[i]v[e]l[ier]  de  Castres,  faisons 
savoir  a  touz  ke  la  deniie  aume  de  vin  ke  nostres  honorables  sires  Henris,  p[a]r 
la  grace  de  Dien  archeveskes  de  Trieves  nous  devoit  p[ou]r  le  fossei  qu'il  ait 
fait  a  Berencastel  sus  nostre  vigne  z  les  XH  denicrs  de  cens  qu'il  nous  devoit 
p[ou]r  sa  court,  nous  li  aquitons  z  avons  aquitei,  a  lui  z  al  eglieze  de  Trieves 
z  a  touB  les  archeveskes  ki  apres  lui  vanront.  a  touz  jours  maix,  ke  nous,  ne 
autres  pour  nous  ne  leur  en  poons  jamais  nient  deniandeir.  En  tesmoignage  de 
verite  Ten  avons  nous  donei  ces  presentes  lettres  saiellees  deu  sael  nostre 
8ign[ou]r  H.,  conte  de  Saumes,  p[a]r  noz  requestes.  Ki  furent  faites  Tan  de 
grace.  M.CC.  quatrevins  z  quatre  ans,  le  dini[an]ge  devant  penthecouste,  en 
raois  de  raay. 

ib.  [J]e,  Poinces  Troisins,  sires  de  Malleroit,  fais  conissant  a  touz  ceans  (!) 
que  ces  letres  varont  z  oront  que  i'ai  repris  en  fiez  z  en  hommaige  uion  alluet 
que  ie  ting  a  Elanges  devant  Thionville  z  mon  alluet  que  ie  ting  a  Benanges 
deles  Eichiermont  z  cant"  que  ie  i  ai  entieremant  en  hommes,  en  rantes,  en 
droitures  z  en  toutes  autres  choses  de  mon  honorable  peire  en  Deu  z  signor 
Henrit,  p[e]r  lai  graice  de  Deu  archeveke  de  Trievez,  z  an  doi  estre  ses  komme; 
z  ie  mis  mon  saiel  en  ces  presentes  letres  z  ai  priei  z  requis  a  noble  homme, 
mon  treschier  signor  Henric,  conte  de  Luccelburg  que  il  i  meist  son  saiel  pour 
tesmognier  ces  choses  devant  dites.  Et  nos  Henris,  coins  de  Luccelburg  devant 
nommeiz,  p[e]r  la  prieire  z  p[»']r  la  requiesce  dou  devant  dit  Poince  Treisin 
avons  mis   nostre  saiel  en  ces  meimes  letres,   que  furent  faites  l'an  de  graice. 

o      o 

M.  CG.  z  LX.  z  XV.  ans.  Ion  mardi  apres  Ion  mikararae. 

p.  13.Ö  [A]  touz  ceaulz  ki  ces  presentes  lettres  veiront  z  orront.  [J]e,  Jehans 
de  Soitre,  diz  boen  villain,  fais  a  savoir  ke  j'ai   assigneit   z   asseigne   reverent 
peire  en  Dieu,   mon   tresch[ier]  sign[our],   monsign[our]  Balduin,  p[a]r  la  grace; 
de  Dieu  archeveske  de  Trieves,  z  ses  successeurs  quarante  sold  de  terre  atrever- 1 
siens,  sus  mon  alleuf  a  Roldenges  sus  Sera;  et  les  dites  quarante  sold  de  terre  i 
je  z   mi   hoir   les   doijens  tenir   dou   devant    dit  monsign[our]  l'archeveske  z  de ; 
ses  successeurs  en  fief  z  en  homage,  z  por  ce  ke  ce  soit  ferme  chose  z  estaule, : 
j'ai  prijet  noble  homme,  monsign[or]  Ferr[is]  de  Sirkes  ch[lvellie]r,   qu'il    meist 
son    saiel    en   ces    presentes    lettres.    Et  nous  F[er]r[is]  de  Sirkes,    ch[evellie]r 
deseur  nomeis,    a  la  priere  s  a   le   requeste   dou   devant   dit   Jehan  de  Soytre 
avons  mis  nostre  saiel  en  ces  presentes  lettres  en  tesmognage  des  choses  desus 
dites,   les   quelles   furent   faites   l'an   de  grace  nostre  Sign[or]  Mil  trois  cens  z 
nuef,  le  mardi  apres  la  feste  saint  Nicolas  ou  mois  de  decembre. 


Zum  Jonasfragment. 

Von 
G.  Bai  St. 


Als  Schwan  in  Zts.  XI,  466  einige  neue  Lesungen  zur  Valenciennei* 
Predigt  brachte,  sprach  er  seine  Verwunderung  darüber  aus,  dass  an 
einem  so  oft  untersuchten  Denkmal  noch  eine  paläographische  Nach- 
lese zu  holen  sei.  Es  ist  in  Koschwitz  Facsimile  indessen  noch 
mancherlei  zu  finden,  selbst  ohne  Einblick  in  die  Photographie 
und  in  das  Manuskript^).  Diese  wäre  allerdings  mehrfach  recht 
wünschenswert;  so  würde  sie  z.  B.  über  das  wichtige  no/eds  r"  12 
vielleicht  Auskunft  geben:  die  leichteste  Beschädigung  konnte  aus 
einem  dickköpfigen  e  bei  Wegfall  des  unteren  Strichs,  oder  aus 
dem  in  y^  4  doceiet  auftretendem  ein  o  machen.  Bei  den  schweren 
Bedenken,  die  so  frühzeitigem  Wandel  von  ei  >  oi  entgegenstehen,  ist 
die  Form  äusserst  zweifelhaft.  Und  nicht  einmal  neieds  ist  recht 
wahrscheinlich;  Koschwitz  hat  schon  darauf  hingewiesen,  dass,  so  weit 
sich  der  Zusammenhang  erkennen  lässt,  „ertränkt"  hierher  nicht  passt, 
und  dazu  kommt  noch,  dass  der  Pfarrherr  sonst  durchweg  z  mit  sts, 
ts  und  dem  ihm  vom  Lateiuschreiben  geläufigeren  st  ausdrückt.  Ich 
halte  Foersters  ablehnende  Stellung  zu  jeuer  Lesung  also  auch  nach 
dieser  Seite  hin  für  richtig.  —  Ebenso  zeigt  die  Hs.  vielleicht  was 
r"  34  in  dem  cilg  gelesenen  Worte  steckt:  im  Facsimile  ist  kein  i  zu 
finden.  Damit  wird  die  Annahme  hinfällig,  dass  in  cilge  edre  v"  15  ly 
den  mouillirten  Laut  bezeichne;  eine  so  seltsame  Darstellung  lässt  sich 
um  so  weniger  aus  dem  einzigen  Fall  folgen,  als  sonst  vor  Vocal  nur 
eil  und  il  steht,  ausserdem  zweimal  peril.  Einfach  liegt  die  Sache 
v"  3  bei  Genin's  ireist:  was  dasteht  ist  iretst  =  irez,  ein /ist  nirgends 
am  oberen  Ende  zum  folgenden  Buchstaben  hinübergezogen.  Neun- 
zehn weitere  e<^a  sprachen  schon  gegen  freies  a^ei^  und  ausserdem 
innere  Wahrscheinlichkeitsgründe  für  die  hier  nicht  der  Ort  ist.  Eine 
von  Koschwitz  nur  zufällig  versäumte  Einordnung  des  übergeschriebenen 
Worts  ist  4  eis  astreiet  statt  astreiet  eis.  In  7  ist  pretiet  wohl  die 
nächstliegende  Lesart,  aber  auch  j:>rec/W  erlaubt.  Gelehrtes  praedicatu- 
praedicas  kann  hier  schon  deshalb  nicht  vorliegen,  weil  der  Schreiber 

1)  Die  beim  Abreissen  des  Pergaments  verunglückten  Teile  des  r"  müssen 
noch  am  Holz  des  Buchdeckels  haften.  Man  würde  sie  retten  können,  wie  das 
mehrfach  mit  alten  Gemälden  geschehen  ist,  durch  Aufleimen  und  sorgfaltiges 
Abtragen  des  Holzes.  Sollten  die  Academie  oder  das  Institut  wirklich  nicht 
die  Mittel  haben,  um  die  bescheidenen  Kosten  zu  decken? 


Diiturg-cmüss  luir   da    unsicher  isst,    wo  ihn  die    lateiu.  Gewohnheit  irr 
macht,  also  nicht  gegenüber  Tenuis  und  Media.    Zweimaliges  acheder 
ist  nicht  accaptare,  sondern  acccqntare,  entsprechend  asp.  acabdar  und 
den  recupitare;  schon  die  Bedeutung  zeigt  das  (acÄe^r-r  ist  Neubildung). 
Bei  zweimaligem  vorvocalischem  quet  aber  liegt  die  Sache  doch  anders, 
es  ist  hervorgerufen  durch  die  Gewohnheit  den  Auslaut  nach  der  über- 
wiegenden Zahl   als  tonlos  zu   betrachten   auch  da  wo  er  tönend  ist. 
Bei  10    gehört  das    übergeschriebene   co  dich  über   die    ganze  Zeile, 
nicht  in   sie  hinein,   es   fehlt  hier  Nichts.    Hier  und  15   liest  Schwan 
völlig  richtig   zunächst  cholt  für  iholt\,  in  7  und  26   ist   das   mit  dem 
vorausgehenden  Buchstaben  verbundene  c  vollkommen  identisch.    Nicht 
t^o  evident,   aber  für  mich   ebenso   überzeugend  ist  weiter  ehalt:,   ich 
neige  sogar  zu  der  Meinung,  dass  auch  12  für  soueir  saueir  zu  setzen 
ist  =  samm\  entsprechend  der  ital.  span.  erhaltenen  alten  Bedeutung 
des  Zeitworts:    sopire  fehlt  romanisch,   und  wäre    nicht   zur  zweiten 
übergetreten.     In  11  steht  eheste  über  der  Zeile,  ist   flüchtige  Correk- 
tur;  dem  Priester  hatte  sich  cheiiez  untergeschoben,    er  bemerkte  den 
Fehler,  schrieb  nicht  aus,  corrigirte  aber  auch  nicht,  da  das  für  seine 
Zwecke  überflüssig  war.     Auch  15  ist  fu  seche  nachgetragen,   womit 
sich    psychologisch  die    falsche  Femininform    leichter   erklärt.    In  20 
scheint  in  dem  immerhin  auffälligen  douts  das  u  durch  übergeschriebenen 
Strich  getilgt;    wenn  auch   das  Concept    andere   Schreibfehler   stehen 
lässt,  nur  grössere  Correkturen  mit  Durchstreichen  oder  Unterstreichen 
vornimmt,  muss  das  jener  Zeit  übliche  Zeichen  doch  beachtet  werden. 
21  z.  A.  d.  Z.  scheint  ...ß  co  dixit  oder  ...ß...co  dixit  da  zu  stehen. 
26  fordet  der  Sinn  liberal  bzw.  liberavit,  und  es  ist  vielleicht  erlaubt 
die  Note  so   zu    lesen.     38  ist  das  von  Paris    gelesene  Ich   graphisch 
erlaubt,  dem  Sinn  nach  wahrscheinlich:   nur  ist  lou  das  zunächst  er- 
sichtliche,  könnte   nur   so   scheinen  in  Folge    einer  Verletzung  des  e, 
muss  aber  neben  dem  fou  der  Eul.  zunächst  festgehalten  W'Crden.  Die 
Grenzen  zwischen  ou'>  uou  >  ou  und  ou'>  uou'>  ueu'^  eu  kennen  wir 
ja  nicht;   es  ist  die  gleiche  Dissimilation  hier  ein  wenig  früher,  dort 
ein  wenig  später  eingetreten ,  bei  der  precären  Natur  der  Verbindung 
gewiss  auf  kleineren  zerstreuten  Gebieten.    Endlich  ist  noch  zu  beach- 
ten, dass   das  Unterstreichen  nicht  hervorheben,  sondern   tilgen  will, 
gerade  wie  bei  jedem   anderen  Schreiber.     In  der  von  Koschwitz  ge- 
gegebenen Uebersetzung  ist  danach  5 — 6  {ne  siciim  —  Israeli f/'ae)^  20, 
22,  29,  30,  31  und  34—35  (von  guod  ipsi  an)  zu  berichtigen.  Während 
des   Schreibens  hat  der  Prediger    einmal    punktirt,  20,  einmal  durch- 
strichen, ebenda,  bei  der  Revision  durchweg  unterstrichen.     Der  ver- 
mischte Gebrauch  dieser  verschiedenen  Methoden  ist  ganz  gewöhnlich. 


Georg  Anton  Vieli 


513 


GEORG  ANTON  VIELI. 

€anzau  dils  deportai. 

(Ineditum  nach  Ms.  Vie.) 


tgi   ein   quels   gronds,   che  Seen    a 
Cueia 

e  datten  leschas  ails  grischuns ; 
e  maglian,  beiven,  ch'  han  la  fuöra, 

ed  ein  er  loschs  Sco  tons  pivuus? 

0  eis  Lou  disponen  e  tut  logen 
cun  in  zun  merviglius  cundriz. 
eis  tut  envidan  e  revolven 
pir  ch'  in  bein  unschiu  Scuntiz. 

ein  fins,  politics,  e  perderts, 
10      profitan  tuttas  las  chischuns. 
San  bein  trattar  cun  alfs  e  verda 
figiend  honur  ad  ils  Grischuns. 

Cou  speras  er  il  !ur  ventrun 
Sco  giest,  nin  Staigl  emblidan  eis. 
15  Lur  President  ei  in  Barun, 

(Che  sa  turschar)  che  Smaca  lendis 
Siis  Cavels. 

Si  Camarads !  ul's  eis  ei  temps 

de  puspei  trer  il  flad. 
vein    tratg    schon    gitg    Suspirs    e 
Scheins, 
20  Sufriu  biar  petradat. 

veis  viu  tschei  gi  cou  fugientar 

en  prescha  quei  Barun, 
il  quäl  vus  ha  schau  deportar 

Struclar  sco  Schliet  tschagrun? 

25  tras  quels  ils  interinals 
han  ruinau  la  tiarra: 
per  Engelland  ein  Stai  venals, 
e  traitg  nou  tier  l'uiarra. 

Cadeinas  vevan  eis  pinau 
30      per  nus  e  nos  aflfons : 
nu8  ord  la  tiarra  han  manau, 
per  efser  eis  pH  grons. 

mo  Dious  la  fin  ha  giu  pifsiun, 
Stulir  faitg  ils  Tirouns, 

Komanische  Forechungen  VIII. 


35  el  ha  Smaccau  lur  ambiziun, 
Scarsau  eis  Sco  ton  tgiouns. 

gie  las  Cadeinas  ha  '1  Sligiau ; 

e  forsa  grad  per  eis 
h'al  quellas  ufsa  preparau, 
40      e  tschafifa  pils  Cavels. 

nus  vein  avunda  schon  pitiu, 
gl'  ei  temps  de  Se  legrar : 

Schon  pH  ch'in  onn  vein  nusSchemiu, 
a  Casa  lein  turnar. 

45  il  Stillstand,  ch'  ei  schon  concludius 
nus  dat  la  libertad. 
nies  inimitg  ei  Schon  Sternius 
ed  ei  tut  Senza  flad. 

Si  pia!  Si  cun  legarmen, 
50       Las  larmas  giu  furschein: 
cun  dulsch  plish6r  lein  ir  naven, 
tier  nos  afifons  Sgulein. 

lein  bucca  far,  Sco  biars  de  tschels, 
ils  quals  ein  desertai. 
55  en  tut  honur  lein  nus  tilar, 
Schegie  persequitai. 

ils  Infernals  han  ufs  vintschiu 

Lur  trist  guvernament; 
er  nus  quintein  d'haver  finiu 
60      Cou  tras  il  nies  turment. 


Canznn  de  scheiver. 

(Nach  Annalas  I.  p,  80  fl'.) 

Er  nus  dil  Ploun  lein   bein  bugien 
Cuils  de  Luneza  far 
Bi  scheiver  cun  tut  leghermen 
E  lein  si  legher  star. 

5  II  mender  ei,  che  las  dunouns 
Tier  nus  rin  buc  schi  fetg, 
33 


:|4 


Georg  Anton  Vieli 


Kiicunter  comi  las  uiatoiins 
Rin  bein  als  mats  endretg. 

Tscbagegns  vasein  nus  bein  savens, 
10  I^Io  biicca  schi  carins, 

Las  nouossan  bein   savens   ils  donts 
E  fan  bein  biars  schagrins. 

Mo  ussa  eis  ei  tut  midau, 
Uss  va  ei  tut  pli  bein. 
15  Las  aulzan  uss  pli  bein  il  tgian, 
Pli  legras  femnas  vein. 

Mintgina  vegn  cun   ses    schambuns, 
Cun  tuortas  e  distgiets; 
Er  nus  cun  ellas  essan  buns, 
20  Strichein  ed  essan  crets. 

AI  scheiver  vein  nus  d'engraziar, 
Ch'  igl  ei  sohl  bein  midau. 
Si  pia,  lein  si  legher  star, 
Als  greschs  lein  dar  cumiguiau. 

25  Sco  'Is  de  Luraneza  bandischein 
Partidas  e  facziuns. 
Stein  leghers  tuts  perinamein 
E  scnza  disuniuns. 

Si  femnas,  umens  cun  11  glas, 
.30  Buein  sin  sanadad 

De  tgi,  cli'a  bletsch  ne  schetg  il  nas. 
E  Viva  la  libertad ! 

Asebia  lein  er  nus  dil   Ploun 
En  harmonia  star: 
,^5  Metter  las  grettas  dad  iu  meun, 
Bi  scheiver  lein  nus  far! 


CianzQU  pils  piirs. 

(Nach  Annalas  L  p.  81  ff.) 

0,  tschocs  e  paupers  purs, 
Veis  quets  sco  'Is  grons  Signurs, 
Leis  esser  schi  perderts, 
Sco  'Is  ummens  iis  pli  sperts. 

5  Tuts  leis  ver  doctorau. 
E  veis  nuot  studigiau: 
Vus  leis  dil  tut  saver, 
Schig6  nigin  vul  crer. 


Mistrals  ed  Oberkeits 
10  Tugi  vus  critiseits : 

Quels  mai  lasclieits  cun  bien, 
Ed  entellgis  in  Strien. 

Aviras  scheits  a  tuts, 
Seien  bein  vistgi  ne  bluts, 
15  Deis  tucas  a  duneuns, 
Strichadas  a  mateuns. 

Vus  scheits  gnanc  en  ruaus 
Ni  prers  ni  auters  caus! 
Teneis  per  vanadat 
20  Perfin  la  sontgiadat. 

Seh'  ei  ven  bi  scheiver  faitg. 
Seh'  ha  il  nausch  il  cugn  schon  traitg, 
Sehe  trocas  ven  giugau, 
Seh'  ha  il  giavel   schon  tirau. 

25  Seh'  ti  gis  biar  paternoss, 
Seh'  eis  mo  in  fauls  moloss. 
Sehe  ti  aber  gis  nigins. 
Seh'  eis  pir,  ch'  ils  giacobins. 

Sehe  CO  eis  ei  de  far 
30  Per  grad  bein  gartigiar? 
Co  lein  nus  passar  grad, 
Untgir  la  nauschadad? 

In  bien  cussegl  vi  dar. 
Sehe  mei  vuleits  tedlar: 
35  Sco  jeu  er  vus  tigei, 
Puplar  la  glieut  laschei. 

Gl'  ei  bucca  de  midar, 
Natira  ven  a  star: 
Tut  vul  ver  criticau, 
40  Sur  tut  ver  murmignau. 

Adin'  endretg  stos  far, 
A  pi  si  legher  star. 
E  Iura  lai  schular, 
Nigin  adeitg  stos  dar. 

CanzuQ  sin  danief  digl  onn  1805. 

(Nach  Annalas  L  p.  82  ff.) 

0  tschocs  e  paupers  purs, 
II  ging  de  certs  Signurs, 
Pupratscbanaglia ! 
Vus  Stauschan  vi  eneu, 


Poesias 


515 


5  Vus  fieran  tscheu  e  leii 
Sco  ina  panaglia. 

Ei  Vus  han  dau  de  crer 
Ed  engiiaii  pilver 
De  Star  sil  veder. 
10  Ed  jeu  vi  cussigliar, 
Ed  er  racomondar 
De  Star  si  iegher. 

Tgei  han  ei  mal  vuliu, 
Cou  tras  tgei  encuriu, 
15  Forsa  de  reger? 

Per  mei  surdun   bugen 
A  tuts  il  regimen, 
Mo  seh'  ei  ven  megler. 

Eis  eran  giud  cavaigl 
20  Ed  han  liu  far  in  saigl 
Per  puspei  reiver, 
Schein  regier,  tgi  che  po, 
Ven  beiu  ad  ir  zaco, 
Per  eun  far  scheiver. 

25  Enstaigl  de  trer  pensiuns, 
Han  uss  contribuziuns 
Per  lur  pagaglia. 
Quei  fuss  il  mender  donn, 
Mo  seh'  ei  tuccass  ca  ton 

30  Alla  puraglia. 

Per  vus  pH  bein  manar, 
Vus  han  fatg  declarar, 
Che  Fronscha  quescha. 
Uss  aber  veis  vus  viu, 
35  Co  Fronscha  part  ha  priu 
E  il  giug  finescha. 

Veseis  in  mediatur, 
Che  stat  en  grond'  honur, 
Se  metter  denter, 
40  Per  metter  il  hola, 
Partidas  far  cala, 
Fuss  bucc  il  ruender. 

Sur  nossa  sort  Paris 
Ven  gleiti  dar  gl'  avis, 
45  Speronza  buna. 

Lein  star  tuts  en  ruaus, 
Fideivels  sin  tuts  graus, 
La  fin  encruna. 


Seh'  il  resultat  vus  plai, 
50  Lein  esser  consolai 
En  contidonza. 
Seh'  el  aber  fuss  pli  grefs, 
Sehe  lein  el  far  pli  lefs 
Tras  comportonza. 

55  II  mediatur  nus  gi, 

Che  nus  dein  unfrir  si 

Mintgia  partida. 

Prudienscha,  nuot  passiun 

Beiu  biar  moderaziun. 
60  Dein  far  la  frida. 

Lein  pia  perdunar, 
Partidas  far  gessar, 
Viver  perina. 
Lein  esser  resignai, 
65  Retseheiver  sco  ei  plai 
A  Diu  adina. 

Lein  nina  fei  pli   dar, 
Lein  tut  considerar 
Sco  ton  pelletschas. 
70  II  biar,  che  ven  rischdau, 
Ei  fauls  ed  inventau 
Tras  boccas  bletschas. 

Marsch  viers  la  perpetiiadat. 

(Fliegendes  Blatt  ohne  Datum.) 

0  tgiei  misergias  e  dolurs 
Schon  treis  ons  vai  giu  de  pitir! 
0,  con  anguoschas  e  schnavurs 
Vai  jou  per  quei  temps  stiu  surfrir! 

5  Sai  pauc  durmir  e  sun  miez  tschocs, 
Tgei  dira,  nauscha  sort  ei  quei? 
Jou  audel  mal  e  sun  fetg  zops; 
Tgei  greva  Crusch   ei  quei  puspei? 

II  spert  fuss  zuar  oun  ualti  prompts, 
10  Mo  il  tgierp  ei  senza  sanadat. 
In  spiert  fermaus  en  tals  ligioms, 
Po  buc  aver  activitat. 

Otgionta  tschun  onns  ein  mess  onus, 
E  quei  sigir  ei  ualti  biar. 
15  II  mal  dils  Vegls  ei  ton  pli  grons, 
Ch'  ilg  ei  pilver  pauc  de  gidar. 
33* 


516 


Peter  Anton  de  Latour 


Jou  san  zuar  tras  miu  agien  Kunst 
In  t(jn  gidaus  e  proUingaus. 
Mo  U8sa  pos  jou  buc  pli  lunsch, 
20  II  mal  von  pli  e  pli  stinaus. 

Siattont'  onns  mo  dat  il  Psalraist, 
Ed  jou  vai  quindisch  ons  de  pli. 
Cun  tutt  pos  ussa  far  valiscb, 
Per  ir  tier  nos  Babuns  lou  vi. 

25  Quei  ei  de  tntta  Carn  la  fin, 
Nizegia  nuot  esser  stinaus, 
Coutras  marschar  sto  finadin, 
Gliei  meglier  esser  resignaiis. 

Sehe  pietti  Gott  mes  Conischents, 
30  La  sointgia  pasch  lasch'  jou  a  vus. 
Er  pietti  Gott,  vus  cars  Parents, 
Adina  sei  nies  Diu  cun  nns, 

Jou  mom  tier  el  tut  confidaus, 
Savend  con  grazius  el  ei. 
35  Speresch  tras  el  d'  esser  beaus, 
El  sez  desiderescha  quei. 


Er  pietti  Gott,  vus  Spirituals, 
Adina  sun  jou  staus  per  vus. 
Arveit  vos  Scazis  celestials 
40  Per  mei,  che  sun  de  qnels  munglus! 

Er  ti  Lumneza  pietti  Gott, 
Engraziel  per  tia  favur, 
Has  mei  savens  termess  sco  pott, 
Vai  er  faitg  tut  per  ti'  honur. 

45  Tei,  cara  Patria  lasch  cun  Dieus, 
Ch'  el  salvi  tei  en  protectiun, 
Pertgiri  de  tutt  mal  ruaus, 
Che  fuss  la  tia  perdiziun. 

Uss  pietti  Gott  ti  Mund  entir 
50  Cun  tia  bialla  Scafiziun! 
Tier  tiu  Scaffider  vi  jou  ir, 
Per  lou  guder  Conaolatiun. 

Uss  eis  ei  temps  de  giu  serar, 
Cun  tutt  de  scriver  vi  finir. 
55  Mi  volv'  tier  Diu  per  el  rugar, 
De  dar  in  soign  e  lef  murir.  Amen. 

Georg  A.  Vieli. 


PETER  ANTON  DE  LATOUR. 

II  R  a  u  T  e  r. 


(Ineditum  nach  dem  Autograph  des  Verfassers.) 


[fol.  16»»] 


Tierz  act. 

Scena  I. 
Harpagon.  Vai  er, 
Harpagon.  Ei  ha  jer  bucca  saviii  efser,  fco  ti  sas,  che  jeu  vevel  ensen, " 
de  far  maridar  mia  feglia  cun  Sig'  Anselm;  ella  ha  voliu  temps 
de  patertgiar,  e  quei  hai  jeu  era  dau  per  bucca  far  vegniir  i 
ftuorna.  Ussa  aber  da  jer  entochen  oz  ha  ella  saviu  reflectar, 
et  ei  gl'  ei  temps  de  far  quei  giu  dal  faitg.  Oz  fto  ei  daventar. 
Jeu  fto  diir  a  ti,  miu  bien  Valer:  mia  spusa  Mariana  vegn 
oz  vegniir  tier  mia  feglia  Elisa,  sut  pra^text  de  far  ina  viseta, 
e'gl  faitg  setz  per  plidar  cun  mei  davart  nofsas  nozas.  Cun 
quella  cafchun  ha  jeu  er'  envidau  en  Sig""  Anselm  e  sin  quella 
Visa  savein  nus  far  doblas  nozas,  jeu  cun  Mariaiia,  Sig'  Anselm 


II  Ranver  517 

cun  mia  feglia  Elisa.  Tiitt  daventa,  ex  ftapite,  seiiza  canera  e 
senza  cuost.  E  cun  quei ,  ch'  ei  va  tont  cuort,  fche  munglein 
nus  era  envidar  en  paucs  sin  las  nozas.  Jeu  meiual  la  fpusa 
de  Sig'  Anselm,  e  Sig""  Anselm  meina  mia  fpusa,  ei  daventa 
tutt  denter  nus,  e  nus  munglein  nigins  fpusa  manaders^  e  vein  de  5 
basegns  de  nigin,  ne  tgiet  ne  giglina,  ne  pader  ne  caluster, 
spargna  cuosts  e  fpesas,  discomets  e  ceremonias.  Neve!  quei 
ei  bein  studigiau  ora  flu? 
Valer.  Superfin  studiau  ora !  Quei  ch'  eis  san  bucc  en  faitgs  dil  teneer 

casa,  ne  en  faitgs  de  daneers  e  della  buorsa,  sa  nigin  Hebräer.  10 
Deuton  fto  jeu  tonaton  domondar  eis,  ei  ladunscliallaLisacontenza 
[fol.  17^]  de  far  aschi  cuort  vinavon  e  de  maridar  Sig^  Anselm? 

Harpagon.  'l'giei  domondaV  Contenza  ne  bucea  contenza  ei  tuttina,  et  oz 
fto  quei  daventar,  Gie  bein !  Manegias  ti,  ch'  ins  domondi  ella^ 
fch' ella  vegli  ne  bucea  vegli  maridar  Sig""  Anselm;  fch' el  plaigi  15 
ne  bucea  plaigi?  Bien  avunda,  ch' el  plai  a  mi,  e  fto  aschia  era 
plascheer  alla  feglia.  Da  quei  lein  nus  nuot  plidar  pli.  Las 
nozas  fton  efser  oz  a  quei  di,  vegli  Lisa  ne  vegli  bucc,  e  cun 
quei  punctum.  Aber  miu  bien  Valer ,  nozas ,  seh'  ins  vult  era 
mo  ftar  sin  pei  tutt  simpel,  drovan  tonaton  enpau  de  solemnitat,  20 
e  laider  era  expensas,  afchi  pauc  fc'  ins  vult  far.  Jeu  fco  fpus 
sai  bucea  efser  pertutt  et  haveer  quitau ,  ch'  ei  vegni  cufchinau 
e  surviu  si  mo  ch' ei  fetschi  bein  als  gasts,  e  ch' ei  surcargian 
bucc  il  magun,  Tgi  savefs  grau,  fch'  ins  ftuesf  suenter  dovrar 
miedis  e  raadifchinas  per  metter  quei  puspei  en  norden.  Jeu  25 
hai  patertgiau  de  tfcbentar  tei  per  meister  de  casa  en  quella 
cafchun.  La  surviglionza  sur  la  cufcbiua,  tgiaminada  e  tschalee 
stofs  ti  veer.  Ti  enconofches  miu  natural  e  sas  cont  ei  po 
vertiir,  e  sehe  ti  manegi[a]fses,  che  jeu  fofs  pli  gienerus  che  ti, 
fcbe  suonda  tiu  ingeni  e  bucc  il  miu;  ftreusch' il  bratfch,  cur  30 
che  ti  manegias,  ch' ei  seigi  buftatgiamegn.  Ti  sas.  co  il 
tudestg  di:  Überladen  bricht  den  Wagen.  E  da  lunfch  da 
mees  pertratgs  de  far,  che  la  gleut  mondien  daven  malseuns. 
Plitost  ch'  ei  hagien  foin,  che  breigia  de  tuchigiar,  cur  ch'  ei 
leven  da  meisa.     Quei  [ei]   adina  ftau  miu  principi.  35 

Valer.  Cura  ch'  ei  vegn  effectivamegn  adaquella ,  che  la  dunschalla 
Lisa,  respective  eis  e  Sig'"  Anselm  fan  nozas,  fche  vi  jeu  sedar 
tutta  breigia  de  sefar  houur  en  miu  offeci,  et  en  quei  cafs  stuefs 
ei  schon  efser  ina  gastareja,  sco  quei  cheu  si  della  montognia 
di,  ina  gastareja  comme  il  faut.  En  fcadin  cafs,  grazius  Sig»", 40 
CO   eis  ei  de  saconteneer  cun  la  buvronda? 

Jiarpagon.  A  risguard   de    quei    artekel  vegn  jeu    dar    comond    a   parte  al 
fumegl,  che  survefcha  si.    da  quellas  varts  ha  jeu  bugien  miet  e 


j^lg  Peter  Anton  de  Latour 

masira.    II    vin   ordinari,  ch' ei    forsa  memia  ferms,    savefs  ins 

batigiar  cun  duas  tiarzas  aua.    Vins  jasters,  seh'  ei  gl'  ei  bucca 

p'il  Pader,  che  sco  ti  sas,  ha  il  magun  fleivel,  e  tuchegia  vefs  la 

pulenta,  lein  nus  fchar  d'  in  meun.    Gl'  ei  rauba  chara,  e  [f.  17^] 

5  tschella  visa  hanau  de   survegniir,  suenter  che  la  cofiuinicaziun 

cun  Bordeaux  ei  interrota  et  ils  magazins  gleiti  svidai. 

Valer.  Bien,  ch'  ins  sa,  co  se  conteneer.    Co  ftatt  ei  aber  cun  las  falva- 

i'chinas?  Comonden  eis  era  zitgiei  de   quei? 

Harpagon.  Tutt  quei,   ch' in  sa  far  si   cun  pauc  cuost,   quei  mi  plaschefs. 

10  Gaglinam  salvadi,  quei  ei  memia  char,  enftaigl  de  quei  dat  ins 

hazlas  e  curnaigls.  Ina  buiia  cufchaniera  sa  quei  preparar, 
ch'  ei  para  d'  efser  la  pli  fina  utschleglia,  e  cuosta  pauc  e 
dafperas  han  ins  eung  las  plemas,  che  valan  bia  ga  pli  che 
la  carn.     Quei  ei    il  enfchin    de    saveer  far  gronda   canera  cun 

15  paucca  launa.    Autras  salvafchinas,  sco  p"^  exempel  lieurs,  sedat 

ei  avuuda,  aber  era  diversamegn  en  preci.  Quellas  da  bien 
marcau  een  las  lieurs  alvas ;  dallas  grifehas  ston  ins  nuota  veer 
marveglias,  ellas  cuostan  memia  bia  bluzgers  et  een  nuot 
meglras,    che   las   alvas.     Eung   bucca    daditg    ha   il    renomau 

20  catschadur   si   la    montognia   sitau    ina    lieur    alva,    ch' ei    ftada 

fufficienta  per  ina   tfcheina    a    5.  umens   et   ina  giuvna,   e  tutts 

ensemen  han  tugigiau   bein    maneivel,    cun  bein   che   la  giuvna 

fov'  eung  malseuna. 

Valer.  Sund  leds,    ch' eis  san  tutt,  co  ei  pafsa.     Ussa  aber  eung  ina! 

25  Co     eis    ei    de    seconteneer    cun    raubas    de    pasta    e    de    zu- 

carems  ? 

Harpagon.  En  quei   risguard    fton   ins  veer   grond  quitau,   miet   e  masira. 

Prirao.    Bucca  dar  raubas  fiuas.     Quellas  selavagan    tgiunfch  e 

maneivel,  e  fan  afchizun  maneivel  la  madernatfcha,    e  jeu   lefs 

30  bucc,    che  mess   gasts  vefsen  da  pitiir  dal    memia  delicat.    Se- 

cundo.  Ston  ins  en  quei  saveer  mied  e  masira.  Bucca  surcargar 
la  meisa  cun  talas  delicatezas.  La  frina  foign  gaigl  ei  chara, 
miez  prenden  ils  mulineers  per  eis  e  da  gliauter  miez  daten 
eis    schliata    peisa.      Sil  zuker,    ch' ins    sto    conprar    en    stizun, 

35  prenden  ei  cient  per  cient  gudoign,  fan  schliata  peisa  e  metten 

bia  pupiir  vid  1'  onder  e  fan  pagar  per  zuker.  Autras  spez- 
tgierejas,  fch'  ellas  een  finas^  fche  sau  ei  bucca,  tgiei  preci  do- 
mondar  per  suenter;  een  ellas  quei  bucc,  jeu  vi  dir,  een  ellas 
mo  ordinarias,  fch'  eis  ei  il  bia  raub'  iida  fi,  senza  gust  e  senza 

40  favur,  e  trajen   il  bia  s' il    aifch.     II  megler,   che  ti  sas  far  en 

quei  risguard,  ei  de  marcadar  cun  in  patifsier.    Seh'  el  domonda 

[t'ol.  18*]       cient,  fche  porfcha  cinnconta,    fche  ha  el  eung  adina  sia  buna 

provisiun  de  e'  il  meins  50°/o  e   miez   engulau,     Aber  sur  tutt 


II  Kanver  519 

ftofs  ti    teneer  ora^  che  las  vonzatliras  stopi  el  prender   anavos 
per  baz  p"^  baz. 
Valer.  Jeu  hai  capiu.    Co  stat  ei,  grazius  Signur,  ciui   il  caffee  e  cun 
ils  liquers? 
Harpayon.  Ti  fafs  mei    gleiti  vegniir  tutt  eivers  cun  tias  domondas,  fafs  il  5 
tgiau    plein,    cun     vin    e    vius    jasters,    utfleglia,    falvafchinas, 
pustettas  e  tuortas,    ussa    eung  caffee    e  liquers!    '^I'gi    sa,  tgiei 
che  vegn  eung  endament  a  ti?  Sehe  jeu  lefs  procurar  tutt  quei, 
che  dat  e' gl   tgiau  a  ti,  sehe  fofs  jeu  val  leu  in  bettler.     Jeu 
hai  fperonza,   che  la  cuschiniera  fetfchi  si  ina  gastria  tala,  ch'ilslO 
gasts  pofsien  tuchigiar  senza  caffee  e  liquers.      Tonaton    eis  ei 
halt   la   moda   de    serviir  en    femeglioutas  festivitats  cun  caffee, 
et  or    da  quella    moda  lefs    jeu  per    la    tfchontfcha    della    gleut 
bucc  iir.    Et  afchia  era  caffee.    Aber  bein  observau,  caffee  cun 
la  inesadat  gloign  e  quel  bucca  memia  ferms.    Sin  mintgia  per-  15 
suna    10:    favs    caffee  e   10:    gloigns  e    bucca  pli,    has    capiu? 
Caffee  per  6.   bazs  il  pfuud.     Laitg  dat  ins  nigin  leutier,   dapli 
ch'  ei  fan  las  fennerias  ei  quel  memia  chars,  tgi  podefs  ftar  ora? 
Zuker  dat  ins  si  nigin,  quel   fa  mo  leifchen  il   magun,  e  sin  la 
noitg  ina  bocca  petra.    P]nstaigl  liquers  dat  ins  vinars  d'anseuna,  20 
mischedaiis  cun  aua.    Vinars  d'anseuna  ei  ina  buvronda  delicata, 
e  va   fco    raritat  daven    da  Surrheiu    entochen  Tavanasa,    e  mo 
en  ostarias  grondas,    sco  p:   e:   egl  hotel   de  Fazendin    anfl' ins 
quella  delicateza.    Nies  Pader  ha  tschellavisa  bugien  vinars  tier 
il  caffee.     Ins  sto  saveer  tgiei  gasts  ch'ius  ha.     Apropos,  aua,  25 
varda    ch'  ei    meiinchi    bucc   sin    tutt  la   gastaria.     Uss'  eis  ei   la 
moda  de   beiver  aua  tier  grondas  gastarias  e  de  fpargniar  il  vin. 
II  vin,  sas  ti   fchon,  fa  bia  ga  piarder  il  giudezi,  e  cur  ch' ins 
fa  nozas,  stou   ins  mirar  ch'  il  vei stand  resti  fclarius.     Ei   gl'  ei 
fatgs  d'  inportonza.     e  tuttavia    or    da  glas  gronds  bciv'  ins  mo  30 
aua,  et  or  da  zainas  il  vin.    Quei  ei  da  niebel.    Uss'  aber,  miu 
bien  Valer,  suud  jeu    enfis(a)    de  tadlar    sin    tias  observaziuns, 
proposiziuns  de  tractaments,  gastarias,  magliems  e  buvrems.    Ei 
gl'  ei   bucc  de  far  per  viver  mo  il  di  de  nozas,  gl'  auter  di  ston 
ins  era  viver  e  per  viver    ston  ins  veer  de  magliar;    de  beiver  35 
survegn  ins    tgiunfch    e   maneivel.     Seh'  ins    arsent^  aber   tutt    il 
di  de  nozas,    fche  han  ins  glauter  di    nuot.     Tier  tutt  quei  sa 
jeu  nuot,  tgiei  Sigr  Anselm  bonifichesch'  a  mi  per  la  fpesa  dellas 
nozas  6  forsa  ch'  el  fa  vefs  de  pagar  mo  suletameegn  la  mesa- 
dat  dils  cuosts   e  seh' el  ei  meins  liberals  che  jeu,    fche  dat  el40 
eung  p'  il  discomet  nuot.     Ti  enconofchas   bucca   la    gleut.     Ei 
dat  da  quels,    che  magliafsan  faleps  per  carn  pulams,    mo  per 
fpargniar  in  bluzscer.    E  tgiei  san   ins,  sehe  Mariana  porta  zitgiei 


520  Peter  Anton  de  Latour 

en  buorsaV  Ina  doüa  cun  nuot  ei  fc'ina  gaglina^  che  ba  la 
plaronza;  beiv'  e  raaglia  et  ova  nuot.  Perquei,  miu  bien  Valer, 
fton  ins  veer  eupau  scbanetg  e  quitau  sin  tutt.  Jeu  satidel  de 
tei.  Bucca  varda  sin  mei,  mo  bein  varda  sin  miu  interefs!  Ti 
5  sas,    che  jeu    sund  memia  gienerus,    cur   che  jeu  hai  la  detgia 

luüa,  e  savefs  en  in  di  tarlatar  quei  pauc  che  jeu  hai.  Perquei 
varda  ti  sin  miu  faitg,  e  sin  [fol.  18^]  raia  pupira,  e  bucc  sin  miu 
malveutireivel  caracter  de  grondas  gienerusitat.  Seigies  ti  pli 
perderts,  che  jeu  de  teuer  casa.    Tegu  bein  endament.   Uss' aber 

10  fai  vegniir  la  gleut  de  casa,  furvients  e  survientas,  che  jeu  sapi 

inftruiir  e  dir  a  mintgin  (giei   ch'  el  ha  de  far.    In  bien  norden 

en  semegliontas  cafchuns  spargna  bia  dar  ora  (ora)  malnizieivel 

e  fa  dafperas  eung  pareer  tutt  pli  grond,  majestus  e  custeivel. 

Valer.  Jeu  hai  quei  tutt  capiu^  grazius  Sig*".     Aber  ina  causa  fto  jeu 

15  eung   far    endament,    cun    lur    lubieufcha.      Co    ftat    ei    cun    la 

musicaV  ei  sedi ,  nozas  senza  saltar,    hengiarts  senza  murar,  ei 

pir  che  ftar  leger  dafperas  bargür  e  plirar. 

Harpagon.  Jeu  lefs  che  ti  vefsefs  la  burga!  Tgi  sa,  tgiei  ti  lais  eung  tutt 

vegniir  endament?  Musicants  cuostan  bluzkers,  de  beiber  e  de 

20  magliar.     Las   saltunzas  vulten    thees   e  caffees  e  confects.     Ils 

saltuns  vin,  fchambuns  et  endotgials.  Nixot,  nigina  canera,  tutt 
eun  prudienfcha  e  discrezinn !  E  seh'  ei  sto  esser  sigliu ,  ab- 
solut efser  sigliu,  fche  fan  ins:  muri  de  fugi :  tfchafiu  tfchavo; 
tschibigiet;    co    plai   tiu    conpoigu ;    ruca  da   stuornas    et  auters 

25  nobels  fpafs  de  quella  sort;  e  vult  ins  absolut  ina  musica,  fche 

tgiei  ei  pli  delicat,  che  la  trombla,  in  petgien  e  surtut  in  or- 
gletta  d'  utschals,  e  quei  tutt  vein  nus  en  casa  e  quei  sa  min- 
tgin sunar  senza  ch' ei  cuosti  in  quatrin ;  e  fch' in  vult  tuttavia 
luxus  e  pompa,  fche  san  ins  prender  en  agit  la  harmonica.   La 

30  Sig'*  vglia  fa  schon  11  plascheer  de  sunar.    Ti  sas,  la  fuua  da 

marveglia,  fa  si  miedis  de  legria  e  de  bargür,  e  quei  ch' ei  il 
pli  de  risguardar,  ella  suüa  per  nuot;  ne  beiva  ne  maglia,  sil 
pli  in  bien  glas  vin  tievi  e  quei  ei  per  in  sunadur  bucca  bia. 
Aber  ussa  va  e  fai  la  coiüifsiun ! 

35         Valer.  Prompts  per  serviir.  passa  glu, 

Scena  IL 

Harpagon  persuls. 

Far  nozas  ei  in  custeivel  fpafs.    Sehe  jeu   vefs   patertgiau   ma- 

diramegn  ordavon,  fche  vefs  jeu  fchau  ftar.    Dacheudenvi  sehe 

40  jeu  vegniefs  100.  oSs  vegls  e  vijeus  eung  ina  ga,  fche  fagiefs 

jeu   bucca   nozas,   plitost    schass    esser   de   maridar.     Ei   va  si 


II  Ranver  521 

cuosts  fenza  fiü.  Conts  thalers  vefs  jeu  saviu  encavigliar  si 
cun  quei  che  va  cheu  roalnizeivlamegnV  E  fche  Signur  Ansehu 
pernefs  eung  bucca  giu  sia  part  cuosts!  e  fche  Mariaüa  por- 
tafs  neutier  nigina  dotta,  veguiefs  cul  schos  vid,  e  fche  jeu 
stuefs  manteneer  ella  per  nuot !!  Jeu  tutt  tremblel  mo  de  pater- 5 
tgiar!  jeu  fofs  in  pauper  um !  tgiei  po  mai  eutfcheiver!  ei  glei 
bunamegn  de  sesparar!  Aber  cheu  mia  gleut,  fto  dar  la  con- 
signa. 

Scena  III. 

Harpagon;  Cleant;  Elise;  Valer ;  Dona  Clfa/uda^lO 
cun  ina  sciia  enta  meun;  Meister  Jacob;  La  Merluche ; 
Brindevoin. 

Harpagon:  Wegni    aeu   tier  e  tadlei    mees     comonds,    mintgin    per    sesez. 

[fol.  19^1      Doua  Clauda  e  vus  tutts  eusemen    dueits    saveer,  che  jeu  vies 

Sig'  e  Patruu  —  hctts  s'  enclinan  —  fetsch  oz  nozas,  cun  lal5 
niebla  dunschalla  Mariaüa  e  che  Elisa,  mia  feglia  cheu,  marida 
oz  cun  il  aultftudiau  e  niebel  Signur  Anselm.  Ussa  mirei  bein, 
che  mintgin  da  vus  fetschi  sin  dueer.  Vus  Dona  Clauda  veits 
de  dar  adaitg,  veits  de  scuar  e  teneer  schober  meisas,  sesels  e 
plintlchius.  Hagies  adaitg  de  feuar,  furfcliar  e  burfchanar  cun  20 
adaig,  sinaquei  ch'  iisi  bucca  giu  memia  ils  faitgs.  Item  veits 
vus  durond  la  gastoreja  d'  haveer  quitau  per  glas  e  buteglias. 
Seh'  ei  meunca  ne  romp'  ina,  fche  traig  jeu  giu  da  vofsa  pa- 
gaglia. 

Dona  Clauda:  dt  Her  sesez:  Ina  trostigieivla  nova!  25 

Harpagon:  Veits  capiu?  Mei  per  vies  faitg! 

Dona  Clauda  pafsa  giu. 

Scena  IV. 
Quels  davon.,  ore[i]fer  Dona  Clauda. 

Harpag0)i:  La  Merlusch,  e  Brindavoin  a  vus  surdond  jeu  il  offeci  de  po-BO 
cularis,  quei  ei,  vus  veits  de  teneer  schober  glas  e  butteglias 
e  schengigiar  en  las  buvrondas.  Ussa  dei  bein  adaitg:  Or- 
dinariamegn  rest'  ei  adina  s'  il  funs  dil  glas  ne  della  butteglia 
pauc  ne  bia  viü,  ne  antra  buvronda.  Quei,  s'entelii,  lavMns 
bucca  ora,  sonder  fvida  pleun  siu  en  in  vafchi,  e  tegn  daguot35 
per  daguot  ensemenj  ei  quei  vafchi  pleins,  sehe  enplenefch'  ins 
cun  quellas  vonzadiras  puspei  las  buteglias,  e  sin  quella  visa  va 
ei  nuot  a  piarder.     Veits  capiu? 

La  Merlusch:  Grazius  Sig'^,   vein  capiu.     Aber  co  vein   nus  de  far  cnn  il 
vin,  che  vegn  fpons? 


522  Peter  Anton  de  Latour 

Harpagon.  Era   en    quei    fton    ins    haveer   sees    inichins.      Cheu   prendins 

in    fchvom    de    maar,    ne    in    mantin    bucca    memia    fchobers, 

fchiglioc  pegl'  ei  en  memia  fetg  tacs  de  vin,  drova  breigi'  e  fa- 

vun  de  lavar  or  e  fa    entocs    ils    bateigls    de    lavar,    e  fruscha 

5  bufaitg  bufaitg  si  il  vin,  e  strocla  lur  ora  en  in  vafcbi  a  parte. 

Quei  vin  ei  ordinariamegn    bucca  fetg  clars,    e    perquei    salva 

ins  si  per  cufchinar,    et  en  quei  risguard  eis  el  buns,   pertgiei 

eh'  el    ha  adina  enqual  causa  grafs  denter  en ;  ne   ch'  ins  metta 

el  tier  il  ifchiug.     Mai  aber  dat  ins  de  beivcr,  tschellavisa  po- 

10  defsen  la  gleut  creer,    chins    fofs  interefsaus,    ne  tuttavia  ran- 

veerus,    e  quei    duei    nigin    podeer    fierer    en    eegls  a  mi  cun 

rafcliun.    Sur  tutt  aber  ftueits  vus  dar  bein  adaig  de  far  pleun 

vies  de  fchengigiar  en    vin.       Cloman    ei    per    de    beiver,    I'che 

fagiei,  sco  vus  audies  nuot.     Tuornan   ei  a  clamar,    (che  currii 

15  dabot  cun  aua.     Scli' ei  prenden  aua,  fch'eis  ei  cartigiau;  fch' ei 

vulten  aber  vin,  fche  domondeits  vus  ftgisa,  sco  fche  vus  fofses 

s'entrumpai,  e  [fol.  19'']   vegnits  pleunviefs,  e  bucca  cuu  memia 

gronda  furtina,  neutier  cu'l  vin.    Quei  ei  tutt  encbins  e  fortelets, 

che  een  buns  per  ils  gasts,  pertgiei  ch'afchia  restan  eis  tier  lur 

20  giudezi,  vegnen  bucca  eivers,  il  ciurvi  resta  clars,  et  il  magun  po- 

tuchigiar.    Aua  sur  tut  fpargnei  buce,  Aua  ei  la  buvronda  pli  natu- 

rala  per  gleut  e  thiers.     II  vin  ha  bia  ga  cafchunau  spans  e  dabats, 

fchliats  exempels;  patertgiei  vid  Noe  e  siu  fegl  Caara,  fventiras, 

mazaraents,  brischaments  e  tutt  pufseivel  mal;  mai  aber  ha  l'aua 

25  faitg  vegniir  eivers  e  faitg  piarder  il  giudezi. 

En  quei  entiir  rafchieni  datten  quels  che  een 
prcesents  heinduras  denter  en  il  tgiau,  et  enzenas, 
fco  Jch'els   confirmafsen    et  aprohafsan   tut   quei, 
che  Harpagon  dii  e  mett'  avon. 
30  Vus  veits  udiu  la  consigna.   — 

Brindavoin.   Udiu  e  capiu.     Aber  eung  ina!  Vein  uns  de  treer  [en]  la  li- 

vreja? 
Harpagon.  Tgiei  domonda,  sin  ina  fiasta  afchia?     Sigiir  veits  de  semetter 
en  galla. 
Zb  Brindavoin.     Aber   las    cau[]]fchas  een  davos  tier  magliadas  dallas  raiurs. 
La  Merlufch.    E  mia  casaca  ha  davon  in  grond   tac  de  grafs. 
Harpagon.  Fa  tutt  nuot.     Ti  Brindavoin  das  adaitg,    ch' ils    gasts    mirien 
sin  tei  adina  en  fatfcha  e  mai  e' gl  diefs,    sehe    vesen  ei  bucc 
las  ruosnas  dellas  caulfchas.     Ti,  La  Merlusch,  tegns  la  capialla, 
40  ne  in  mantin  enconter  quei  tac  de  grafs,  sehe  vesa  nigin  nuot. 

Ussa  marsch^  per  vies  faitg! 

Brindavoin,  Merlufch  passan  giu. 


II  Ranver.  523 

Scena  V. 

Harpagon,  Cleant,  Elise,   Valer,  Meister  Jacob. 

Harpcigon.  Ti,  mia  feglia,  has  adaitg  de  quei,  che  vonza  e  vegu  portau 
giud  meisa,  che  nuot  mondi  denter  la  detta.  Ad  ina  matta 
giufna  ftat  quei  tuttavia  bein.  Tutt  quei  che  va  giud  meisa,  5 
vegn  pnspei  bien,  e  perquei  fton  ins  teneer  ad  honur.  Enqual 
bien  frico  san  ins  eung  adina  fabricar  dallas  vonzadiras.  Da- 
Iperas  varda  de  retcieiver  bein  e  cun  hofliadat  mia  spusa 
Mariaua,  ella  vegn  far  a  ti  ina  visetta.  Varda  bein  sin  quei 
che  jeu  digiel!  10 

Elisa.  Bucca  dubetten,  »bab,  Jeu  vi  euquerir  de  far  tutt'  honur 
alla  düschalla  Mariaua,  tont  pli,  ch' ella  duei  vegniir  nosfa 
madregna. 

Elisa  pafsa  giu. 

Scena  VI.  15 

Harpagon,  Cleant,    Valer,  Meister  Jacob. 

Harpagon.  E  ti,    miu    fegl    arbagast!     Sehe   ti   vult,    che  jeu    perduni   la 
historia    dils   15.  melli    d'enson,    fche  bucca  fai  tscheras  si  per 
mia  fpusa ! 
Cleant.  Jeu  ?     far  tscheras !     e  pertgiei  V  20 

[ful  20*.]  Harpagon:  0  ins  sa  pier  memia  bein,  co  ils  affons  semetten 
leu  tier,  cur  ch'  il  bab  vult  maridar,  e  cun  tgiei  eegls  als  var- 
dan  sin  la  madregna.  Sehe  ti  desiderefchas,  che  jeu  pertratgi 
bucc  vid  la  canbrola,  che  ti  has  voliu  far  de  far  enpristar 
15.  melli  renfchs,  fche  varda  bein  de  retcieiver  Mariaua,  mia  25 
spusa  cun  enperneivlas  ceremonias  e  charins  zenklins ,  e  de 
efser  afchi  honzellis  e  hoflis  sco  pufscivel. 

Cleant.  Per  grad  diir  la  verdat  fco  ins  ha  s'il  cor,  fche  eis  ei  veer  e 
pli  che  veer,  che  nigins  affons  vesen  bugien  madregnas.  Jeu 
schefs  manzegnas,  fche  jeu  schefs,  che  jeu  vefs  bugien  Mariaua,  30 
fco  nofsa  madregna.  Nuota  tont  raeins  pon  eis  esser  ruoseivels 
sur  quei  puign.  Jeu  vi  efser  hoflis,  curtaseivels  e  furvin- 
tfcheivels  cun  Mariaua,  a  magari,  Ich' eis  han  bugien,  far  fco 
fche   nus    vefsen  s'enconofchiu  e  fofsen    stai    en  relaziuns  ftret- 

'  gias  da  cient  oüs  enneu.       En  quei  risguard  vegnen  eis  seper-  35 

suader,  che  jeu  sei  fideivels  a  lur  defsideris. 

[  Cleant  pafsa  giu. 

Harpagon.  Quei  ei  perdert  de  tei. 


524  Peter  Anton  de  Latour 

Scena  VII. 

Har'pagoH,   Valer,  Meister  Jacob. 

Harpagon.  Meister  Jacob,  cun  tei  ha  jeu  eung  il  pli  d'inportonza  de  plidar. 
Ti  ftofs  saaver,  che  questa  fera  vi  jeu  dar  ina  gastareja. 
b  Meister  Jacob.     Tier  sesez:  lua  miracla  e  zvar  bucca  pintgia! 
Harpagon.  Sas   pinar   tier   zitgiei   da   bien,    fco   ins    ha  bugien,    e  ch'  ins 

fetfchi  plafcheer  et  honur  als  gasts? 
Meister  Jacob.   Mo  daneers,  alura  selai  far  tutt. 

Harpagon.  Mo  daneers,    et  adina  daneers,    e  mai  calar  cun  daneers.     Ei 
10  gl'  ei    val    fco    fchei    defs    bucca    auters    plaids    e'  gl    lungaig 

romonsch,  che  daneers,  daneers  e  daneers. 
Valer.  Ina  pli  insolenta  risposta,  che  qirella,  vefs  el  bucca  saviu  dar. 
E  tier  tutt  ei  quei  in  cufchenier,    sco  ei  para,    che  sa  far  ina 
gastareja    mo    a    forza    de    daneers?     Quei    ei  nigin  kunft.     Ei 
15  sedi,  cun  daneers   san  ins  far  tutt.    Aber  il  kunft  grond  ei,  far 

si  in  grond  e  bi  tractaraent,    ina    brillanta  gastareja  senza  da- 
neers.    Quei  ei  kunst,  quei  ei  enschin. 
Meister  Jacob.   Lur  Sabienicha  Sig'  Meister    de    casa,    e    tschella    visa  il 
traffica    tutt    en    cas'  et    ord    casa,    savefsen    grad   surprender 
20[fol.  20  ''j     era  la  cufchina;  eu  tutt  auter  catfchan  eis  tschellavisa  en  lur  naas 
e  datan  la  maula  sin  tutt,    fco  fch'  eis  vefsen  magliau  en  tutta 
fabienfcha,    e    tutt    saveer.      Jeu    lafch  sura  ad   eis  bugien  de 
cufcbinar  de  far  grondas  gastarias    e  tractaments,    senza    fchar 
custar  daneers.     Quei  ei  in  enfchin,   che  jeu  pofsedel  bucc,  et 
25  hai  era  mai  udiu  che  zatgi,  oreifer  eis,  hagi   giu  quella  vertit, 

de  saveer  far  zitgiei  or  da  nuot- 
Harpagon.  Nigiuas  ftrichadas  vertesch    jeu,    dai  ti  risposta    sin    quei    che 

jeu  domond. 
Meister  Jacob.   Cents  gasts  han  eis  a  meisa? 
BO  Harpagon.  Jeu  quentel  sin  dodifch,    ti   has  aber  de  preparar  tier  mo  per 
oitg.     Ti  sas  fchon,  nua  che  oitg  hau  de  magliar,  hast'  ei  era 
per  dodifch.    Jeu  sund  tschellavisa  bucc  amaturs  de  vonzadiras 
11  bia  van  ellas  tonaton  mo  denter  la  detta. 
Valer.  Sentellü,  quei  davent'  adina,  cunzun  fch'  il  cufchanier  ha  bucca 
35  quitau  s'  ils  faitgs  dil  Signur. 

Dat  in^  eglada  sin  Meister  Jacob. 
Meister  Jacob,  tarruna  mitgiert  sin  Valer.  —   tier  sesez:   S'entellü,  gie 
bein,  s'entellii,  Glisner!  —  Sevolva  enconter  Harpagon:  Sehe 
bein,  tier  ina  gastaria,  jeu  supon,  tutt    gleut  da  condiziun;  — 
40  Harpagon  dat  il  tgiau  sco  de  confirmar.  —  sedomond'ei  per 

l'enprema  furida,   10.   platas  ne  fpisas,  conpriu  la  rainestra. 
Harpagon  fa  t/chera  de  malconten/cha. 


II  Ranver.  525 

Meister  Jacob  va  vinavon:  Gie,  10.  platas  per  1'  emprema 
surida.  Quei  ei:  Hordavon,  alla  moda  talianera,  ina  plata  cun 
zitgiei  ensalau,  ondotgiels  ne  talgias  fchambun ,  quei  promov' 
il  appetit,  sueuter  la  minestra,  dus  capuns  a  lefs,  fortem  de 
carn  vadi  ne  d'  ensiel ,  cufchinau  cun  kohl  ne  autras  verduras ;  5 
carn  grofsa  cun  in  bien  zugmüSj  knödels  en  pifchada  frestgia, 
pefclis  coitgs  giu  en  vin  alf;  bien  fofs  ei  vin  dad  asti ;  in' 
antra  plata  pefcbs  en  ovs  e  groina  Krebs  cun  kartifiol 
denter  en  er'  ina  plata  cun  buüas  schnezlas  meila. 

Observazium :  Durond  quei  entiir  rafchieni  fa  HarpagonlO 
tfchera    de   malcontentienfcha ,  dat  il  tgiau  fco  el 
seigi  de  tutt  quei  nuota  contents. 
L' antra    surida:     Carns    de  salvadis,    p.  e.  carn  camotfcb,    ne 
Lieur,  cufchinau  en  dulfch  et  aifch,  gaglinams  falvadis,  cots,  ne 
urlams,    cun  zitgiei  dil  jert  tier,    barsau  vadi  cufchinau  vid  il  15 
fpiefs   cun  zefchas  zucheradas,    utschals    cun  ina  buiia  pulenta 
fina;    gremas  de  quater  sorts,    de  zitronas,    caffee,  ciocolata  e 
menta,   ligiongias    barsadas  ne  cotletas  de  carn  talpas  ne  carn 
musteilas,  alla  finn  aber  ei  buce  d'enblidar  la  tuor  da  babilona 
ardenta,  pastetas  e  tuortas  mintgiamai  denteren,  fco  ei  convegn,  20 
e  suenter  tutt,  in  bien  nachtifch. 

Harpagon.  Basta,  basta,  vi  nuot  saveer  de  tias  ftravagantadats,  gie  bein  la 
tuor  de  babilona  ardenta.  Confusiun  de  babilona  eis  ei  en  tiu  tgiau 
avunda.     Gl'ei  bien,  che  jeu  hai  era  (fol.  21.  a.)  euug  in  plaid 
e'gl  capetel.     Sehe  jeu  schafs  far  suenter  tiu  tgiau  fcumbigliau,  25 
sehe    fofs    ei    per    far    quella   tfchavera    e   suenter    muriir  dalla 
foiii.      Aber  na,    eung   ussa  comond  jeu  las  fiastas,    e    cun   in 
plaid,   ti  das  ina  hondreivla  buna  tscheina,    senza  krebs,    cots 
falvadis,  urlauus,    pefchs  en  vin  dad  asti,   e  sur  tutt  senza  la 
tuor  da    babilonia    ardenta^    jeu    hai    bugien    fpisas  che    gastsSO 
maglieu,   aber  pli  pauc  e  pli  bugien.     Capesches  mei,   paltrun 
che  ti  eis? 
Valer.  Ei    mi   para  sco  sehe  lur  cuschinier   less  far  magliar  de  flupar 
sin  lur  quen.      Hau  als  bein  envidau  en  ils  gasts  per  far  sur- 
cargar  il  magunV     Ti  ftos  saveer,  Msf^  Giacob,    ch'ins  maglia35 
per  viver,    e  bucca    ch'ins    viva  per  raaigliar.     Pli    frugal,    pli 
simpel  che  la  gasteria  ei,  pli  da  niebel  eis  ella. 

Harpagon.  Bein  plidau,  ins  viva  per  magliar,  e  bucca  maigl'ins  per  viver, 
Quei    ei    ina    fentenzia    d'  in  grond  Philosoph.      Meister  Jacob, 
ti   sas    CO   ti    has  de  seconteneer.      Aber  ussa  restegia  e  fchu-  40 
bregia  la  carotfcha. 

Meister  Jacob.     La    carotfcha?     o  tgiei  tfchintfcharl     quell' ei  piir  che  la 
Ichlitta  dil  Land"^  vegl,    Tutt  en  tocs.     Nua  chei   gl'  ei  ftau 


52G  l'eter  Anton  de  Latour 

vidlodder  ina  buccada  fier,  fch'eis  ei  daven.  Sai  nuot  ha  el 
buviu  vi  tier  las  mateuns  dil  grond  botel,  ue  han  ei  engulau. 
Da  carotfcba  plaidien  nuot.  E  nua  iir  per  cavals?  ils  lur 
bau  il  treer  anavos  e  san  niang  star  sin  peis.  Per  quels  meunglan 
5  eis  bucca  seprender  en  de  procurar  Alp,    plitost  mirien ,    ch'ei 

hagien  avon  meun  in  cutfcb,  che  fetscbi  aber  bucca  quen  della 
carn  et  eung  meins  della  funfcha,  pertgiei  da  quei  survegn  el 
fproposi  pauc.  Ei  gl'ei  bucc  per  nuot  che  la  gleut  tfchontfchan 
tont    dad    Eis;    Eis   lajen    gie    dar    de   magliar   ni   a    gleut   ni 

10  a  thiers. 

Harpagon.  Sehe   tgiei    tfchontfchan    ei  da  mei ,    di  val  leu.      Gleut  sco  ti 
tfchontfchan    pauc    ne    nuot    dil    bien,    fch' in    defs  cun    caz  e 
cun  puign. 
Meister  Jacob.   Jeu  vi  schon  diir,  seh'  eis  savilan  bucc. 

15  Harpagon.  Hagies   nuota   teiTia.     Grad  ussa  ha  jeu  bucca  luna  de  savilar. 

Si,  curafcha,  gi,  tgiei  tfchontfchan  ei  da  mei? 

Meister  Jacob.     Sehe,    cun  lur  lubienfcha,    grazius  Signur,    dien  la  gleut 

primo,    ch'in    pli    grond  ranverun  e  dasperas  pli  grond  narrun 

che  eis,  detti  ei  bucca  sut  las  fteilas.    2^°  che  per  in  de  trenta 

20  blzgrs  schafsan  eis  scurtiar  vivs^  fch'  eis  savefsen   ch'ei  carschefs 

puspei  pial  senza  ftueer  pagar  persuentex*.  [fol.  21^]  3****  ch'els 
hagien  in  particular  enfchin  de  bucca  pagar  quei,  seh'  eis  een 
obligai.  Cun  fumegls  e  fumitgiasas  entfcbeiven  eis  dispetta, 
cur  ch'ei  han  gleiti  or  ou,  per  chei  mondien  per  lur  faitg 
senza    pagaiglia.     ad    auters    snegeu    ei    giu    quei    ch'  eis    han 

25  enpermess,    et   aschia   vinavon;    4*«    vegn    ei   pretendiu,  ch' eis 

fetschien  ftampar  Calenders  a  parte  per  diever  de  lur  casa,  nua 
ch'els  fetfchien  metter  Vigielgias  e  diis  de  gigina  treisga  da 
pli  che  fco  la  fointgia  muiiia  baselgia  ha  fixau,  mo  per  far 
giginar    lur  gleut ,    ch'  eis    pofsien    fpargnar    la    carn   et  auter. 

30  5**'    ch'els    taglian  giu  las  puolpas  e  vendien  1' ossa   per  carn; 

6*0  ch'  eis  hagien  quels  oüs  vargai  faitg  euqueriir  or  ils  truf- 
fels  naalseuns  e  vendiu  per  6.  bazs  la  quarteuna;  7  ch  eis 
vendien  greun  lavagau,  pieun  marfch,  e  cafchiel  ins  si,  tutt  raub 
artada  eung  da  lur  bab,  dieus  hagi  faitg  grazia,  ch'ei  tonaton 

35  schon  morts  avon  40.  ons,    tutt    per    precis  sco  ins  conpra  en 

auters  logens  buüa  rauba.  Et  aschizun  vegn  ei  risdau,  ch'els 
enquerien  ensemen  curom  e  pial  de  calzers  veders,  traigien 
setz  ora  las  guotas  e  vendien  per  fier  veder  alias  schmelzas, 
e  fetschien    quer   ora  quella  calzeraglia  per  rabitscbar  enfemen 

40  enpau    grafs    de    unfcher    calzers.      Ei   vegn    era    publicamegn 

risdau,  ch'  eis  enprestien  ora  daneers,  e  fetschien  far  obligaziuns 
de  40"/o  pli  che  que  [ch]ch' eis  dattan,  e  fetfchien  pagar  lO'/o 


II  Ranver  52? 

tscbeins.  In  summa,  fch'els  udefsen  tutt  quei,  che  vegu  plidau 
da  dels,  da  lur  teneer  casa  e  da  lur  ranveria,  a  denter  nus  sei 
detg,  da  lur  lumperejas  cun  enpristar  daneers,  vender  las 
raubas,  e  fcurtigiar  ils  paupers,  sehe  sa  jeu  ch'  eis  astgiafsan 
sefchar  veer  ue  mirar  eii  fatscha  ad  autra  galanta  gleut.  Jeu  5 
sai  de  diir,  che  dad  eis  tschoutschan  ils  buobs  sin  gafsa, 
e  burgers  e  purs  per  tutt  las  osterias  entuorn.  Nua  ch'ins  va 
nua  ch'  ins  vegn,  een  eis  la  fabla  dil  pievel,  la  praula  de  cum- 
pars  e  cumars,  II  ranveer  dil  evaugieli,  il  zoller  e  publican 
della  historia  soiutgia  ei  mo  in  buob  enconter  eis.  10 

Harpagon.  Daf   entuorn  las  oregliasa  MJP'  Jacob.     Vus  efses  in 

äsen,  in  tfchatfcharun,  in  fchelm,  in  insolent. 
Meister  Jacob.    Jeu  hai  bein  detg    ordavon,    ch'   Eis    vegnien  nuota    creer 
a  mi  e  sevilar,    seh' ins    di  ad  Eis  la  verdat;  uss'  eis  ei  eben. 
La  verdat  pagau   Eis  cun  Fridas.  15 

Harpagon.  Hagies  respect;  e  mira  tgiei  ti  tfchontfchas ! 

Harpagon  pafsa  giii. 
[fol.  22.  a.]  Scena  VIII. 

Valer;  Meister  Jacob. 
Valer  tutt  rient:  Tont  sco  ins  po  veer,  Meister  Jacob,    pagan    ei   mal  per  20 

vossa  sinceritat. 
Meister  Jacob.    Quei  va  tier  avus  nuot.     Saveits  rir,  cur   che  vus   surveg- 
nits  fridas;    e  bucc  sur  las  mias. 
Valer.  Bucca  favilei,  Meister  Jacob. 
Meister  Jacob.    Saveigids,    fche   vus  veits  memia  bia  lachen,    fehe   vi  jeu  25 
schon  fquitsehar  el.     Vilintei  bucca   mei,  fche  vus  leits  vegniir 
daven  cu'l  tgiau  seun.     El  ftauscha   Valer  anavos. 
Valer.  Ei,  ei,  pleunvies !     Ei  sef'a  buce  alchia. 
Meister  Jacob.    1'giei  pleun  vies!     Vus  efses  freehs.     Sehe  jeu   preudel  il 

fest,    e    fuolel    vies    tgiir,    sehe  hagies  pazienzia.     In  lump  fco  30 
vus  ha  jeu  eung  mai  tumiu. 
Valer.  Tgiei?     prender   il   fest,    fuolar    mia    pial?     dafperas   dar   dal 
lump?    Cun  da  quels  fco  vus  fan  ins  pintgias  ceremonias,     El 
betta  ginn  pleun. 
I  Meister  Jacob.    Ei,  gl' ei  gie  ftau  mo  spafs!     Quei  che  jeu  hai  detg,  duei35 
valeer  nuot.     Vus  efses  in  brav  giuven. 
Valer.  E  vus  in  miserabel  pupratsch. 
I  Meister  Jacob.   Jeu  sai  quei  fchon. 

Valer.  E  veits  manigiau  de  domignar  mei. 
I  Meister  Jacob.    Ach,  jeu  rogel  per  perdun.  40 

Valer.  Perdun  si,  perdun  giu,  jeu  sund  nuot  amaturs  de  semeglionts 
spafs.  El  bastuna  Meister  Jacob.  Tenii  endament.  Vofs 
spafs,  valan  nuot.    passa  giu. 


r,o,^  Peter  Anton  de  Latour 

Meister  Jacoh  persuh.    Cbeu  vegn  ins  giud  fuortgia  sin  roda;  avon  pauc, 
fridas    dal    patrnn,    ussa    bastunada    dil    meister    de  casa,     AI 
Patrun  savefs  ins  eung  perdunar,  aber  a  quest,  ch'  ins  sa  biicca 
dauunder   cb'el  ei,  da  nua  el  vegn,  et  alla  finn  ei  era  mo  sur- 
5  vient   de   miu   patrun;    fco  jeu,    na,    a   quel    perduü   jeu    bucc. 

Vendetgia,  vendetgia! 

Scena  IX. 

Meister  Jacob;  Frosina;  Mariana. 

Frosina.  Saveits  era,  Meister  Jacob,  fch'  il  Patrun  ei  a  casa? 
10 Meister  Jacob.  Gie,    el  ei  a  casa,    el  ha  val  ussa  faitg  de  saveer,    sch'el 
seigi  bucca  lunfch  da  mei. 
Frosina.   Advertii  el,  che  nus  seigien  cheu. 

Meister  Jacoh  pafsa  giu. 

[fol.  22  b]  Scena  X. 

15  Mariana,  Frosina. 

Mariana.  GV  ei  bucca  fpafs  de  semetter  en  e  sealiar  per  sia  vett'  ora 
cun  ina  persuua  de  quella  sort.  Efser  in  um  vegl,  che  ha 
bunamegn  in  pei  en  la  fofsa,  mel  gienchels,  e  pli  malcuspi- 
reivels,  che  enperneivels,  ei   fchon  in  bucca  pign  facrifeci,    ch' 

20  ina  giufna  porta  al  basegn  et  alla  sort  de  sees  Gieniturs;  aber 

seuniir  cun  in  um,  che  ha  bucca  mo  quellas  muncadas,  ei  aber 
dasperas  aschi  feetg  rantaus  vid  il  iuterefs  dil  mund,  ch'el  per- 
tratgi  bucc  auter,  che  vid  far  rauba,  en  cavigliar  daneers  sin 
daneers,    e  tutt  sin  quen  dell'  honur  e  reputaziun,  senza  pater- 

25  tgiar    vid    la    ftema    e    bien    num,    gie  senza   secussigliar   cun 

sia  conzienza,  e  senza  patertgiar  vid  quei,  ch'  ei  solet  bucca 
vanadat,  e  cuoza  en  perpeten  o  Frosina,  ei  gl'  [ei]  grev,  gl' ei 
stermentus  mo  il  pertraitg,  gleiti  gleiti  ftos  ti  forsa  sealiar  cun 
in  um  afchia!     Jeu  tremblel  mo  de  patertgiar. 

30  Frosina.  Ella  fa,  suenter  miu  manigiar,  il  faitg  bia  pli  sgarscheivels, 
che  fco  el  ei.  Signur  Harpagon  ei  fchon  in  um  avanzaus  e 
egls  onns,  denton  eis  el  tonaton  eung  valti  garbalds,  e  nuota 
meins  che  disgustus,  fchegie  bucca  aschi  bials,  aschi  affabels, 
aschi  enperneivels,   fco    il  giuveu,    che  fa  da  temps  visetta  ad 

35  ella,   cun  bein  che  elia  sa  bucca,    tgi  quel  ei.      Aber    alla  fin 

de  tuttas  fins  sto  ella  patertgiar,  che  suenter  il  cuors  della 
natira,  sa  Harpagon  bucca  viver  ditg  e  lai  davos  ina  recha 
vijeua,  che  sa  alura  cun  sia  gronda  rauba  legier  ora  in  giuven, 
enperneivel  fpus. 


II  Ranver  529 

Mariana.  E  manegias  ti,  che  quei  seigi  ad  iua  giufna,  schegie  ch'  ella  ei 
sforzada  dallas  circumftanzias  de  prender  in  um  vegl  dad  ella 
bucca  carezaus,  e  da  tutt  il  muud  fprezaus,  in  confiei't,  ina  consola- 
ziun,  de  podeer  haveer  speronza  e  fpctgiar,  ch' il  marin  mieri 
gleiti  e  lafchi  davos  ils  mettcls  de  cuu  ina  ga  maridai*  in  auter,  5 
0,  ti  has  nigin^  idea,  nigin  concept  della  ventireivladat  d'  ina 
letg!  tschellavisa  plidafsas  ti  bucc  ai'chi  fprezus  de  quei  ftand. 
Ei  gl'  ei  ina  fchliat'  enzeiia  per  quest  e  per  glauter  mund, 
fch' ins  fto  fpetgiar  vefs ,  che  la  mort  fparti,  e  ch' ella  porti 
veutira.  Sur  da  quei,  tgi  ei  quel,  che  vult  penetrar  ils  misteris  10 
divins?     Mieri  bucc  pli  biar  giuvens  che   vegls? 

fol.  23*]  Frosina.  Aber  pertgiei  sefar  tonta  peina,  tonts  fcrupels,  tonts 
dubis,  e  semu[r]titicar?  Ella  niarida  Sgm-  Harpagon  bucca 
per  sia  persuua  veglia,  per  sees  cavels  e  barba  grilcha,  aber 
per  sia  sauba  e  sias  plunas  daneers.  Uss'  eis  ei  mo  eung  de  15 
teneer  ora  ordavon,  ch' el  stopi  moriir  s' il  pli  tard  en  treis 
meins  suenter  las  nozas.  Alura  ha  ella  la  libertatt  e  raub' 
avunda  e  sa  maridar  quei  giuven,  ch' ella  ha  adina  avon  sees 
eegls,  enconofcha  aber  bucc,  tgi  el  ei,  e  sa  nuot  danunder  ch'el 
ei  etc.  etc.  Seh'  ins  ftgiafs  diir,  fch'  ei  qnei  tonaton  enpau  curios  20 
de  sefchar  prender  en  dad  ina  figura,  dad  in  giuven,  ch'  in  sa 
tuttavia  nuot,  tgi  el  ei. 

Mariaila.  Enpau  rafchun  pofs  ti  veer,    ei    para  curios  d'  haveer  bugien  e 
stimar    in    giuven    senza    saveer    sias    relaziuns    de    patria,    de 
famillia,  de  rauba  et  auter,    Denton  fchai  en  a  mi,  ch'  el  ei  in  25 
brav  giuven,    vengons  de  tutta  ftima  e  carezia.       Gie  miu  cor 
di  a  mi,  cun  quel  solet  eis  ti  ventireivla. 
Frosina.   Fiii  nssa  cun  quei  lungaig.     Sig'  Harpagon  vegn. 

Mariana.  0  Frosina,  tgiei  figura!    e  quel  duei  esser  miu  fpusV     0  Diu, 

preii  puccau  de  mei!  30 

Quart    Act 

Sceiia  I. 

Mariana;  Frosina ;  Harpagon. 

Harpagon  enconter  Mariana:    Ella   vegn  perdunar,    che   jeu   vegnel   neu 

tier  cun  il  spiegel  s'  il  naas.  Ils  gronds  astronoms  ugegian  35 
bucca  de  mirar  en  la  clarezia  dil  foleigl,  eu  la  bialezia  della 
glina,  et  en  la  terlilchur  dellas  fteilas  senza  duvrar  fpiegels, 
e  cuu  rafchun  temel  jeu  de  piarder  la  vesida  de  mees  eegls 
de  s' aproximar  alla  fplendur  de  sia  fatfcha,  mia  chara,  senza 
haveer  provediu  mees  eegls  cun  las  armas  dil  spiegel  de  naas.  40 
—  Aber  Frosina,  el  sevolva  enconter  quella.   tgiei  monta  quei? 

'  bucc  in  plaid? 

Romanische  Forschungen  VIII,  34 

\ 


530  Peter  Anton  de  Latour. 

Irosina.  El'  ei  balt  surprida  da  lur  grond    conpliment,    e  surquei,    san 

eis    fchon,     een    matteuns    giufnas    adina    enpau    turpigiufsas, 

e  vulten  bucca  grad  schar  saveer  il  moviment  dil  cor. 

Harpagon.  Ti    has    rafchun,     val     cheu     schal    il    misteri.    —    enconter 

5  Mariaha:  Aber  mia  chara  popetta,  cheu  vegn  mia  feglia  Lisa 

per  salidar  ella. 

[fol.23b]  Scena  II. 

Harpagon;  Mariana;  Frosina;  Elisa. 

Mariana.  Jeu  rogel  per  perdun,    de    bucc    haveer    pli    bauld    faitg    miu 
10  dueer  de  render  visetta. 

Elisa.  Ella  ha  prevegniu  a  mi,  fofs  stau  avon  che  d'ufsa  mia  obliga- 
ziun  de  salidar  ella. 
Harpagon.  Nevee,  mia  feglia  ei    gronda,    il  ferclem   crefch'  egl    ault,    ha, 
ha,  ha!  el  ri  stupend. 
15    Mariana.  Sevolv'  enconter  Frosina  edi  discus:  Tgiei  disgustus  vegliuordl 
Harpagon.  Tgiei  di  mia  bialla? 

Frosina.  EU'  anfla,  ch'  eis  seigien  fetg  galants. 
Harpagon.  Bia  memia  buoutat,  mia  superfiua  popetta! 
Mariana  discus:  Tgiei  narruuV 
20  Harpagon.  Per   sees   buntadeivels   fentiments  sund  jeu  veramegn    obligati- 
fsim  servitur. 
Mariana  discus.    GV  ei  ftrufcb  de  podeer  surfierer. 
Harpagon.  Era  miu  fegl  vult  demofsar  si'  attenziun. 

Scena  III. 

25  Qiiels  d'avon;  Cleanf ;  Valer;  Brindavoine. 

Mariana  enconter  Frosina    discus:   Ach  Frosina,    quei    ei    gie  il  giuven, 
dal  quäl  jeu  hai  plidau  ad  ella. 
Frosina.  In  bi  fpetachel.     Quei  astgiafs  vegnir  or  bein. 
Cleant  enconter  Mariana:     Sin  in  tal  moment  sund  jeu   bucca  preparaus, . 
30  eung  meins  sin  la  nuvialla,  che  miu  bab  ha  dau.     Per  tutt  il 

mund  savefs  jeu  bucca  teneer  char  ella  sco  madregna,  schegie, 
che  jeu  hai  tutt  respect  et  attenziuu  per  ella.  \ 

Mariana.  In  tal  sentupar  ensemen  ha  jeu  bucca  fpetgiau.    Jeu  sund  sur-j 
prida  afchibein  fco  eis. 
35         Cleant.  Jeu  sto  diir,    miu  bab  ha  in  hien  gust,    aber  jeu  repetel,  cb 
ella  deigi  efser  mia  madregna,    vult    tuttavia    bucc   e' gl  tgiauj 
a   mi.     Cun  in  plaid ,    fche  jeu  vefs  de  commondar,  fche  mafs* 
quella  maridaglia  bucca  vinavon.  i 

Harpagon.  Tgiei  inpertinenza!  j 


II  Ranver  531 

Mariana.  Jen  bai  ils  me  dems  sentiments.  Pertutt  il  mund  savefs  jeu 
bucc  efser  ruoseivla,  de  veer  eis  per  miu  fegljester.  Creigien 
a  mi,  che  mo  il  fforz  po  zungigiar  mei  de  daventar  raadregna 
dad  Eis. 

Harpagon.  Cheu  Iias  ti!  Sin  in  conpliment,  fco  ti  lias  faitg,  and' ei  iua  5 
risposta  afchia,  Ussa  sas  ti,  co  ella  pertratgia  da  tei.  Mia 
chara,  jeu  rogel  per  perdun  [fol.24^]  per  las  malhofliadats  de  miu 
giuvenaster  fegl.  Ei  sa  tonaton  bucc  haveer  ditg  cuotz.  Mia 
feglia  marida  Sig'  Anselm,  miu  fegl  va  cun  la  recha  vijeua, 
nofsa  vifchina,  e  suenter  efsen  nus  persuls  e  libers  da  tutts  dis-  10 
gusts  et  impertinenzas. 

Mariana.  Fufs  a  mi  veramegn  laid,  fche  jeia  duefs  esser  la  cafchnn  da 
disturbis,  e  sai  era  figgerar,  che  jeii  sun  tuttavia  bucc  affron- 
tadada  lur  Sig'  fegl.  El  ei  ftaus  sincers,  e  quei  plai  a  mi  pli 
che  tutt.  15 

Harpagon.  Memia  gronda  buontat  de  ftgisar  sias  inpertinenzas.      Ei  vegn 
schon  vigniir  megler.    Ella  vegn  gleiti  veer,  ch'el  mida  pertraitgs. 
Cleant.  Tuttavia  bucc.     Mai  e  plimai  vegn  jeu  semidar. 

Harpagon.  Quei  tfcheu  va  bein,  pli  inpertinents  che  mei,    enconier  Cleant. 

has  piars  il  giudeci  de  plidar  afchia?  20 

Cleant.  Quei  che  jeu  digiel,  fton  eis  prender,  fco  fche  jeu  fchefs  en 
lur  nuin,  Bab,  et  aschia  lubefchen  eis  schon  de  sincerar  la 
Dunschalla  Mariana,  che  nuot  s'  il  mund  savefs  efser  a  mi  pli 
de  char,  che  parter  bien  e  schliet  per  1'  entira  vetta  ora  cun 
ella.  La  ventira  de  pofseder  ella  fofs  pli  che  corunas  e  regle-  25 
navels,  e  tutt  ugigiafs  jeu  per  pofseder  ella.  Seh'  ella  fofs  de 
mefs  sentiments,  sehe  vegniefs  jeu  survenfcher  tutts  inpediments 
per  poder  cotonfcher  ella. 

Harpagon.  Pleuntiu,  miu  fegl  ei  sefa  bucc  afchia. 

Cleant.  Sig""  Bab,  pertratgien,  che  jeu  fetfch   quei  en  Inr  nuin.  30 

Harpagon.  E  pertratgia,  Sigr  Fegl,  che  jeu  hai  metz  ina  lieuuga,  e  drovel 
nigin  advocat  fco  ti.    Aber  pernein  platz,     vult  dar  neunavon 
seheis. 
Frost  na.  Na,    gl'  ei    megler,    che    nus    sefetfchien  si  meigien  sin  il  plaz 

fiera.  35 

aarpagon.  Brandavoine,  fai  taccar  la  carotscha. 

Brandavoine  pafsa  giu. 

Scena  IV. 

Harpagon ;  Mariana;  Elise;  Cleant;  Valer;  trosina. 

iarpagon  enconter  Mariana.     Jeu  domondel  ftgisa  de  bucca  haveer   giu  40 

j  amognia  in  refresc  avon  che  ira  sin  fiera. 

j    Cleant.  Jeu  hai  Ichon  dau  las  ordras,  ei  vegn  veguiir  s'  il  moment. 


532  Peter  Anton  de  Latour 

Mariana.  Fa  tuttavia  bucca  basegns. 
HarpagoH.  enconter  Valer.   El  maretta,  dad  el  vult  ella  nuot,  quei  ci  fco 
dei  esser.     In  inpertineut  Kerli! 
Valer.  Sco  seh'  el  vefs  pinrs  il  Verstand. 
5        Cleant.  Ha    ella,    enconter  Mariana,   viu    in    pli  bi  alii,   in   pli    dar 
diamant,  che  quel?    pre'n  or  det  a  sin  bah  il  ani   e  porscha 
a  Mariana,  Veramegn  ei  gl'  ei  spür  fing. 
Mariana.  Gl'  ei  veer,  jeu  s'entelliglel  zvar  nuot  sin  quei,  aber  vesel  tona- 
ton,  cb'  el  terlischa  fc'  in  foleigl.     ella  vult  dar  anavos   il  ani 
10  a  Harpagon,  Cleant  aber  dosta. 

[fol.  24  ^]     Cleant:   Tuttavia   bucc.      II   aiii    ei    en  buns  meuns.     Ves' ella 

bucc,  che  miu  [bab]  vult  absolut,  ch' ella  salvi  quei  aiii? 
Harpagon.  fa   tfcher'  aischa   e  vilada  sin    Cleant,    e  sevolva  enconter 
Valer.    Tgiei  inpertinenza  de  quei  lump. 
15         Cleant.  Bucca  sedosti.     Ei  gl' ei  in  schengeig  de  miu  bab,   quel  dat  c 
vult  ch'  ella  salvi   il  aüi. 
Harpagon  enconter  Cleant:  Jeu? 

Cleant.  Neve,  Sig'  Bab,  eis  dattan  quei  aiii  per  in  pegu  d'amur? 
Harpagon  enconter  Cleant:  Ti  scrog. 
20        Cleant.  Vardi  Dunschalla,  el  savilla  sie  mei,  che  jeu  fetfchi  bucca  not 
avunda    de    far    retcieiver    quei    ani.      Ach    bucca    refusefchi, 
fetfchi  quei  de  char,    ella  murtificafs  miu  bien  bab  vegl  siu  la 
pli  aulta  visa. 
Harpagon  enconter  Valer.    Quei  va  bein,  dar  daven  miu  ani,  e  pli  eung 
25  far  efser  mei  in  um  vegl.    0  il  paltrun!  Jeu  schlopel  dalla  gretta. 

Cleant.  Ves'  ella  bucca,  co  el  ei  vilaus  sin  mei,  ch'  ella  vult  bncca  ret- 
cieiver? S' il  meins  fetschi  bucc,  che  jeu  stopi  magliar  ora. 
Mariana.  Sehe  bein  pia,  per  far  la  paifch  denter  eis  dus  vi  jeu  retcieiver, 
aber  bucca  per  in  pegn  d'  amur,  sonder  per  in  pegn  de  paifch,. 
30  e  sut  la  condiziun  della  restituziun  a  temps  e  peda.  \ 

Harpagon  enconter   Valer.    Quei  fofs  plidau  fco  ei  fauda.     Ella  vult  tar- 
nar  anavos,  e  fofs  aschia  rao  sco  enpristau. 

Scena  IV. 

Quels  d'avon;  Merlu/ch.  l 

3b  Merltifch  vegn  tutt  da  furtina:    Jeu  sto  far  de  saveer,  ch' ei  sa  bucc  efsei' 

de  taccar  la  carotscha.    —    Perlina  ei  la  carotfch'  en  tocs,   pei 

l'autra  ei  val  ussa  la  cavalla  fpartida,  vult  diir,  ei  sevintfchida; 

Harpagon.  0  fatan,  tgiei  ha  ei  muncau?  \ 

Mcrliijch.  Da  magliar  auter  nuot,  per  auter  fofs  ella  Stada  seun'  e  frescaj 

40  Harpagon.  Paltrun,  che  ti  eis,  ha  jeu  bucca  adina  detg  de  mirar  tier  bein;; 

Merliifch.  Ha  jeu  bucca  detg,    che    cun  fein  ne  palliu  per  in  baz  per  dj 

e  miez   baz    aveina,    sapi  jeu   bucca    parveer  cavals.     Ha  jei: 


II  Ranver  533 

bucca  adina  detg,  cbe  eis  duefsen,  enstaigl  treer  il  pavel  ord 
la  staliera  e  T  aveina  or  dal  pursepi,  sco  eis  han  faitg  e  ven- 
diu,  stopien  eis  metter  vitier  fein  et  aveina,  seh'  eis  veglien 
schar  viver  ils  cavals  [fol.25*];  eun  nuot  san  ins  far  nuot,  e  cun 
nuot  sa  era  il  pli  grond  raveer  bucca  viver,  ni  gleut  ni  biestgia.  5 
Aber  eis,  mo  ramafsar  daneers  ensemen  e  metter  in  sin  lauter, 
6  forsa  eung  sutterar  per  teina  de  schar  engolar. 

Harpagon.  Fa  ina  tfcltera  de  esser  siirpriiis  e  dl  enconter  sesez:  Tgi  sa, 
fche  quel  ha  scuvretg  ne  viu  ne  encorfchiu ,  che  jeu  ha  sutt- 
erau  ils  daneers  egl  jert?  10 

La  Merlujche.  Aber  uss  han  ei  cheu ,  per  fpargnar  enpau  fein  et  aveina 
han  ei  daven  in  cavaigl,  e  1'  auter  va  era  gleiti  suenter. 

Harpagon.  Tut  da  vilau:  Sehe  va,  dai  de  magliar,  e  dai  de  magliar, 
ch' el  schlopi,  quei  vesa  ins  bein,  ei  tonaton  tia  niira,  tia  in- 
tenziun.     Va  crapenta  ils  thiers  cun  spür  far  magliar.  15 

La  Merluscli.  Eis  een  halt  in  stuorn,  cun  eis  vi  jeu  veer  de  far  nuot  pli. 
In  recli  um  sa  tier  eis  bucca  ftar.  Miu  fervetsch  ei  gleiti  ora, 
et  alura  san  eis  mirar  per  in  auter,  che  sapi  vivintar  lur  cavals 
cun  fterpa.  La  Merlufch  passa  giu. 

Harpagon.  Aschia  een  oz  il  di  la  gleut  de  fervetsch.     Ins  prend  si  e  pla  20 
descha  eis  mez  morts  della  foüi,    beiven  e  maglian  e  s' engra- 
schan  si,    vegnen  marfchs  e  zupiervis,  fieren  ils  peis  davos  si, 
engolan   tgiei   ch' ei  pon  tier,    e  van  per  lur  faitg.      0  malven- 
tireivel    tgi    che    sa    bucc    tutt   far    setz    e    drova    gleut   jastra! 
Aber    ussa,    mias  Signuras    fton  ins  fchar  la  carotfcha  nua  ch' 25 
eil'  ei  e  dapia,  che  1'  aur'  ei  bunua   e   bialla,  sehe  podefsen  ellas 
far  la  cuorsa  sin  il  plaz  fiera  a  pei. 
Mariana.  Fetg  bugien ,  ins  sa  tschella  visa  tutt  pli  bein  veer  e  reflectar. 
Cleant.  Jeu  vi  veer  1' honur  de  conpoignar;  aber  ordavo  nen  la  cafsina 

dil  jert,  leu  ei  preparau  in  pign  refresc.  30 

Tutts  passan  giu,  oreifer  Harpagon. 

Harpagon.  Gie,  in  pign  refresc,  Halunc  de  fegl,  che  ti  eis,  tutt  sin  miu 
quen.  Jeu  lefs  che  ti  fosses  pendius,  sehe  mettefses  ti  bucc 
en  tocs  mei.  En  tocs,  en  tocs  fto  jeu,  seh' ei  va  viuavon 
aschia.  —  el  setrai  p'  ils  cavels.  —  Jeu  fto  aber  necefsaria-  35 
megn  ussa  mirar,  co  ei  stat  cun  miu  fcazi.  Gl'  ei  tonaton  s'il 
mund  ina  miseria,  in  continuau  malraus.  Han  ins  in  baz,  sehe 
san  ins  bucca  nua  e  co  zupar.  Di  e  noitg  Iton  ins  esser  en 
arma  per  pertgierar,  e  bia  eung  efser  en  prigel  de  vegniir 
mordergiaus.  Basta  gliez  ei  eung  bucc  il  piir,  cura  ch'  ins  ei  40 
ina  ga  vintfchius,  sehe  gida  la  buorsa  pleina  era  nuot.  Han 
ins  aber  nuot ;  fch'  eis  ei  era  mal  viver.  Cheu  vegn  val  dretg 
Merlufch. 


534 


Peter  Antou  de  Latour 


II  coiuunismus  en  poesia. 

(Fliegendes  Blatt  ohne  Datum.) 


I. 


IX. 


Vegni  Zegriners,  e  tadlei, 

il  dreitg  digl  um  ei  clar, 

avon  tutt  temps,  soigns  staus  quel  ei 

quei  sa  jeu  siggerar. 

IL 

5  Ei  fov  ni  glina,  ni  soleigl, 
ni  tiaira,  ni  la  maar, 
ei  fov  tatt  stgir,  e  tutt  scombeigl, 
et  Adam  eung  de  far. 

III. 
Avon  che  Dieus  ha  patertgiau 
10  d'  ord  loza  far  igl  um 

ha  '1  schon  la  übertat  plantau 
egl  grond  curtin  dil  mund. 

IV. 
La  libertat  e  tutts  sees  dreitgs 
perpetnameign  een  stai 
15  sohl  clars  sco  bucca  meins  perfeitgs 
leu  si  en  tschiel   nudai. 


Schon  Cain  de  Adam  emprem  feigl 
ha  valti  clar  mussau, 
che  leschas  hagi  er  da  veigl 
20  il  ferm  solet  mo  dau. 

VI. 

Amitgs,  nus  essen  tutts  ulivs, 
d'  eguala  carn  e  seung, 
giest  tettel  pia,  giests  motivs 
de  tutts  magliar  in  peun. 

VII. 

25  II  über  um  fa  tgei  gli  plai, 
tutt  ei  lubiu  a  quel, 
el  beiv'  e  maglia,  e  selai 
nuot  commondar  ad  el. 

VIII. 
Nus  vein  la  lescha  dil  ferm  bratsch, 
30  che  ei  tscheu  giu  nies  Diu, 

tgi,  ch'  ha  buc  quel  ei  in  purpratscb, 
et  ha  cun  nus  ventschiu. 


Nus  vein  compleina  libertat, 
e  lein  gudeer  siu  bien, 
35  raflar,  scbi  ditg,  sco  nus  vein  flat, 
lein  stad  e  lein  unviern. 


Ils  preers  e  paders  lein  stregliar 
da  gust  e  da  plascheer, 
signurs  e  purs  lein  er  sblutar, 
40  ch'  ei  possien  steüas  veer. 

XI. 
Tutt  quei  ch'  eis  han,    ei  era  niess, 
Sil  mund  ei  tutt  cumin, 
nus  lein  la  carn  e  bucc  mo  'gl  iess 
staigl  aua  lein  nus  vin. 

XII. 
45  La  lescha  che  mo  nus  fagiein 
tier  nus  solet'  ha  liug, 
sehe  nus  da  quella  s'  enfisein, 
sehe  frin  nus  eil'  e'gl  fing. 

XIII. 
La  cumminonza  de  doneuns 
50  ei  er  bucc  de  sbittar, 

in  resta  gie,  gie  bia  pli  seuns 
de  spisas  giu  midar. 

XIV. 
Surtutt  een  aber  las  mateuns 
pil  cumin  diever   cheu, 
55  las  duein  passar  da  meuns  en  meuDS, 
far  leger  tscheu  e  leu. 

XV. 

Quei  ei  la  regia,  che  nus  vein,  . 

nus  communists,  la  libertat,  I 

de  far  tutt  quei,  ch'  a  nus  fa  bein,  | 

60  schi  ditg,  sco  nus  vein  flat.  | 

XVI. 
Quei    ei    il    dreitg   dil    tempsi 

present, 
che  han  ils  communists, 
e  nus  Zigriners  stein  er'  en 
sco  lur  socialists. 


Sontgia  Gienoveva  535 

Sontgia    GieiioTa. 

(Ineditum  nach  Ms.  Drs.  und  Ms.  Cl.) 

Act  I. 

Scena  5. 
Sala  en  il  casti.  6 

Grof  Siegfried  e  Gienoveva. 

Siegfried.    Ussa  sefai  si,  Mia  chara!  Semuossa  sc'  ina  Dunna  della  naziun 

Tudestgia!  Na,  bucca  larmas!  pertgei  bargir? 

Gienoveva.  Veng  jeu  bein  veer  tei  pli? 

Siegfried.    Gie,   sco  victorius   tuorn'jeu  a  casa  cun   la  victoria    tuorn' jeu  10 

en  tia  bratscha. 

Gienoveva.  0,  Iura  sund' jeu  morta,  quei  scbai  en  a  mi. 

Siegfried.    Bucca  plirar,    bucca    bargir   duessas   ti.     Miu  duer  cloina,    nies 

bien  Reitg,  quei  taffer  um,  che  schon  de  ditg  ha  faitg  tremblar 

sees  inimitgs.    Cun  ils  inimitgs,  cun  il  pageun  tenesses  ti,  sehe  15 

ti,  sehe  ti  lesses  tener  anavos  mei.     Enstaigl  bargir  duessas  ti 

plitost  animar,  chitschar  mei  tier  1'  ujarra.    La  Frontscha  trembla 

von   ils  Tercs ,    la   Spagnia    ei    prida  da    quels    e  schon  ei  ina 

gronda    part   della  Frontscha    en    lur   meuns   e    sco    ina  lavina 

schmanatschan    eis    de    cuvierer    il  Rhein    e    la    Germania.     De  20 

lautra  vart  ei  la  Saxonia  pageuna,    che  schmanatscha  la  chris- 

tgeunadat,  sin  tuts  meuns  ei  ilg  uffiern  lartgs  e  vul  fierrer  sut 

sura  la  Crusch  e  tschentar  si  ils  idols.     Ussa  eis  ei  temps,  gie 

neer  temps  d' alzar   la  bandiera  de  Cristi,    de    sponder    seun  e 

vetta  per  sia  chrusch,  per  not,  eh'  ella  crodi  buc  abass;  sunder  25 

creschi  e  serasi,    terlischi  e    sclareschi  e  fetschi  nus  meriteivels 

dil  seun,  ch'ei  vegnius  spons  vid  quella  e  laschi  nus  partizipar 

vid  ils  marets  de  Cristi.    Mintgia  daguot  de  seun,  che  nus  per 

el  spondein,  ei  in  sigill  dellas    empermischuns  de  Christi  et  in 

peng  della  gloria  zelestiala.  30 

Gienoveva.  Per  Christus  essen  nus  engischai;  el  ei  per  nus  era  morts.    Et 

j  aschia    ei   la  Mort   la    vetta;     cun    la  Mort    entscheiva    la   vetta 

I  perpetna.    Tgi    less  pia  bucca    bugien  Morir,    tgi  bucca  bugien 

I  dar  la  vetta,  il  tgierp  alla  tiarra,  1'  olma  a  nies  bien  Salvader! 

\  Siegfried.    Sehe  pertgei  mi   tengs   ti   anavos    d eil' ujarra,    dell' ujarra   per  35 

I  la  chrusch  e  per  il  Parvis? 

1  Gienoveva.  Bucca  tener  anavos,  na,  mo  plitost  far  anim   e  curascha  tier  la 

,  gloria,    de   star    enconter   e    batter  las  pusonzas    inimitgias;    e 

tonaton   trembl'jeu  de   star  soletta    cheu    davos,     La  Phantasia 

fa  comparer  stermentusas  figuras;  jeu  vesel   sgarscheivels  mals40 

e  miserias;    ei  mi  para,    sco  sehe  sin  mei  spitgiassen  tristezias 


r^;-3(3  Peter  Anton  de  Latour 

senza  peer,  gie  sco  scli'  ils  nauscha  sperts  catschassen  mei  or 
da  quella  miraglia.  Schon  giufna  che  jeu  erel,  hai  jeu  giu 
mias  Chruschs,  sentiu  mals  e  dolurs.  Hai  piars  Bab  e  Mumma, 
cun  strusch  eis  enconoscher  et  ussa  ducss  jeu  euug  piarder  tei, 
5  piarder  tutt  quei,  ch' ei    a  mi  char.     0,  la  nova  plaga  de  miu 

Cor,  0  tgei  chrusch,  o  tgei  Calamitat ! 
{Drago,  passa  si) 
Drago.    Perdunien,  char  Signiur,  sehe  jeu  disturbeschel  eis! 
Siegfried.    Seis  bein  vegnius,  Drago,  tgei  vul  ti? 
10        Drago.  Prender  pietigott  e  salidar  miu  Signir,  bitschar  siu  meun,  agurar 
ventira  e  rugar  Diu  per  el. 
Siegfried.    Aber  tgei  munta  quei,    che  vus   tuts  esses    aschi   trests  e  plon- 
scheis?  —   Gliei  gie  bucca  1' empremaga,  che  nus  vein  giu  de 
marschar.     Sapi  Dieus,  sehe  quei  ei  la  davosa  ga? 
15        Drago.   Nus  essen  tutts  en  sees  meuus  e  ludaus  seigi  el  en  perpeten. 

Act  11. 

Scena  1. 
Gietioveva  e  Drago;  suenter  in  Servitur  e  Golo. 
Casti  de  Gienoveva. 
20        Drago.  Vus  legiis  bunamein  memia  feitg. 

Gienoveva.  Jeu  sundel  grond'  amatura  de  legier  e  cunzun  sehe  jeu  hai  per 
meuns   ina  sointgia  legenda,    sehe   sa   miu    Cor   bucca   ruassar 
entochen  1'  ei   finida.     Mes   pertraitgs   een   tuts    leu   concentrai, 
nua  la  Cardientscha,  Sperouza    e  Charezia  mei  tilau.     Mo  con 
25  da  lunsch   essen   nus  cun  uossas  ovras  dagl   exempel  de   quels 

grons  Servients  de  Diu,  che  gauden  ussa  la  glisch  perpetna! 
Drago.   Vus  esses  e  vivits  en  vera  pietat;  jeu  less  bunamein  dir,   sehe 
jeu  fagiess  bucca  star  mal  vus,  sco  ina  Sointgia. 
Gienoveva.  E  tonaton  essen    nus  tuts    pucous,   che  savein  e  podein  e  vein 
30  nigins  marets,  auter  che  la  bunna  veglia.     Mei  ussa,   Drago  e, 

spitgei   mei    eu   mia    sala!     Jeu   vi    schar   explicar   vus   enqual 
causa   de  quei    cudisch,    ch' jeu    capeschel    bucc;    enqual  causa 
latin,  che  fa  mei  confusa. 
Drago.  Sco  vuss  comandeis.    (passa  giu)  — 
35  (II  Servitur  passa  si  e  di). 

Servitur.  II  pictur  ha  val   ussa  termess. 
Gienoveva.  (considerescha  il  Maleitg)  Bials  eis  el,  finas  colurs  e  sco  jeu 
pos  veer,  bein  tuch.    Uss'  eung  ina  biala  rama.  —  Mei  tier  Golo 
e  figiei   pagar !    (Jl  servitur  passa  giu)  Cheu   sund'jeu.    {mirm 
40  sil  portret)  Quei  ei  mia  sameglia.    0,  vanadat  dellas  vanadats. 

in  maleitg,  che  savens    selevaga  e  va  en  mal  e   lai  nigina  me-; 


Sontgia  Gienoveva  537 

moria  davos.  Aber  tgei  vi  jeu  far  cuntut?  jeu  vi  tener  si, 
serrar  eu  e  cura  ch'jeu  suudel  veglia  e  runzliada  e  blicbida, 
sehe  dei  quei  maleitg  far  vcer  e  metter  en  memoria  ]a  vana- 
dat  de  quest  mund.  Otz  eung  giiitna  e  garbata,  dameun  schon 
veglia,  scultschanada  e  sin  tuts  menns  mendusa.  O,  vana-  5 
dat  de  tuttas  vanadats  e  nuot  anter  che  vanadat  sin  quest 
Mund.  Mirei,  Golo,  il  portret!  ha  il  pictur  toccau,  semeglia 
el  meiV 
Golo.  (jjassa  si)  Meunca  nuot,  feitg  bein  daus. 

Gienoceva.  Observei  vus  setz!  10 

Golo.  Ach,  ei  meunca,  eh'  ei  gliei  bucca  viv  et  ei  bucca   min. 

Gienoveoa.  Co  ei  quei  manigiau?  In  maleitg  ha  nagina  vetta. 

Golo.  Val  quei  ei  il  mender,   ch'  el  viva  bucc;  tschella  visa  stuess  el 
esser  meess. 

Gienoveva.  Meis  en  phanzegnia?  ne  esses  malseuns,  ne  bucca  endreitg  eigl  15 
tgiau  ? 
Golo.  0,  Gienoveva,  seigies  bunna,  seigies  mia! 

Gienoveva.  Tgei  patertgeis,  tgei  raschienü?  Esses  malseuns,  veis  la  febra, 
0  char  Golo?  Duess  jeu  far  ir  pil  Miedi? 
Golo.  0,  na,  gliei  ni  febra,  ni  Deliri  et  il  Miedi,  gie  il  sulet  Miedi  20 
fusses  Vus,  chara  Signiura,  Viis  quella,  che  savessas  stizentar 
il  barscbamen,  che  arda,  brischa  e  consuma  roei,  mei,  che  vesel 
et  audel  nigin  auter  che  Vus,  Vus,  o  Signiura,  ch'  esses  solletta 
L'  amitgia,  il  scazi  de  miu  cor.  Vus,  Signiura,  podeits  medegar 
mei.     Da  Vus  dapenda  miu  salit.  25 

Gienoveva.  Nua  esses,   nua  patertgeis    Golo?    Tgei  garigieis;    enconischeis 
bucca  mei?  Sedistadei,  jeu  suud'  gie  vossa  Signiura  e  patruna ; 
jeu  sun  la  Contessa,   Dunna  dil  Cent,  Siegfried,  Vies  Siguiur. 
Tgei   luugatg    ei  quei;    tgei    gagliardia!    0,  Golo,   mei  en  vus 
setz!  Bugien  vi  jeu  creer,   che  Vus  seigies  malseuns  e  che  mo  30 
las    dolurs   della   malsognia    hagien    cuschanau   in    transport   de 
tonta  gagliardia  tier  vus,  in  moment  aschi  phrenetic,  sco  abomi- 
nabel   e   deplorabel   e   val   perquei,    che    vus  esses    malseuns  e 
tschellavisa  esses  adiua  staus  in  bien  e  dischent  giuven,  vi  jeu 
veer  perdunau    avus  il  passau,    cun   speronza,  che  vus  meigies  35 
en  vussetz,  veseies  en  vies  gron  entiert,  che  vus   figieis  ami  et 
a  vus  e   turneigies    anavos    sin  la  via    della    dischentadat  e  dil 
dueer    encunter    Diu,    enconter   vies    Signiur   e   Patrun    et    en- 
conter  mei. 
Golo.  Ach,  sehe  leits  bucca  duvrar  misericordia   cun  mei  e  cun  mias  40 
dolurs?  Eis  ei  nigina  speronza? 

Gienoveva.  De  tgei  speronza?  Haveigies  temma  de  Diu,  sehe  mungleis  vus 
nigina  speronza  dil  Mund. 


538  Peter  Anton  de  Latour 

Golo.  Scb'  eis  ei  tut  adumbaten ;  nigina  Remischun !  0,  Gienoveva,  ti 
rompas  miu  Cor;  ti  vul  mei  per  morts!    Ach,  neu,  neu  en  mia 
bratscha! 
Gienoveva.  Daven   da  mei,   daven    um,  che    has  bandunau  Diu   e  piars  il 
5  turpeitg ! 

Drago.  (jmssa  si)  Tgei  meunch'  ei,  Signiura? 

Gienoveva.  Vegni,  jeu  desidereschel  ded  ira  tier  las  legientas  dils  Soings! 

{omisdus  passan  giu). 

Golo,  {persids)  Nua   sund'jeu?   Tgei  fetscb'jeu?   Eis    ei  bucca,    sco 

10  sehe  jeu  semmiass?  Na,  na,  güei  nagin  siemi  gliei  nagin  siemi; 

gliei  leider  la  seza  verdat!  Untgid'  eis  ella!  0,  cun  tgei  sprez! 

Tgei  garmaschia!    Aber  bucca   per  nuot   has  ti    sprezau   mei  e 

giu  vergognia!  Gienoveva,  1' amur  po  surfrir  bia,   ella  selai  tur- 

mentar  ditg!  Aber,  aber,  rut  ch' ella  ha  ina  ga  sia  uatira,  eis 

15  ella  pir,  ch'  ina  furia  dilg  Uffiern.     L^  amur  ei  pir,  ch'  iu  tiger, 

che  ha  rut   sias    cadeinas,    et  ei  sefaitgs    patrun  de    sesez.     El 

morda,    scarpa   e    devastescha   e    sia    rabia    dat    nigina    grazia. 

Aschia   r  amur  sprezada,    ella  schanegia  nuot,    perduna  nuot  e 

tgi,  ch'  ella  trapla,  daventa  1'  unfrenda  de  sia  rabia.    Ella  temma 

20  ni  forza  ni   inschins;    pertgei   ch' ella   ei  tschoca  e   vesa   nagin 

pi-igel    encouter  sees  attentats  e  furia,    enconter  sias    emprovas, 

enconter  sees  propiests.    Trembla,  Gienoveva,  trembla!  Golo  ei 

ei  gleiti    bucca   pli  Golo;  bucca  Golo,    che    ha   teniu    char  tei, 

che  ha  eucuretg  tei,  che  vess  bitschau  ils  peis  e  portau  tei  sin 

25  meun ;    sonder  Golo,    ch' ei    en  furia  e   rabia,    vindichescha   tiu 

sprez,  tia  garmaschia,  tia  indifcrentadat  enconter  sia  inclinaziun ! 

{loassa  giu.) 

Act.  III. 

Scena  5. 
30  Golo  persuls. 

Golo.  Gliei  sera,  las  steilas  selaien  ver,  il  sgir  della  noitg  veng  pli 
a  pli  datier,  il  Univers  va  gleiti  a  ruaus;  mo  tscheu  (muossa 
cul  meun  sil  pez)  tscheu  ei  nagin  maus ,  in  pertraitg  catscha 
lauter,    caneras    de    mintga   visa   van    pil    tgiau    entuorn.     Tgei 

35  po  mai  duess  jeu  entscheiver;  nua,  nua  savolver?  Quella  gronda, 

biala  iigura  ei  adina  avon  mees  elgs ;  ella  trai,  ella  endrida 
mei  et  alla  fin  eis  ei  mo  in  Phantom,  che  dispara  daven  de  mees 
egls  en  quei  moment,  ch'jeu  val  vi  pegliar  el.  Mo  tut  mo 
spert,  in  spert  emperneivel  en  sesez ,  che  lai  davos  nuot  auter, 

40  che    contrasts    et    encarschadetgna.     Jeu    pos    ir    ne   star,    sco 

in'  umbriva  compogn'  ella  mees  pertratgs.  Mond  jeu  sin  in 
r  auter,    adina  eis   ella  spera   mei;  vi  jeu  plidentar   ella,  sehe 


Sontgia  Gienoveva  539 

dat  ella  nigioa  risposta;  vi  jeu  porsclier  il  meun;  val  leii  eis 
ella  stuiida  naveu,  0^  sehe  calla,  calla,  de  murdergiar  mei;  u 
veglias  esser  mia,  ni  veglias  mei  bandunar. 

Scena  6. 
Gienoveva  passa  si  plidont  citn  seseza.  5 

Gienoveva.  La  noitg  ei  arivada,  las  gielgias  siemien,  las  rosas  cupidan, 
1'  aria  muenta  la  feglia  ord  la  sien,  ils  uauls  ein  stgirs  e  grevs  ,* 
la  noitg  cuchegia  en  1'  entira  natira;  la  glisch  arda  tut 
verda. 
Golo.  E  Vus,  Signiura  destadeits  las  marveglias  dil  mund,  che  ruaussen  10 
sut  Tiarra.  La  natii-a  sesveglia,  las  plontas  sezacuden  e  fieren 
ora  feglia  e  flurs;  la  Tiarra  catsch'  ora  sia  jarva,  il  flor  sescu- 
viera  e  lai  veer  sia  bialla  fatscha  e  ras'  ora  sia  bun'  odur.  Nua 
che  vos  pass  ariven,  selegra  la  natira  de  vossa  vegnida  e  sur- 
vescha  a  vus  fideivlameing  per  honorar  e  venerar  Vus.  15 

Gienoveva.  Co  va  ei  cun  vus,  Golo?    Nua  esses  adina?    Vus  esses  rai-s  e 
mai  hilars. 
Golo.  Veseits   bucc   en  mes    eigls   ina  fanteuna  de  larmas   e  desperas 
adina  mo  la  vusch  della  mort? 

Gienoveva.  Sedeliberei  de  vies  Mal ;  tschella  visa  ei  vies  viver  in  grev  siemi.  20 
Golo.  Jeu  sai  bein,   tgi  che  savess  scatschar  il  siemi  e  dar  ina  nova 
vetta  ami. 

Gienoveva.  Jeu  plaidel  bugien  puspei  cun  vus;  e  gleiti,  gleiti  hai  jeu  per- 
dunau  a  vus  vossa  gagliardia.  Seigies  da  cheudenvi  bravs  e 
perderts,  sehe  vi  jeu  emblidar  quei,  ch'  ei  passau.  25 

Golo.  0,  bia  memia  maneivel    emblideits  vus  vi  mei!    pertgei  sai  era 
bucc  jeu  emblidar  vi  vus? 

Gienoveva.  Gliei  temps,  jeu  sto  turnar  a  casa. 

Golo.  Vus   fugits    da    mei,   mireits    strusch  sin  mei.     Veits  temma  de 

mei.    Sund' jeu  bucca  migieivels  ni  humiliteivels  avunda?  30 

Gienoveva.  Ei  gliei  bein  tard;  jeu  sto  festginar  d' arivar  elg  Casti. 

Golo.  Vus  leits  pia  bucca  terglinar?    Cheu  ei  gie  tut  la  pompa  della 
Scafiziun.    Cheu    een   las  flurs    della  Carapagnia,    las   pradarias 
verdas;  cheu  la  terlischur  della  Glina,  las  meliardas  de  Steilas, 
che  terglischen  egl  firmament  e  cheu  desperas  vies  pertgirader,  35 
il  pli  fideivel,  che  fuss  prompts,  de  sebatter  per  vus,  sco  in  liun. 

Gienoveva.  Ei  gliei  avunda;  jeu  sto  ir. 

Golo.  Vus    veits    ami    eung   bucca   perdunau;    co  duess  jeu    po   mai 
puder  viver,  sehe  vus  esses  eung  sin  mei  villada. 

Gienoveva.  Laschei  mei  en  ruaus!  Jeu  sai  sin  vus  bucc' esser  villada,  sco 40 
jeu  duess. 


;j40  Peter  Auton  de  Latour 

Golo.  0,  tgei  Consolaziun  d' udir  quels  plaids  giud  vossa  aigna  bucca; 
quei  ei  baisam  per  miu  cor  plagau.  Vus  savcits  buec'  esser 
villada  sin  mei!  0,  confiert,  o  trost  enamiez  mees  stgirs  diibis! 
Gionoveva  chara,    mia  Spusa,    ti    tciugs    char  pia    tiu  Golo;  e 

5  nuot  sa  impedir  nus  de  sealliar  pli  stretgiameing.    Siegfried  ha 

forza  schon  calau  de  viver.  L'  ujan-a  sega  la  trupa  c  sega  ils 
Comandants  senza  schaneitg.  Las  battaglias  een  sanguinusas  e 
tut  lai  crer,  che  Siegfried  tuorni  bucca  pli  a  casa.  Tgei  pia 
piardcr  temps!  Jeu  teing  tei  charj  si  pia,  dai,  o  chara  Gienoveva 

10  dai  il  meun  e  dai  tiu  cor!    et  jeu  dun  a  ti  ilg  anni.     E  duess 

Siegfried  eung  viver  e  turoar,  seh'  eis   ei   nigina  remischun  per 
elj  nus  essen  e  restein  maridai  et  el  sa  ver  pazienzia. 
Gienoveva.  0,  veh,  o  paupra  mei!    La  phrenesia  surpren  el ;    ilg  entaleitg 
vul  bandunar  el;  ferstand  e  prudientscha  een   daveu! 

15  Golo.  Na,  na!    jeu    lasch  bucc   bauduuar  mei;   Vns  steits  cheu!    Jeu 

sun  tees,  ti  eis  la  mia!  Niginas  forzas  pon  nus  separar!  Viver 
e  Morir  ensemen!  Ti  metschas  bucc,  Gienoveva!  {el  f eilig)  — 
Tschiel  e  tiarra  sau  ir  sutsura;  aber,  aber  nus  vegnin  restar 
ensemen!    Unii  en   la  charezia,    unii  cun  il   ligiom,    che  mo  la 

20  mort  rumpa! 

Gienoveva.  0,  giuven  stravagant  e  furius!  nua  pertratgias;  has  emblidau 
Diu  et  il  Mund?  Temas  bucc,  che  la  tiarra  sarvi  e  laguotti 
en?  Ch' il  fundament  dellas  montagnias  sezacudi  e  las  pezas 
cuvierien  en  tei  e  tias  schliattas  ovras?  Seturpegias  bucc  avou 

25  tetez?  Ei  nagin  turpetg  pli  en  tiu  cor?  La  vendctgia  dil  tschiel 

penda  sur  tei!  0,  Golo,  o  Golo!  Eis  ei  veguiu  aschi  lunscb, 
ch'  jeu  sto  tei  hasegiar,  abominar  e  sprezar,  ch'  jeu  sto  tummer 
e  fugir  tei  pir  ch'  in  tiger !  0,  Dieus,  vul  bucca  vegnir  en  agid  ; 
has  tuttavia  bandunau  mei? 

30  Golo.  Tut    adumbaten!    Vus   vignits    bucca   libra:  Drago!   Drago!  Ti 

eis  la  cuolpa!  Aber  ti  dueis  bucca  segloriar!  Sur  tei  penda  la 
spada  de  Damocles !  Vus   stueis  esser  mia  Gienoveva  per  adina. 

Act  IV. 

Scena  1. 

35  Gienoveva  e  Drago.     Combra  della  Grova. 

Drago.  Esses  bucca  bein,  graziusa  Signiura?  Vein  ligiu  e  ligiu  et  ussa 

bucca  in  plaid !  Tgei  munta  quei? 

Gienoveva.  Bucca   tuttavia    bein    e  tonaton  de  plonscher,    Sai   strusch  dir, 

nu' ei  meunca.     Jeu   pertraitg  vid   quei,    che  ti  has  legiu  e  sai 

^^  bucca  capir,  che  tuts  quels  soings,   che  hau   teniu   char  Diu  e 


Sontgia  Gienoveva  541 

faitg  la  veglia  de  quel,  han  sin  quest  mund  mai  giu  ina  ruas- 
seivla  ventira,  et  ils  biars  ban  stoviu  dar  la  vetta, 
Drago.  Christus  ha  gie  deitg:  „Jen  portel  bucca  la  paisch!  Jeu  portel 
la  spada."  El  sez  ha  sedau  neu  per  in  exempel  a  nus.  El  ei 
vignius  persequitaus,  marterisaus  et  ei  morts  vid  la  chruseh.  5 
Tgei  duein  nus  spitgiar  da  bien;  jeu  vi  dir:  Ei  gliei  nuotta 
de  sesmervegliar,  che  ils  buns,  ils  giests,  gie  sezs  ils  songs  han 
stoviu  patir  persecuziunSj  marteris  e  la  mort  seza.  Christus 
ha  denton  aviert,  las  portns  dil  parvis  e  da  Iura  euueu  ei  la 
fossa  1'  amur  della  Perpetnadat.  10 

Gienoveva.  E  schvaniu  ei  tut  stermen  et  anguoscha;  e  la  Manna  dils  Eun- 
gels  parigiada  per  nus. 
Dra(/0.  Ils  giufnals  han  suondau  Christus ;  en  peiuas ,   enten  la  mort  et 
enten  lur  marteris  han  eis  era  schon  viu  l'alva  della  vetta  per- 
petna  et  iidiu  lur  Spindrader  scheut:   „Vegni  da  mia  vart  drctgia,  15 
Vus  legi  ora!"     La    via  dils  fideivels  per    arivar   tier  Christum 
ei    adina    Stada    sanguinusa    e   pleina    de    spinas    e    veng   restar 
adina;   e  per  quella  e  per  negin' antra  selai  ei  arivar  leu  e  val 
per    quella   han    era   tuts    ils  Soings    e  Beai    stoviu   ira    tier    la 
Gloria  perpetna;  et  aschia  bucca  sesmerviglieien  giud  quei,  che  20 
nus  ligin  eu  la  vetta  dils  Sointgs ! 

Gienoveva.  Perquei  touta  miserla  sil  mund,  sinaquei  che  nus  cheutras  po- 
deigien  lavar  nus  setzs  dils  puccaus,  en  humilitouza  e  resignaziuns 
e  vertits  cun  resister  a  tuts  empruamens  e  sepertgirar  de  curdar, 
Drago.  Bien  per  nus,  sehe  Dieus  termeta  beiuduras  miserias  e  sven- 25 
tiras !  Prendeien  nus  tut  si  en  bien,  sco  per  in  schaugetg  dil 
tschiel,  sehe  veng  quel  era  encoronar  nos  marets. 

Scena  2. 
Golo  passa  si  cun  Benno  et  auters  fumelgs. 
Golo.  Cheu  veseits  vus  sezi  quei,  ch' jeu  hai  deitg!  30 

Gienoveva.  Tgei  duei  quella  supressa  moutar?  en  mia  combra? 

Golo.  Cur  tut  dierma,  sund'jeu  alerts.  Jeu  hai  de  vigliar  sur  Vos' 
honur.  Quei  ei  il  Camond  dil  Signiur.  Co  stess  jeu  bein,  sehe 
jeu  vess'  bucc  ilg  eigl  aviert  sin  quei,  che  daventa  cheu  e 
pertgirass  bucc  1' honur  de  miu  Signiur!  Veits  manigiau,  ch'jeu  35 
detti  bucc  adeitg  sin  vos  curviens  de  di  e  de  noitg!  Veits 
cartiu,  ch'  ei  resti  zupau  a  Diu  sez?  Fumeigls,  pigliei  Drago, 
matei  el  en  cadeinas  e  fri  el  en  las  pli  aultas  perschuns!  Leu 
possi  el  crapar! 
Drago.  0,  Diu,  tgei  hai  jeu  po  mai  fatg?  40 

Golo.  {enconter  sees  umens)  Mirei  il  schelm,  co  el  veng  bleichs,  piarda 
las  colurs  e  trembla !  L'  enzena  de  sia  cuolpa ! 


f)42  Peter  Anton  de  Latour 

Drago.  0,  bien  Diu,  ti  eis  perdetgia!  Jeu  clomel  tei,  sai  ni  plidar,  ni 
quescher.    La  tema,  1' anguoscha !  0,  Signiur  Golo!  Cartei  ami! 
0  tschiel,  o  tiarra!  Aschia  bein,  jeu  cordar  en  in  puccau,  aschia 
jeu,  cbe  sun  il  survient  denter  ils  Vasais ! 
5  Golo.  Bucc' in  plaid  pli!   Allö,  pernci  e  ligiei  e  figiei  quci,  di' jeu  liai 

cumendau ! 
Drago.  Ach,  nua  duei  jeu  po  mai  sevolver!  0,  niebel  Golo,  liagies  po 
compassiun!    Jeu  sun  gie  iuozens,    ascbi  pilver,   sco  il  Segnier 
Viva  et  jeu  bai  olma! 
10  Golo.  Tgei  nezegia  tiu  snegar,  tiu  plirar  ?  Eis  ti  staus  ascbi  gigliards 

de  far  in' ovra  ascbia,   scbe  port' era  la  peina! 
Drago.  Inozents  e  nagiu  vul  mei  tadlar! 
Golo.  Bucca  plaid  pli !    Betti   el    en   perschun !    Leu  sa   el    sgriziar  et 
urlar  e  vegnir  per  ina  eun  sia  Conzienzia! 
15  {Drago  veng  encadenaus  e  manaus  daven.) 

Gienoveva.  Ascbi  lunscb  giu  eis  ti  cordaus,  o  GoloV 

Golo.  Tgei   manigieits,    meis  Amitgs,    scbe  nies  Signiur  Cent  vignies 
anavos  et   udess    ded    auters  quellas  biallas   novitats   e   co  nus 
vein   giu  quitau   per  sia    reputaziun   e   vertiu    semiglionts  zom- 
20  bailgs?    Tgei  vigniess  el  dir?    Vigniess    el    bucca    dar   in  bien 

servit  per  nossa  negligenza,   vid  il  quäl  nus  pudessen  mustigiar 
nossa  vett' ora !    Hagies  pia   bucca  per  mal,  Signiura  Contessa; 
era  Vus  stueis  midar  quatier.    Vus  babiteis  da  cbeu  anavon  en 
la  Tuor  Gronda! 
2b  Gienoveva,  Saveigies,  Golo,  jeu  bai  bucca  motif  de  seturpigiar! 

{Tufs  passa)i  giu.) 

Scena  4.    Prischun. 

Gienoveva  e  suenter  Golo. 

Gienoveva.  Eis  ei  posseivel  de  tractar  mei,  jeu  vi  bucca  dir  cun  ascbi  pauc 

30  attenziun;  mo  plitost  cun  mai  iidida  violenza  e  crudeivladat?  Ei 

gliei,  sco  sehe  jeu   seraiass.    Jeu  enconuscb  memeza   bucca  pli. 

Nagin   confiert,   nagin    agid!    Jeu    sun   la   patruna  incarcerada 

d' in  survient  e  nigin ,  cb' ugegia  de  dir   in  plaid    per  mei!    0, 

Golo,  aber  na;  quei  num  peccamiuus  num  duei  bucca  pli  vargar 

35  mia  bucca!    Ordavon  vuler   mei    surprender  e  far  malfideivla  a 

miu  cbar  Mariu,  suenter  serar  en,   prender  daven  tutta   conso- 

laziun!  0  Dieus,  entgei  meuns  bas  mei  schau  curdar!  Miu  Bab 

Spiritual  ei  morts  e  Volf,  o  Volf,   nua  eis  ti,    che  era  ti  ban- 

dunas  mei?   Ei-a   tei   ban  ei    separau  da    mei;    era    ati   ein  las 

40  portas  de  mia  prischun  claussas  e  serradas.    Gleiti,  gleiti  mumma 

d'  ina  nova   creatira   e  nigin  agid ;    II  Mariu    daluusch  daven  e 

nigin  per  ami    assister!    0  Dieus,  pertgei  bas  ti    schau  curdar 


Sontgia  Gienoveva  543 

mei  sein  bass?  StrofFegias  ne  emprovas  ti  meiV  Ti  enconuschas 
miu  intern,  miu  cor  ei  ati  aviarts;  ti  vesas  mia  inozenza  e 
tonaton  laies  ti  tier,  che  miu  il  pH  gron  inimitg,  po  tribnlar 
mei  aschi  feitg !  Ach,  varda  sin  mei;  pren  puccau  de  mei;  dal 
Mund  hai  jeu  nuot  de  spitgiar!  Massera  d' in  Cont,  rechs  e5 
pussents,  feglia  d'  in  Ducca  sto  jeu  senza  cuolpa  pirir  elg  funs 
d' Ina  prischun!  0  bien  Diu !  Las  tuttavia  bandonau  mei?  [Golo 
passa  en).  — 

Ti  ugegias   de   vegnir    avon   mia    fetscba?    Has  bucca  ver- 
gognia?  Quei  ei  eung  il  pli  neer  act,  che  ti  pos  far,  ina  gomia  10 
la  pli  gronda ! 

Golo.  0  Gienoveva,  o  peina  de  miu  cor!  0,  eungel,  sehe  plaida! 
Has  perdunau  ami?  Perdunas  ami?  II  Sathan  ha  mes  mei  en 
moviment.  Ti  queschas;  sehe  bein  pia;  mondi  vinavon  1' ovra 
dil  Demuni,  sco  eil' ei  entschatta!  Uffiern,  Laguott' en  mei;  jeu  15 
pos  bucca  viver;  jeu  podess  sescarpar  cun  mes  agiens  dens ;  e 
tgi  po  quei  impedirV 
Gienoveva.  Dieus  solet,  che  vesa  vus  e  mei. 

Golo.  0,  legerment  de  ver  vossa  fatscha!  Enamiez  de  quella  miraglia 

romp' jeu  miu  tschurvi  encunter  quella.    Jeu  sun  tut  desperaziun  !  20 
Jeu  laschel  vus  libra,  Gienoveva!    Aber  patertgei,   eh' jeu  sun 
tutt  Voss!    Comandei  e  schei,  tgei  che  vus  leits!    Tut  duei  da- 
ventar  sco  vus  leits! 
Gienoveva.  Sehe  laschei  mei  persula! 

Golo.  Stei  bein,  stei  bein!   0,  emperneivla  figura,  stei  bein!  25 

Sceiia  6.     Prischun. 

Golo.  [passa  si)  Eis  ei  gleiti  madir,  penitenta;  has  gleiti  rutt  il  caprezi? 
Gienoveva.  Ave  Maria!  Laud  et  honur  seigi  ati,  o  Mumma  de  Diu! 

Golo.  Eung  adina  stinada  e  serau   las  ureglias !  Vul  ti  il  elar  dil  di, 

bucca  ver  pli?  Has  aschi  paug  bugien  tia  vetta?  0,  plaida  mo  30 
eung  ina  gada,  bialla  Gienoveva!  Tut  veng  dil  meins.     Seigies 
bucca  aschi  capriziusa!    Lai    esser    mei    aschi    chars ,    sco  ti  eis 
ami;  mo  in  plaid,  mo  in'  egliada  emparneivla,  in  ping  act  d'amurj 
e  ti  eis  libra ! 
Gienoveva.  Na,  na,  cun  quei  prezi  cumprel  jeu  bucca  mia  libertat.   II  mund  35 
cun  tuttas  sias  richezias,    biallezias  e  grondezias  vala  bucc  mo 
il  pli  ping  moment,    d' emblidar  vi  Dieus  e    la  fideivladat,   en- 
I  girada  a   miu   mariu.     Cun  il    prezi  dil  mender  puccau,  sapias 

Golo,  eumprel  jeu  bucca  mia  libertat  e  la   liberaziun  della  pri- 
schun.    Bucca    sestinescha,    Golo    e    bucca    selai    crer,    che   ti  40 
vegnies  surventscher  mei  cun  serrar  en,  far  endirar  foiü  e  seit, 


,•344  Peter  Anton  de  Latour 

pitiir  auters  tormens ,  far  daventav  mei  malfideivla  a  miu  Diu 
et  a  miu  Signiur.  Pli  bugien  morir ,  che  seuuir  cun  tei;  jeu 
sai  era  veer  cun  tei  nigina  Commiseraziun ;  scb'  jeu  savess  rao 
cun  in'  egliatla  agredir  a  tiu  gargiauien  e  liberar  tei  della 
5  desperaziun  e  mei  dalla  mort,  era  quei  f'agiess' jeu  bucc;  pertgei 

ch'  ei  fuss  puccau.  Et  il  turpeitg,  cbe  jeu  stiiess  veer  avon 
memetz!  vegniess  quel  bucca  far  f'ondar  mei  en  tiarra?  Per 
qnella  fin  calla,  Golo,  de  tantar,  gliei  tutt  adumbatten;  jeu 
sund'  armada  cun  la  tema  de  Diu  e  la  fidonza  sin  quel  e  neginas 

10  forzas  et  inschius  vegnien  domigniar  miu  spert  e  mi'olma,  cun- 

bein,    cb'  il    tgierp    ei    exponius    alla     persecuziun    della    bar- 

baria. 

Golo.  E  vus  podeits    mirar  tier  a  raia  rabia!    Jeu    liai    teuiu  vus  per 

ina  migieivla  persuna,    cbe    cont'orti  mei    en  mias  adversitats  e 

15  peinas;    nuotta   toumeins  esses  Vus    ussa  la  crudeivla,    cbe  vul 

cun  siu  Exempel  far  vignir  mei  euug  pli  crudeivels.  Gienoveva, 
vivon  fuvas  ti  buntadeivla  e  levas  bein  ami;  tes  eigls  erau  spir 
carinadat,  et  ussa  tgei  fas  ti?  Ti  marterisescbas  mei,  engiavinas 
mei  tier  ilg  Ufiern  sez ;   mia  olma  seza  bas  ti   cun  giests,  giucs 

20  fauls  et  inscbins  gudigniau  e  vul  dar  persuenter  nigina  pagaglia. 

Na,  na^  ei  va  bucc  ascbia.  Cbeu  ei  il  liug,  Temma,  eben  sarei 
en,  nua  cbe  nagin  vesa  e  nagin  po  salvar  tei;  cbeu  ei  il  liug, 
cbeu  vi  jeu  veer  la  pagaglia  per  tontas  breigias,  mals  e  mo- 
lestias,  ch'jeu  bai  giu  per  tei,     {El  vul  ira  vitier.) 

2b  Gienoveva.  Anavos,  bucca  tempatscba  de  mei,  miserabel  bastard!  Sapias, 
jeu  suu  la  Dunna  de  Siegfrid,  tiu  Signiur,  cbe  tuorna  puspei 
e  tuorna  per  far  cun  tei  giustia,  la  crappa  veng  star  neunavon 
e  plonscher  enconter  tei;  scbegie  cbe  ti  bas  faitg  morir  mei;  e 
dar   perdetgia    de  mia    inozenza.     Anavos,   insolent,    miserabel, 

30  bagies  vergognia  e  tema,  cbe  la  tiarra  tei  laguotti! 

Golo.  Ach,  nua  mi  sesalvar?  Las  floraas  datten  ensemen  sur  mei  en, 
las  cadeinas  sestrenschen !  0,  Gienoveva!  ti  uobla  creatira,  cbe 
fas  ami  tontas  peinas!  Miu  Cor  ei  ruts,  mees  onns  de  couten- 
tienscha  et  inozenza  vergai,  la  forza  vittala  svanida.   Jeu  sundel 

35  ina  barca  senza  tenda,  senza  pallas,  senza  guvernailg  s'  ilg  aul 

della  mar,  enamiez  della  Tempiasta.  Tgi  veng  po  mei  manar 
elg  port  de  salit  e  contentienscba?  Tut  cloraa  en  mias  ureglias: 
„Tgei  terglinas;  tgei  fas  uiarra  cun  tias  passiuns ;  pertgei  stas 
cbeu  et  endirasV    In  sailg  en  1' aua,  ni' ina  spada  eilg  cor,  ui 

40  in  sugett  entuorn  culiez  fan  fin  a  tias  pissiuns,  a  tias  miserias, 

a  tes  tentaments ;  nuot  tei  cumbregia  pli,  mitschaus  eis  ti  dellas 
anguoscbas  e  tribulaziuns  dil  mund!  Aber  nii' ei  la  perpetnadatr 
0,  sgarschur,  0  teribel  viver,  0  vetta,  0  mort  disperada ! 


Sontga  Gienoveva  545 

Gienoveva.  Sevolvei  anavos;  dei  in' egliada  sin  quel,  che  La  pH  legarmen 
giud  la  conversiun  d'  in  puccont,  che  sur  tschien  giests ;  il  sein 
della  ricla  ei  en  vies  cor,  bugniei  el  cuu  larmas,  fagiei  crescher 
e  verdegar  la  plonta  della  contristaziun  e  tristezia  sur  voss 
puccaus ;  se  volvei  tier  Diu  e  rogei  el  per  perdun !  Seh'  el  5 
assista  a  vus  cun  sia  grazia,  sehe  veng  la  davosa  brenzla  de 
pietat  e  vertit  crescher  en  grond  fiug  e  floma;  sehe  Dieus  ei 
cun  vus,  tgi  sa  esser  encunter  vus ! 
Golo.  Ha,  Ha:     Siarp,  che  ti  eis!    Niev  glisnerem  plaida  tia  bucca; 

libra  lesses  ti  esser.     La  nauschadat    veng    ord   il    tiu  Cor;    la  10 
mort  smanatscha  tees  eilgs.     Daven  da    mei;    jeu    euconoschel 
tei  bucc!     Ti  spueuteilg,    co    eis   midada,    Gienoveva!     Vivon 
tut  buondat  e  grazia,  et  ussa,  in  Demuui  sez.     Daven  da  quei 
liug,  nua  ch' il  sathan  fa  fiasta!     El  fui. 


Act  V.  in  uaul.  15 

Siegfried  e  Gienoveva. 

Genoveva  passa  si  sezulad''  en  in  Mantel. 

Siegfrid.  0  ti  Diu,  co  sun  jeu  surprius!  Per  tut  il  mund  di,  tgi  eis  ti, 
blutta,  malseuna,  desiarta  en  quella  teuna,  nua  che  mai  in 
Carstgeun  veng  neutier.  20 

Gienoiieva,   0  bien  Signiur,    perdunei;   jeu  sun  ton  tementada!     Mai,  mai 
hai  jeu  viu  cheu  ina  persuna;    et   ussa  meina  la  providienscha 
grad  vus  neutier! 
I   Siegfrid.  Tgi  eis  ti?  Co  has  num?   Eis  ti  de  giuven  ensi  Stada  en  quei 

desiert?   ne  eis  ti  Stada  anzacu  denter  antra  glieut?     Has  mai  25 
giu  meglier,    che    uss?     Jeu   podess   bargir   de   veer    tei  aschi 
pupratscha! 

'xienoveva.  Ach  bein,  bein,  jeu  hai  giu  megliers,  gie  buns,  fetg  buns  dis, 

Jeu  sundel  ord  Braband,  e  fugida  cheu,  perquei,    ch' ei  levan 

mazzar  mei  inozentameing  e  miu  affon.  30 

Siegfrid.  Sehe  co  pia?   Con  ditg  eis  ei  de  lur'  enneuV 

jrienoveva.  Jeu  fuvel  maridada  cun  in  bien,  pietus  umm;  nauschas  lieungas 

i  hau  fatg  crer,  che  jeu  seigi  ad  el  Stada  malfideivla.     En  greta 

j  ha   el   coinandau   a   siu   emprem   survient   de   far   mazar  mei  e 

miu  e  siu  aifou.     Quei  dueva  era   daventar ;   aber   ils  ummens,  35 

che  foven  postai  per  exequir,  hau  giu  compassiun  e  schengigiau 

la  vetta;  jeu  aber  hai  stoviu  empermetter,    de   mai   pli  seschar 

,  veer   la    glieut,    ne    vegnir    sut    eegls    a  miu  marin.     Da  Iura 

I  enneu  sun  jeu  cheu,  e  Dieus  ha- mei  misteriusameing  conservau 

cun  miu  affon  ensemen,     Ei  gliei  gleiti  8.  onns  da  Iura  enneu.  40 

Romanische  Forschungen  VIII.  35 


546  Peter  Anton  de  Latour 

Siegfrid  m/'ra  e  considerescli'eUa:  Na,  gliei  bucca  pusseivel.  Jeu  pos 
mirar,  sco  Jen  vi,  seh' enconusch' jeu  vus  bucc.  Tut  jastra  e 
tonaton !  ach  Dieus,  ti  tentas  mei:  Co  veis  pia  num?  e  co  vies 
umm  ? 
5  Gienovera.  Miu  Signiur,  o  bien  Diu,  ba  num  Siegfrid,  jou  la  paupra  Gie- 
noveva,  Siegfried  dat  vi.  Eis  ei  pufseivel,  han  quels  plaids 
faitg  tont'  imprel'siun!  0  Siegfrid,  char  Siegfrid!  Se  dadesta, 
Sefai  si! 
Siegfried  revegn  e  sefiera  en  schanuglias:    0  Gienoveva,  eis  ei  pufseivel, 

10  Gienoveva     Poss     perdunar     arai?     Eis    ei    pufseivel ,     che    la 

tiarra  porti  mei?  Pufseivel  che  ti  ami  perduuias?  Na,  na, 
mai  pli!  Jeu,  che  portel  la  Ouolpa  de  tut  tiu  Mal,  de  tiag 
raiserias  e  peinas;  jeu  che  hai  termefs  tei  senza  Cuolpa  tier  la 
mort!    Co  duei  jeu  astgiar  seaproximar  ati,  ati,  il  Spiegel  della 

15  pietat,    la  buontat  seza!     Sch'ei  gliei  pufseivel,    o   sehe   hagies 

Compafsiun     Gienoveva    per    mei,    che    sun    staus    surmanaus, 
tschochentaus  et  entardius;  parduna  et  hagies  Compafsiun! 
el  stend  ora  la  bratscha  encunter  ella. 
Gienoveva.  II  cor  mi  rumpa,  Siegfried!    Leva  si,  leva  si,  tut  ei  perdunau; 

20  Bucca    ti    has    mei    persequitau  e  marterisau.     Bucca  ti  eis  la 

cuolpa,  sunder  la  Cuolpa  ei  de  quels,  che  han  stendiu  ils  latschs, 
et  han  pigliau  tei.  Schon  deditg  hai  jeu  quei  enconoschiu, 
e  schon  deditg  eis  ei  perdunau  ati.  Tuttas  las  miserias,  ch'jeu 
hai  pitiu ,  las  anguoschas  e  dolurs ,  nuot  scriv'jeu  tier  ati;  tut 

25  mo  sin  meu  quen,     II    bien  Diu    ha    voliu    las    maclas   de   miu 

Cor  schubergiar  elg  fing  dellas  tribulaziuns.  El  ba  voliu  em- 
pruar  mei,  sia  malvengonza  fancialla,  el  ha  termefs  las  cruschs, 
per  entras  la  Crusch  far  mei  meriteivla  dils  fretgs  della  Crusch. 
E  vegli  Dieus,  chel  hagi  enflau  mei  meriteivla,  vengonza  dellas 

30  empermischuns  de  Christi ;   ch'  El  hagi  enflau  mei  meriteivla  de 

aver  part  vid   ils  avantaitgs  de  sia  Pafsiun  e  Mort!  — 

Leva  si,  Siegfrid !  ella  yeglia  per  in  meun,  leva  si  I  e  buca 
raortifichescha  miu  cor  en  quei  moment,  nua  ch' el  senta  tut 
quella  letezia,  ch'il  Mund  po  dar!  Bucca  secombregiaj  mo  bein 

35  selegra!  II  moment  ei  cheu,  nua  che  nus  podein  puspei  seunir 

en  paisch  et  en  Carezia  per  quei  ping  temps,  ch'  ei  daus  anus 

sin  quest  mund,  per  la  perpetnadat  sin  gl' auter  Mund! 

Siegfrid.  Jeu    stun    si,   per   di,    che   ti  vul    aschia!     Seh'  jeu  mierel  en 

fatscha  ati  e  considerescbel,  o  sehe  mai,  mai  sai  jeu  seconsolar. 

40  Nua  ei  la  bialla,  sareina  tschera,  nua  las  rosas  de  tia  fatscha, 

nua  la  clarezia  de  tiu  eilgV  Daven,  daven  ei  tut  quei,  e  ristau 
mo  il  remiers  de  Consienzia.  Aber  ti  has  perdunau,  perdunau 
has  ti  ami,    e  quei,   quei   tut  sulet  levgiau  miu  cor.     Aber  ilg 


Cantadas  e  canzuns  de  Sout^a  Gienoveva 


547 


affoD,  miu  char  affon  nua  eis  el,  morts?  nua  sataraus?  Ch'jeu 
pofsi  veer  la  fofsa ! 
Gienoveva.  Bucca  sataraus,  bucca  morts  eis  el ;  entras  speziala  grazia  viv' 
el.  Bein  vefsel  stoviu  morir;  pertgei  il  nutrimen  della  muma 
fuva  compleinameng  tschessaus;  aber  pren  mira!  Las  merveg- 
lias  dil  Segner!  Ina  Cierva,  val  quella,  che  vus  veis  viu,  ei 
vegnida  elg  extrem  basengs,  e  cun  siu  laitg  vivintau  talvisa 
nies  dolorus,  cb'  el  ei  ufsa  seuns,  ferms  per  sia  vegliadegna. 
Ina  Baila    denter    ils  tbiers  salvadis  ha  priu  puccau  dilg  affon. 


Ip.l 


DIVERSAS 

OE  DALLA  TKAGOEDIA: 

La  vetta 

e  DQort  de  Sointgia  Gienoveva. 

M  ANA  DA  SI 

A  BREIL  ILS  19  DE  FEBRUAR  1849. 

TRADÜCIDAS  LIBRAMEGN,  DAL  TÜDESG  E'GL  ROMONSCH. 

(Nach  einem  anonymen  fliegenden  Blatt  in  12",  Cuera,  stampaii  an  TOfficina 
Ottoica,  ohne  Datum.) 


GOLO. 

La  dameun,  e  bein  marvegl, 
A  cavaigl  mond  jeu  a  spass, 
Jeu  entaupel  il  soleigl, 
Ils  utschals,  che  fan  fracass, 
5  Eis  selegran,  sesalidan 
Et  ensemen  semaridan. 

[p-  2]  CANZÜN 

DIN  GIUVEN,  TROMPAUS  ET  EN- 
TARDIÜS  D'INA  GIÜVNA. 

Dietrich,  il  pastur. 

Serraus  en  in  desiert 
En  miez  de  cuolms  e  vals, 
Nu' ei  ni  viv,  ni  miert, 
Oreifer  ils  utschals, 
5  Leu  duei  ruossar  mi'  ossa, 
Leu  esser  mia  fossa. 

Leu  cala  er'  tutt  mal 
Las  peinas  e  dolurs 
Leu  el  tutt  adual 


10  Ni  breigias  ni  savurs 
Leu  faulaadat  nigina 
Ni  petradat  entgina. 

Leu  sas  ti  bucca  pli, 
0  bialla  mei  trompar, 
15  Aviert  ei  tutt  leu  si, 
Nuot  sas  ti  vi  zupar, 
Tiu  tradiment  vegn  Iura 
Haveer  la  davos'  ura. 

Speronza  biar'  has  dau, 
20  E  dau  has  bia  de  creer, 
Nuota  has  spargniau 
Per  miu  bien  cor  gudeer. 
Mo  leu  nu'  schal  mi'  ossa 
Tutt  siarra  en  la  fossa. 

25  [p.  3]  Amitgs  bucc  sefidei 
Da  giuvnas,  gl'  ei  mo  femm, 
Lur  dulsch  mo  peter  ei 
Lur  plaids  mo  glisnerem, 
Quei  Eva  ha  schon  mussau 

30  Et  Adam  enpruau. 

35* 


548 


Peter  Antoii  de  Latour 


[p.  3]  CANZUN 

SUR  LA  PR^MAVERA. 

Heinrich ,  11  pastiir. 

Tutt  ei  che  selegra 
II  ciel  ei  serein, 
La  tiarra  verdegia 
De  flurs  ei  tutt  plein. 

5  Amur  e  cbarezia 
Per  tutt  selai  veer, 
Per  tutt  mo  latezia, 
Solaz  e  plascheer. 

En  r  ari'  ils  utschals, 
10  Sin  tiarra  tutts  thiers 
Eegls  fan  eis  zun  bials 
Cbarins  een  lur  mievs. 

Mias  nuorsas  passegian, 
E  fan  lur  heogiart, 
15  IIa  tschu(l)[t]s  las  spisgiegian 
Cun  dulsch  e  bien  latg. 

[p.  4]  Cuntents  cun  memez, 
Cuntents  cun  il  mund, 
Hai  paisch  en  miu  pez 

20  Amitg  de  tutts  sund. 

Da  paisch  e  concordia 
Ei  pleins  il  miu  cor 
Nuota  mei  inorda 
Dadens  ne  dador. 

25  Er'jeu  fetschal  spass, 
Zacudel  la  couaba, 
Mia  chara,  ti  sas, 
Discusmein  sin  combra. 

E  tgiei  leu  daventa, 
30  Tgi  sa  quei  glinar? 
II  giavel  leu  tenta 
Per  far  sebarschar. 


II  nausch  ei  manedels, 
E  fleivla  la  carn, 
35  El  drova  tutts  mettels, 
E  quei  senza  spargn. 

Per  vus  scurvanar 
De  Eva  aflfons, 
E  lur'  tarlachar 
40  Voss  diis  e  voes  onns. 

Bucc  tei  tebrischa 
Quei  di  gie  soing  Paul 
Sti  has,  che  tei  brischa 
Marida  pier  baul. 

45  [p.  5]  E  quella  doctrina, 
Che  Paul  a  nus  dat 
Suondar  lein  adina, 
Schiditg  SCO  vein  flad. 

Mi'  Elsa  si  si, 
50  Lein  bucc  terglienar, 
Nus  lig'  il  anni 
Avon  sebarschar. 

Lein  pia  chara, 
Grad  iir  tie'l  altar, 
55  E  schar  cheu  sin  tiarra 
Ensemen  ligiar. 

La  paisch  seig'  cun  nus, 
Ensemen  portar 
Lein  era  las  cruschs, 
60  ch'  il  Ciel  nus  vult  dar. 

CANTADA  DELLA  TRAUPPA. 

Bugien  bugien  lein  nus  marschar 

Et  iira  en  1'  ujarra, 
Per  Christus  lein  nus  urigiar, 
E  per  la  chara  Tiarra, 
5  Cun  forz'  unida  de  amitgs 

Surventscher  lein  ils  inimitgs. 


Itindreehter  Maisseu  549 

Notizias  ord  la  vetta  de  landrechler  Nicolaus  MalsseD. 

Composiziun  de  landrechter  P[eter]  A[nton]  L[atour]. 
(Aus  dem  Grischun,  Nr.  18,  19,  1859.) 

Nicolaus  Maisseo  era  nativs  de  Sumvitg   et  ha   viviii   eii    la   secunda 
mesadat    dil    16*^®^    tschentaner.      Sur    sia   giuventegna   plaida   la    cronica    5 
della  Cadi  pauc  ne  nuot.    Per  tgei  motiv,  e  tier  tgei  caschun  el  ha  bandu- 
naii  sia  casa  paterna  notifichescha  la  historia  en  negins  graus ;   nus  aaflein 
el  en  Valtrina,  tier  il  guvernatur  de  siu  temps,  passau[n]s  en  snrvetsch  de 
sbier,    nua    ch'el,    miaort    sia  f'ermezia  e  sia  curascha  avanzescha  spert  tier 
l'importonta   scharscha    de    „capo"    dils    sbiers.      Beinvegnus    dals    offieials,  10 
che  podevan  en  tuttas  occnrrenzas,    capturas  et    arestaziuns   de  malvivents 
seschar  sin  siu  inschin,  sin  sia  forza  e  sin  sia  curascha,  mo  temius,  e  giest 
per  quei  malvius  dal  pievel,    e  zuar   era   da    quels,  che  havevan   bucca  de 
temer  la  giustia  e  ses  offieials;  era  el  „la  torta"   dil  pievel ,    principalmein 
dil  pievel  bas.     Ei  vegn  detg,    ch'el    sei   eu    caschun   dina  captura  vegnus  15 
blassaus  sur  in  egl  tras  ina  frida  ch'el  hagi  surveguu  d'in  pur.    Per  bucca 
schar    encorscher    ch'  enzatgi    hagi    giu  la  curascha  de  sedefender  enconter 
el  cun  la  forza,  cuvrevi  el  adina  vi  quella  blassura  cun  il  cavegls. 

Suenter  esser  staus  in  temps  en  quei  survetsch,  con  ditg  di  la  historia 
buc,  vegn  Nicolaus  Maissen  a  casa,  sefa  beinvegnus  tier  ils  purs  de  sia 20 
vischneunca  e  dil  contuorn,  daventa  Statthalter,  gierau,  mistral,  e  cun  agid 
della  partida  dil  caiser,  sco  vegneva  uumnada  la  partida,  che  susteneva  ils 
interess  austriacs,  finalraein  landrechter  della  „ligia  grischa"  e  beingleiti 
suenter  guvernatur,  ne  sco  ei  vegneva  per  ordinari  detg:  „landshauptraann" 
en  Valtrina.  25 

Ei  vegn  requintau,  che  suenter  esser  staus  installaus  en  Valtrina  sco 
guvernatur,  hagi  el  schau  vegnir  quei  pur,  che  veva  giu  blassau  el  e  de- 
mondau:  „Enconoschas  mei?"  11  pur  responda:  „Jeu  enconoschel  Eis  per 
nies  graziusissim  signur  e  bucca  pli  luusch."  Sin  quei  hagi  Maissen  fatg 
daven  ils  cavegls,  mussau  ad  el  la  noda  della  blassura,  ch'el  haveva  sur- 30 
vegnu  dal  medem  pur,  edetg:  „Enconoschas  mei!"  —  II  pauper  pur,  che 
saveva  ussa  avunda,  sefiera,  surprius  della  tema,  en  schanuglias  e  roga  per 
pardun  e  grazia.  II  guvernatur  di:  „Leva  si  e  va  per  tiu  fatg,  cun  tei  vi 
jeu  far  grazia,  che  ti  mai  enblidies.  Et  en  verdat  Maissen  ha  fatg  grazia 
jcun  quei  pur:  el  ha  quei  castigiau  schi  barbaricamein,  che  quei  ei  cun  35 
iduna  et  affons  per  adina  staus  in  pupratsch! 

Suenter  il  bienni  de  siu  oflPeci  ei  Maissen  turnaus  a  casa  cun  ina  pli 
gronda  racolta  de  daners,  che  cun  contentienscba  dil  pievel,  cun  pli  scuts^ 
che  cun  laud  e  honur.  Sco  ei  para  haveva  el  fatg  stupentas  fatachentas 
per  siu  sac  e  sia  partenza  ha  caschunau  tier  il  pauper  pievel  della  Valtrina  40 
gronda  consolaziun  e  legerment.  El  era  staus,  sco  ei  vegn  detg,  in  barbar 
administratur  della  giustia  e  siu  grond  quitau  de  castigiar  ils  delicts  e  mal- 


550  Peter  Anton  de  Latour 

fatgs  sextendeva  sin  la  buorsa  e  bucca  sin  il  raegliuramerit.  Cun  in  plaid, 
tut  siu  far  et  operar  sco  regonter  e  sco  privat  veva  siu  interess  per  mira. 
Maissen  ariva  a  casa  en  societat  de  dns  sbiers,  ch'el  veva  giu  en 
Valtrina,  e  cun  quels  leva  el  inponner  a  sia  vischneunca  de  Sumvitg. 
5  Strusch  leu  arivaus  bagegia  el,  giudem  il  vitg,  ina  casa,  che  pareva  plitost 
ina  fortezia,  che  ina  plascheivla  habitaziun  per  in  ruaselvel  burgeis.  Mira- 
glia  solida,  arviuls  de  sum  entochen  dem,  tuttas  savas  de  crapp,  barcuns  de 
fier,  tut  iudicava  sia  schliata  conzienza  e  la  tema  avon  il  pievel.  El  regieva 
en  sia  vischneunca  sco  ver  despot.      Neginas  partiziuns  de  jertas  astgavan 

lOvegnir  fatgas  senza  sia  intervenziun  e  la  pagaglia  per  sia  lubienscha  e  per 
sia  assistenza  prendeva  el  sueuter  siu  piascher.  Vegneva  ei  avon  en  ina 
partiziun ,  in  effect,  che  plascheva  ad  el,  sehe  fuva  quel ,  senza  coutradic- 
ziun,  negin  astgava  dir  in  plaid  enconter,  destinaiis  per  sia  pagaglia. 
Seh' in  pur  ne  lauter  leva  esser  segirs  de   vetta   e   rauba,    sehe   senuspeva 

15  el  bein  de  dir  in  plaid  enconter  il  meini  de  landrechter  Maissen.  Sia  de- 
spozia  era  arivada  schi  lunsch,  ch'el  intendeva  de  far  vegnir  ils  purs 
avon  sia  casa  per  far  vischneunca,  nua  ch'el  haveva  pinau  tier  ina  pintga 
alteza  per  siu  thron. 

II  carstgaun  proponna  e  Dieus  dispouna.    Sia  prepotenza  e  gagliardia 

20  veva  denton  irritau  il  pievel  della  Cadi  en  general  e  bucca  meinz  ils 
umens  che  regievan  pli  u  meinz  il  cumin;  la  mesira  de  sia  violenza  era 
arivada  tier  sia  culminaziun,  havent  el,  sco  la  cronica  di,  fatg  sitar  giu 
tras  ses  sbiers  en  sia  agna  stiva  in  pur,  che  probablamein  era  ad  el  bucca 
dengrau.     La  giustia  seregeglia. 

25  En  consequenza  de  sias  acziuns  despoticas,   vegn  landrechter  Maisseu 

clomaus  a  Must(u)er  avon  la  giustia,  la  quala  sin  il  general  clom  dil  pievel 
era  finalmein  seresolvida  de  far  fin  alias  barbarias  de  quei  despot. 
Maissen  compara  avon  il  tribunal,  il  process  vegn  manaus  et  alla  finala 
proponniu  in  „giustament",  q.   e.  ina  composiziun  de  grazia  e  giustia.    Sin 

SOquella  proposiziun  demonda  landr.  Maissen  lubienscha  de  saver  secussegliar 
cun  landr.  Ludv.  de  Latour.  Quei  vegn  concediu.  Eis  passan  giu,  secus- 
seglian  e  Maissen  seresolva  de  sefierer  en  bratsch  al  tribunal  e  rogar  quel 
per  la  megliur  e  grazia;  el  incombescha  landr.  Latour  de  communicar  sia 
resoluziun  al  Tribunal  e  de  plidar  en  sia    favur.      Latour   va   en   stiva   de 

35  dertgira  e  Maissen  resta  en  sule  della  casa  —  cumin.  Cheu  compara  \u 
cert  Sgier,  domdecan,  ne  canonic  della  cathedrala  de  Cuera  sin  porta  della 
casa  —  cumin  e  demonda  de  Maissen,  tgei  ch'  el  fetschi  cheu.  Quel 
requenta  sia  situaziun  et  era  sia  intenziun  de  semetter  en  mauns  dil  tribunal. 
„0  pupratsch ,    ch'  Eis    ein",  di  Sgier  „pertgei  sesutametter  ad  in  oberkeit 

40aschia  —  Eis,  che  hau  tons  amitgs,  che  seprenden  en  per  Eis!  —  Vegneu 
spert  jeu  hai  pinau  dus  cavals;  lein  semetter  a  cavagl  et  encurir  agid  pli 
lunsch."  Per  sia  sventira  teidla  Maissen  sin  ils  plaids  de  Sgier,  eis  seglian 
sin    cavagl    e   tut   che    dat  fiuc   va   ei  de   crappsesiala   giudora.      Arivai  a 


landrechter  Maissen  551 

Sumvitg  regulescha  Maissen  sp(r)e[r]taraein  sias  scartiras,  seproverla  cuu  da- 
ners  et  auter  il  pli  custeivel  de  sin  tenercasa,  e  continuescha  Iura  cun  siu 
compogn  il  viadi  tochen  Dornet,  iiua  ch'  el  sequintava  segirs  avon  las  per- 
secuziuDS  dil  tribunal  della  Cadi.  Leu  dueva  la  partida  dil  caiser  schur- 
miar  el,  entocben  che  era  ils  cumins  de  qnella  partida,  podesseu  vegnir  ad  5 
el  en  agid  enconter  la  Cadi.  Sut  il  doniini  e  la  protecziun  dil  casti  de 
Kazen,  e  dil  cumin  dil  plaun  secarteva  el  de  saver  star  leu  senza  neginas 
molestias. 

A  Muster  ha  il  tribunal  denton  mauau  il   process    vinavon    e,    suenter 
haver  citau  Maissen  treis  gadas  senza  che  quel  fuss  comparius,   concludiu:10 
quel  dei  esser  privaus   de    tutta    segireza,    declaraus    et    enconoschius    per 
„fogelfri"   e  sia  facultat  vegnir  confiscada. 

Maissen  spetgava  a  Dornet  sin  ina  viulta  dellas  circumstanzas  politicas 
e  sperava  agid  d'  auters  cumins ,  prinzipalmein  della  Lumneza ,  la  quala 
haveva  schon  entschiet  far  pass  hostils  enconter  la  Cadi.  Duront  quei  15 
temps  mava  el  savens  a  ßeichenau  ne  a  Cuera  tier  ses  amitgs  per  secusse- 
gliar  e  secomblidar  vi  cun  quels.  Sin  in  de  quels  viadis,  denter  Cuera 
e  Dornet  vegn  Maissen  tuccaus  dil  culp  mortal.  In  siu  figliol  sepaina  e  setta 
il  padrin,  che  patertgava  äß  negin  prigel  e  mal  e  recitava  il  brevier,  culs 
peis  ensi.  11  figliol  bucca  satisfatgs  de  haver  mazau  siu  padrin,  ha  quel  20 
euuc  sblundergiau;  mo  ei  Iura  vegnus  aretaus ,  processaus  e  pendius  a 
Razen,  e  zuar  bucca  per  il  mazamen,  sunder  per  haver  sblundergiau  il 
tgerp  de  siu  padrin.  —  Era  quel   ha  pia  contenschiu  sia  beinmeritada  sort. 

Suenter  che  nus    havein    relevau    il    caracter    de    landr.  Maissen    della 
vart  disfavoreivla,    eis    ei   era  raschuneivel  de  far  menziun  de  sias  vertits.  25 
Ei  gliei  strusch  de   capir  la   grouda   contradicziun   e    differenza    d'  opiniuns, 
maximas,  reglas  e  sentenzias,   che  regievan  el.    El  era  in  contrast  nun  ex- 
plicabel   de  vezis  e  vertits ! 

Landr.  Maissen  fuva  schi  devozius,   ch' el  sanffava  tut  il  di  ora  bucca 
consolaus,    sch'el    haveva    per   ina  raschun  ne  lautra  buc  udiu  la  s.  messa.  30 

Ils  offecis  divins  visitava  el  en  tuttas  circumstanzas.  El  recitava 
mintga  di  il  brevier,  e  remarcabel  eis  ei,  ch' el  ei  vegnus  sittaus  giu  cun 
il  brevier  enten  mann.  El  era  exacts  de  complenir  tuts  auters  duers  della 
religiuu,  savens  mava  el  tier  la  confessiun  e  tier  la  communiun.  Sco  um 
privat  fuva  el  in  bien  bab  de  casa,  in  fideival  marin  et  emperneivel  vischin.  35 
Gie,  quei  che  vegn  oz  il  di  capiu  sut  il  num  ^^moralitat"  regieva  tier  el 
en  in  grad  elevau.  —  Et  in  tal  um,  cun  semegliontas  qualitats  ei  curdaus 
aschi  profundamein ! ! 

Sia  grond'  ambiziun,  sia  violenza,  ins  po   dir:  barbaria  e  cru- 
deivladat,    sia   ranveria,    quei    ha   manau    el  tier  sia  sventira  e  ruina.  40 

La    memoria    de    quei    um    dei   survir   a    nus    tuts    per    in    sanadeivel 
exempel. 


552  Gion  Paul  Toinaschet 

GION  PAUL  TOMASCHET. 

loa  coorta  Descriptian  dil  Tiadi. 

(Ineditum  nach  M.  To.) 

La  5'«  Partiziun 
5   [p.  37]  Divers  Viadis  din  ling  en  lauter 

e  flnalmein  a  Malta. 

Anno  1800  ils  29  de  Aguft  efsen  nus  fembarcai,  et  ils  31  traigs 
daveu  de  Minor(e)[c]a  cun  ina  Flotta  de  40  Nafs,  et  ils  14  de  Setember  eran 
nus    pufpei   von    Gibraltar.     Cheu   ei   vegniu    mefs    enzemen  ina  Flotta  de 

10  70  Nafs  e  fuenter  efsen  nus  traigs  daven  encunter  l'AflPrica,  8  uras  daven 
de  Gibraltar  de  tscbei  meun  la  Mar,  che  fenumna  Barbaria.  Cau  vein 
nus  traig  ariva  e  faitg  provifiun  de  Aua,  pertgiei  fco  gliei  cau  avon  decla- 
rau,  che  l'aua  della  Mar  fei  ton  pettra,  che  nagin  po  duvrar.  [p.  38]  Suenter 
de    quei    efsen  nus  puspei    ils  26  vegni  von  Gibraltar  e  freig  Ancher,  ftai 

15leu  entochen  il  emprem  de  October  grad  eri  ellas  Nafs;  il  emprem  de 
October  efen  nus  traigs  naven  de  Gibraltar  entras  la  Canal  cun  ina 
teribla  flotta  enferaen,  per  vegnir  a  Cadix,  in  Pord  de  Mar  de  Spagnia, 
e  schon  ils  2  de  8^®*"  ftevan  nus  von  quei  Marchau  per  Bombordar  e  pren- 
der  en  cun  la  forza.     Schon    fuven    biars    Regiamens    pinai    de    vegnir    fin 

SOtiarra,  ch' il  Magiftrad  dil  Marcau  termetta  tier  nies  Admiral  per  contrag- 
tar  jna  Naf  cun  in  Fengli  Alf,  Co  ei  gliei  vegniu  contragtau,  vein  nus 
nuotta  pudiu  faver,  auter  che  nus  vein  viu  euzitgiei  Butifchins  cun  Daners. 
Nus  efsen  denton  traigs  naven,  e  puspei  vegni  ils  14  de  8^"  a  Gibraltar,  e  ftai 
entochen  ils  22.,  nua  che  nus  efsen  puspei  vegni  manai  a  Miuor(e)[c]a;  da  len 

25  daven  aber  a  Malta,  nua  che  nus  ils  29.  de  Novenb :  ftevan  von  quella 
jnsula  cun  ina  ftupenta  Flotta.  Cheu  efsen  nus  difchbarcaj  e  ftai  leu 
eri  entochen  ils   16.  de  December: 

Malta  ei  ina  Infula  sin  la  MarMediteranea,  a  veng  cuintada  tier  l'Affrica,  et 
auda  als  Ritters  de  Malta,  [p.  39]  ils  quals  pon  bucca  Maridar,  e  ston  engirar 

30  de  Dafender  la  Religiun  Chatholica.  Quels  Ritters  vevan  von  temps  giu  fut  Eis 
l'jnfja  de  Rodis  cun  aiitras  7  jnflas  defperas,  ch'els  vevan  chitschau  ora  ils 
Tyrchs,  e  ftai  Pofefsurs  de  quellas  entuorn  200.  oiis.  jl  on  1523  veng  aber 
il  gron  Tyrch  cun  ina  fchnueivla  armada,  per  prender  en  quellas  jnflas; 
aber  el  ves  maj   podiu   furventscher,  fchei  fus  bucca  ftau  tradimens.      Sin 

35  quei  en  ils  Ritters  vegni  privai  de  quellas  Inflas  cun  in  teribel  don  de 
tut  la  C!hriftgieunadat, 

Sin  quei  ha  il  Keifer  Carolus,  ils  5.  fchengiau  ad  eis  la  Infla  de  Malta, 
cun  la  condiziun,  de  adina  urigiar  encunter  ils  Tyrchs  e  Barbers.  Quella 
Infla  ha(i)   in  Ueftg,  che  auda  fut  al  Arxiveftg  de  Palermo. 

40  Ei  gliei  cheu  tallas  fortezias,  chei  fus  bucca  pufseivel  de  prender  en, 

a  fchils  Franzos  vefsen  bucca  von  2  onus  duvrau  terdimens  cun  dumendar 


Ina  cworta  Dcscriptiun  dil  viadi  553 

de  fchar  far  provifiun  de  Aua,  e  cur  cb' eis  hau  giu  obtaniu  quella  Da- 
monda,  e  pudiu  vegnir  sin  Tiarra,  fchen  eis  fefaitgs  Meifter  de  quellas 
Fortezias,  e  bucca  dau  pli  nagins  buns  plaids.  Ils  Engalenders  en  aber 
vegni  sil  mixmen  cun  ina  [p.  40]  gronda  flotta  von  quella  Enfla,  e  talmein 
farau  en,  cbe  nagin  pudeva  ora,  per  far  provifiuns,  e  cun  quei  znngiau  ils  5 
Franzos  de  bandunar  quella  jnfla. 

La  6^"-  Fartiziun. 

Daven  de  Malta  entochen  Rodis  e  Marmor 

et  Abuchier  et  Alexandria  el  Egipta,   a   tgiel 

Uiarras  leii  ei  daventau.  10 

Anno  1800  ils  16  de  Decemb:  ei  vegniu  ordinau  de  puspei  femetter 
fin  Mar  in  formidabla  flotta  enfemen,  per  trer  encunter  1'  Egipta.  II  em- 
prem,  cbe  nus  efsen  vegni  daven  de  Malta,  vein  nus  maniau  de  vegnir 
el  Egipta ;  cumpaig  aber  ch'ei  fuva  aunc  bucca  il  teraps  deftinau,  fcbe  ban 
ei  traig  encunter  l'jnfula  Rodis,  chei  fchiglioc  dil  Tyrch;  aber  ils  Enga-15 
lenders  pudevan  vegnir,  nua  cb'ei  levan,  fcbe  ftuevan  ils  Tyrcbs  refpectar, 
pertgiei  eis  fuvan  de  quei  temps  alliaj  cun  eis.  Cau  efsen  bucca  ftai  biars 
dys,  che  nus  efsen  puspei  fembarcai,  e  vegni  sin  1'  insla  dil  Arcbipelagus, 
che  senumna  Marmor. 

[p.  41]  jl  prinzipal  Marchau  de  quel  l'Enfla  ha  il  madem  num  Marmor,  cun  20 
in  ftupeut  Port  de  Mar,  et  auda  fut  agli  gron  Tyrch.  jna  feitg  buna  Tiarra 
de  Vin,  et  Uauls  avunda,  che  nus  vein  leu  pudiu  far  provifiun  de  tut  quei, 
che  nus  vevan  de  bafengs  entochen  el  Egipta.  Nus  ftuevan  aber  fpitgiar 
cau  fin  ina  flotta  dil  gron  Tyrch ,  che  dueva  ira  cun  nus  el  Egibta. 
Denton  veng  aber  in  dy  in  Pott,  curier  dil  gron  Tyrch,  cun  las  novas,  25 
che  la  flotta  dil  gron  Tyrch  fei  eunc  bucca  dil  tut  en  Uorden,  e  la  nofsa 
flotta  duefsi  eunc  fenterdar  empau.  Sin  quei  ei  nies  Admiral  staus  feig 
mal  cuntens,  e  [ba]ha  turnau  a  rifpunder,  ch'ei  deigi  vegnir  fil  mumen  terraes 
lur  flotta,  el  pofsi  bucca  fchar  vergär  il  tems,  e  cun  quei  piarder  ils 
Avantaigs  de  atacar  la  flotta  e  la  armada  franzoCa.  jl  Tyrch  a  de  quei  30 
bucca  muucau,  cun  gronda  furtina  ordinau  de  termetter,  denton  chils 
22.  de  feberr  di[l]  on  1801  fut  Camon  de  quei  gron  Admiral  Keith,  che 
'  veva  fut  el  de  cumendar  ina  formidabla  flotta  de  245  Nafs  Englesas  u  dil 
Tyrch,  che  ftuevan  tuts  a  quel  Obedir.  Quei  era  in  dils  principals  Admi- 
rals  dils  Engalenders.  35 

[p.  42]  Ils  2.  de  Marzs  vevan  nus  fchon  tschuncanau  vi  lentira  Mar,  che  nus 
;vafevan  las  Rivas  de  Alexfandria;  eben  vein  nus  freitg  Anker,  jl  Admiral 
(ves  bugien  traig  a  riva  e  difchbarcau ;  mo  las  vellas  eran  ton  grondas, 
che  nus  vein  ftoviu  ftar  grad  eri  amiez  la  Mar  e  fpitgiar  la  buna  Aura, 
Gheu  eran  nus  fin  quellas  Nafs  40  Melli  Umens ;  jls  8.  de  März  ha  1'  Aura  40 
jCchau  fuenter,  e  la  Truppa  ha  ftoviu  femetter  en  Barchas  pintgias  per 
puder  vegnir  vi  tier  la  tiarra;    pertgiei    che    en    Barchas    grondas    pon  ei 


554  G'wn  Paul  Touiaschet 

bucca  vegnir  vitier  la  tiarra,  deno  nua  ch' ei  gliei  Ports  de  Mar,  e  quei 
eifei  bucca  pertut. 

Chur  che  nus  efsen  aber  ftai  bein  vitier  la  tiarra,  chils  Franzos  han 
entscliiet  a  puder  tonfcher  cun  lur  canuns  e  buis,  fche  han  ei  entschiet  a 
5  litar  neu  fin  nus,  e  bucca  voliu  schar  vegnir  vi  nus  (in  tiarra.  Cau  pudeis 
far  cuen,  tgiei  l'garscheivel  fiug,  chei  ha  dau.  jls  Franzos,  che  niatevan 
tutta  forza  encunter  nus  per  dustar  de  vegnir  fin  tiarra  e  nus  vein  era 
faitg  fing  teribel  neu  fin  la  Mar  encunter  Eis,  che  finalmein  han  eis  ftoviu 
schar   vegnir  nus  sin  tiarra,    de   dina  vart,    nua  che  nus  fut  il   Camon  dil 

10  Gieneral  Mor,  [p.  43]  ch'ei  ftaus  il  eraprem  cun  ina  Armada  de  6  Melli  Umens 

difchbarcai  vi  sin  tiarra,    ils  quals  hau  fil  mumen  priu  la  pofta,    e  sefaitg 

ferms  sin  tiarra,    cli'  ils  Franzos  han  ftoviu  cafsar,    e  cun  quei  faitg  plaz, 

che  nofsa  entira  armada  Tyrcha  et  Englesa    han    pudiu    vegnir   fin  tiarra. 

Ver   eifei,    che    cheu  han  biars  dau  la  vetta.     Pudeis  far  quen,  tons, 

15  che  ftuevan  ira  grat  encunter  las  ballas  dils  Franzos,  che  fuven  grat  leu 
speras  e  fin  Tiarra,  e  tergieven  neu  en  nofsa[s]  Nafs  ballas,  sco  de  pl(i)[o]ver; 
tonatou  ha  la  taffradat  de  nofsa  Armada  tut  feurventschiu. 

Denton  fei  aber  ftau  bafengs  de  bucca  piarder  il  temps,  e  schar 
puspei  pigliar    pofta    ils  Franzos,    e  fchar    ferimnar    enfemen    eis,    ch' eran 

20  fefpatitschai  in  ord  l'auter ;  pertgei  biars  fuven  fugi,  et  ina  buna  part  eran 
feretraigs  ella  Fortezia  de  Abukir. 

Sin  quei  ei  nofsa  Armada,  c(a)[o|mbiuada  cun  quella  dil  Tyrch  e  fepar- 
tida  ina  part  della  Nofsa  enfemblamein  cun  quella  dil  Tyrch  et  ein  traigs 
encunter  il  Grou  Coiro,  quei  ei  in  Marchau  sper  il  Nill. 

25  [p.  44]  Denton  che  nus  eran  vegni  fin  tiarra  fper  Abukir,  fchei  era  stau 

in  auttra  flotta  u  part  fut  il  Admiral  Sitneifmet,  cha  ha  pudiu  vegnir  sin 
tiarra  et  enfemblamein  cun  1' armada  dil  Capudon  P(o)[a]fcha,  schau  ei 
priu  en  Rofete  et  Dominatta,  et  fuenter  traigs  tuts  enfemen  encunter  il 
Gron  Coiro,  per  prender  en  quellas  Fortezias  leu  dentuorn;  nua  chil   gron 

30  Ficier,    quei  ei  il  Gieneralifsim    dils   Tyrchs  vegnieva  dina  autra  vard  per  , 
tiarra  (quei  era  della  Tiarra  Sointgia)    dil    meun    de  Jaffa   et  Elkeifch    et  , 
eunc    in  armada    dils  Engalenders    fut    il  Admiral  Plonket,    che    vegnieva 
ord    las    jndias    fin    la    Marcotfchna,    eher    schiglioc    mai  ftau  ufitau  quei 
viadi.     Et  afchia    eran  ils  Franzos  ferai  en  de  leza  vard,    che  gron  Coiro 

35  cun    tut    fias     Fortezias    ei    gleiti     ftau    entameuu     dils    Tyrchs     e    dils  I 
Engalenders. 

Nus  aber  vevan    von  nus   ina    pH    dificultufa  fitfchenta    von    meun,    il  I 
quäl    fteva    de  prender  en  Alexandria,    nua    chils    Franzos    vevan    la    pH 
gronda  forza,    et  Alexandria  feza  cun  fias  Fortezias,    eran    adina    tanidas 

40  per  inviucibel.     Perquei    eran    ils   pli  numnai  e  taffers  Regiamens  fchai  de 
[p.45]  nofsa  vard  fut  quei  taff'er  Gieneral  Abercromby  e  suenter,    che  nus  j 
vein  giu  fchau  eutuorn  3  melli  Umens  entuorn   la  Fortezia  de  Abukir,  nua 
ch'  ei  eran  feretraigs  ina  part  dils  Franzos,  fche  han  ei  animadvertiu,  che 


In  cuoita  Descriptiun  dil  Viadi  555 

nofsa  Armada  dei  efser  el  Marfch  encunter  Alexfandria,  il  quäl  ils  Franzos 
han  termes  ina  ualti  ferma  Armada  encuuter  nus,  per  impedir  nies  MarfcL, 
nua  ch' ei  gliei  vegniu  ina  ferma  battaglia,  ch' ei  grat  ftau  per  ils  13  de 
März.  Aber  nus  encunter  tut  quella  rabia  dils  Franzos,  cun  tuts  ils  stra- 
paz  della  Aua,  che  nus  vevan  giu  e  dil  Marfcbar  vein  aunc  cun  quei  5 
taffer  Gieneral  Abercromby  gliez  dy  ligliautau  ils  Franzos  5  Uranfas 
u  uras  anavos,  en  lur  Schanzas.  Gliauter  dy  vein  nus  cbitscbau  ord  luv 
fcbanzas,  bein  encunter  in  fgarfcheivel  fiug,  chels  tievan  encunter  nus  cun 
lur  gron  diember  de  canuns,  e  quei  ha  cuzau  2  Uras ;  aber  Eis  ban  tona- 
ton  ftoviu  tscbafsar  ord  lur  Scbanzas ,  e  far  iua  gronda  retirada  cun  far  10 
ina  gronda  perditta  de  lur  glieut.  frilli  ha  ei  era  cuftau  a  nus  bein  biars 
taffers  uriers.  jl  gron  [p.  46]  inpedimen,  che  nus  vein  giu  de  bucca  puder 
far  ina  totalla  victoria,  ei  ftau  la  munconza  de  Cavalleria,  e  tras  quei  bucca 
pudiu  perfequitar  lur  retirada,   fco   ei  fus  ftau  anus  fetg  furviu. 

Suenter  quella  battaglia  efseu  nus    feavanfai  anavon,    che    nus    ftevan  15 
mo   4  miglias    ord  Alexandria.     cheu    vein    nus    priu    pofta    senza    gronda 
refiftenza,      Nus    vevan    per    auter    cheu    ina    buna    pofta.     finalmein    ei 
General  Menon    ils  21.  de  März  vegnius  cun  tut   fia   forza,    cun    tut  quei 
Milliter,  ch'el  veva  pudiu  rabitschar  enfemen,  che  pudeva  efser  cun  Franzos, 
C(a)[o]pten  e  Mamaluchers  eutuorn  12.  melli  umens.    Gau  vevan  nus  de  batter20 
cun  quella  Armada  dtfparada;    pertgiei  che  quei  fuva   la  davofa  emprova, 
per  puder  femantaner,  per  bucca  ftuer  vegnir  farai  en  dil  tut.     Dil  Maun 
della  Mar  fuva  ad  eis  nuotta  pli  pufseivel  de  ver  fucuorz,  pervia  che  nus 
vevan  von  quei  Marcau  ina  terribla  fiotta,  che  haveva  tut  farau  en  il  Port, 
La  Frontscha  veva  bein  ina  ualti  ferma  flotta  fin  quella  Mar;  aber  ella  ei  25 
I  per  la  pli  part  vegnida  fatgia  entocs  per  ils  hafs  [d']  Admirals.  [p.  47]   La 
Bataglia  et  uiara  ei  puspei  ida  sin  quella  moda:  jls  21  de  März,  ina  ura  avon 
I  dy  entscheiven  ils  Franzos  fin  il  meun  faniester  cun  iu  fauls  atac,  nua  che 
;  nies  Gieneral  Carddok  cumeudava.     Gau  ei  il  inimitg  gleiti  ftaus  rebattius 
i  anavos,    fche  gie  che  nofsa  Armada  era  de  gliez    meun   il  pli  fleivel.      Ei  30 

era   zvar    ftau    iu   lest    dil    inimitg  de  entscheiver    fin  quei  meun,    per    far 

I  parer,   che  lur  forza  fei  sil  meun  faniester,  e  tras  quei    givinar    daven    dil 

j  meun  dreitg,  e  cheu  tras  far  fchuach,  nua  ch'els  vevan  mefs  tut  lur  forza, 

I  e  talmein  voliu  fforzar  nus  ord  nofsas  zeltas,  nua  ch'els    erau    vegni  afchi 

i  lunfch,    ch'ils  nos  han  ftoviu  zeder  la  emprema  Battaria,  e  cheu  tras  han  35 

]  eis  furvegniu  biars  canuns  de  nus,    che  nus  vevan    leu,  aber    per    ventira 

nagina  moniziun.    Tonaton  vevan  eis  cumpaig  moniziun  lur  avunda,  ch'els 

figievan  in  tal  fing  fin  nus ;  aber  per  ventira  maven  lur  Ballas  tut  für  nus 

ora,    che    davos    nus    eran  hucclas  de  canuns,    fco  ei  fus  ftau  femnau.     jl 

Acttecar  dil  jnimitg  sin  quei  meun  veramein  defperau,    a  fchei    fus  bucca  40 

veramein  ftau  la  gronda  forza  [p.  48]  e  curafcha  de  nofsa  vard,  fche  fus  ei 

i  bucca  stau  pufseivel  de  puder  refifter.    Quei,  che  gidava  nus  il  pli  bein,  era, 

che  nus  vevan  tier  nus  quei  Gienerus  Abercromby,    il    prinzipal  Gieneral, 


r)56  Gion  Paul  Tomaschet 

che  fuva  traio  avon  l'arraada,  afchizun  ch' el  iiia  gada  ei  staus  grad  amiez 
dils  jnimitgs.  Mo  vafent  quei  nos  Regiments  tudeftgs,  sehe  han  ei  pir 
che  mai  fedau  lien,  I'co  tons  Liuns  e  sil  raument  giu  liberau.  Quei  Gieneral 
ha  \en  I'urvegniu  duos  mortallas  blafsuras,  e  tonaton  per  gliez  äy  trafo 
o  curaendau  vinavon. 

jl  meini  dils  Franzos  fuva  de  figlientar  nus  ella  Mar,  il  quäl  dueva 
efser  nofsa  retirada.  En  quei  madetn  temps  ein  quels,  che  fuven  ella 
Fortezia  de  Abukir  rutz  ora  e  maniau  de  puder  rumper  atras  e  vegnir  en 
agid  alla  Armada  gronda,  ch'  era  sper  Alexandria ;    aber  ei  gliei  daventau 

10  tut  il  cuntrari ;  eis  ein  b«cca  mo  vegni  batti  anavos,  I'under  tgi  ei  vegniu 
mafcharau  e  tgi  pigliau ,  et  afchia  ftoviu  surdar  la  Fortezia  als  Enga- 
lenders. 

Entuorn  las  10  della  Dameuu  ha  il  inimitg  entschiet  a  ftuer  feretrer 
bunamein  fin  mintgia  pofta,  refalvond  dilg  [p.49]  meun  dreitg  leven  ils  Franzos 

15cun  tutta  forza  ver  chitschau  a  tras.  Aber  quels  3  Regiaments  Tudeftgs, 
Roll  e  Dillen  e  Stuard  cun  in  auter  Regiamen  Schodlanders  No.  42  en 
ftai  grad  fco  mirs,  grat  eri  en  lur  Poftas,  e  battiu  sco  Liuns,  ton  che 
finalmein  veng  ilg  jnimitg  fforzaus  de  feretrer  cun  ina  teribla  perdita  de 
lur  fchuldada;   pertgiei  per  cur  che  nus  efsen  vegni  en  lur  schonzas,  sehe 

20vein  nus  viu,  co  ei  era  fterniu  ora  Glieut  e  Cavals,  che  nus  vevan  breigia 
de  puder  ira  a  tras. 

Nofsa  Armada  veva  nagina  cavalleria,  encnnter  comi  vevan  ils  Franzos 
cheu  fin  quei  meun  schnueivel  bia  Cavalleria  e  biars  Canuns,  per  cuvierer 
las  fchanzas;   per  quei  ha  ei  fin  quei  meun  tuccau  a  quels  nos  Regiaments 

25  de  mufsar  tut  lur  taffradat,  et  ei  ha  nuotta  muncau,  afchizun  che  bucca 
mo  la  Gieneralitad  Englesa  ha  dau  gron  laud,  sunder  perfin  il  Gienerals 
Franzos  han  ftoviu  grondamein  fesmervigliar. 

En  quefta  Battaglia  han  ils  Franzos  piarz  u  plagai  entuorn  trei  melli 
ümens    et    en  quei  treis  Gienerals;    frilli  ha  ei  era  Custau  anus  bia  taffra 

30  fchuldada  e  biars  Uffiziers,  denter  ils  quals  ei  ftau  la  fventira  de  era 
piarder  quei  afchi  famos  [p.  50]  Gieneralifsim  Abercrombi,  che  ha  faitg  gronda 
fensaziun  a  tut  L'Armada;  per  ventira  gronda  ei  quei  gron,  taffer  Gieneral 
ftaus  ton  gienerus  a  churafchus,  ch' el  ha  bucca  quei  eutir  dy  schau  cor- 
scher    las  sias    mortallas    blasuras,    e  cumendau    vinavon    il    entir  schlacht 

35  entochen  la  fera,  ch' el  ei  Iura  daus  vi  per  mauls,  per  chifchun  che  siu 
seun  era  ius  ora  bunamein  fco  tut,  et  entuorn  las  12  de  Noitg  eis  el 
morz.  Schils  Franzos  vefsen  giu  fecurfchiu,  che  nies  emprem  Gieneral 
fus  ftaus  Blalsaus,  fche  vefsen  eis  giu  ton  pli  gronda  curafcha  et  a  nus 
ves  ei  faitg  teüia. 

40  D[e]pli    ch' el    ha    aber   taniu  fut    e  zupau  las   fias  piagas,    e  tonaton 

cumendau  vinavon,  fchan  ils  Franzos  cheu  tras  piarz  bia  glieut,  et  cheutras 
ei  vegniu  pli  fchvach  l'Armada  dil  Inimitg,  e  cheu  tras  tut  ftoviu  sere- 
trer  el  Marcau  de  Alexandria. 


Ina  cuorta  Descriptiun  dil  viadi  557 

II  Tgierp  de  quei  tafFer  Gieneral  ei  veguius  Baifamaus  e  terraes  ana- 
vos  en  fia  tiarra  ad'  Engaland.  11  liu  Bab  de  quei  gron,  Gienerus  Giene- 
ral viveva  era  aunc,  et  era  95,  ons  velgs. 

[p.  51]  Sehe  gie  cbils  Franzos  fuvan  totalmein  batti  e  difchminuiu  l'Ar- 
mada  fin  ina  pintgia  quantitad,  fchen  ei  tonaton  feretraigs  mo  el  Marcau  5 
e  fortezias  e  [han]  bucca  voliu  ferendei*.  Sin  quei  ha  ei  dau  de  patertgiar 
agli  Gieneral  Hutchinfon,  chera  vegnius  nies  Gieneralifsim  fuenter  il 
Abercromby,  co  puder  prender  en  quellas  fortezias  e  Marcau  de  Alexandria, 
ch'  era  entocben  iis  tanius  per  nun  pufseivel. 

Ilg  emprem  Mettel  ei  ftaus  quei:  de  farar  en  quei  Marchau  e  Forte- 10 
zias,  che  nagin  pofsi  ni  en,  ni  ora,  e  tras  quei  tigliau  giu  tutta  comuni- 
caziun,  ton  della  part  della  tiarra,  fco  dil  Meun  della  Mar,  che  fteva  ina 
flotta  Englesa  silla  Mar ,  che  avon  dil  marcau ,  e  fchava  vegnir  neutier 
naginas  Nafs  en  fucuors  dils  Franzos,  e  tras  quei  stueva  ei  vegnir  grons 
munglamens  de  Vivonda.  15 

Quei  ves  aber  cuzau  memia  ditg;  pertgiei  ch'ls  Franzos  vevan  faitg 
memia  gronda  Provifiun,  e  tut  quella  glieut,  ch' ei  duvraven  bucca  tier 
l'uiara,  vevan  eis  fagt  ira  ord'  il  Marchau.  Per  quella  fin  veng  ei  faitg  in 
auter  pland,  depia  ch'ei  era  fchiglioc  stau  vidavon  ina  Canal,  che  la  Mar 
pudeva  vegnir  in  toc  entuorn  il  Marchau,  fche  ha  [p.  52]  il  Gieneral  faitg  far  20 
quella  Caual  bia  pli  gronda  e  lada,  che  las  Nafs  grondas  pudevan  buna- 
mein vegnir  entuorn  il  Marchau,  e  fin  quei  schau  vegnir  en  1' aua  della 
Mar,  ch'ei  pareva  ina  antra,  uova  Mar,  che  veng  ufs  en  verdat  numnau,  la 
Mar  nova  dils  Engalenders. 

Denton  veng  ei  las  Novas,    che   tuts   auters   liugs   ella  Egipta  hagien25 
ftoviu  capitular,   et  ei  fteva  fuled  la  fort  de  Alexandria  de  puder  far  ban- 
dunar  ils  Franzos  l'Egipta. 

Quei  fuva  il  prinzipal  liug  et  il  pli  ferm  de  tut  1' Egipta.  Afchia  ha 
quei  runau  vi  entochen  ilg  Auguft,  aunc  che  quella  Canal  fei  ftada  faitgia 
et  autras  precauziuns  preparadas.  30 

Ils  19  de  Aguft  vein  nus  entschiet  a  Seavanzar,  e  battiu  lur  fortezias  et 
entschiet  a  Bombardar  il  marchau  entuorn,  entuorn  e  quei  ton  della  part  della 
mar,  fco  sin  tiarra  cun  in  fing  teribel,  ton  ch'  il  Gieneral  Franzos  ha  ils  26 
de  Aguft  denter  las  11.  e  la  12.  de  dy  schau  giu  3.  canuns  senza  balla,  il 
quäl  era  ina  enfena  de  dumendar  ftilftand.  Sin  quei  eifei  suondau  3  diis  35 
ftilftand,  nua  ch'ei  gliei  vegniu  sarau  giu  ils  30  de  Aguft  la  Capitulaziun 
fco  fuonda: 

[p.  53]  1E£  Deigien  ils  Franzos  cun  tut  lur  Armadas  fin  ils  2.  de  Setemb. 
trer  ord'  il  Marchau    e  furdar  tut  las  Fortezias  en  meun  dils  Engalenders. 

2^2  Deigien  ils  Franzos  furdar  e  schar  entameun  dils  Engalenders  las  40 
moniziuns  e  Magafins  et  Uaffens  de  Uiarra. 

3*^  deigien  eis  puder  trer  ord'  il  Marcau  cun  l'onur  de  Milliter,  e  per 
ord  il  Marchau  dueigien  eis  ftuer  dar  giu  lur  Uaffens  et  Armas. 


558  Gion  Paul  Tomaschet 

4.^  En  10   dys  deigien    tuts   Franzos   vegnir   fembarcai    e  transportai 
dils  Engalenders  e  dils  Tyrchs  anavos  entochen  ella  Frontscha. 

Sin  quei  ha  nies  Gieneral  termes  filmumen  il  sin  agien  fra  per   Curier 

a  Conftantinopel  tier  il  Gron  Tyrch  et  agli  Empafsadur   de  Engaland,  Lord 

5  Elgin  cun  las  novas  de  ver  priu  en  Alexandria   e  cun  quei  l'eutira   Egipta. 

Quei  Curier  duei  ver  furvigniu  per   quellas  legreivlas  novas  dil  Gron  Tyrch 

50  melli  Piafters  et  in  Veftgiu  de  Galla. 

[p.  54]  Ei  deigi  efser  s'  il  mumen  vegniu  luvrau  ora  preziufas  Madaglias 
per  ils  Gienerals,  ch'  eran  ftai  tier  quella  Prifa  e  1'  emprema   Madaglia  duei 
10  nies  Gieneral  ver  furvegniu. 

Sin  quefta  moda  eif  ei  puspei  vegniu  priu  ord  Meun  dils  Franzos 
quella  Niebla  Provinzia  della  Egipta,  che  Boneparte  veva  entras  Afiftenza 
de  quels  Baifs,  quei  ei  ils  Grons  Signiurs,  che  rigievan  en  quella  tiarra 
fut  il  Camond  dil  Gron  Tyrch.  Co  iagien  Iura  alla  fin,  [s]a  ins  aunc 
15bucca  grat,  fch' ils  Engalenders  falvan  sez  la  Egipta,  ne  fch' ei  laien  agli 
Gron  Tyrch,  ne  fchels  salven  rao  per  eis  il  Marchau  e  Fortezias  de 
Alexandria,  che  fus  schiglioc  feitg  furviu  per  ils  Engalenders. 

Nus  aber,  ch'  eran  vegni  blafsai,  efsen  vegni  transportai  a  Malta,  nua 
che  anus  ei  vegniu  dau  la  letgia,   de  vegnir  en  Engaland  a  ver  Paun  nofsa 
20  vetta,  ni  de  prender  in  ton  Daners  et  ira  a  cafa  nofsa. 

Auters  cun  mei  enfemen  vein  priu  ils  Daners  e  vegni  daven  da  Malta 
ils  17  de  Junii.  Deleu  daven  efsen  nus  [p.  55]  vegni  ils  22  en  Mefsina, 
in  Ford  e  Marchau  della  Cicillia  a  deleu  daven  efsen  nus  vegni  Navigai 
a  Livorna  grat  per  ils  20  de  jully,  nua  che  nus  efsen  vegni  pagai  ora  il 
25mender  Qiiatrin  cun  tut  la  paga,  entochen  gliez  madem  dij.  Lau  ha  uies 
Capitani  della  Naf  dau  tut  nies  Uorden  e  Bagascha,  e  fchau  ira  mintgin, 
nua  ch'  el  fuva  de  cafa.  Entochen  chau  ei  anus  tut  stau  francau  della 
Potenza  de  Engaland. 

Nus  fufsen  ftai  ira  bugien  per  tiarra;  pertge(u)[i]  chen  quels  Onus  vevan 
30  nus  giu  Ana  e  mar  detgiavunda;  aber  ei  gliei  vegniu  cufsigliau  de  ira  per 
mar    entochen  Gienua,    pervia   dellas    schliattas    vias    e   per    chischun   dils 
Laders. 

En  Gienua  efsen  nus  arivai  ils  24.  de  juHy,  e  daleu 
daven    efsen    nus    vegni    a    Tortona    et    Arona,    fil 
35  Lag  Magior,  a  Blizun,  e  finalmein 

ils  2  de  auguft  efsen  nus 
arivai  a  Cafa  nofsa. 
Dieus  sei  perpetnamein  Ludaus. 
Finis. 


Canzun  Im  la  fiasta,  1801 


559 


CANZUN 

fin  la  Fiasfa   della  IVardiieurcha   de  IVorfa  Donna,   fin  qiial  di  il  Tut  de  Maria  ei 
fueüter  il  barfcbaraeii  piifpei  fo!eiiarac(l)|i]iig  mez  füg  Altar.  1801.  ils  8.  de  September. 

(Nach  einem  anonymen  fliegenden  Blatt  in  12",  ohne  Drnckort  nnd  Datum.) 


1 
[p.  1]  Bein  vignida  feis  Regina 

SoiDt(i)gia  Mamma  denter  nus 
Effes  gie  aung  bein  adiua 
Queila  Mumma  diis  mungius 

2. 

5  Denter  larmas  e   fnfpirs 
Ils  nos  Cors  unfrien  fi 
La  Regina  dil  Parvis. 
Tuts  ludeien  pli  e  pli. 

3. 
Bein  vignida,  o  Piirfchala, 
10      Vos  affons  enconofchei, 
Effes  oz  tier  nus  turnada. 
Per  riftar  cun  nus  pufpei. 

4. 
Confummada  dellas  flommas 
Voffa  Statua  vein  nus  viu, 
15  Strapezada  er  cun  gomias, 

Spons  vein  larmas  lundergiu. 

5. 
[p.  2]  II  foing  Tempel  che  Vus  vevas 
Quel  ei  uffa  ruinaus, 
Vies  Altar,  fil  quäl  vus  ftevaf 
20      Tut  en  tfchendr'  ei  ufs  midaus. 

6. 
Tgidat  larmas  pli  che  vellas 

De  plirar  nung  oz  il  di; 
Tgidat  remas,  tgi  dat  plemas 

De  tut  metter  fil  pupi? 

7. 
25  0  fgarfcheivla  bein  q(n)uelura 
Ch'  il  Demuni  infernal 
Tut  Muster  en  treft'  figura 
De  berfchar  dat  il  fignal. 

8. 
j        Noffa  Donna  auncalura 
30      Vul  las  olmas  aung  falvar, 


Snrvigliont  fei'  na  Piftura 
Po  mai  quelias  bandunar. 

9. 
Sc'  ina  Mumma  Zun  charina 
Ch'  ha  quitau  per  fes  affons 
35  Vul  cun  eis  effer  adina 
Per  al  mal  effer  avon. 

10. 
[p.  3]  Sin  ils  cuolms  e  (f)[f]'D  mantognias 
Cur  nus  maven  tuts  fiigien 
Er  Maria  nus  compognia, 
40       Gl'  inimitg  nus  teing  navend. 

11. 
Ent'  ils  prigels  ed  anguofchas 

Siu  foing  mann  nus  teing  fi  dreitg 
Pliche  mors  per  liungas  cuorffas 

Senza  mai  ver  liug,  ne  teitg. 

12. 
45  Maven  nus  per  uauls  a  pezas 
Murtirond  a  fufpirond, 
Sezupaven  en  la  greppa 
Siu  foing  Num  leu  fi  clamond. 

13. 
Leu  Maria  fc'  ina  Mumma 
50      Mainus  fchava  or  da  mann, 
Tras  agit  de  Noffa  Donna 
Effen  ufa  pufpei  cheu. 

14. 
En  perfchun  &  enten  teunas 
Tgi  ha  nus  bein  confortau, 
55  Enten  biaras  ftgiradeitgnas 
Tgi  ha  nus  bein  confolau? 

15. 
[p.4]  Ach!  Maria  ei  la  Mumma, 

Che  nus  vein  quei  d'  engreziar 
Tut  il  freitg  della  fortuna 
60      Ei  tras  ella  derivau. 


560 


Canzun  sin  ils  13  de  Favrer,  1805 


16. 
Uffa  pia  chars  fideivels 

Sei  il  temps  de  regordar, 
Sehe  nus  effen  ventireivels 
Entfchavein  a  refpirar. 
17. 
65  Tier  Maria  gl'  emprim  paff 
Ei  '1  dover  a  nus  de  far, 
Er'  ad  Ella  in  Altar 
Deien  nus  fi  bagigiar. 

18. 
En  Mufter  ei  Ella  ftada 
70      Tochen  uffa  da  fcadin 
Oravon  zun  bonorada 
Sco  il  Setz  de  dies  Cumin. 

19. 
Uffa  pia  ch'  ei  cbeu  1'  ura 
Che  nus  veien  de  fpitgiar, 
75  Tgei  che  fei  de  quel  fi  fura 
Ordinau  per  nies  beinftar. 

20. 
Tier  Maria  recureien 

Tuts  enfemen  cun  in  cor 
[p.  5]  Entras  Ell(e)[a]  feitg  rugeien, 
80      Ch'  Ella  vegli  urbir  or. 


21. 
Noffa  fort  zun  ventireivla 

Ton  pil  tgierp,  fco  pil  falit 
E  che  quella  fei  cuzeivla 

Senza  mai  munchar  agit. 

22. 
85  Noffa  Donna  fc'  ina  Munama 
Vegli  cbeu  für  uus  vigliar 
Sco  Regina,  fco  Patruna 
Noffa  tiarra  fchurmigiar. 

23. 
Leies  pia,  Munima  chara 
90      Nies  lurvetfch  rifcbeiverfi 
Leies  po  aung  ina  gada 
Tuts  enfemen  benedir. 

24. 
En  queft  Tempel  fco  Regina 
Vos  affons  Zun  charezai 
95  E  dal  ft[r]of  della  divina 
Greva  torta  nus  fpindrei. 
24. 
Tuts  eniemen  ina  gada 

Voffa  fatfcha  fchei  guder 
En  Parvis  cun  la  rimnada 


100 


Dils  Beaus  fchei  po  vignir. 

Amen. 


CANZUN 

della  Confe[cJratiuu  dilg  Altar  en  B(e)[a]felgia  de  Noffa  DoDua  della  Mifericordia  a 
Uafter  il  IS.  de  Favrer  auuo  1805. 

(Nach  einem  anonymen  fliegenden  Blatt  in  12",  ohne  Druckort  und  Datum.) 


1. 
[p.  6]  Tadlei,  o  chars  fideivels 
Tgei  jeu  fetfch'  endamen 
A  vus  ils  pli  maueivels 
Tadlei  cun  legarmen, 
5  La  Mumma  benedida 

Sin  bratfch  cun  fiu  feiig  char 
Ei  pufpei  comparida 
Cbeu  oz  fin  ilg  Altar. 

2. 
Queft  Soing  liug  ei  zvar  fchon 
10      Pli  gadas  profenaus 

D'  exef(f)[f]  e  fcandel  gron, 
Pli  gadas  ei  barfchaus. 


Lei  dil  falit  la  tgina 
Da  tut  ilg  Oberland, 
15  Perquei  eis  el  adina 

Turnaus  puspei(l)  el  ftand. 

3. 
Sco  auters  buns  Avats. 
Per  quei  han  giu  qulta(D)[u] 
[p.  7]  Tras  fointgias  novadats 
20      Han  tier  concuors  gidau, 
Ha  er'  Anfelm  Avat 

Cun  ftenta  a  fervur 
Queft  liug  de  dignitat 
Pli  gleiti  meff  en  Aar. 


Canzuu  sin  ils  13  de  Favrer,  1805 


561 


4. 
25  Gl'  ei  era  d'  advertir, 

Seh'  il  liug  fei  uf8  pli  bials, 
Ch'  ei  feigi  buc'  mo  il  bi, 

Lei  era  pli  noviais ; 
Pertgeiche  quella  Cella, 
30      Tifchamber  vidavon 
Ei  ufsa  la  Capella 
E  de  Maria  Thron. 


Queft  ei  aung  la  miraglia. 
Che  Diaus  ha  confervau 
35  Dal  fing  e  la  Bataglia 

Melli  tfchien  onns  vargan ; 
Cun  plontas  fin  il  teitg 

Avon  il  barfchamen 
Yefev'  ins  queft  bageitg, 
40      Ch'  ei  er'  in  legarmen. 


Queft  ei  aung  la  Capluta 
Nuche  Soing  Sigisbert 
[p.  8]  En  coufidonza  tutta 

Alzava  fi  fiu  Spert. 
45      Maria  gli  compara, 
Sco  ei  ftat  fcret  da  veilg 

Cun  ina  fatfcha  clara 
En  bratfch  cun  fiu  Soing  feiig. 


Cau  veva  fiu  albiert 
50      Soing  Sigisbert,  Avat 
0  liug  de  gron  confiert 
E  gronda  Sointgiadat! 
Figieva  fauns  malfauns 
Cheu  fias  devotiuns 
55  Ils  converti  pagauns 
Lur  primas  oratiuns. 


Lein  fenza  call  entfcheiver 

Las  veglias  oratiuns 
Per  pli  tgiunfch  far  ritfcheiver. 
60      Las  noffas  oratiuns 
Ils  cumbers  et  ils  ftrofs 

Paffai  lein  emblidar, 
Ch'  ei  tuorni  bucca  novs 

Gliez  lein  nus  fupplicar. 

Romanische  Forschungen  VIII. 


9. 
65  Cun  tutta  confidonza 

Sefrin  nus  von  vos  peis, 

[p.  9]  0  Mumma,  che  pufsonza 

En  Ciel  e  tiarra  veis; 

Reeuorer  lein  tier  vus, 

70      Lein  effer  vos  Clients, 

Sucenorer  leigies  nus 

En  tuts  DOS  munglaments. 

10. 
La  Clauftra  manteni 
En  pei,  e  tier  il  fiu, 
75  Per  er'  de  caudenvi 

Far  il  Survetfch  de  Diu, 
Ad  olmas  pil  Salit 

Studens  per  inftruir 
Et  effer  de  profit 
80      Cunzun  alla  Cadi. 

11. 

Dei  gl'  Obercheit  fufteing 

Cun  iffer  de  giuftia 
De  metter  a  raiftreing 

Sfarfatgia  gigliardia, 
85  Che  biars  han  priu  von  fez 

De  refpectar  nagin 
E  uumnen  gift  lur  vez 

La  libertat  perfin.| 

12. 

Als  matts  dei  la  tempronza 
90      Ch'  ei  feigian  bucc'  lifchaus, 
fp.  10]  De  fchar  la  Cumminonza 
De  noitg  en  lur  ruaufs; 
Alias  matteuns  giudezi 
Ils  prigels  ded'  untgir, 
95  Cunzun  dil  mahnund  vizi, 
Ch'  jau  aftgiel  bucca  dir. 

13 
Dei  paifch  als  maridai, 

Affons  dad'  obedienfcha, 
Dei  troft  als  combriai, 
100      Als  Libertins  cardienfcha, 
Als  fermai  libertat, 

Cunzun  quels  en  cadeinas 
E  la  beadadat 
Ad  olmas,  ch'  en  en  peinas. 
36 


562 


Canzun  della  pafsiun  de  Somvitg 


14. 
105  Faaiaz  teni  navend 
Et  era  peftilenza 
Dei  r  aura  temprament, 

Fritgeivla  confequeLza; 
Dei  pailch  ad  ils  Regents 
115      E  vera  nniun, 

Ch'  eis  feigien  er  ferventa 
En  Sointgia  Religiun. 

15. 
Dils  iHimit[gj8  duftai, 
Ciinzim  dils  nunvefeivels, 
115  [p.  11]  Pertgei  che  guefs  eisei, 
Che  quels  en  pH  nufcheivels. 


Regina  dil  Carmel 

Nu8  dei  agit  e  fchuz 
E  vies  Emanuel 
120      Nus  benedefchi  tuts. 

16. 
Sco  vies  Sointgiffim  feiig 

Ei  ftaus  il  ver  profit 
De  nies  perpeten  Cletg 
L' entfchata  dil  Salit; 
125  Sehe  lein  vofla  nafchienfcha 
C(n)[u]n  fiafta  regordar, 
A  nus  la  contentienfcha 
E  paifch  er'  augmentar. 

Amen. 


CANZUN  DELLA  PASSIUN. 

[CaDiiiü  Della  Pafsiuu  de  Somvitg.] 
(Ineditum  nach  Ms.  Cll.) 


1. 

[f.  1  a]  Tei  rog  jau  feig  o  Jefus  char 
dai  po  la  grazia  ami 
da  puder  ufsa  contemplar 
tia  pafsiun  tudi, 
5  la  qualla  ti  per  mei  Spindrar 
cun  tonta  a  mur  has  endirar 
volliu,  voUiu,  volliu. 

2. 

Elg  jert  vom  jau  pia  cun  tei, 
[Cheu]  aber  miu  Spert  Surtrai 
10  ach ,  tgiei  Spitacul,  di  po  quei. 
miu  Jefus  tfcheu  fchon  fchai 
per  tiarra  vi  tut  Sanganaus 
muort  ils  zun  grons  a  grefsPuccaus 
dil  raund,  dil  mun,  dil  mun. 

3. 
[f.  1  b]  Ach,  tgi  dei  buc  Safchmarvigliar, 
ch'  in  Eungel  fto  comparer 
per  confortar  a  troftigiar 
il  flu  fcafider  veer, 
che  val  ulaa  beiber  fto 
20  il  califch  de  pettradat  tut  or 
per  nus,  per  nus,  per  nus. 

4. 
Cuntut  veng  pia  neunavon 
il  Judas,  traditur, 
cha  algs  giadius  rabius  plein  fom 


25  furdat  il  Siu  Signiur, 

il  qual  empi[a]ra  cun  tut  flis, 

vendas  mei  cun  quei  avis 

da  in  Betfeh,  d'inBetfcb,  d' in  Betfeh. 

5. 
[f.  2a]  Ach  tgi  vul  bucca  Sefsch(e)nai 
30  giud  quei,  che  us  daventa, 
fcadin  dils  fes  apoftels  fui, 
alla  trupada  il  renta, 
manoud  navend,  fco  el  fus  in  thier, 
en  fugas  a  cadeinas  fier 
35  ligiaus,  ligiaus,  ligiaus. 
6. 
Ei  vegnien  pia  ent'  il  marchau 
cul  tschut  tut  comperteivels, 
et  anas  ha  feig  falegrau 
vafent  ligiaus  buc  fleivel(s) 
40  quei  gron  prophet  de  nazeret 
a  feiig  dil  Bab,  [ch'  el]  non  cartent, 
dil  tfchiel,  dil  tfchiel,  dil  tfchiei. 
7. 
[f.  2'»]  Mo  cheu  ei  Jefus  paug  riftaus, 

efsent  manaus  bein  gleit! 
45  tier  Cajafas  ad  emparau[8], 
CO  el  Sefez  or  detti, 
de  efser  il  feig  dil  für  vif  Diaus 
manont  il  pievel  fin  bia  graus 
aner,  aner,  aner. 


Canzun  della  palsiun  de  Somvitg 


563 


50  0,  Noig,  tut  pleina  de  dolliirs; 

ufs  ueng  la  glilch  beada 

per  legermen  dils  fauls  doctiira 

ris  ora,  Sgomiada, 

et  era  per  bein  ver  refpondlu 
55  (i)[a]l  Sacerdot  il  feil  da  Diu 

pitgiau[s],  pitgiau[s],  pitgiau[s], 

9. 
[f.  3  *]  Aber  tut  quei  pafas  eung  via, 
fche  la  noig  fufs  bucca  fchi  ftgira, 
che  Jefus  fez  ftues  udir 
60  CO  Petrus  fcbon  engira, 
da  buc  efser  fiu  giufnal, 
ach,  Jefus  dulfch,  gi  po  con  mal 
quei  fa,  quei  fa,  quei  fa. 

10. 
Aber  fchi  gleiti,  che  ha  cantau 

65  il  tgiet  per  lautraga, 

ha  Petrus  fchon  feregurdau 
dil  mal  Siu  depurtar, 
ad  ha  eutlchiet  a  Se  endriclar 
ad  era  cun  larmas  feig  bugniar 

70  Siu  cor,  Siu  cor,  Siu  cor. 

11. 
[f.  3^]  Er  jau  Savens  Sun  feig  curdaus, 
mo  vai  eung  mai  entfchiet 
da  quei  ad  efser  endriclaus, 
a  fetfch  eung  tut  pH  fliet; 
75  rog  aber  tei,  o  Jefsus  char, 
che  ti  il  tiu  mi  veglias  dar 
a  git,  a  git,  a  git. 

12. 
La  trefta  noig  denton  va  vi 
et  il  cufeilg  Saremna, 
80  11  quäl  cun  vufch  cumina  di, 
quei  ei  in  um  da  nagina  ftema  ; 
BUS  pia  il  lein  furdar, 
per  alla  mort  el  far  truar 
bein  preft,  bein  preft,   bein  preft. 

13. 
[f.4»]  Ach  Jefus,  co  va  ei  po  us  cuntei: 
tiu  pievel  ha  Sur  dau 
ad  in  pageun,  perquei  ch'  el  dei 


tfchintfchar  buc  mo  empau, 
funder  tras  tei  zun  far  morir 
90  für  el  a  fes  affons  Springir 
tiu  Seun,  tiu  Senn,  tiu  Seun. 

14. 
Pillatu(t)3  pia  a  Setfchentar 
entfcheiva  enten  Siu  tron, 
a  Jefus  ftreng  examinar; 
95  monina  culpa  anflon 

raport  alg  pievel  tfchochentau, 
havent  nin  mal  vid  queft  anflau 
Chriftgieun,  Chriftgieun,  Chriftgieun. 

15. 

[f,  4b]  Ei  veng  gli  aber  refpondiu: 

100  nus  vein  Sur  dau  a  ti; 

perquei,  ch'  el  ha  zun  bia  faliu 

cuilg  mal  Siu  in  ftruir 

en  galilea  il  pievel  leu 

per  tin  vignient  entochen  ceu, 

tier  nus,  tier  nus,  tier  nus. 

16. 

Cuntut  ha  il  pilatus  priu 
Jefus  et  ha  termes 
tier  il  herodas,  Reig  glediu, 
per  quei  che  lez  dues 
HO  fco  galile[r]  (a)  cun  legarmen 
für  queft  natif,  fiu  malfitfchen 
truar,  truar,  truar. 

17. 
[f.  5»]  Or  Cafa  dilg  pilatus  pia 

van  ei  tut  fiftgianon 
115  a  fgamion  Jefum  Sin  via 

et  eung  pitglont  roanont. 

0,  che  bein  viadi  dolorus 

aft(g)i,  0  Jefus  a  morus 

cheu  giu,  chau  giu,  cheu  giu, 

18. 
120  Cun  gron  farcas,  arir,  ftufchar 
eis  pia  arivaus 

enten  la  cuort  da  quei  Reig  nar 
che  fteva  legigiaus, 
che  ti  duefses  a  vont  el  dar 
125  enzenas  pli  che  autras  dar 
de  tei,  ie  tei,  de  tei. 

36^- 


564 


Canziin  della  Pafsiun  de  Sonivitg 


19. 

[f.  5*»]  Mo  Jefus  ha  el  buc  ftemau 
Yangons  de  quefta  honur, 
et  ha  cuntut  buc  revelau, 

130  eh' el  feigi  quei  gron  Signiur, 
il  quäl  eiidiri  bugien. 
ton  Seun  hal  Spons  cun    legarinen 
per  tuts,  per  tuts,  per  tuts. 

20. 

Efsent  peiton  preft  turnentau 

135  tier  il  pilatus  fchliet, 

a  quel  zvar  fin  divers  graus 
per  liberar  en  tfchiet 
ha  finalmeug  per  tfchokadat 
da  gfligiar  cun  ftreuniadat 

140  lubiu,  iubiu,  lubiu. 

21. 

[f.  6*]  Ei  an  pia  Jefum  rentau 

vit  ina  petgia  preft, 

a  gafligion  la  carn  fe  fcarpon 

giud  la  ofsa  (e)[c]un(g)  queft 
145  eung  bucca  avuuda  ftizentau 

la  Seit  dil  Smaladiu  puccau 

murtal,  nourtal,  inurtal. 

22. 
Pertgei  che  quels  eung  buc  cuntens 
an  fchon  or  ftudigiau 
150  de  dar  a  Jefus  pli  turmens 
havent  encurnau 
cuu  Spinas  petras  della  mar 
Siu  tgiau  charin,  che  fa  legrar 
il  tfchiel,  il  tfchiel,  il  tfchiel. 

23. 
155  [f  6b]  Aber  ufsa  fto  ver  flu  cnnpaig 

la  rabia  diis  Giedius, 

havend  Pilatus  dau  a  daig, 

che  Jefus  Sei  vignius 

furdaus  agli  fco  in  malfitfchent 
160  dils  Sacerdots  Spiradameng 

Per  bas,  per  has,  per  has. 

24. 
Ach  laider  dil  mal  tut  Survau[8] 
la  vufch  el  fchon  furprenda, 
dil  pievel,  che  ha  lairg  gargiau 
165  barabas  gron  navenda, 


mo  Chriftus  quel  dei  val  us  pender 
avid  la  Crufcli  leu  bau[l]  render 
Siu  Spert,  Siu  Spert,  Siu  Spert. 

25. 
[f.  7*]  Sehe  fto  pia  per  ufsa  purtar 
170  Jefum  quei  zun  gron  len 

della  crufch  per  mei  fpindrar 
Sil  cuolm,  nua  ch'  el  veng 
per  ils  puccons  a  deventar 
in  Sacrafeci  Sil  altar 
175  per  feig,  per  feig,  per  feig. 

26. 
Cuntut  Sehen  fcheiva  ufsa  pia 
ten(e)[o]r,  Sentenzia  da(r)[da], 
Jefus  a  far  talla(r)  Sia 
fchia  dolorufa  Strada; 
180  aber  jou  ftun  eung  mels  rentaus 
vid  las  cadeinas  dils  puccaus 
Schin  fclaf,  Schin  Sclaf,  Schin  Sclaf. 

27. 
[f.l^]  Per  quella  fin  Sehe  rog  jau  tei, 

0  Jefus  dulfch   Signur, 
185  (f)che  tier  mei  er  gi(d)[tg]ie(n)[s] 
quei 
fco  ti  has  giet[g]  muort  gronda  mur, 
bucca  für  mei,  Sun(z)[d]er  Sur  vus 
a  vos  aflfons  a  lur  arurs 
bargi,  bargi,  bargi ! 

28. 
190  Tgi  duefs  quei  bucca  far 

vafent,  co  el  fchon  peuda 

vid  la  crufch,  per  pigiiar 

entuorn  la  bratfcha  orftenda; 

bafont  il  tgiau  per  voler  dar 
195  il  pli  fuenter  betfch  zun  car 

a  nus,  a  uus,  a  nus. 

29. 
[f.  8*]  Sehe  Seigias  pia  po  ludaus, 

0  Jefus  buntadeivel, 

che  das  perdun  a  nos  puccaus, 
200  Sehe  nus  Seo  gliei  dueivel 

cul  cor  de  ricla  tut  Smakaus 

tier  tei  per  ver  bia  Surpafau 

vignin,  vignin,  vignin! 

Finis. 


Suspirs  tier  Maria 


565 


SUSPIRS 


d'  in  moribund  tier  Maria  Dlnmnia  della  Hisericordia. 

(Nach  einem  anonymen  fliegenden  Blatt  in  12",  ohne  Druckort  und  Datum.) 

1. 


[p.  9]  0  bein  tresta  eunc  quell'  ura, 
Cur  che  nus  vein  de  morir, 
Per  camond  de  quell  sisnra, 
De  quest  mund  vein  de  spartir. 
5  Mia  vita,  ch'  ei  vergada, 
Bia'  rai  fa  uss  endament; 
II  vargau  uss'  ä  mi  para 
Grad  sco'i  fuss  si'l  temps  present. 

2. 

En  raes  giuvens  onns  quitavel, 
10      Ch'  ei  sei  bucc'  maniau  aschi ; 
Quei  che  jeu  eunc  meins  spitgiavel, 

Ch' ei  paress  schi  gref  morir; 
Euncalura  sei  nin  mettel, 

Cheu  ä  tras  veing  jeu  stuer  ir'; 
15  Gie  tonts  pass,  sco  jeu  sefetgiel, 
Tier  la  mort  veing  pli  e  pli. 

3. 
[p.  10]  Tgei  dei  uss  po  mai  entscheiverV 
Tgei  dei  uss  ä  meuns  pigliar? 
Sponder  larmas  en  in  zeiver, 
20      Po  eunc  mei  nuota  gidar; 
Mia  cuolp' ei  memia  greva; 

Mes  puccaus  en   senza  mied ; 
Penetientia  memia  leva, 
Senza  ricla  ni  propiest. 

4. 
25  Confessiuns  hai  faitg  schon  biaras 
Cun  il  meini,  ch"  ei  sei  bien; 
Confessau  gie  pliras  gadas, 

E  puspei  curdaus  lien  ; 
Mo  per  ussa  encanoschel 
30      II  ping  freitg,  che  jeu  hai  faitg, 
Gie  per  ussa  seregordel, 

Ch'jeu  sun  Staus  in  ver  pupratsch. 

5. 
Cun  quitar,  ch'  ei  sei  avunda, 
Confessar  ils  mes  puccaus, 
35  Senza  ricla  bein  profunda, 
Senz'  aver  il  cor  muentaus; 


40 


Tutt  per  spira  1er'  isonza, 
Senza  esser  eudriclaus, 

Mess  sil  zug  en  emblidonza, 
D'  aver  Diu  schi  gref  stridau. 

6. 


Bugien  less  ussa  cuntschar  en, 
Mo  ch'  jeu  fussel  eunc  ä  temps. 
[p.U]  Jeu  s'afflel  uss  en  leitg  sc'  in  len, 

En  ä  miez  ä  mes  parents; 
45  Tutt  che  bragia,  tutt  che  plonscha ; 
Mo  gidar  sa  grad  nagin; 
En  miu  tgierp  ei  tutt,  che  punscha 
Veing  neu  tier  la  tresta  fin, 

7. 
II  remiers  de  mia  conscientia, 
50      Quell  ei  tutt  pli  stermentus; 
Hai  von  mez  la  regordienscha, 

E  s'encorschel  leider  uss! 
D'  ver  manau  zun  schliata  vita, 
F'aitg  d'  entiert  ä  bucca  paucs, 
55  Baul  cun  peisa,  baul  mesira, 

Raub',  honur,  e  sin  tutts  graus. 

8. 
Bein  savens  en  ina  greta 

II  miu  proxim  strapazau, 
E  per  uss  mi  veing  la  fetgia, 
60      Qual  che  hagi  perdunau; 
Senza  quei  sei  adumbatten, 
Che  jau  possi  morir  bein; 
Ils  caveilgs  a  grad  si  staten, 
Perdunar  avon  stuein. 


65  Schon  ha  Dieus  dau  la  sententia, 
Senza  paisch  cu  'lg  inimitg, 
Gidi  nuott  la  penetientia 
D'  arivar  tier  il  salit. 
[p.  12]  Er'  aschi  vi  jeu  la  rauba, 
70      Faitg'  entiert  restituir, 
E  perfin  la  mendra  caussa, 
Faitg'  h  fraud  vi  resarcir. 


566 


Suspirs  tier  Maria 


10. 
Cun  vischins  c  cun  il  proxlm 
Sun  viviua  bia  dys  et  onns, 
75  Baul  cun  fei  ne  cun  scuidonza, 
Bein  savens  ciin  acandel  grond; 
Deitg  dil  mal  dad'  ins  e  1'  auters, 

Giud  l'honur  e  dil  bien  num ; 
Er  savens  stridau  iis  paupers, 
80      E  Staus  streunis  cun  quells  zun. 

il. 
Mia  lieunga  zun  malmunda, 

Cons  bas  bucc  scaadelizau? 
Contas  olmas  innocentas 
Has  ti  bucca  surmanau? 
85  0!  mes  eigls,  che  uss  seclauden, 
Han  surfaitg  en  zun  bia  graus 
Cun  mirar  sin  schliattas  caussas, 
Ch'jeu  sun  ussa  endriclaus. 

12. 
II  miu  tgierp  va  uss'  en  fossa, 
90       Per  smarscbir  en  zun  pauc  temps ; 
Sentel  mez,  jeu  piaid'  la  possa, 

Gl'  ei  bucc  pli  migliurament. 
0,  miu  Diu,  zun  buntadeivel! 
Memia  tard  sefetsch  jeu  en, 
95  [p.  13]  Hai  encureitg  mo  il  legreivel, 
Scomendau  divertiment. 


15. 
Ab  Maria,  cbara  Mumma! 
Jeu  sevolvel  uss  tier  vusj 
115  Buntadeivla  esses  Stada 
Enten  vita  tochen  uss. 
Uss'  eis  ei  neutier  quell'  ura, 
De  dar  quen  ä  vies  s.  Feiig, 
[p.  14]  P'  ils  puccaus  de  mia  vita, 
120      Per  pud6r  vignir  en  tschiel. 

16. 
Cun  in  cor  compleins  de  ricla 

Confess'  jeu  uss  mes  puccaus, 
Cu  '1  propriest,  il  pli  stateivel 
Sun  jeu  ussa  endriclaus. 
125  Mumma  misericordeivla, 

Dad'  ä  nus  da  vies  Feiig  char, 
Giud'  la  cruscb  en  sias  peinas, 
En  malmort  per  nus  gidar. 

Vus  esses  gie  dil  tschiel  la  porta, 
130      Per  urbir  perdunament; 
Fugientei  la  siarp  macorta, 
Che  less  mei  laguoter  en. 
Della  mar  esses  la  steila, 
Per  mussar  als  viandonts, 
135  See  la  glina  de  noitg  pleina 

Dosta  zun  beinbiars  de  dons. 


13. 
Mes  giuvens  onns  datten  perdetgia 

Dils  deleitgs  de  mia  carn, 
Cun  manar  zun  schliata  vita, 
100      Tras  dar  fey  agl'  infernal 
Inlmitg  de  nossas  olmas, 
Che  la  mia  less  raffar, 
Metta  mei  en  tont'  anguoscha, 
Mo  per  mei  far  desperar. 

14. 
105  Tutt  surfaitg  de  mia  vita 
Fa'l  demuni  endamen, 
Mo  per  far  pli  gronda  fetgia, 
De  stuer  ir'  tie  '1  truamen; 
Gie  perfin  mias  munconzas, 
110      Sco  migiur,  ne  sco  messer, 
See  ugau  de  paupers  orfens, 
Cun  ä  quelis  eunc  sura  trer. 


18. 
Era  jeu  sun  sin  viadi, 

D'  ir'  ella  perpetnadat, 
Spartel  oz  de  quest  salvadi, 
140      Callel'  uss  de  trer  si  flat. 
Mumma  chara,  zun  charina! 
Uss  ei  grad  il  ver  moment, 
Nu'  che  Dieus  dat  la  spartida, 
Sur  mi'  olm'  il  truament. 

19. 
145  [p.  15]  Per  amur  de  Jesu  rogel. 
De  prender  en  per  mei; 
Vies  soing  num  ussa  si  clomel! 

Ir' a  piarder  bucca  scheu 
Sefidont  sin  voss'  urbida, 
150      Spartel  ussa  consolaus; 

Sin  vos  marets  miu  cor  selida. 
Per  vignir  tier  ila  beaus. 


Uordena  de  Tuietsch  567 


UORDENS  DE  TUIETSCH. 

Pareri  diu  Ludf.  Ohj. ,  cuii  ils  Depiilei  dils  Viscliiiiadis,  Sura  dils  Uordens,  che  deien 
Tepir  faitgs,  temps  de  Stad;  iioii  eargond  ad  alp.  aiio  1811  ils  2  d'Marz. 

(Ineditum  nach  Ms.  Tv.) 

1.^0  Eisei  il  meini^  che  navenda  dils  9.  de  fenadur,  entochen  S:Bar-5 
clamiu  deigi  nagiu  puder  ftar  cun  tiers  etiten  ils  logs  cau  fuenter  Screts: 
Numnadameing  Cuengieri,  Valtgieva,  Sulprau,  Milla,  Mallaraufsa,  Zietz^ 
Mulliuatfch,  Milletz  Scharinas  quei  fentelli,  ui  Cifchar,  ni  Mulfcher,  re- 
falvon  fco  per  Untgida  de  mallas  uaras,  de  Neif  et  fuenter  pixfpei,  che 
la  Neif  ei  daven,  fche  deigien  efser  obligei  de  tornar  anavos  fuenter  lalO 
Neif.  et  euten  tuts  sura  nomnai  logs  deigi  vegnir  metz  in  pindedur,  ton 
la  permavera  fco  la  ftad.  ei  degi  era  vegnir  metz  si  dubia  penderdira  fin 
tiers  dar  mal  et  tiers  Cafa. 

2.*^°  Deigi  Nagin  puder  midar  pli  che  treis  gadas,  quei  fentalli,  cura 
che  el  va  navenda  dils  Maifses,- fche  veing  ei  quintau  1' empreüia  gada.      15 

3.^'°  Deigien  ils  tiers  Cafa  efser  enfarai  de  tut  temps,  et  en  cas,  che 
enzatgi  negliges,  fche  deigi  ei  efser  4.  X.  pinderdira  per  gada  p.  tier;  quei 
fentalli  ton  sin  la  piftira,  Sco  eis  praus. 

4.*°  deigi   fcadin    efser    obligaus  de    vegnir  a  Cafa   cun    las  Cauras  de 
Calonda  fenadur,  ii  pia  che  enzatgi  faves  quellas  taner  fenza  don  dil  tierZj20 
ton  dils  praus,  fco  della  Crapa,  tonaton  efser  obligaus  de  vifchinar  ä  cafa. 

5.*°  Deigien  ils  tiers  de  mintgia  Vafchin  bucca  vegni  fpartgi,  refalvon 
ils  Vadials,  ils  quals  mintgin  feigi  patruns  de  metter,  nua  che  el  vul,  et 
in  per  bos  deigi  era  puder  vegniu  teniu  a  cafa,  fco  era  ina  vaca. 

6.*°  Tucont  ils  Cavals  efsei  Conclodiu,  che  mintgin   deigi  efser  obligaus  25 
de  metter  cun   fees  tiers;  refalvon  fch  enzatgi  lees  dovrar  quels  per  bos  a 
Cafa,  fche  deigien  quels  tals  efsei    obligei  de  vischinar  ä  cafa,  dues  ei  aber 
efser  Cavals,  che  vefsen  pulein,  fche  deigien  ei  efser  obligai  de  metter  en 
Nuelg,  tocen  chei  droven  de  treer. 

7^mo  Tucont  tier  firaus  ä  Dumengias  efsei  Cunclodiu,  che  Nagin  deigi  30 
puder  portar  ui  far  ora  leSa,  ni  portar  buordis,  refalvond  ina  broka  ne 
brenta  fi  maun,  ä  quei  ei  era  entelgiu  las  Sondas  ton  la  permavera  fco  la 
ftad ;  dues  ei  efser  da  quels,  che  für  fagiefsen,  et  enzatgi  vafses,  fche  deigi 
mintgin  efser  obligaus  de  portar  la  tgifsa,  nua  chei  auda;  gl' ei  era  en- 
telgiu, che  Nagin  deigi  pudeer  jra  Cun  Cavals  ner  bos  Cargai  fin  quels  gis.  35 

8.^°  Tuccond  tier  il  arver  eifei  Conclodiu,  che  mintgin  deigi  efser 
obligaus  de  far  2.  Kreuas  Cafchiel  per  vaca,  fentalli  bien  Cafchiel  gras,  e 
quei  deigi  mintgin  veer  faitg  Vagielgia  fiafta  Nofsa  Dona  d'  Uost,  et  3.  dis 
avon  Vagielgia  S.  Mathiu  deigi  miutgin  efser  obligaus  de  portar  en  in  liug 
enzeüien,  et  Nagin  deigi  puder  far  pli  pintgias  Magniucas,  che  de  8  Krenas,  40 


568  üordena  de  Tuietsch 

a,  tgi  che  i'clias  muncar,  deigi  efser  obligaus  de  pagar  X  30.  p  Kreiia, 
k  quels  aber,  che  defsen  pH  cbil  lur,  lebe  deigi  ei  vegnir  bonificau  X.  18. 
p  Krenna. 

d.^°  Eifei   era   Conclodiu,    cbe  Naginas   femnas   deigien  puder   raanee 
5  ellas  alps,  ner  Maiefsees,  ton  la  permavera,  fco  la  ftad,  quei  fentalli  femnas, 
cb'  en  sin  13 — 14.  onns  et  lan  denfi. 

10.  Las  Nuorfsas  deigien  vegnir  Cargadas  ä  Calonda  {'enadura,  et  de 
Lau  Navenda  deigien  ils  Uordens  della  ftad  entfcbeiver. 

11.  Ei   Conclodiu,    cbe    cura,    cbeglei    il    temps   de    Cargar    ad    alp, 
lOfche  deigi  mintgin  baver  ils  Dreitgs,  de  jra,    Nua  cb' ei  maven,    cura  cbei 

Cargava  ad  alp,  aber  bucca  pli  cbe  ina  gada;  Curdont  Neif,  fcbe  deigien 

ei  era  puder  vegnir  ora  giu;    aber  bucca  poder   toruar  enafi   entras  praus. 

Dues  ei  efser  intgin,  cbe  furfagies  k  quels  Uordens,  cbau  Iura  Screts, 

fcbe   deigien    tals    efser    fut   strof  dil  Oberkeit    et  vegni  Caftigiei  Scbarfa- 

lömeing. 

1811  ils  10  de  März  eu    ils  Sura   Screts  arteckels    vegni    legi  giu  sin 
Viscb*=*,  et  de  quella  vegni   approbai,    refalvon  ilg   emprem    artekel   ei  re- 
fufaus;  refalvon  quei,   cbe   tucca  tier   il  metter  pinderdur,    sco  era  la  pin- 
derdira  fixada  etc. 
20  iii  fefle 

Cbreft  Josepb  Wenzin  p.  t. 
Gierau. 

Pareri    diu    LudeiVel  Ob.   de  Aiio  1814,  ils  15  de  Zereladiir,  Sura  dlls  Uordens  et 
Secoulauer  de  fcadiu,  Efsent  Cuucladiu  della  Ludeivia  Vifchuauncha  de  bucca  Cargar 
25  ad  alp,  Tucoutier  la  Sfal. 

(Ineditum  nach  Ms.  Tva.) 

primo  Deigien  tuts  Uordens  della  Stat  baver  fia  entfcbata  a  calonda 
Fanadura. 

2.^*'  Envertit  de   quei  pia   deigien  las   nuorfas   sin  quei  dy  era  vegnir 
30  Cargadas. 

3  tio  Veng  ei  proponiu,  cb'  ils  Cavals  Duefsen  vignir  Cargai  figl  tgiom 

fut   in  Pifcbtur,    cun   la  referva,    che    quels    dils    Cavals    pofsien    de  quels 

Sefurvir,  feigi  fco  per  bofs  ner  per  auters  bafeings,  et  Duront  quei  temps, 

chei  en  navent  digl  Pifcbtur,  pofsien  fefurvir  della  (f)piftira  de  Cafa,  bein 

35  aber  feigien  igls  Patruns  dils  Cavals  obligai  de  teuer  ord  Don. 

4.***  Tucontler  far  pifcbtur  de  Vaccas  e  bofs  de  Cafa,  ei  tfcbau  fura  de 
mintgia  Vifcbinadi. 

5.*®  Davart  ils  tiers  Cafa,  deien  quels  efser  enfarei  da  tut  temps,  et 
duefsen  ils  S.  b.  tiers  cafa  vegnir  pindrai,  bucca  enfarei,  fcbe  deigien  ei 
ver  la  pindradira  dubia,  quei  vul  dir  in  batz  pergada. 


Pareri  de  1814  569 

6.**  Tucoutier  ils  firaus  Perbon,  Dumeugias  e  firaus  de  devoziun,  fco 
las  fondas  etc.  Veng  fcadin  admonius  de  frequentar  ils  S.  OfFezis,  ade 
quels  bucca  negliger  fenza  Eifchuns  fufizientas,  era  fenufchpir  de  tuttas 
lavurs,  fin  quels  dys  Scumendadas  Servilas,  e  bucca  abfelut  nezefarias. 
Del  Reminent  eifei  lubiu  de  poder  portar  enqual  Caufsa  Litgiras  fin  quels  5 
dys  a  cafa  fia  en  ina  brocba  ner  Brenteta  fi  Maun.  In  Ludeivel  Obr. 
fupona  et  ha  fperonza,  che  fcadiu  hagi  Religiun  e  Cuntientia,  e  fefprovi 
de  falvar  la  Lefcha  de  Diu  a  della  Bafelgia,  encunter  fperonza  aber,  che 
enzitgi  fus  afchi  tievis  ne  forza  aung  afchi  fchliats,  de  ver  pauc  ner 
uaginas  Lefchas,  I'eigi  della  Baselgia  ner  Divinas,  fche  vul  in  Ludeivel  10 
Obr.  a  garegia  per  Cunzientia,  che  fcadin,  che  vefa  ne  fa  de  tals,  che  en- 
cunter fan  aquellas,  feigi  Obligaus  de  reportar  Inmediatta  ad  in  Ludeivel 
Obr, ,  finaquei  che  quel  fapi  Cuniuagada  d'  in  Lob.  Obr.  encas  de  bafeings 
vignir  Coregius,  admonius  ner  ftrofigiaus  tenor  della  gravezia  furfatgia. 

7  timo  Tucontier  ils  Dons,  feigi  Cun  fchar  ira  per  ils  praus  ils  tiers  15 
ner  feigi  cun  far  vias  novas  afenza  dreitgs,  refta  afcadin  la  via  aviarta 
da  puder  feindemnifar  digl  Don  pitiu;  —  mo  eifei  refalvau,  che  encas, 
eil'  in  che  haves  pitiu  don  uper  refpect  human,  uper  tema  de  ftuer  migliar 
orra,  ner  per  autras  rifchuns  bucca  ftgias  ner  les  duvrar  ils  mettels  lubi  et 
ufitai  per  findemnifar  digl  Don  pitiu,  pofsi  quel  tall  ner  in  auter  denunziar  20 
ad  iu  Lob.  Obr.  ne  era  in  Lau.  Obr.  de  fefetz  il  malügent  fchar  clamar 
per  tenor  marett,  malezia,  circuuftanzias  quel  caftigiar. 

8.^°  Deigi  igl  muvel  de  fcadin  Restar  enfemen,  oreifer  ils  Vadials. 

2.^°    Las    Cauras    deigien    acalonda    Fanadura    vignir    acafa    fntt     lur 
iPifchtur  General.  25 

'  Quefts  en  pia  ils  paucs  über  bein  manigiai  Artekels,  ch' in  Ludeivel 
lObr.  cun  Cufeigl  digl  Reverendifsim  Segner  Farrer  ha  enflau  de  metter 
lavon  aproponer  alla  Ludeivla  Vifchnaunca;  pertgei  che  biaras  Lefchas 
pareu  fchiglioc  de  bucca  efser  emperneivel;  Sufizient  ei  aber  afcadin 
rema  de  Diu,  Religiun  a  cun   buna  Cuntientia.  30 

j  10.*"°  Ils  Mayses  de  fcharinas,  Millez,  Mullinatsch,  Liez,  Malla  mufsa, 
5urprau,  valtgieva,  Cungieri  deigien  efser  entochen  S.  Barclamiu  Senza 
-hifchadas ,  bein  aber  deigien  ei  fuenter  igl  fura  fixau  temps  puder  lau 
j'.hifchar,  e  pifchular  las  piftiras. 

j        ll."""   En  Mintgia  Alp,    quei  sentallir    damaun  sura,    deien    ei    ver  in  35 
itiftur  Gieneral  pils  S.  h.  tiers  Cafa. 


ordeu  ner  Project  de  Leschas  d' obfervar  eu  Tiijetsch,  figlOnl818.   ils  12  de  Maig. 
(lueditum  nach  Ms.  Tvb.  und  Tvc.) 
1.  Deigi  fin  mintgia  fpecie  de  Thiers  il  temps  della  Primavera  vignir 
lez  Piftur,  cunfun  sils  S.  h.  Tchiers  Cafa  et  Cauras  en  Mayfes,  uua  ch'  igl  40 
i  cischun  ne  Prigel,  che  tals  Thiers  pudefsen  far  don. 


570  Uordens  de  Tujetsch 

2.  Deigien  ils  S.  b.  Tliiers  Cafa  il  temps  de  Primavera  et  encunt' 
igl  Atun  efser  enferai,  mintgia  Vischinadi  deigi  uardar  de  ver  fin  quela 
in  fpecial  Pinderdur,  ad  en  cafs  ch'  el  pindras  tals  Thiers^  che  podefsen 
far  don  ne  vefsen   faig  don ,    deigi  il  Patrun   efser  obligaus  de   pagar  agli 

5 1'  emprima  gada  4  X/  a  fuenter  mintgia  gada  il  Dübel. 

3.  Deigi  mintgia  Vischinadi  uardar  de  ver  il  temp  de  Primavera  a 
de  Stat  in  bien  et  fufficient  Pinderdur, 

4.  Tuts  Uordens  de  Stat  entscheiveu  calonda  Fenadura,  a  Iura  deien 
era  las  Cauras  vignir  a  Cafa  tier  il  Pistur  general  neCumin;  quei  di  deicn 

10  era  las  Nuorfas  vignir  cargadas  filla  Puoza. 

5.  Deigien  era  a  Calonda  Fenadura  ils  Cavals  vigni  cargai  fut  in  Piftur 
general  fil  Tgam  fuenter  il  folit  dils  0ns  vargai.  Tonaton  deigien  ils 
Patruns  de  quels  era  puder  quels  duvrar,  a  de  quels  puder  fefurvir  per 
Bos,  a  taner  en  quei  temps  mintgin  fin  fia  Piftira  de  Casa,  cun  Condiziun, 

15  ob' ei  vegnien  teni  ord  don,  ad  en  cafs,  cb' il  Patrun  advertes,  chei  vefsen 
il  Vez  dira  Pils  praus  la  uoig,  e  mettes  quels  bucc  en  Nuegl,  fche  dei 
el  efser  curdaus  en  ftrof  din  Ludevel  Oberkeit. 

6.  Deigi  il  temps,  che  la  Vischnaunca  fixescha,  vignir  cargau  ellas 
alps,    et   ils   Mayfes    de   Scharinas,   Millez,   mullinatscb,    Liez,    Malaraufa, 

20  Milla,  für  Prau,  Valtgieua,  Cungieri  et  la  Val  vigni  fchubergiai,  talvifa  che 
nagin  dei  en  quels  logs  puder  mulscher  ne  cischar. 

7.  Tonaton  dei  fcadin  puder  taner  a  Cafa  in  Per  Armauls,  quei  ei 
Vaccas  ne  Bos,  aber  bucca  depli. 

8.  Oreifer  ils  Vadials    deien   ils   auters  Tbiers  vignir    cargai  enferaen, 
25  Sentalli  de  mintgia  Patrun. 

9.  Tuccont  tier  il  Piftur  de  Cafa,  eifsei  Schau  sura  de  feregular  a 
mintgia  Vischinadi. 

10.  Elsent  che  la  Vischnaunca  ha  pigl  On  duon  lubiu  de  prender 
en  de  tuttas  forts  Tbiers    per    il  folit  Arve,    fche    deigi    mintgin  en  8  dis, 

30  fuenter  ch'  el  ei  vegnius  en  cun  in  Thier,  efser  obligaus,  de  dar  en  ad  in 
Um  digl  Oberkeit,  chei  il  pli  de  raaneivel.  II  temps,  chigl  Arve  en- 
tscheiva  ei  ils  20  de  Dec.  digl  On  pafsau.  Senza  Arve  deigi  nagin  en 
quei  temps  puder  vignir  en  con  Tbiers,  refalvon  fchel  perdes  il  Thier,  ch  el 
veng  en,    fche  dei   el    per  quei   bucca  stuer  pagar   igl  Arve.     Vadials  lut 

35  3  Jarmas  en  exceptuai. 

11.  Firaus  deien  cun  Attentiun  a  Confcientia  vegnir  obfervai,  fco  era 
tuts  dons  vegnir  fcburmigiai  a  pertgirai,  a  tgi,  che  vignies  tgifaus  de 
conterfar  ad  in  ner  lauter,  dei  efser  curdaus  fut  rigurufs  ftroff  dil  com- 
petent  Oberkeit. 

40  12.  Nagin  dei  puder  duvrar  Uaffens  per  far  fein,  oreifer  il  temps,  che 

la  Vischnaunca  lai  tier  de  Sagar  fein  a  Pafchg.  fuenter  Nofsa  Duna  d'Uost 
deigi  mintgin  puder  far  fein  e  Pafchg  eis  logs  enconischents,  fco  en  Strem, 
dadens  ils  Baungs,  etc. 


üorden  figl  on  1818  571 

13.  Nagin  dei  pnder  metter  ora  S.  b.  Cultem,  entochen  8  dis  fuenter 
defcargar  dellas  Alps. 

14.  Nagin  dei  puder  prender  nuorfas  ord  si;t  il  Pistur  della  Puozza, 
fenza  mufsar  la  Noda  ad  in  Um  digl  Oberkeit. 

A  tgi,  che  conter  figies    ad  in   ner   lauter  de  quels  Puugs,    dei   efser  5 
curdaus  en  Strof  din  ludeivel  Oberkeit. 

15.  Nagin    degi   poder    duvrar  UaflPens,    legi   allura    de   tgei    qualitat, 
cbei  veglien,  oreifer  il  tems,   che  la  Vs.^^*  lai  tier  de  fagar  fein  a  Pafchg. 
Suenter  Nofsa  Duna  d'  Uoft   eis    ei   lubiu    de  far  fein ,    aber    folet  ent   ils 
fequens  logs,  e  mo  en  Pafchtg  de  Cauras  e  Nuorsas,  fco :  enten  Strem,  da- 10 
dens  ils  Bauns,  en  la  Val  Milla^  dadens  ils  Runs ; 

En  val  Val,  dadens  Plaunca  de  Masira  et  dadens  la  Val  de  Plaianca 
Secca,  la  val  dadens,  il  fpalar  fein  ei  adina  e  de  tut  tems  fcomendau, 
fentalli  en  Piftira  de  Vaccas. 

16.  Nagin  degi  poder   metter   ora  sin   ils  funs   cultem    entochen    ch'  ei  15 
gliei  vergau  oig  [dis]  ch'  ei  gliei  difchcargau,  Sco  era  bucca  poder  far  en- 
semen  cultem  fin  las  Piftiras ;  e  zvar  fut  Strof  d'  in  lud'^®^  Obrigkeit. 

17.  Tgi   che  veing   en   cun   Nuorsas,    Cauras   fchetgias,   ner   Bocks   e 
Tbiers  Casa   fil  Jarva,    stopi   pagar   per   scadin    Tgiau  f.  1  arve.     Quellas 
cauras,  che  veguien  fchadas  ad  unviern  ord  Vs,<^*,  degien  pagar  per  fcadina  20 
30  Xr. 

Era  il  madem  arve  degien  haver  las  Cauras  de  laitg,  che  vegnien 
compradas,  il  quäl  degi  agls  ugaus  vignir  u  pagaus  ner  silmeins  noti- 
ficaus;  duefs  in  ner  1' auter  bucca  uotificar ,  fche  segi  in  tal  curdaus  en 
Igref  strof  d'  in  lu.li  Obrigk.  25 

'        18.  Dues  ei  vigniu  priu  si  Cavals,  fche  degi  quel,  ch'  a  priu  si,  uardar. 
che  quels  la  fiera  de  Mufter  vegnien  absolut   ord  Vs.?t 
I        19.  II  far  Daischa  et   Descherina  degi  efser  ftrentgiameing  e  zvar  fut 
ftrof  Scomeudau.  —  Sco  era  Barba   peng. 

20.  Cura  ch'  il  Pigre  de  Nalps  pafsa  atras  cun  sias  Nuorsas,  fche  pofsi  30 
i\  bucca  ftar  surnoig   cun  quellas,   nunpagont  alla  Vs.''*  1.  X.'  per  Tog  et 
t.  X.f  per  in  Afsen,  per  noig,  Nun  ch'  el  fapi  mufsar  Dreitgs  ner  conven- 
läiuns,  ensacu  fatgias. 

j  21.  En  riguard  della  Pifculatiun  digl  Atum  eis  ei  decretau  (et  ei  zvar 
jn  tuttavia  velg  Decret,  aber  veing  darar  observaus),  che  mintgin  degi,  nua35 
i'-V  el  ha  fees  Beins ,  schar  ils  Tbiers  ord  il  Nuelg,  e  fchar  ira  quels,  nua 
fh'  ei  veglien,  quei  ei  de  bucca  poder  volver  ner  citfcbar  quels  en- 
;unter  ina  Acla  d'  in  auter,  ner  funs  e  zvar  fut  gref  strof  d'  in  lud^^^  Obrig. 
22.  Ei  fufs  era  bien  e  tuttavia  Nizeivel  de  anualmeing  la  Permavera 
il  pli  pauc  dus  Dis  per  on,  che  fcadin  Vifcbinadi  mundas  las  Piftiras 40 
le  Casa;  et  era  in  di  per  oü  sil  pli  pauc  las  Alps,  e  zvar  quei  di,  cbei 
lignies  cargau,  e  quei  dellas  Alps  ei  schau  fura  alg  pursunavels,  quäl  di; 
ber  lucca  quei  di,  cbei  ve[n]g  cargau. 


572  Uordens  de  Tujetsch 

23.  Eis  ei  il  Par6re,  che  de  la  fiera  de  Mufter  navenda,  degien  nagins 

tiers  ver  jarva,  sonder  tgi,  che  compri  Thiers,  hagi  la  Pifculaziun  per  fl,  1. 

il  tgiau  entochen  la  fiera  de  Ursera,  nna  che  fcadin  iura  degi    metter  na- 

venda  ils  Thiers. 

5  24.  Degi  il  Obrikeit  de  Vil'chnaunca  vegnir  legius  ora  mintgia  Das  ons. 

25.  Era  degi  la  Vifchnaunca  pagar  honeftameing  ilg  Obrikeit,  cura 
chel  ei  en  furvetfch  per  quella,  e  zvar  Degi  in  Girau  la  Stat  e  Perma- 
vera  ver  3  f.  20  X."^  per  Di,  et  ils  Cusigliers  2  f.  per  in  per  di,  e  tems 
Dunviern    in    Girau  2  f.   et    in   Cusiglier  1   f.   40  X/  per  Di,    e  quei  afchi 

lOsaveus  sco  eis  per  Neccefsitat  absoluta  fton  vegnir  ensemen,  il  qua] 
feextenda  ina  gada  per  on  il  tfcheiver,  et  ina  gada  per  on  la  Permavera 
per  castigiar,  et  aschia  ha  in  Girau  quei  di,  ch'  el  pren  si  las  tgisas  1  f. 
et  in  Cusiglier  40  Xj  Et  per  dar  ora  Lena,  nua  ch'  ei  han  fcadin  tencr 
Rang  il  precci  sura  fixau  della  Permavera. 

15  Damai  aber,  ch' il  Obrigkeit  veing   falarisaus  della  Vifch"^*,   fche  croda 

era  tut  Interrefs  tier  a  quela.  Depli  sto  la  Vifch<=*  aunc  prender  giu  la 
Spesa  dil  Gentar  de  quei  Di,  ch' il  Obrigkeit  veng  mefs,  e  zvar  solet  per 
quellas  Persunas,  ch'  an  ils  Dreigs  de  vegnir  leutier.  Dentoii  po  quei,  che 
dat  il  Genta,    bucca  pretender  depli,  che  1  f.   12  Xj  per  persuna   e  quei 

20  ei  per  il  Gentar  cun  treis  querclis  Vin  per  in.  —  Dapli  degi  in  nief  Giran, 
quei  ei  in,  ch'  ei  mai  ftaus  Girau,  pagar  alla  Visch*'*  10  f.  et  in  Cusiglier 
6  f.  40  X.»"  —  Sinaquei  pia,  che  tuts  Quens  vegnien  manai  ton  pli  exacta- 
meing  e  de  exacta  giuftia,  fche  degi  ei  aunc  vegnir  mefs  dus  Ugaus  fere- 
mentai  cun  il  Stadhalter,  als  quals  ei  degi    era    vegnir    dau    ina    honefta 

25pa[ga]glia.     Ils  Ugaus    en  vegni  Dischmes. 

26.  Ariguard  digl  Bagigiar  degi  ei  vegnir  observau  il  Decret  de 
Cumin. 

Damai,  che  la  fcarsezia  de  Lena  ei  tier  nus  fchon  ufsa  gronda,  Seh' ei  sei 

enflau  per  Bien,  Che  nagin  dei  duvrar  pli  Palaunca,  ne  astgiar  pinar  latas 

30  ni  per  palauncar,  ni  per  clauder,  sonder  de  palancar  duvrar  aifas  e  de  clauder 

fender    Bloca,    la    quala  degi  vegnir  pinada,    nua    che   las    latas   vignievan 

pinadas. 

De  fing  deigi  scadin  poder  pinar  per  mintgia  (Vacca).  Casada  per  siu 
Baseings,  bein  degi  nagin  poder  vender,  legi  allura  de  tgei  natira,  ch'  ei  vegli, 
35  era  bucca  fchar  anavos  eis  uauls  fchar   fchmarfchir,    e  zvar    fut  Strof  dilg 
Obrig. 

Quels,  ch'  an  bucca  Vaccas,  in  Len  per  fing,  aber  adina  mo  en  uauls  cu- 
mins,  —  Lena  de  fchlondas  veing  ei  mintgia  mai,  tenor  fco  il  Baseings  ei, 
fuenter  enconifchienfcha  dils  Sigrs.  Giraus  dau. 


Sarament  clil  Salter.  573 

Saraiue[ii]t  dil  Salier. 

(lueditum  nach  Ms.  Tve.) 

1.  Lemprema  gada  veguis  Vus  engerar,  che  Vus  laiges  Land  et  honur 
de  Diu  e  la  Seintg:  Chato.  Cardientscha  suenter  vies  megler  saver  e  poder 
Clin  tut  flis  teneer  fei  e  verdat.  5 

2do  Vegnis  era  eogirar,  che  Viis  laiges  dretgs  e  friatads  dil  Cumin  e 
della  Cassa  de  Diu  mentener  si. 

ßtio  Vug  vegnis  eiigerar,  che  vus  laiges  efser  fidretgs  e  reglis  Salters, 
6  reuder  e  far  buüa  obedientscha  agli  Mistral  e  mes  Sigrs  ,  e  tutta  quei, 
ch' ei  de  pala[n]tar  [palantar,   e  quei  ch'ei  taner  tchalau,  taner  tschalau.      10 

4  to  Vegnis  era  engirar,  che  Vus  laiges,  cura  che  Vus  vegnis  domen- 
daus  de  stomar,  sehe  laiges  Vus  per  Daners,  per  tscheins,  per  Sal  e  per 
piatzas  stumar  per  il  dobel,  per  auters  pagaments  pli  tiers  pli,  tut  per  il 
sarment,  adina  agli  Casa  de  Diu  ad«als  dretgs  oravon ,  sentali ,  che  sut 
veng  rifculdis  podeiges  setz  stomar,  a  sur  quei  deges  Vus  clomar  in  15 
Girau. 

5  to  Veguits  mils  anavou  (engirar)  ad  eugirar  Vus  Salter  dil  Comin  cun 
ils  auters  ensemeu,  cura  ch'  ei  vegnis,  ch'  in  Oberk :  tarmates  ora  de  meter 
maun  a  qualche  persuna,  sehe  laiges  Vus  senza  uagina  contradixziun  far 
buiia  übadintscha.  20 

Tuta  quei  laiges  Vus  far  cun  il  jester,  sco  cun  il  Domifti,  e  cun  il 
Domiesti  sco  cun  il  jefter,  cun  il  Pintg,  sco  cun  il  grond,  cun  il  gron  sco 
cun  il  pintg,  cun  il  pauper,  sco  cun  il  Rech,  cun  il  rech,  sco  cun  il  pauper, 
cun  il  non  niebel,  scho  cun  il  niebel,  e  cun  il  niebel,  sco  cun  il  non  Niebel, 
de  quei  far  laiges  tschar  ni  peer  Char  ni  per  laid,  ni  per  bein  Vulientscha  25 
ni  pro  mal  vulientscha,  ni  per  temas,  ni  per  schmanatscbas,  ni  per  fcheins, 
jni  per  gabs,  ni  per  aur,  ni  per  argen,  ni  per  nagiua  caufsa,  che  podefs 
Vus  defviar  giu  della  veia  della  g[i]ustia,  e  della  verdat.  E  sehe  Vus  laits 
quei  salvar  e  vegnir  suenter  cun  ils  faitgs,  scho  jau  avus  vai  taniu  avon  cun 
jla  Viarva,  sehe  vegnis  Vus  a  tenee  si  treis  dets  enten  Vies  maun  dretg,  e30 
dir  ami  suenter  queft[s]  plaits :  Tuta  quei,  che  Vus  ami  Vais  teniu  avon 
cun  ils  Plaits,  sehe  vi  jeu  vegnir  suenter  e  salvar  cun  ils  faitgs  suenter 
iiniu  megler  saver  e  poder,  tutas  caufsas  alla  buna  fai  a  senza  mallart, 
aschia  per  il  ver  mi  gidi  Diaus,  la  Sointgia  Trinitad,  Nossa  Duiia  e  tuts 
ds  Sointgs  rogeien  per  uus.  Aiüen. 


574 


Rischieni 


RISGHIENI 

denter  in  pur  ed  in  marcadon  de  biesiga  davart  ils  sliarfljs  e  mnfgs  a  !a  fiera  d 

Lieun  quesl  onii,  1812,  stoiid  il  kaadletg;  de  liiestga  tut  eri. 

(Inedituni  nach  Ms.  Bq.) 


Pur. 

[p.  190]  Seh'  ei  ve,  co  quei  uon  va  o, 
Che  tuts  han  piars  il  mius  zaco, 
Da  cutnprar  miitgs  ed  era  stiarls, 
Ton  pigns,  maseuns  ne  era  bials; 
5  La  permavera  eis  ei  stau 
Curems  e  catschas  vidaneu, 
E  prezis  fuv'  ei  scarschentius 
Ed  uss  eil  puisch ,  puis  tut  stulius. 

Marcadon. 
Gl'  unviern  vein  taflfer  speculau, 

10  La  noda  leider  mal  tuccau, 
La  permavera  sechitschau, 
Sco  naradira  handlegiau. 
Ed  U8s'  las  novas  tuttas,  tuttas 
Tunen  pir,  che  stgellas  ruttas, 

15  Han  mets  a  sen  e  rutt  il  tgau, 
Perquei  s'  ei  uss'  schi  malmidau. 

P  u  r. 
Bui,  bui,  leis  da  de  cre  e  us  fa  viarclas 
Sco  sehe  vus  cun  vies  fa  marclas 
Surpri  stai  seiges  alla  gniocca, 

20  E  fatg  vos  traöcs  alla  tschocca. 

[p.  191]  Na -na -da  schi  da  buna  fei, 
Che  vus  seiges,  nagin  crei; 
Leis  plitost  metter  nus  a  scola, 
Cun  fa  de  lue  e  de  cambrola. 
Marcadon. 

25  Gl' ei  bucca  giiez,  na!  veits  udiu; 
Da  vus  bia  scolas  veinsa  giu. 
Ils  onns  vergai  cun   nies   gron  don, 
Stuein  metter  frein  a  quei  malon, 
Gleiti  stueis  schon  scha  giu  latg 

30  Fa  auters  prezzis,  gliez  finfatg, 
Ui-  schei  val  mo  ferm  teni ! 
Cun  paucs  a  fiera  san  ins  e  ji. 

Pur. 
Aha!  s' ei  manegiau  ascheia; 
Nus  savein  schon  e  la  veia; 

35  Savein  ji  sez  cun  ils  nos  thiers, 
Enstagl  dar  cheu  per  tschagrun  fiers. 


11  nausch  macorts  gliez  mal  eis  el 
Sco  biars  malegien  ne  fan  el, 
Mala  polliza  g[l]iez  mo  figiei 
40  Ils  meinis  poUis  din  mann  schei! 

Marcadon. 
Veis  bueha  vies !  -  tschintschasaveita 
Tgi  ha  marveglias  da  quels  sgeita 
Mo  mei  cun  vossa  biestga  sez; 
Leuvi  vegn  lu  pup-pup  sil  pez; 
45  Seh'  ils  Luuabards    si  vegnen  pleun 
Sco  uou  ei  entamaun ; 
Pli  bien  marcau  lein  lu  cumpra, 
Che  quei,  che  nus   uss  lessen  da. 

Pur. 

Mo  pleun  vies  davart  ils  sgets, 
50  Entgins  enschei  grad  sco  vus  leis, 

La  biestga  lessen  eis  taxa 

E  bucc'  in  pli  ault  alza. 

0ha!  gliez  veis  bucc  pussonza, 

Glei  stau  en  top  de  far  la  hronza 
55  L'  ei  petschn[n]a  quella  Sozietät 

E  meunca  la  perinadat. 

Marcadon. 
[p.  192]  Jeu  vus  digel  grad  en  plat 

Che  en  quella  conformitat 

Pli  po  ei  n6  ji  ne  sta 
60  Ils  thiers  ston  absaiut  calar 

A  nus  tue'  ei  dad  a[r]ver  egls. 

Da  far  giudezi  sco  nos  vegls 

Saves'  ins  bucca  schenschigna 

Uss,  sco  lu  da  hanlegia. 

Pur. 

65  Bui,  Bui-con  perderts  plideis 
Glei  meinis,  chan  ne  mauns  ne  peis, 
Tschintschau  ei  quei  schi  de  cuccu 
Sei  uss'  e  ons  sco  gliei  stau  lu? 
Tut  car  eis  ei,  chei  gliei  sgarschur 

70  Subsister  co  dei  e  il  pur. 

Seh' ils  thiers  duessen  eunc  calla 
Sto  ins  entocs  ne  leu  sluppa. 


Collectiun  da  Canzuns  Spiritualas 


575 


FLORIAN  WALTHER. 

Collecliiiu  da  Caozuiis  Spirilualas,  Cuira,  Slamparia  da  ß.  Otto.     1816. 


C  a  n  z  u  u 
davart  la  Providentia  da  Deus. 

[p.  94]  Aultisehera  Dens,  ferm  Cussilgier, 
Ca  regias  tut,  cunsalvas  er! 
Sur  Tschiel  a  Teara  ven  sa  stender 
Tieu  Moun  pussent,  c'ha  tut  scaffieu, 
I  Er  quei  has  ti  da  gig  scbon  vieu, 
Ca  dei  vangir  e  'Igs  Temps  suenter. 

[p.  96]  Tias  Ovras  sa  nagin  dumbrar, 
A  tia  Buntad  buc  preziar ! 
Solelg  a  Plievgia  ti  urdeinas; 
Tras  Schig  a  Bletsch  sas  castiar, 
Er  0ns  frichieivels  sas  ti  dar: 
Tut  tier  nies  Bien  ti  fas  a  meinas. 

D'ilg  Freid  la  Teara  sto  schelar, 
Cur  ti,  o  Deus!  vens  cumondar, 
Mo  ven  purpei  cauld'a  frichieivla, 
jCur  nus  Svantira  ven  scuntrar, 
Ner  er  Vantira;  seh' eis  ei  clar, 
iCa  tia  Pussonz' ei  smasireivla. 

i[p.97]  Lai  pi'o  Deus!  ca  tens  ilg  Mund 
En  schi  bien  Uorden  —  mei  cunzund 
Ngir  cusalvaus  da  tei  adina! 
Dai,  en  la  Crusch  ch'jou  seig  patients, 
Dai  er'  ch'jou  seig  racunascheuts, 
;Par  tia  Benedictiun  divina! 

ijDai,  ch'jou  Fidonza  haig  sin  tei, 
Ca  buc  Quitaus  plugegian  mei, 
P'ilg  Avangir  nuot  mi  tumenta! 
Ti  eis,  rumongias  mieu  Amig, 
Ohei  po  mi  far  ilg  Anamig? 
tl^agut  je,  senza  tei  daventa. 

C  an  z  u  n 
da  Parmavera. 

p.  (3)[4]26]  II  Solelg  eun  sia  Clarezia 
5'aulz'a  dat  pli  gig  ufs  clar; 


Tut  ei  leger,  ha  Latezia: 
Jou  duvefs  buc  er  cantar? 
La  Natira  morta  riva 
Puspei  nounavont  a  viva. 
5  Land'  angrazie,  mia  Canzun, 
Mieu  Scaffider,  grond  Patrun! 

[p.428]    Ufs  ilg  Pur  sieu  Feld  lavura, 
Ad  ha  Spronza  cun  semnar, 
Ca  sieu  Sem  vengi'  anzacura 
lORichameug  a  gartigiar; 

Crei,  ca  Deus  quel  benedeschig. 
Seh'  el  sieu  Feld  bein  cultiveschig, 
Er  jou  vi  d'  el  mi  fidar, 
Cun  Latezi'  a  Igi  cantar! 

15  Mire,  co  la  Parmavera 

Van  tras  Felds  a  tras  ils  Vaults, 

Sa  lagrond  la  Muntanera 

Da  las  Nursas  ad  Armaults! 

Co'  Is  Utschels  ufs  en  Bearezia 
20 Laudan  Deus,  ad  han  Latezia! 

Laud',  angrazie,  mia  Canzun 

Ufs  er  ti  mieu  ault  Patrun! 

Cun  chei  beala  Vascadira 

Fa  Parad'  ufs'  minchia  Flur! 
25  Quont  bi  stat  ufs  la  Natira 

Cou  avont  sieu  grond  Singiur ! 

[p.429]  Quel,  ca  dat  Plievgi'a  Rugada, 

Par  far  verdagar  la  Prada. 

Laud',  angrazie,  mia  Canzun, 
30 Ufs  er  ti  mieu  ault  Patrun! 

0  Deus,  questa  Parmavera, 
Quont  dabot  ven'la  sgular! 
Mo  ti,  Senger,  vens  lur  era 
Tras  tieu  Filg  vonzei  a  dar 
35  Lou  perpetna  Parmavera 

A  quels,  ch'  han  Cardienscha  vera. 
Laud',  angrazie,  mia  Canzun, 
Miu  Scaftider,  grond  Patrun! 


576 


Florian  Walther 


Qiiesta  Gliergia  da  la  Teara 
Mai  Uiubriva  ei  pilgver 
Da  la  Gliergia,  grond'  a  beara, 
Ch'jou  veug  seiuper  lou  guder. 
öTschou  la  pli  lagreivla  Vita 
Ei  inai  Mort  vers  1'  Infinita. 
Laud  angrazie  mia  Canzun, 
Mieu  Scaffider,  ault  Patruu! 

Fidonza  si  Deus. 

[p.510]  Land' ilg  Senger,  Olma  uiia! 
10  Laude  Deus,  nies  Reg  pussent! 
Jon  en  tut  la  Vita  mia 
Laud  sieu  Num  soing,  revereud, 
Quei  mi  legra  en  Vardad 
Ufs  ad  en  Perpetnadad. 

10  [p.  512]  Jou  vi  buc  ver  mia  Fidonza 

Mai  sin  Princis  da  quest  Mund! 

Buc  mai  sin  Carstiouns  ver  Spronza; 

Voun  ei  lur  Agid  bein  zund. 

Bauld  ston  gie  er' eis  movir, 
20  Ad  en  Teara  lur  schraarschir. 

0,  beau  quel,  ca  sa  fida 
D'  ilg  Scaffider  tutpussent ! 
Deus,  ch'  ils  Ses  mai  buc  amblida, 
Salva  Ligi'a  Sarament. 
25  0,  beau  ei  quel  sagir, 

Ca  da  Deus  ven  buc  gunchir! 

Ils  Squitschaus  cl  bein  protegia 
Vont  Schmanatschas,  Forz'  a  Don; 
Sieu  Moun  liberal  spisegia 
30  [p.  513]  Er  uns  en  ilg  Temps  de  Fom ; 
Inocents  tiranizai 
Fa  el  libers  a  beai. 

El  a' Is  Tschocs  dat  la  Vasida-, 
El  fraskent' ils  Cumbriaus; 
35  El  ten  char,  cunfort  a  gida 
Quels,  ca  sentan  lur  Puccaus 
Bandunaus,  ch'  ilg  tengian  char 
El  faschchina  d'  ils  gidar. 

Er  las  Vieuas  el  defenda-, 
40  Ad  ils  Orfans  ei'  1  ün  Bab  \ 
El  cunsalva  a  sustenta 
Ils  Munglus  cun  sia  Buntad. 
0  vus  Prus!    Deus  en  Vardad 
Kegi'  en  tut'  Eteruitad. 


Uraziun  par  la  Patria. 

[p.  512]    0  Infinit!    Tuts  Pievels  tei 

hundreschan. 
Er  nus  en  Pulvra  lein  tei  adurar, 
Fr'  nossas  Olmas  ufs  tei  celebresclnan! 
5  Er  uns  lein  tieu  grond  Num  oz  im- 
plorar, 

0,  Tutpussent!   mai  tia  pussenta 

Bratscha 
Po  da  tut  Mal  spindrar,  defender  nus, 
10  Scha  milli  malas  Auras   nus  schmana- 
tschan, 
Scha  volvas  Prigels  ti  navend  da  nus. 

Da  lunsch  da  nossa  Patria  seig  la 
Guerra, 
löDiscordia,  Pratschias  a  Disuniun! 
Nuot  sa  ratrer  tieu  Moun  dad  üna  Terra, 
Ch'  ei  e'  lg  Ravulg  da  Pasch  ad  Union. 

Tutsabi!    ca  nus  essan  vantireivels, 
Ei  buc  ün'  Ovra  mai  d'  ils  Pardavonts. 
20  T'  ils  vevas  dau  Cors  sabis  a  stateivels, 
Da  dar  la  Libertad  a  lur  Ufionts. 

Lai  nofs  Kegenters  regier  cun  Sa- 
bienscha! 

Eis  hagian  par  la  Patria  pli  Ouitau, 
25  Ca  par  sasez ;  anquirian  par  Cons- 
cienzia: 

Ca  nies  Beinstar  bein  vengig  procurau! 

Ils  Dregs  d'  ilg  Staat  audreg  eis  an- 
taligian, 
30  Vardad,  Sabiensch'  anquirian  pli  a  pli, 

[p.513]  Ils  Buns  portegian  ad  ils  Mals 
castigian ! 

Tut  lur  Cusselgs,   Deus,  plaigian  bein 
a  ti! 

35 Deus,  la  Charezia!  ilg  quäl  ampla- 
neschas 
Cun  Duus  en  Abundonza  tut  ilg  Mund, 
Er  sez  ilg  Vierm  cun  Spisa  saludeschas, 
A  legras  Tut  cun  tia  Benedicziun. 

40  0,  sponde  or  Benedicziun  divina 
Sin  nies  Terrein,  o  Bab,  paternameng! 
Solelg  a  Plievgia  da  dreg  Temps  adina 
Frichieschig  nossa  Patria  richameng! 


Collectiun  da  Cazuns  Spiritualas 


577 


L' industria  en  la  Patria  beiii  gartegig; 
Dei  a  raincliin  sieu  Poun  da  niiuchiagi! 
Ilg  Kieli  da  far  d'  ilg  Bein  da  Cor, 

sa  legrig, 
Ell  sieu  Basengä  ilg  Pauper  gide  ti! 

5  0  Jesus  Christus !  lai  po  la  Cardienscha 
Entei  a  tieu  soing  Plaids  sa  carschantar. 
Naginas  Seetas  ner  d'  ilg  Mund  Sa- 

bienscha 
Ti'lg  scür  Errur  nus  possig  surmanar! 

En  minchia  Casa,  er'  en  la  Baselgia 
10  Tut  dei  Pardichia  dar  da  tei,  Singiur! 
En  nossa  Patria  vengig  la   Domengia 
Sacrificada,  Dens,  tiers  ti'  Hanur! 

[p.  514]  Tes  survients  cun  tia  Vartid 
vaschchiesche, 

Da  dar  Pardichia  cun  bien  Cor  da  tei ! 
löVont  tia  Doctrina  Tut,  tut  auter 
quescbe, 

Ca  meina  buc,  Salvader,  nus  tiers  tei! 

Da  Vicis  easters  dai,  che  nus  treni- 

bleian, 
Ils  quals  cupichian  en  Precipitad; 
Vartids  d'  ils  Pardavonts  nus  ampar- 
neian, 
20  Las  qualas  fo  'nilg  Grip  d'  la  Libertad! 

[p.  515]  Ca  lur  Vartids  ounc  reginn 
nossa  Teara 

Ei  nies  Giavisch  a  Rieug  fig  serius! 
j  Lur  Pievel  ei  nagin  sin  tut  la  Teara 
j      Schi  vantireivel  a  beau,  sco  nus. 

25  0  sei's  cun  nus,  o  Deus!    nus  dai 

Fermezia, 
I      Da  nus  surdar  a  ti  antirameng! 
!     A  semper  seig  ludada  tia  Charezia! 
j     Nus  sei' n  uni  cun  tei  perpetnameng! 


Canzun  en  la  Scola. 

[p.  516]  La  Via  d' la  Vita  par' a  nus 
Da  1er  ounc  lunsch  sa  stender; 
Nus  quela  vein  antschiet  pir  ufs, 
Ch'ei  sa  lai  ounc  amprender, 
5  Scha  nies  Duver  nus  observein, 
Fideivels  Igi  perseverein. 

0,  chei  beau  dulsch  Sentiment, 
Seh'  ti  iius  eis  favoreivels, 
Bab !  —  lai  nus  ngir  cun  Ardiment 
10  Tiers  quei  Termin  mureivels. 
Lai  consecrar  nofs  giuvens  Gis 
A  ti,  a  la  Vartid,  a'  lg  Flis. 

A  quel,  ca  nus,  sc'  ün  Bab,  ten  char, 
Nus  niussa,  meina,  regia, 
15  T'  ilg  Bien  nus  vult  exercitar, 
Tia  Grazia  Igi  schenkegie. 
Deus!  benedesche  sia  Buntad 
Vid  nus,  a  sia  Fideivladad. 

'Lg'  ei  grev,  mussar  fideivlaraeng. 
20  Pude  fs'  nus  ver  Charezia 
Vid  nies  Mussader  redliameng 
Mussar  ad  el  fermezia, 
Chi  Deus  da  cor  ven  honorar; 
Quel  ten  er  buns  Mussaders  char. 

25  Da  tei  deriva,  Deus  grazius ! 

Tut  Bien,  tut  la  Scienzia. 

[p.  517]  Cun  Grazi  amire  glu  sin  nus. 

Ad  hagias  po  Patienzia, 

Cu'lg  Balbigiar  da  tes  Uft'onts, 
SOSch'els  Laudan  tei  cun  lur  Canzuns! 

Bab,  meine  nus  cun  tieu  Moun  dreg, 
Nus  essan  ounc  zund  fleivels; 
Carschent'  en  nus  ilg  Antaleg, 
A  fai  nofs  Pafs  statteivels; 
35  Cur  en  nies  Curs  nus  scarpitschein, 
Nus  gide  si  paternaraeng! 


Romanische  Forschungen  VIII, 


37 


578 


Gelli  Cadisch 


GELLI   CADISCH. 

lg]  Onn  de  Fomaz  de  1817.  1822. 


[p.9]  Et  il  davos  de  quells  onns  trests, 
Ch'  era  diesch  sis  schoitg  tschien, 

Spitgiav'  d'  haver  ils  dubels  freitgs 
il  pur  lu  si'  lg  attun. 

5  Aber  quci  onn  er'  il  pli  criu, 
Diu  vev'  stendiu  siu  meun 
[p.lO]   Schi  zun,   et  vev'  tutts  freitgs 
stenschiu : 
Priu  biestg  et  um  il  peun. 

Enstailg  ch'  il  pur  lu  si'  lg  attun 
10     Dueva  ver  rechs  freitgs 
Vesev'  pupir'  entuorn,  entuorn, 
La  fom  sut  ils  ses  teitgs. 

Et,  ah!  gronda  desperatiun 
Nos  cors  allur'  surdav', 
15  Cur  nus  figievan  reflectiun, 
Con  ditg  in  oun  cuzass. 

In  liung  viadi  er'  de  far 

Entochen  gl'  auter  onn  5 
E  tgei  duev'  en  quei  temps  dustar 
20     Dil  desperau  la  fom? 

E  seh'  in  vess  giu  grad  zun  nuott 

N'  en  casa,  n'  en  clavau : 
Sehe  vess  ent  oitg  dis  gie  partutt 

La  fom  grad  tutt  mazau. 

25  Mo  aber  niai  in  tal  castig 
Fuss  stau  perdun  per  nus: 
Dius  lev' nus  murentar  pli  ditg; 
Ah,  nus!  ah  paupers  nus!!! 

Perquei  er'  quei,  ch'  il  meun  de  Diu 
30     Vev'  dau,  spargneivel  zun, 
Per  prolongir  mai  concediu 
La  fom,  desperatiun, 

Schi'  en  quei  trebel,  blut  attun, 
Che  er'  per  nus  schnavur, 
35Plonscheva  mo  lamentischuns 
Feitg  s'anguschont  il  pur. 


[p.  11]  Cun  grond  quitau,  e  tgei  spargniar 

Spitgiav' el  ilg  attun: 
El  secartev'  d'  en  quell  enflar 
40     De  sia  vif  il  tierm. 

Et  uss'  er'  ilg  unviern  neutier, 
Neutier  quei  freid  unviern, 

Schi  trest  per  il  carstgieun  e  thier, 
Per  thier  entoch'  il  vierm. 

45 Ah!  CO  dein  nus,  grevan  ils  veilgs, 
Affons  po  viventar?! 
Denton  ch'  angnoscha  ord  lur  eilgs 
Las  larmas  fa  ruclar. 

II  firmamen  sbruflava  neiv 
50     Ord  giu  dals  auls,  ruchs  cuolms, 
II  luft  sunava  tras  la  preit 
Stuorn  turniclont  si'  1  funs. 

Ils  praus  eran  pertutt  curclai 
Da  neiv,  bia  bratscha  aul ; 
55  Et  ils  vivs  fluss  er'  schalentai, 
Et  alv  camaus  il  vaul. 

Sco  en  perschun  er'  il  carstgieun 

Da  neiv  curclaus  entuorn; 
II  schi  criu  freid  schalav'  siu  meun, 
60     Seh'  el  er'  gie  sper  il  fuorn. 

Pli  gronda  er'  la  pitradat 

Schi  Viva  en  siu  cor 
Giud' sia  gronda  paupradat: 

Tutt  er'  schon  gleiti  or  ? 

65  Anguoschas  eran  endadens, 
Schaltira  ordador'; 
[p.l2]  Ah  bein,  po  tgei  schnueivel  tem»! 
Tgi  po  pli  ditg  star  or'?! 

Strusch  astgia  el  quei  pauc  schigiar, 
70     Che  sparng  ha  sevauzau: 

El  bragia  cun  aul  suspirar,  | 

La  fom  ha'  1  bucc  dustau. 


Igl  Onn  de  Fomaz  de  1817 


57Ö 


Ah,  po  unviern  cuozasz  pli  ditg! 
Veing  ei  mai  ninna  fin? 
75  0  gie !  carstgieun  per  tiu  castig, 
Per  vus  tutts  finadin. 

La  parmavera  ei  dalunsch, 

Bia  eunc  pli  lunsch  la  stad, 
Et  il  attun  eunc  bia  pli  lunsch, 
30     Che  dat  buldontadat. 

E  schon  U8s'  vits  eran  arcuns, 

Vita  eran  tutts  tschalers, 
La  casa  vitta  tochen  funs: 

Ei  dev'  gniang  per  daners. 

35  Mei  pauper !  gresch'  uss'  il  carstgieun, 
0  Dieu!  ti  eis  schi  crius! 
Denton  che  larmas  de  siu  seun 
Compognieu  s6s  suspirs. 

Et  era  vits  eran  clavaus : 
30     D'  udir  ei  fieva  mal, 
Co  vid'  cadeina  ferm  rantaus 
En  fom  migiev'  gl'  armal. 

Siu  pavel  er'  en  zun  bia  logs 
Mo  dascha,  barba  peing: 
35  Ei  er'  solet,  ch'  ils  magers  oss, 
.       II  tgir,  ch'  ensemen  teing, 

i    [p.  13]  Aber  mai  thlers  ei  eunc  quei  tutt ! 
j       Tgei  fa  bein  il  carstgieun  ? ! 

Da  maglias  ei  gie  quell  tutt  blut, 
K)     Da  fom  sposs'  11  siu  meun. 

Denton  er'  bein  1'  unviern  passaus, 
j       Ch'  er'  Staus  schi  liungs  e  crius, 
I  Uss'  er'  11  tems  bein  arrivaus 
De  parmaver'  a  nus. 

5 Mo  trests  fastaitgs,  che  veva  schau: 
Fumada  paupradat; 
Et  il  carstgieun  vev  savanzau' 
Pussonta  schvachadat. 

I  La  glieut  parevan  en  verdat 
]j)     Schi  magers  e  sblichi, 
Sco'  d  eis  muncass  la  sanadat, 
Sc'  ord'  leig  lu  stessen  si. 

Sco  ch'  eis  ord  fossa  dilg  unviern 
Vegniessen  destadai, 
H«  Sco  seh'  eis  en  leu  dil  nauscha  vierm 
Roiss  fussen  attacai. 


Lur  eilgs  eran  lunsch  en  fuppai, 

La  fom  ord  quells  parev'; 
Lur  fatsch'  han  eis  schi  zun  midau, 
120     Ch'  in  eis  bucc  conischev'. 

Bucc  pli  legrav'  eis  in  bien  spert, 

Bucc  pli  solaz  e  spass: 
Calur  de  mort  er'  lur  confiert, 

Lur  tgiau  curdav'  a  bass. 

125  Tristezia  vev'  lur  spert  surdau, 
Lur  eilg  muoss'  confusiun, 
[p.  14]  Malenconi'  eis  compigliau 
Che  dev'  desperatiun. 

La  fatscha  ruassav'  la  mort 
130     Cun  gronda  streuniadat, 

Schmanatacha  de  mussar  il  port 
Tier  la  perpetuadat. 

Tschitachav'  ord  1'  osa'  11  saft,  maguol, 
La  poss'  ord  pei  e  bratsch, 
135  Per  eis  tutts  lur'  en  siu  ruoilg 
Portar  e'  ilg  uer  tarratsch. 

Sin  in  bastun  mav'  aepuasont 

Ilg  um  da  fom  sposaaus, 
Grenont  sin  quell  e  tutt  tremblont: 
140     Et  uss'  gniev  el  tarraus. 

Vesev'  ins  lu  in  viandont: 
Semeglia  ded  in  spert  — 

Sehe  er'  quell  in  carstgieun  seccont, 
Ne  ch'  ei  er'  mo  siu  spert. 

145  Mo  curch'  il  um  entscheiv'  morir, 
En  foss'  a  senclinar 
Ah  grazia!  entscheiva  a  florir 
La  tiarr'  e  vardagar. 

Tarratsch  entscheiva  a  verdir, 
150     II  luft  uss'  flada  caul, 
Et  il  pomer  or'  a  bromblir, 
Gl'  utachi  legresch'  e'  ilg  aul. 

De  Diu  la  gronda  majestad 
Se  muoss'  ent'  la  natir', 
155  Che  ei  de  Diu  mai  spir  buntad 
P'ils  sgraziai  ventir'. 

[p.  15]  Veseis!  la  parmaver'  er'  cheu 

En  tutta  sia  splendur: 
Tutt'  la  natir'  niev  nescha  neu 
160     En  gronda  terlischur. 

37* 


580 


Gelli  Cadisch 


Ilg  um  quei  ves',  siu  cor  reveing, 

Gli  tuorna  la  speronz', 
El  aulz'  siu  tgiau  denovamein : 
16.0     Sin  Diu  ha'  1  uss'  fidonz'. 


Tutt  Viva  lu  verd  neunavon, 
Tutt  catscha  bialas  flurs: 

Tutt  empermett'  in  zun  bien  onu, 
Tutt  rend'  k  Diu  honur. 


Ei  dei,  traitg'  el,  quei,  ch'  ei  plantau  210  Hs  eers  6n  gronds,  spess  et  ornai, 


Da  Diu,  ch'  ord  tiarra  prui, 
E  eer  tras  siu  meun  cultivau, 
Ch'  el  vegni  lu  medius. 

170  Ch'  jeu  hagi,  di  el,  si'  lg  attun, 
Seh'  jeu  fladel  tochen  leu, 
Ded  emplanir  mes  vits  arcuns: 

Dai  po  la  poss'  o  Dieu! 
Perquei  tschaf  el  in  lad  fusser, 
175     El  tschaf  il  krieg  da  cor, 

El  schunsch'  il  bov  per  ir  si'  lg  eer ; 
Et  el  ei  schon  uss'  or'. 

E  fetg'  il  krieg,  smeina  la  tort' 
Si'  Is  magers  oss'  dil  thier, 
180  Hallo !  gresch'  el,  quei  tia  sort, 
Trai  tras,  che  tagl'  il  fier. 


Pomörs  en  tutts  flori, 
E  tutts  ils  chrests  schi  gailgs  fitai, 
Tutts  cuolms  da  niev  neschi. 

Tutt  emparmett'  lu  sin  quest  onu 
215     De  render  dubcl  freitg, 
E  de  dustar  la  gronda  fom, 
De  rech  manar  sutt  teitg. 

[p,  17]  Denton  che  tutt  parmett'  la  ve 
Agli  charstgieun  e  thier, 
220  Er'  della  fom  pli  streunia  grett' 

La  mort  a  nus  de  tier.  jj 

Ailg  mager  thier  er'  schon  gidau: 

El  mava  a  pascar; 
Aber  per  nus  er'  nuott  rimnau, 
225     Ailg  temps  er'  de  spitgiar. 


Co  siu  il  biestg  e  sbaba  zun 

Tra'  ilg  gir,  che  ei  schi  nauschs 
El  po  bucc  pli  tagliar  entuorn 
185     La  traf,  da  fom  spossaus. 

El  crod'  a  tiarr'  sin  siu  schanuilg, 
Fumauö  leig'  suent'  ilg  pastg, 

[p.  16]  Denton  ch'  ilg  um,  spussaus  e'  ilg 
zuolg 
Stendius  schem  sil  tarratsch. 

190  Ensemen  remn'  el  eunc  la  poss', 
Sesforza,  leva  si, 
Laventa  pleun  en  pei  ils  bovs, 
Catsch'  vinavon  eis  pli. 


Gie  pli  detier  speronza  er', 
Fomaz  pli  feitg  carschev', 

Pli  feitg  che  bein  carschev'  ilg  eer, 
II  pur  pli  feitg  plonschev'. 

230  Da  ditg  vintschiu  er'  tutt  il  greun, 
Biars  frusts  il  greun  fallev': 
Da  dy  a  dy  solett  il  peun. 
Che  vacca  magra  dev'. 

Ah!  bein  tgei  desperada  fom 
235     Er'  parmaver'  e  stad; 

Entochen  che  lu  si'  lg  attun 
Diu  dev'  buldontadat. 


Cun  gronda  Stent'  e'igl  frust  uss' viults,       ^^f^  «  la  paupradat 
195     Dailgs  dens  dilg  erbst  turschaus-,  ^  En  casa  de  mmtg.n 

^  .,         ,    ,  Mir     i.  „•„„  940  Stuev' sustentar  la  schvachadat, 

Dailg  trebel  meun  ei'gl  frust  sprengius  ^4^  '^''" 

"  -  °  Er'  anisa  a  scadm. 


II  sem,  a  fom  raffaus. 

Cun  in  suspir  mir'  uss'  il  pur 
Encunt'  il  firmamen, 
200  Cun  Ina  lärm'  sin  fatscha  lur' 
Da  Diu  il  carschamen. 

Da  di  lu  caul  soleiig  sclarev' 

Giu  sin  il  cultivau, 
Migieivel  er'  nebla  pluev' 
205     Da  noitg  savens  sil  prau. 


Er'  spisa  a  scadin. 

Eustailg  de  spisas  de  bien  gust, 

Enstailg  che  zart  bien  pcun 
Er'  tutt,  che  vess'  duiu  prender  lua 
245     Ch'  a  bucc  porschev'  il  meun. 

Mo  tgei  fa  bein  la  petra  fom?I 

Avon  che  pirir  vi, 
[p.l8]  Avon  che  cuarcli  gl'  um  il  1 

De  miert,  tgei  magl'  el  süü 


Igl  Onn  de  Fomaz  de  1817  581 

50  La  apis'a  biars  in  cut  toc  peun  Mam!  mam!  tet!  tett!  balbeitg  in  ping, 

Schi  ner  sco  il  tarratsch,  295     A  sia  mumm!  eilg  schös: 

Ch'ei  coitgs  ord  spriulas  e  biscuns,  La  mumm'  ambratsch'  siu  char  bambin 

E  schnuescha  la  lur  fatsch.  Strenschel  encunt'  il  cor. 

Tscheu  tschaf  in,  bunamein  sco  morts,       La  spisa  meunca,  l'ha  nin  laitg 

55     In  truffel  schalentau,  Eilg  sein  —  in  bass  suspir 

Avon  ch'el  seigi  strusch  bein  coitgs:  300 La  strocl' il  sein:  tgei  chara  traitg 

Solett  spis'  ailg  fumau.  Ailg  ping,  von  che  morir. 

Leu  ei  in  bab  cun  ses  affons,  Quei  pelican  sto  schar  loclar 

Che  stat  sper  meisa  si,  Las  larmas  giu  si'l  sein: 

60  Ch'ei  rechs,  et  era  tschels  onus  Cun  quellas  seun  fa  mischadar 

En  grass  e  bein  vivi.  305     Gl'  affon  la  bucca  plein. 

Tgei  ha  d'els  mumma  cuschinauV!  La  fom  dil  feiig  er'  mort  ailg  bab, 

L'ha  spir  en  aua  faitg,  De  feglia  alla  mumm': 

Cun  larmas  cungiu  e  salau  [p.  20]  II  feiig  combrag'  il  fumau  bab, 

65     Ürd  crestgias  ina  traitg.  Feglia  la  blaicha  mumm'. 

Eis  maglien  quei,  sc'  il  feiig  perdiu,  310  S'  ambratschan  tutts,  sco'  i  fuss'  la  fin, 

Sco'  i  fuss  in  dulsch  confect:  Sco' i  fuss'  schon  de  morir: 

La  mumma  bragia  lundergiu:  Datten  cumgniau,  trest  a  scadin 

De  meisa  trest  concert!  In  betsch  et  in  suspir. 

70  Tal  petras  spisas  maglien  si  Sch'ei  mav'  aschia  cun  biars  rechs : 

Biars  purs,  biars  rechs  e  grons:  315     Co  bein  cun  il  munglus?! 

De  quei  malmund  gnianc  In  dev'  pli  Morir,  pirir  stuev'  quell  perguess?! 

Ad'  enzetgi  danvons.  Gie!  biars  er' quei  lur  ur'. 

Ti  vesses  lu  bein  duiu  udir  Tscheu veingintal-n(u)[a],grei  pli spert 

75     II  plonscher,  lamentar:  Ah  bein,  gl'ei  eunc  charstgieun  ; 

Nuott  auter  aud'  ins,  fche  suspirs,  320  La  mort  ruassav'  agli  vest': 

Tutt  lev'  sedesperar.  Scalet  mai  d'  oss  ei'  1  eunc. 

[p.l9]  II  ping  afifon  grev':  bab,  dai  peun !       Sia  petra  fom,  suspir  e  lärm', 

Jeu  hai  tanienta  fom;  Schanuilg  e  mager  meun 

80 II  bab  pegl'  el  per  il  siu  meun,  Susteing  in  fest,  ah  po  erbarm ! 

Bargient  sevolv'  entuorn.  325     Gresch'el,  e  splunt:  po  peun! 

Lura  sevolv'  el  bein  puspei.  Sin  siu  schanuilg  crod'  el  lu  giu, 

E  vesa  gl'innocent;  Aulz'  tgiau,  et  ils  ses  meuns: 

Pli  feitg  anguosch',  ah!  bein  per  tei  Ah!  dei  po  per  amur  de  Diu!: 

B5     Miu  cor,  di  el  plonschent.  Gidei  po  concarstgieuns ! ! ! 

El  dat  in  betsch,  cheu  has  il  peun,  330  Schon  ditg  ha  mia  fom  dustau 

Quei  dei  tei  spisgientar:  Mai  gretta  de  fomaz, 

i     Schnuent  di  el:  miu  char!  miu  seun!  Mias  anguoschas  frestgientau 

I        Da  mal  crod'  lu  a  tiarr'.  Mai  larmas:  trest  solaz! 

[90  Ah  bab !  ah  bab ! !  grev'  ilg  aifou  Schei  ir'  per  cor  la  mia  fom ! 

Cun  peter,  aul  bargir  335     Levgei  ils  mes  susdirs! 
Spe' ilg  miez  spartgiu  senschunigliont:       Empau  ruch  peun,  seh' vusveis  eunc  ton! 

Jeu  vi  per  tei  morir!!!  Bargir  stuessen  cheu  mirs. 


582 


Gelli  Calisch 


[p.21]  La  sia  membr'uss'  trembla  feitg       Quell  lev'  strunglar,  che  lu  vendev' 
Da  cumber,  schvachadat:  Migliems  miez  meiiiia  char; 

340  El  crod  a  tiarr'  —  ah  in  dir  leitg  —         Raubas  per  pauc  lu  en  prendev' 
Stendius  vul  render  flad.  385     Da  quell,  che  sto  disfar. 


Cheu  er'  vegniu  lu  quei  momen, 

Che  spartgia  claramein 
Ils  feilgs  de  Diu  da  sentimens 
345     Ord  feil  gl s  dil  truamen. 

In  cuorra  spert  e  vul  alzar 

Quell,  ch'  ei  da  fom  ginn  pleun : 

In  auter  va  spert  vul  strunglar 
Quell  cun  siu  mordermeun. 

350  Tals  crius  tyranns,  tgi  vess'  eartiu 
En  cass  schi  sventirai: 
Denton  ch'  in  bien  spendev'  il  siu 
Per  paupers  ton  fomai. 


Strunglar  lev'  quell,  che  lu  furnev' 

II  peun  ailg  sventirau: 
Per  sueriter  lu  tier  sez  targiev' 

Dailg  pauper  enqual  prau. 

390  Strunglar  lev'  quell,  ch'ent  la  ruiu' 
Dilg  pauper  sblundergiau, 
Lev'  encurir  sc'  in  scroc  perfin 
Siu  avantaitg  s'  alzau. 

Pusseivel,  ah!  de  tals  carstgieuns 
395     Tier  Tercs  segenerai ! ! 

Teman  bucc  ina  gad  ils  meuns 
De  Diu  tals  entersai?! 


In,  che  vev'  cor  de  bien  christgieun,         [p-23]  Quells  pia  tgiamblavan  per  sesez 
355     Savev'  camond  de  Diu,  Ils  buns  han  tutt  spendiu: 

Quell  ha  bugien,  charin  siu  meun        400Tgei  uss'  il  pauper,  tgei  fa  lez?! 
Ailg  strusch  fladont  porschiu.  Agit,  peun  gli  nigliu. 


Biars  buns  unfrevan  bia  dil  lur, 
Sco  buns  Samaritans, 
360  Per  madegar  tuttas  dolurs 
Ch'ailg  pauper  fomazs  fan. 

Biars  rechs  havevau  mal  quitau 

Co  paupers  spisgientar; 
Tier  quells  hau  fomentai  enflau 
365     Agit  senza  spluntar. 


El  stuev'  midar  sia  natir', 

Natira  de  charstgieun, 
Cun  fnorma  de  thier  sevistgir, 
405     Sco  quells  tschercar  il  peuu. 

Dil  pauper  er'  cumina  spis' 
Lavazas  e  mangeuns, 

Jarvas,  urticlas,  las  bnglir 
Ent'aoa  senz'sal,  pieun. 


Ei  devan  vett'  a  tgi,  che  rog'  410  Tacheu  d'  ina  streia  encuera  in 

Tier  eis  a  casa  lur:  In  iess  ord  buch'  als  tgieuns, 

[p.22]  Portaven  spis' en  paupers  logs,        Sfrac  sut  in  crap,  sco  sut  mulin, 
Mai  Diu  savend  discus.  Quell,  tschetsch,  roi  sut  ses  deus. 


370  Ah  Diu,  che  veses  l'intentiun, 
II  faitg,  et  il  bien  cor; 
Dal  po  a  tals  benedictiun 
Pagaglia  spend  d'els  er'. 

Strunglar  il  pauper  leva  quell, 
375     Ch'  ha  cor  sc'  in  criu  tyrann  •, 
Quell  ch'  ha  quitau  solett  per  el, 
Sa  bucc'  tgei  paupers  fan. 


En  ina  vall  in  auter  va 
415     Encuer'  leu  cornüs  schnegs: 

Quells  crius  cun  sbabas  sto  migliar, 
Ch'el  crodi  bucc  vi  segs. 

Perfin  cons  vesa  ins  bein  lu 
Sco  Nabuch'  donosors, 
420  Che  sin  tutts  quatter  croden  giu, 
E  pastgien  sco  ils  bovs. 


Quell,  ch'  esch  sarrav'  ad  in  munglus,       Eunc  biars  spectachels  stuev'  ins  ver 
Aud'  bucc  siu  lamentar;  Che  schnueschan  la  natir', 

380  Quell,  che  spartgeva  schi  spargnius,  Che  greppa  stuessen  condoler, 

P'  il  venter  angarschar.  425     Seh'  eil'  ei  gie  per  schi  dir'. 


Igl  Onn  de  Fomaz  de  1817 


583 


Tal  criua,  gronda  petiadat 

Fomaz  laventa  si 
[p.  24]  La  mort  figiev'  tyrannadat, 

Fa  paupers  pirir  vi. 

430  No8S  buns  Superiurs  a  Cuer", 
Spirituals  et  ils  Civils 
Camond  devan  de  sustener 
Noss  paupers  frars,  ils  pings. 

Sez  a  quei  mal  lev'  prevignir 
435     Nossa  Mumma'  Regenz', 

Che  sin  tutts  meuns  greun  fiev  vignir, 
Partgiev'  cun  condolenz'. 

Scharf  cumendaver  er'  agit 
Giud  Canzla,  giud  gl'  Altar 
44011  bien  pistur  a  quells,  ch'  han  ditg 
Pitiu  ils  noss  chars  frars. 

Mo  mort,  fomaz  han  se  uniu, 

Ruin'  han  engiarau 
Agli  charstgieun,  che  vev'  pitiu, 
445     Schi  ditg  vev'  endirau. 

Ei  para,  che  ussa  la  mort 
Cun  faulsch  de  strauniadal 

Vegli  mauar  tutt  tier  il  port 
Della  perpetnadat. 

450  Ei  sto,  ch'  eil'  vev'  auctoritat 
Da  Diu  retschiert  suilg  mun, 
Ch'ella  cun  tala  frechadat 
Tyrannisava  zun. 

Nagin  podeva  lu  untgir 
455     A  siu  paliet  vilau: 
Ella  savev'  ded  encurir 
Quell,  ch'  er'  il  pli  zupau. 


A  mellis  lu  tschuncav'  la  vett', 
465      Cavav'  en  tiarr'  lur  oss'. 

Tutt  lu  clamav',  levav'  ils  meuns 
Tier  Diu  cun  aulta  vusch, 

Ch'  el  regordesch'  de  nus  carstgieuns, 
Ch'  el  lievgi  po  la  crusch. 

470  Aber  il  tschiel  parev'  stinaus, 
Se  schav'  bucc  mitigar: 
Quei  ch'er'  avon  per  nus  pinau, 
Stueva  tutt  a  tras. 

Mai  stgir'  anguoscha  della  noitg, 
475     Mai  glina  de  sgarschur 

Compeglian  uss'  la  vett'  e  sort 
La  sort  dil  pauper  pur. 

La  mort,  fomaz  6n  uss'  mai  eis 
Ils  potentats  dil  mund: 
480  Sco  lur  plischer  cloman  ei  tschels 
Tier  lur  armad'  entfrunt. 

Mo  il  pli  trest,  ch'  in  stuev  morir 

En  fatscha  de  rechs  freitgs, 
Ch'en  ussa  gleiti  schon  madirs, 
485      Gleiti  riranai  sutt  teitgs. 

La  stad  vargad',  sco  cheu  gl'  attun 
Ers  porschan  penn  a  tutts-, 

[p.  26]  Vett'  empermetten  thiers  e  fnns, 
Vistgin  ailgs  panpers  blnts. 

490  Aber  pli  tier  che  vett'  uss'  er' 
Pli  tier,  ch'  il  penn  a  nus, 
Pli  tier  madirs  ch'eran  ils  eers: 
La  mort  pli  tiranus'. 


[p.  25]  Quell  lu  tuccav'  bia  pings  er'  grons 
Biars  paupers  et  eunc  rechs, 
460  Che  fievan  quen  sin  eunc  biars  ons : 
Pertutt  spluntav'  eilg  esch. 

Nu'  ch'  ella  mav'  cun  sia  grett',  ■ 

Schav'  trests  fastaigs  davos : 


Ina  maduuza  va  si'  1  frust: 
495     Grad  bucc  ennc  de  tigliar; 
La  tresta  bettan  fom,  anguosch' 
Cun  sia  farcl'  a  tiarr'. 

En  agonia  tonsch'  eil'  eunc 
La  melna  spig'  en  buch'; 
iOOQuella  er'  uss'  siu  davos  peun: 
La  dat  il  davos  zngg. 


584  Fuormas  de  Plaids 

FUORMAS  DE  PLAIDS. 

Fuoriua  de  Domendar  rin  de  Gavals. 

(Ineditum  nach  Ms.  Carg.) 

f.  2t>  vi  haver  urau  la  buna  Sera  agli  Sig""  Spiifs,  Icho  era  la  Sia  Sig- 
5niura  Spul'sa  cun  jna  entira  Conpagnia  de  quefta  Niebla  Gaftaria. 

[Hai]  La  honur  enten  Num  de  Dina  honoreivla  Conpagnia  de  Matz 
Dumendar  oravond  jlg  Sig^  Spuf's,  8clio  era  la  Signiura  Spul'sa  et  jna  en- 
tira Tablada  da  Notzas,  Schei  a  Nus  Lobeisend  de  purtar  avon  jn  Cuortd 
Plaid,  Ne  Dus. 

10  [f.  3*]  Auld  Honorau  a  zun  Stimau  daTuta  honur  bein  vengons  Sig^'Spul's, 

Cun  la  vofsa  Honoratilsima  da  Tuta  honur  Stimada  a  bein  vengonfsa 
Signiura  Spufsa  ed  jna  entira  Parentella  de  Dina  hundreivla  Conpagnia  de 
Notzas,  vi  jeu  aver  Sallidau  a  gratulau  jna  Mingin,  Suenter  jlg  lur  Stan 
da  Niebladad  a  Sabienfcha.    Suenter  haver  entaleig,  cbill  Tut  Pufsend  Diu 

15hagi  benediu  a  Confirmau  enten  jlg  S,  Sacramentd  Della  Leig,  tier  jlg 
quäl  Stan  Nus  efsen  Tuts  bein  flefsiai  ed  jnclina(us)[i].  Leu  Speras  vi  jeu 
agurar,  chill  Tut  Pufsend  Diu  velgli  benedir  oravond  las  olmas,  Scho  era 
tuta  Confsollaziund  a  letetzia,  Scho  Sin  las  Notzas  de  Cana  a  Gallilea,  Neua 
che  ei  gliei  bagigi[a]u  jlg  Marchau  da  jerufsalem  a  ils  beaus,    che  Triun- 

20  fefchen  a  tutas  Caul'sas  Suenter  la  velglia  da  Diu.  Cheu  enten  Caulsas 
efsen  Nus  Ri(n)[m]nai  enl'seman  jna  gronda  Conpagnia  de  Mats  cun  gronda 
Triftetzia  a  Malla  enchonia  dil  Don,  cba  Nus  Matz  havein  Pitiu,  haven 
jlg  Sig.'  Spufs  priu  la  gigliardia  ed  jus  cun  jnfchins  enten  jlg  Nies  amo- 
reivel  Jertt  della  Nofsa  Giuvanteigna,  enten  ilg  quäl  Nus  vein  en  da  Tutas 

25  Sortts  gielgias,  tulibanas  a  rofsas  a  flurs  cun  da  tutas  Sortts  Collurs  a  lau 
tras  jlg  Sigr  Spufs  faitg  a  Nus  jn  zun  gron  don,  cun  prender  a  legier  ora 
jna  dellas  pli  biallas  flurs,  che  Senflavan  enten  jlg  Nies  bi  a  legreivel 
Curtgin  della  giuvantegna  e  buca  Mo  ruinau  jlg  Nies  Curtgin  a  Privau 
Nus  della  flur,  Sunder  eung  Sfurfsau  tuts  Dazis  lou  tier.  alla  qualla  flur  ei 

30  buca  pufseivel  da  turnentar  enten  siu  efser,  Scho  lei  Stada  da  vidavon  a 
tras  quei  vein  Nus  da  riftar  privai  da  quella  a  fchi  bialla  a  Niebla  flur, 
la  qualla  ves  pudiu  tuchar  con  jlg  tems  [f,  3**]  a  Linz  u  Lauters  da  Nofsa 
ludeivla  Conpagnia  de  Matz  a  podiu  purtar  Neunavon  jlg  freitg,  che  ves 
dau  tuta  Consfolaziun  a  legarmen,  ed  entras  quei  vein  Nus  pilgliau  jn  zun 

35  grond  [don]  don,  Mo  queft  don  po  buca  vignir  pagaus  mo  cun  Eaubafs  de  queft 
Mund.  Nuotatonmeins  vai  jeu  la  Dulfcha  Speronza,  che  jeu  afli  jn  Metel, 
cha  pofs  lavar  giu  enpau  la  Nofsa  triftezia  a  Malla  jnchonia;  Nomnada- 
meng  la  Niebla  Bubronda  da  october,  chei  vinum  ed  letificatd  cor  orani- 
bus,   jlg    vin    fa    legrar  jlg  Cor  dilg  Chriftgieun  a  Schatfcha  tutas  Mallas 


Fuormas  dcf  Plaids  585 

jnchonias  ed  entras  quei  lein  Nus  Domendar  dilg  Sig^'  Spufs  per  in  Regal 
dilg  Don,  cha  Nus  Pitin,  Nomnadameng  9999.  Saunnas  vin  Valtrina 
Sura.  a  quei  cun  Speronza,  chill  Sigr  Spufs  vegni  a  Nus  buca  Schnegar 
giu  a  Spigiein  Denton  dilg  Sig""  Spufs  sin  jna  bialla  e  Confsoleivla  rifpo- 
fta  a  gratiamen  dilg'  bien  Refchiert  entochen  de  ufsa  jlg  tems  pafsau.  5 
Beatifsim  Sig'  Spufs !  jeu  ai  la  bonur  enten  Num  de  dina  honoreivla  Con- 
pagnia  de  Matz  de  a  dels  Cordialmeng  engratiar  per  tutas  gratzias,  chels 
an  faitg  den  Tems  en  Tems  ad  era  la  prefsenta  ura  e  per  quella  a  biaras 
gratias  Nefsefarias  agurefcbel  la  Divina  jnfluenza  ed  abuldontas  gratias  a 
tuta  Beneditfsiun ;  defsiderar  ordavon  tut  Tut  jna  liunga  vetta  a  buna  pafch  e  10 
che  Nies  cbar  Segnier  velgli  benedir  jna  bialla  a  legreivla  figlialonza  ed 
jna  aulta  Confsaleivla  velgliadegna  e  pofsien  Suondar  Sia  vetta  a  vertits 
e  pofsien  lautras  jua  gada  guder  jlg  Per  Petten  Salid  ad  afchia  era  jeu 
con  jna  honareivla  Conpagnia  de  Matz  vein  la  honur  de  riftar  lur  obedei- 
vels  Servitux's  Malvengons.  15 


jii  aiiter  plaid  de  üouieudar  viii  de  Cavals  l'iii  jua  Niebia  gaftaria  de  Nolzas. 

(Inedituni  nach  Ms.  Carg.) 

[f.  4*j  Ault  Honorau  da  tota  houur  bein  Meriteivel  Sig"^  Spufs,  Cun  la  Lur 
Honoratifsima  da  tota  honur  houorada  Signiura  Spufsa,  Scho  era  jna  aulta 
Honoratifsima    da    tuta    honur    ftimatifsima  Conpagnia  da  Nozas!     Jeu  les  20 
da  dels  Domendar  la  Lubienfcha  de  plidar  jn  Plaid,  Ne  Dus. 

jlg  Schazi  da  quella  a  Schi  gronda  Libertad ,  a  Schi  Niebla,  chils 
Matz  ufsa  prefsentmeng  pofseden,  a  dau  a  Mi  la  gigliardia  cun  Mia  hono- 
reivla Conpagnia  de  Matz,  da  eis  Cordialmeng  Salidar.  efsen  cha,  ca  Nus 
a  Schia  vein  artau  da  Nos  hundreivels  veilgs  quels  Dreitgs  a  da  Manar  25 
;  la,  Scha  ei  gliei  jlg  plifscher  a  duas  Honoreivlas  perfsunas,  ca  garegian  da 
I  vegnir  enfsemand  entras  jlg  S.  sacramend  Della  Leig.  At  afchia  hai  jeu  cun 
Mia  honorada  Conpagnia  de  Matz  buca  voliu  Munchar,  da  vignir  a  vifsitar 
quefta  honoratifsima  Rimnada,  per  a  Mur  della  buna  Caretzia  ed  a  Mif- 
setzia,  chei  da  tems  en  tems  ufsitada  a  pradicada.  Neua,  chei  a  era  plafs-  30 
chiu  ad  in  Ludeivel  Menderfchaft  da  Deputar  queft  dus  Ner  treis  hundrei- 
vels Giuvens  a  dera  Mei  Mes  vi  tier,  Scho  per  jna  Stgifsa,  Ner  per  far 
:ilg  Diember,  afschia  (d)[v]ein  Nus  la  Comifsiun  de  Dina  ludeivla  Conpagnia 
de  Matz,  de  urar  jna  legreivla  buna  Sera,  enpermera  gada  a  diu  ault 
honorau,  da  tuta  honur  [f.  4^]  Stimau  Sig''  Spufs,  Cun  la  fia  Honoratifsima,  da  35 
tuta  honur  Stimada  Siguiura  Spufsa  ed  a  dina  entira  parentella  Cun  jna 
aulta  a  zun  Stimada  Conpagnia  de  Nozas. 

jlg  quäl  ei  fus  forza  Stau  Mia  obligaziuu  a  duer,  de  gratular  a  titoiar 
jn  a  Mingin  Suenter  jlg  lur  Stand  de  Niebladad  a  Sabienfcha.  aber 
efsend,  chil  tems  va  vinavond,  Sehe  vi  jeu  trer  alla  Cuorta,  a  vi  Savolver  40 


586  Fuormas  de  Plaids 

tier  jlg  omnipoten  diu  a  rngar,  cliel  velgli  Profperar  a  Confaervar  cun 
iiia  liunga  vetta  a  buna  Sanadad  ;  a  chil  tut  Pufsent  Diu  velgli  benadir 
oravon  las  olmas,  Scho  era  tuta  Confsolatiun  a  letezia,  Scho  Sin  las  Nozas 
de  Cane  et  Gallilea,  Neua  chei  gliei  bagigiau  jlg  Marchau  de  Jerufsalem 
5  a  ils  beaus  che  triunfefchen,  tutas  Caufsas  Suenter  la  veglia  de  Diu. 

Qualmeing  Nies  aguri  Seigi  verameng  Cordials .  Sehe  lein  Nus  aver 
agurau  tuta  ventira  a  benetifsiun  fpirituallas  ad  tenporallas  dilg  lur  amu- 
reivel  Spulsalizi  chei  Silg  di  da  Dotz  Daventaus,  a  chels  Polsien  Suenter 
quefta  vetta  gudei-  la  beada  gloria,  tier  la  qualla  Dieus  gidi  tuts. 

lU  efsent  chei  gliei  jlg  plifcher  a  dina  leig,  jna  bialla  generatzfsiun,  Ner 

figlialonza  ed  afcbia  lein  Nus  ver  jna  buna  jntenfsiun  a  buna  Speronza 
tier  jlg  Oranipoten  Diu,  chei  velgli  dar  a  Multiplichar  ad  engrondir, 
Sinaquei  chels  Pofsien  jlgs  Sefsells  dilg  S.  Parvis  enplanir.  a  Mi  Flurefcha 
jlg  [f.  5*  J  Cor  da  ver  jna  a  Schi  bialla  a  legreivla  Conpagnia  de  Nozas,  beiu 

15cha  lur  ventira  a  eis  ornau  Suenter  lur  Maretz  a  qualitats.  aber  a  Mi  para 
chil  Sig*"  Spufs  hagi  giu  tonaton  gronda  gigliardia  da  far  tals  viadis  enten 
la  glina  a  prender  la  libertad  adina  cun  jnfchins  enten  Nies  legreivel 
Curtgin  della  giuvantegna ,  Neua  cha  Nus  vein  en  da  tutas  Sorts  freitgs, 
granatzs  a   Delicatz,  Scho  era  Talibanas,  Rofsas  a  flurs  cun  da  tutas  Sorts 

20Collurs.  leu  an  ei  bein  enpermes,  expermentau  a  Cun  jfchins  enfchigniau, 
ed  leu  Denton  leftiameng  plidau;  an  ei  Scharniu  ora  jna  dellas  prinfsi- 
pallas  flurs,  che  Senflavau  enten  Nies  bi  a  Confsoleivel  Curtgin  a  caut[r]a(r)s 
an  eis  Sig''  Spufs  faitg  a  Nus  jn  zun  grondifsim  Don  a  privau  Nus  della 
princ(t)ipallifsiraa  ed  amabillifsima  flur  da  Nies  Confsoleivel  Curtgin,  la  qualla 

25flur  po  buca  vignir  tornentada  pli  enten  Siu  efser,  Scho  ella  ei  Stada  da 
vidavon.  Mo  jeu  Sai  bein,  ca  Nus  vefsen  buca  podiu  Schaziar,  Ner  render, 
Scha  tgie(i)  Nus  vefsen  voliu,  Muneida  Spender  a  Della  turnentar  della  pro- 
gatiun  dina  a  Schi  bialla  Rofsa,  la  qualla  ei  Re(t)[c]ha  Creta  a  Perderta,  jn- 
fuiTia  da  tuttas  vertits  a  qualitats  bein  urnada,  ils  Ses  Marets  a  tallens  en 

30  ton  grons,  Schella  ves  a  Mi  Ne  a  din  da  quels  treis  hundreivels  giuvens 
buca  podiu  tuchar,  aber  vefsen  Sura  la  gronda  rimnada  da  Matz,  la  qualla 
ei  ton  gronda,  ves  forza  cul  tems  podiu  Confsallar  in  Ner  lauter  da  queft[s] 
hundreivels  giuvens,  Mo  jeu  per  Saver  Mal  cun  tut,  ves  füg  Suenter  forza 
podiu  dar  or  Nuot.  jeu  hai  Speronza  chei  agien    bein    antaleitg,    che    jeu 

35  hagi  Saviu  gir  endreilg,  a  Mi  veng  val  endamen  da  buca  pli  andardar  ilg 
lur  legarmen  a  vi  preft  finir  jlg  Min  Schuach  Plidar.  vi  gi  eung  jna 
Rilchun,  la  qualla  jeu  vai  Speronza,  chei  Seigi  a  Mi  de  udir  Sin  la  Mia 
Contriziun,  a  Conditziun  dilg  Min  ainfeltig  Schuach  Difehquorts,  jlg  quäl  ei 
fan  bein  jn,  Ca  porta  Mar[c]enzia  in  tiara  a  lautra  Stopi  era  pagar  Datzis 

40  a  gabeis,  u  tringelts  per  jlg  Pafs;  ada  Schia  efsei  era  [f.  5^]  Refchuneivel 
a  Dueivel  a  gli  Sigr  Spufs,  da  pia  chels  an  priuau  ils  Matz  da  Dina  afchia 
biala  e  legreivla  flur,  chels  prefsentien  era  a  Dina  ludeivla  Conpagnia  da 
Matz  jn  tringeltd,  per  jna  enfsena  de  Caretzia.    Sinaquei  ca  jna  honorada 


Fuormas  de  Plaids  587 

Conpagnia  de  Matz  Pofsien  beiber  lur  l'anadad  cun  tonta  curfacha  che 
la  Malla  jnchonia  a  grondifsima  Triftetzia  vegni  lau  tras  adina  entira 
Conpagnia  de  Matz  Stizada  ora.  ada  fchia  lein  Nus  Domendar  dilg 
Sig'  Spufs  per  jna  Recunpenza  dilg  grondifsim  don,  a  Nus  faitgi,  Ne  per 
jn  Regal  de  9999.  Saumnas  vin  valtrina  Sura,  cun  Speronza  ch'il  Sig*^  Spufs  5 
vegni  a  dina  ludeivla  Conpognia  de  Matz  buca  Schunchar  giu  la  Nofsa 
Damonda.  Jeu  Sai  bein,  che  entras  jlg  Miu  anfeltig  plaid,  Ner  Difch- 
quorts,  Ne  entras  Mia  jgnorantadad  da  giuvantegna  vai  jeu  biar  Schau 
Munchar,  ad  afchia  vi  jeu  Suplichar,  chels  velglien  aver  perdunau  ilg 
Difchomatd,  che  jna  entira  Conpagnia  de  Matz  han  dau  a  Spitgiein  deuten  10 
dilg  Sig»"  Spufs  Sin  jna  amureivla  a  Confoleivla  Rifhpofta  enten  vofsa 
aulta  Protezfciun. 

Plaid  de  Domendar  la  Siguura  Spul'sa  euteu  Nuui  dilg  Sigiiur  SpuS;  iii^  che  Meiua  ella, 

fa  (el)  qiiel. 
(Ineditum  nach  Ms.  Carg.)  15 

[f.  b^]  Ludaufs  Sei  Jelsus  Chriftus!  jeu  hai  quella  enperneivla  ed  a  Mi  afchi 
honoreivla  Comifsiun  dil  Sig''  SPufs,  da  quella  lau  prefsenta  Signiura  Spufsa 
ordavon  enten  Sin  Num  a  gli  Bab  de  Cafsa,  Scho  era  a  gli  Muma  et 
enten  particholar  a  gli  Signiura  Spufsa,  Ses  Cars  fargliuns  ed  a  tuta  questa 
honorada  ed  Niebla  Conpagnia  de  Notzas  de  agurar  jn  legreivel  di ,  Cun  20 
jna  legreivla  Sera.  Sur  da  quei  hai  jeu  enten  Num  dilg  Sig»"  Spufs  jlg 
plifcheivel  Comond  de  Manar  Sia  Carifsima  Sig""  Spufsa  tier  el,  per  Com- 
plauir  tutas  enpermifchuns  Deuter  eis  faitgias  Suenter  jlg  norden  della 
Soingia  Muma  Bafelgia  e  Rifcheiver  jlg  S.  Sacramend  della  leig.  Jeu  hai 
Speronza,  che  nus  vegnigies  buca  prender  en  Malla  part,  che  jeu  prendi  25 
vofsa  Carifsima  felglia  ord  vofsa  Cafsa ;  la  Signiura  Spufsa  veng  era  aver 
jn  gron  Plifcher  de  puder  Suendar  jlg  exempel  de  Maria  ed  Jofseph,  jlgs 
quals  han  Semes  enten  jlg  Madem  Stand,  Dieus  velgli  Cun  Sia  Soingia 
Gratzia  adfifter. 

Plaid  de  far  euchoDter  ails  Matz,  Cara  che  ei  veing  faig  fratgias,  Rifchpoiidau  qiiels,  30 
che  Meinen  la  Spufsa,  per  las  Fratgias. 

(Ineditum  nach  Ms.  Carg.) 
Honorada  ed  Stimatifsima  Conpagnia  de  Matz !   Depia  che   a    plafchiu 
a  quels,  Cau  prefsents  Giuvens,  de  prender  las  armas  per  far  legria  ton  a 
Mi,  Scho  era  a  Mia  Cara  Signiura  Spufsa,  Sehe  Sai  jeu  ordavon,    che  jeu  35 
Seigi    buca   vengons   de   tonta    honur   ed  ei  pia  Spira  buntad  de  lur  vard. 
en  Confsideraziun    de    lur    aguri    Sundel    jeu    totavia  Surprius  ed  Sai  buc 
autravifsa  Corefpunder,    che    quel    cun  Schientd  Dübel  gudoing     Refunder 
enten  quels  buntadeivels  Chors,    ord   jlgs  quals  ei  en  vegni.     Dieus  velgli 
Deuter  eis  Confservar  Charetzia  e  Concordia  a  Confseder  tuta    beneditziun  40 
per  tgierp  ed  olma,  ina  liung  e  ventireivla  vetta  e  Suenter  quella  la  gloria 


588  Fuormas  de  Plaids 

dilg  S,  Parvis.  la  foletta  (uplicha,  che  jeu  fetl'chel,  ei  quella,  chei  velglien 
Mei  adina  preuder  enten  lur  aulta  a  Mi  Nefsefsaria  protetziun,  per  la  qualla 
jeu  [f.  6»]  Suplichetfchel  Humilliteivlameng.  Deuton  per  jna  eufsena  de 
Mia  Renchonalcbienfcha  oferelcbel  jeu  quella  pintgia  Bagatella,  Suplichond 
5biar  on  de  Conisiderar  Miu  bien  chor,  che  queft  pitfchen  prefsend  ed 
Sundel  cun  profunda  Keverenza  ed  Surairsiun  Lur  Servitur  Malvongons. 

[Asfhia  1  Rifpoudeu  quel,  che  Meiua  la  Spufsa,  Ciira  Chils  Matz  an  Domeudau  yiu  de  Cavals. 

[f.  7*^]  Aulda  Stiraada  ed  Honorada  Coupagnia  de  Matz!  Jeu  ai  entaleig 
da   quels    honoreivels    Giuvens  jls  buns  aguris ,    ils    quals    ei  an  faitg  cheu 

lOenchonter  jlg  S.  Spul's,  Scho  era  la  Signiura  Spul'sa  tier  ilg  lur  Nief  Stan 
Matrimonial,  per  jlg  quäl  jeu  enten  Num  dil  Sig'  Spufs  vi  ad  eis  Aulta- 
meng  haver  engratziau,  Cun  agurar  a  Din  a  Schadiu  eutencbas,  che  ei  fus 
jn  u  lauter,  jlg  quäl  Del'sideras  era  da  vegnir  enten  quei  Stan,  che  jlg 
tut  Pulsend  diu  velgli  benadir  cun  jna  talla  flur,    la  qualla  Seigi,    per  ilg 

15enprim  per  ton  pli  Maneivlameng  Puder  far  la  veglia  de  Diu  a  vegnir  tier 
la  gloria  dilg  S.  Parvis;  Leu  Suenter  vi  jeu  ad  in  a  Schadin  agurar,  chil 
tut  Pufsend  diu  velgli  benedir  cun  jna  talla  flur,  la  qualla  Seigi  per  viver 
cau  Sin  tiarra,  qualificada  cun  tutas  vertits,  las  quallas  fnfsen  a  Mintgin 
per  Siu  chor  Ner  Siu  Plifcher.  leu  Speras  tuchond  tier  las  grondas  lamen- 

20til'chuns  da  jna  honoreivla  Conpagnia  de  matz,  enflafsel  [f.  7*1  Jeu,  che  eis 
vel'sen  ftrufch  jna  Rifchun  Sufizienta,  pia  che  quella  flur  ei  Stada  cheu  Schon 
gis  ad  oüs  bein  Maneivel  ed  Nagin  haves  giu  Marvelglias  da  Della,  Sehe 
a  cheu  ilg  Sig^  Spufs  priu  pucau  da  quella  afchi  buntadeivla,  bandunada 
flur.     Neua  che  el  a  priu  Pulsets,  Sinaquei  che  quella  refti  buca  cul  tems 

25  Mal  perfeitgia  ed  afchia  pudefsen  quella  honoreivla  Conpagnia  de  Matz  a 
gli  Sig"^  Spufs  engratiar,  en  Stailg  de  Salama[n]tar.  Nuotaton  Meins  dapia, 
che  ei  gliei  a  dina  Stau  jlg  ufsitg,  Ner  Moda  Üils  Matz  de  Conparer  avon 
jlg  Sigr  Spuls,  per  far  eutalir  quellas  a  Schi  grondas  triftezias,  Dollurs  u 
Dons,    Neua    cha   alla  fin  Cun  Sentilgir    ton    de    vard  Della  Conpagnia  de 

30 Matz,  Scho  era  Dilg  Sig*"  Spufs  Cun  enqual  Regal,  ed  Sehe  ei  Sei  quei 
adina  pufchpei  Metz  enten  enblidonza  a  pafsau  vinavon  a  cbur,  che  jn 
pren  giu  jna  flur,  Sehe  Sa  lautra  enchorir  da  prender  giu  ina  antra.  Jeu 
hai  Speronza  che  quella  honoreivla  Conpagnia  de  Matz  vegnien  a  far  jna 
Domonda,    ton    pli   Conpotenta,    Neua  che  jlg  Sig*^  Spufs  vegni  era  a  far 

35 jna  Creanza,  Suenter  Scho  gliei  da  din  u  lauter  vigniu  faitg  entocheu  en 
Ceu.  jeu  rogel  che  quella  honoreivla  Conpagnia  de  Matz  prendien  buca  Si 
enten  Malla  pardt  Mia  Mal  flenfsiada  Rifpofta  e  lafchel  Scho  Mitd  brieder 
per  Recumoudau  jlg  Miu  Defsideri  fus  da  bein  puder  Satifchfar  la  hono- 
reivla Conpagnia  de  Matz,    Scho    era  la  Mia  gronda  obligatiun  de  far  jlg 

40  Miu  Duer  euchunter  jlg  Sig'  Spufs.  jlg  Miu  Duer  fus  Stau  de  far  in  plaid 
pli  alla  liunga,  Ma  Munchonfsa,  la  Mia  pauccha  Capafitatd,  Sehe  vai  jeu 
Speronza,  che  ei  vegni  buca  Mifserau  ora  enten  Malla  Partd, 


Fuormas  de  Plaids  589 

Qneft  Plaid  anda  de  far  a  qiipl,  che  Meina  la  Signnira  Spnfsa,  de  far  avon  che  jra 
en  Gafsa  Sia  la  Schalla,  ayon  CaTsa^  Suenter  Mefsa  Ne,  Ciira  che  ei  eiirsiaaii  eu,  aToii 

jra  en  Gafsa: 

(Ineditum  nach  Ms.  Carg.) 

[f.  7b]  Allltd  Stimau  Sigr  Spnfs  Cun  la  aulta  ed  bein  Stimada  Sig»*»  Spnfsa,  5 
Cun  jna  honorada  ed  Stimada   Conpaguia  de  Notzas! 

Da  pia,  Cha  vus  Sigr  Spufs  veis  Selmmilliau,  Cun  Duvrar  quella 
Humillitonza  de  Dar  quella  honur  enchonter  Mefs  Maritz  a  Mia  fleivletzia 
da  poder  Manar  u  Conpigniar  vofsa  Signiura  Spufsa  entochen  jlg  prefsend 
liug,  Scha  fus  ei  la  Mia  gronda  obligatziun  a  Vus  Sig*"  Spufs,  Scho  era  10 
agli  Signiura  Spufsa  de  Saver  far  jn  bien  agury  enfsemblameng  Suenter 
vofs  Maretz  tier  vies  Nief  Stand  Matrimouiall,  jlg  quäl  Dieus  Sez  a 
Schentau  en  quei  S.  Sacramend  per  ton  pli  gronda  augmentatziun  da  Sia 
Gloria,  ad  afchia  prendel  jeu  la  Libertad  ed  agurefchel  enten  quei  Stand 
Della  leig,  Ca  vus  pudeigies  biars  gis  ad  ous  viver  enten  tuta  beneditziun  15 
Spirit[u]alla  a  temporalla.  Con  tuta  pafch  a  Concordia  e  Caretzia  a  Sehe 
ei  plai  agli  Omnipotend  Diu  de  termetter  figlialonza,  che  vus  pudeigies 
quels  trer  Si  enten  tuttas  bunas  perfectiuns,  tier  la  buna  Soingia  tema  de 
Diu.  a  Suenter  jna  liunga  velgliadegna  vi  jeu  a  vus  Sig'  Spufs,  Cun  vofsa 
Signiura  Spufsa  ed  a  tutta  quefta  aulta  honorada  Conpagnia  de  Notzas  20 
haver  agurau  la  gloria  dilg  S.  Parvis.  jlg  Miu  Duer  fus  ftau  de  far  jn 
Plaid  pli  alla  liunga,  Mo  Munchouza,  la  Mia  paucha  Capatzidat,  Sehe  vai 
jeu  Speronza,  che  ei  vegni  buca  Mifserau  ora  enten  Malla  Partd. 

Plaid  de  Domcndar  la  Signiura  Spufsa  enten  Nun)  dilg  Sig'  Spufs,  jn  che  Meina  ella.  25 

(Ineditum  nach  Ms.  Carg.) 

[f.  8a]  Vus  veguis  Schon  a  Saver  la  Rifchun,  per  la  qualla  jeu  Sundel 
tarmes  cheu  dilg  vies  honoreivel  Sigr  Spufs,  jlg  quäl  a  dau  Schäumend  de 
vegnir  enten  quefta  honoreivla  Cafsa  ed  agurar  ilg  bieu  di  alla  Sia  Carifsima 
Signiura  Spufsa  ed  ad  ina  honoreivla  Conpagnia  de  Notzas.  80 

Vus  Vegnis  Schon  a  Saver,  che  avon  jn  Cuortd  tems  pafsau  Seigi 
Daventau  jna  enpermifchund  u  jn  Matrimoni  denter  queftas  duos  honoreiv- 
las  perfunas  ed  a  Schia,  Sehe  vus  efses  de  quei  Contenzi,  de  Schar  Con- 
planir  jlg  Matrimoni  ade  Metter  a  Meuns  la  Sia  Carifsima  Signiura  Spufsa, 
Sinaquei  chei  pofsien  vegni  Manai  a  Bafselgia  e  Rifcheiver  la  benadic-  35 
tiun  dil  S.  Sacramen  della  leig  Suenter  jlg  huorden  a  Schentameng  della 
S.  Bafselgia  ed  afchia  Rugein  Nus  jlg  Omnipoten  Diu,  che  el  velgli  Dar 
la  Sia  Soingia  Gratia  ed  benedictiun,  Sinaquei  chei  pofsien  ver  letezia 
biars  gis  ad  ons  enten  quefta  vetta  ed  era  Sin  jlg  Suenter  enten  la  vetta 
perpetna.     Dieus  afsifti  Cun  Sia  Soingia  gratia.  4Q 

Sin  quefta  Damonda  Spetgiel  jeu  Sin  ina  Confsaleivla  Rifpofta. 


590  Formularet  de  Plaids. 

Plaid  de  far  ad  in,  che  Heina  la  Spufsa. 

(Ineditum  nach  Ms.  Carg.) 

Che  auda  Da  far,  Suenter  haver  enfsinau  en,  Cura  che  jn  veng  a 
Cafsa,fin  Schalla  della  Cafsa.  avond  che  jra  en  Stiva,  fa  el  queft  plaid: 

5  [f.  8'']  Jeu  fai  buca  Sefchmervilgliar  avonda  ed  Sundel  totalmeng  Surprius, 

de  quella  afchi  gronda  Non  Spitgiada  honur,  che  vus  veis  Mafsau  encunter 
Mei,  Cun  Confidar  a  Mi  quei,  che  ei  Sin  queft  Mund  (ei)  a  vus  jlg  pli 
Cufteivel,  cun  Confidar  a  Mi  vofsa  Bialla  ed  piatufsa  Signiura  Spufsa,  la 
qualla  Segirameng  ei  jlg  vies  pli  gron  Schatzi. 

10  Et  per  quefta  fin  de  Mei  cun  tut  flis  tractada,  Sehe  Sai  jeu  ed  encha- 

nufchel  Mia  Schuvahadad,  tras  la  qualla  jeu  ai  forfsa  buca  dau  a  vofsa 
Sig''*  Spufsa  la  Dueivla  honur  ed  Contentienfcha,  che  jn  auter  aves  pli 
bein  podiu  Dar;  aber  jeu  Sai  leu  Speras  era,  che  ton  vus  Scho  era  vofsa 
Sigra  Spufsa  Sapien  ed  vegnien  Condefender  a  Mia  Schuvahadad. 

15  Ufsa  aber  buca  Mo  a  vus  engratziel  per  quella  gronda  honur,  Sunder 

Configniefchel  era  a  vus  quei  grond  Schatzi ,  vofsa  Sigra  Spufsa ,  a  per- 
tgiarei  quella  Scho  la  pli  Cufteivla  Pcrlla,  hondrei  quella  Scho  la  vofsa 
pli  Cara  Confsorta.  jlg  altifsim  Diu  aber  benedefchi  vus  e  Cun  Sia  bene- 
dictiun  Tutta  Pufsenta   liung   e   ventireivla   vetta,  Conpleina  Pafch  ed  Ca- 

20retzia  ed  Cun  jna  bialla  ed  enperneivla  figlialonza  ed  finalmeng  Cun  la 
Gloria  Celeftialla  dil  S.  Parvis.      Dieus  Detti  leu  tier  Sia  Soingia  Gratia! 


FORMULARET  DE  PLAIDS. 

Formularet  Da  yarzaquouts  Plaids. 

(Ineditum  nach  Ms.  Sach.) 

25  I. 

[fol.  1  *]  Fuorma  da  Rugar  üq  Spiritual  p'  ilg  Battem. 

Reverend  Bein  Studiau  S.  Senger. 

Niefs  Senger  mi  ha  faig  la  grazia  da  Carfchentar    mia    casa    cun    un 
lagreivel  [fol.  l*»]  filg,  p'ilg  quäl  jou  igl  angraz' da  tut  mieu  cor,  ad  ancanufch, 

30  dad  effer  obligaus  da  pufchpei  Igi  confecrar  quei  tras  ilg  S.  Battem  Parquei 
cumpar  jou  avout  vus  a  vus  rog  cun  debita  Reverenzia,  ca  vus  lejas  dar  ilg 
S.  Battem  ä  queft  mieu  UfiFont,  ad  afchia  ilg  metter  tiers  la  Bafelgia  da  Deus, 
p'ilg  Sagirar  da  la  grazia  da  Deus  faichia  a  nus,  enten  Christo,  tras  sieu 
S.  Saung  a  Spirt;  [fol.  2*J  par  ch' el  vivig  a  mierig  a'lgi  Senger  tiers  ilg 

35perpetten  laud  da  quei,  ch' ilg  ha  dau,  a  perpetten  Salid  dad  el,  ca  ven 
battigiaus. 


Formularet  de  Plaids  591 

Scha  jou,  ner  ils  mes,  Savein  en  anqual  guisa  Vus  render  quella 
buntad,  tras  nizeivels  Survetfchs,  schi  lein  nus  bucca  nus  lafcliar  afFlar 
malubiedis  ner  malracunatlchents. 

[fol.  2  b]  II. 

Fnonna  da  rugar  Padrins  ner  Madriffchas.  5 

II    Titel    Suenter   Sco    la   Parsunn'ei    dad    ün   Ault   ner 

Bafs  Stand. 

Jou  veng  par  Vus  dar  part  da  la  Benedictiun,  cun  la  quala  niefs 
Senger  ha  lagrau  mei  a  mia  Ohara  Mulger.  El  nus  ha  dau  ün  filg  (ner 
Unna  filgia)  par  sia  [fol.  3»]  gronda  grazia.  quel  vein  nus  par  mauns  d'ilglO 
lafchar  battigiar,  ad  afchia  d' ilg  anferlar  ent  enten  ilg  jert  da  la  Balelgia 
da  Deus,  ch' el  crefchig  si  ä  laud  da  Dens,  tiers  ilg  Sieu  temporal  a  per- 
pelten  Beinftar  ad  er  tiers  ilg  legrament  ad  agid  da  nus  Ses  velgs. 

Mo  ilg  Damanar  da  la  Bafelgia  ei,  ca  tiers  quella  S.  Ovra  vengian 
duvradas  [fol.  3  b]  hundreivlas  pardicbias,  las  qualas,  nu'  ch'  ilg  bafengs  15 
dumondafs,  Savefsan  gir,  ch' ilg  Uffont  vefs  rat(chiert  ilg  S.  Battem,  fufs 
nafcheus  dad  hundreivels  velgs,  a  pafsafsen  enten  stailg  da  Bab  a  Muiüa, 
nua  ch' eis  lefsan  ner  Savefsan  bucca  far  lur  duer,  cun  mufsar,  trer  si  a 
gidar  ilg  Uffont  tiers  Sieu  temporal  a  perpettan  Salid. 

[fol.  4*]  Tiers  quei  S.  Survetfch  pia  ha  ei  er  plaschieu  a  mi  ad  a  mia  20 
Maffera   da  rugar   tenter  Autras  Hundreivlas    Pardichias  er  Vus,    ca    veits 
adina  er  nus  piert  hanur,  charezia  a  favur. 

Rugein  pia,  ca  Vus  nus  lejas  pardunnar  la  ftenta,  ca  nus  vus  dein,  a 
lafchejas  vus  duvrar  tiers  quei  bien  a  grond  Survetfch. 

[fol.  4  b]  Scha  nus  Savein  Survir  ancunter,  schi  lejas  cumoudar  enchei25 
Calchuns,  ca  vus  affleits ,    ca    nus    pudefsan  effer  fufficients  da  gidar  tiers 
Viefs  bien.     Mo  Deus    velgig    rafunder    quei,    ca    nofsa    nunpufsonza    sto 
lafchar  muncar. 

III. 
Fiiorma  dad'  augraziar  par  quella  Hanur.  30 

Tit. 

[fol.  5*]  Jou  antallig  Viefs  lagrament  a  Viefs  griament.  Viefs  Legra- 
ment ei,  ca  Deus  ha  liberau  Vofsa  hundreivla  Cunforta  da  Sias  Delgias  a 
lagrau  cun  üna  bella  nafchienscha. 

Tiers   quei   vus    ur  jou  tutta  vantira.     Deus  dettig  d  Vus  ad  k  vofsa  35 
hundreivla  Maffera  lieunga  vitta,    Sanadad  a  grazia  da  trer  si  quest  Viefs 
Uffont  4  [fol.  5**]  laud  da  Deus,    tiers    ilg    temporal    a  perpetten    beinftar 
d' ilg  Uffont  fez  a  viefs  agid,    legrament  a  cunfiert    en    vofsa    vitta;    tiers 
quei  ur  jou  er  üna  Sauna  Pilgiola  a  Vofsa  hundreivla  cunforta. 


592  Formularet  de  Plaids 

Viefs  griament  ei,  ca  jou  feigig  üna  Pardichia  d'  ilg  Battem  da  Viefs 
uftont.  Vus  vefsas  afflau  pli  Sufficientas  Parsunnas  tiers  questa  [fol.  6*] 
grond  Ovra,  ca  mei :  mo  ei  vus  plai  da  inufsar  Vofsa  velgia  amur  a 
Charezia  vi  da  mei:  par  quei  vus  angrazcb  jou,  k  mi  legra  da  tut  mieu 
5  cor  da  Vus  far  quei  S.  Survetfchig.  Deus  dettig  la  grazia,  ca  Vus,  char 
Cumpar  a  la  cliara  Cumar,  cun  Viefs  Uffont,  ilg  char  filgiol  (la  chara 
lilgiola)  afflejas  vi  da  mei  tut  quei,  ch'ün  hundreivel  Cumpar  [fol.  6**]  a 
Padrin  dei  far. 

IV. 
10  Fiiorma  dad  anyidar  ä  Nozzas. 

Tit. 

La  Providentia  da  Deus,  Senza  la  quala  naginna  caufsa  po  davantar, 

mi   ha   antruvidau   tiers    la  cumpangia  dad  N.  N.     Hundreivla  filgia  d'  ilg 

N.  N.  [fol.  7aj    Sunt  intentionaus,  sco  vus  vangits  ä  ver  antalleg  or  d' ilg 

ISclumar  or,  da  mi  lafcbar  ansinar  ent  cun  ella,  Schi  plai  k  Igi  gratius  Deus, 

questa  Dumengia,  ca  ven. 

Cuntut,  Scha  las  Nozzas  dein  effer  lagreivlas,  schi  sto  er  la  Cumpan- 
gia effer  lagreivla,  amigjeivl'a  gargieivla.  Vofsa  amur  a  charezia  ei  adina 
ftada  gronda  a  ftateivla  vi  da  mei,  Sur  tut  mieu  meritar :  mo  jou  hai  mai 
20  [fol.  7**]  ghieu  drecbia  commoditad  da  Vus  declarar  cun  anqual  anfenna  la 
racunaschienfcha,  la  quala  jou  Sunt  culponts  k  Vus:  mo  her  ont  prieu 
cafchun  a  galgiardienfcha  da  vus  incommodar:  Sco  quei  daventa  er  s'igl  gi 
d'  oz,  ent  ilg  quäl  jou  vus  rog  carameng,  ca  vus  lejas  po  er  lafchar 
[fol.  8*]  ent  da  vangir  la  Dumengie,  ca  ven,  en  Casa  mia,  lou  ratfcheiver 
25  ün  glas  vin,  gidar  cumpoingiar  mei  a  mia  Spusa  en  Bafelgia;  par  asfister 
ä  la  copitulatiun  da  nus,  rugar  Deus  par  sia  benedictiuu  Sur  nus,  ca  nofsa 
Leg  pofsig  k  Igi  plafcher  a  vangir  ratificada  avon  Sia  Bafelgia. 

Suenter    quei    turnar    pufchpei    cun  nus  k  [fol.  8^]  Casa,    Vus    lagrar 

cun  nus  a  ratfcheiver  Unna  Suppa  cun  quei   ca  la  Cuschinna,   tras  benedic- 

30  tiun  da  Deus  po  dar,    tont    Sco    Unna  pitfchna  anfenna  da  nofsa  bimna  a 

gronda  velgia  da  vus  render  la  gronda  charezia    ad    honur,    ca    Vus    nus 

veits  piert  enten  quest  faig  ad  enten  auters  plirs  ouncadufsa. 

Scha  nus  vus  Savein    [fol.  9»]    Survir    ancunter,   jou    ner    mia    chara 
Spusa,   schi  lein  nus  bucca  metter  enten    amblidonza   a  rugar  Deus,  ch'el 
35  velgig  render  k  vus  tuts  vofs  Survetfchs  cun  tut  quei,  ca  vus  po  efser  ada- 
char,  vi  d'  ilg  chierp  a  vi  d'  1'  olma. 

V. 
Ragposta  sie  qnei. 
[fol.  9**]  Ilg  ei  dreg  dad  ancurir  agid,    cur  ün  ilg  maungla,   ad  Unna 
40  grazia  da  Deus  eis  ei,  cura  ch'ün,  ch' anquera  ilg  agid,  ilg  affla,  sco  vus 
ilg  veits  afflau  a  vangits  ad  afflar  chou  d'  anvi  pli  a  pli. 


Formularet  de  Plaids  593 

Jou  ur  a  Vus  ad  ä  Vofsa  hundreivla  Spusa  tutta  bunna  vantira,  Quel 
ca  Vus  ha  manau  aiifemel,  vus  cunfalvig  er  a  dettig  a  vus  la  grazia  da 
viver  a  star  anfemel  bers  gis  ad  ons  en  bunna  [fol.  10*]  Sanadad,  6nten 
lagreivla  Pasch  ad  antalgienscha,  en  temma  da  Deus  a  charezia,  en  legra- 
ment  a  cuntantienscha  da  Vofs  Cors.  Vus  carschenteit  ä  laud  da  Deus.  5 
Bagieit  vofsa  hundreivla  casa  a  la  Bafelgia  d'  ilg  Senger,  cun  lagreivlas 
plontas,  anferlas  a  flurs  da  Vofsas  hororatas  parfunnas,  ca  Deus  tras  ellas 
vengig  ludaus,   Vus  lagrai  a  bers  cun  vus  gidai,  honorai. 

Vus  mi  anvideits  sin  [fol.  lO'']  vofsas  hundreivlas  Nozzas.  Ancanusch 
vofsa  velgia  charezia,  ca  vus  ha  muvantau  da  far  quei ;  parquei  vus  an- 10 
grazch  jou  er  da  tut  bien  cor:  mo  da  vus  vangir  en  velgia  mi  fcuffelge  la 
Charezia,  ca  jou  hai  vi  da  Vus  a  la  temma  da  Vus  esser  grefs.  Vofsa 
bunna  velgia  scisa  ilg  faig,  a  mi  ei  tont  sco  tutta  Spisa  e  Buvronda.  Tiers 
quei  Sunt  ner  fufs  jou  bucca  guera  lagreivel  nozadur:  parchei  c'  ä  mi 
cunven  a  [fol.  11*]  defcha  pli  bein  dad  ir  en  la  Casa  da  malacurada  al5 
tristezia,  ca  da  nozas  a  latezia.  Unna  cumpangia  Savefs  jou  ont  far  bargir, 
ca  rir;  ont  cargar,  ca  largar  a  lagrar. 

Cuntut  figieits  pli  bein  da  mi  lafchar  dad  Unna  vart.  Vus  vangits 
senza  mei  a  Survangir  Pievel  avunda.  Jou  vus  vi  ver  angrazchiau,  tont 
Sco  jou  vefs  ratfchiert.  20 

|[fol.  Hb]  VI. 

'■  Fnorma  cnr  iin  pafsa  ent  ilg  üffici  da  Maftral. 


Ault  dichiai,   Beinhonorai,    Sabis  a  Prudents  Singiurs,   Sr  Mastral  ad 
'ad  Antir  Cufselg! 

Sco  er:  Honoraus,   Hundreivels   a  Chars  Vafchins,   Amigs,    Cumpars, 25 
iFauturs  a  Promoturs ! 

Vi  ver  antalleg  [fol.  12  a]  generalmeng  tuts,  a  particularmeng  Iin  a 
iScadin  Suenter  Sieu  Merit,  Stand,  Cunditiun  a  Clumada  enten  la  quala  el 
Bi,  cun  tutta  Reverentia  a  debit  refpett,  ca  jou  dei  purtar  ä  Vus. 

Vus  veits  frieu  la  Sort:  mo  ilg  Senger  1'  ha  faig  curdar  sin  mei.  Jou  30 
n  gir:  Chi  Sunt  jou  Senger!  a  chei  ei  mia  Casa,  ca  ti  mi  has  clumau 
lihoutiers.  Ti  Sas  ca  jou  Sunt  juvens  a  bucca  fufficients  da  ftar  [fol.  12 b] 
ivont  a  mia  Casa,  nungir  k  tontas  Casas  ad  ün  Schi  grond  Pievel.  Mo 
lamai,  ca  ti  mi  has  mefs  si  quei  fasch,  schi  vens  er  ä  ver  ilg  Sen  da  gidar 
mrtar  quel;  ca  ti  fetschas  quei,  vi  jou  rugar  tei  Sco  Salomon :  Dai  a  mi,  35 
ieu  fumelg  ün  cor,  cantalligig  a  Sappig  regier  tieu  Pievel,  ad  antalligig, 
hei  bien  a  mal  ei;  chei  Survefchig  tiers  tieu  laud,  temporal  a  perpetteu 
fol.  13  b]  beinftar  da  quest  hundreivel  Vafchinadi  a  Cumin. 

Mes  Honoraus   Singiurs   a   Chars  Vafchins!   Vofsa  Charezia   ad  Amur 
|i  da  mei,  Nus  pudefs  dar  da  crer  pli,  ca  jou  na  pofsig  far;  Vus  Saveit3  40 
■ie,   ca  quella  Hanur  ha  sia  gronda  Lavur,    ca  duraonda   ün  Hum  da  pli 

Komanische  Forschungen  VIII.  38 


594  Forraularet  de  Plaids 

antalleg  a  Scientia,  ca  jou  na  feig.  Vefsas  faig  pli  bein  da  leger  or  üü, 
ca  VHS  Savefs  [fol.  IS**]  manar  pli  bein,  a  tauefs  ilg  chiamun  d'  ilg  Carr 
da  viefs  Regiment,  ch'  el  bucca  defs  anturn. 

Jou  vus  angrazch'  par  tonta  cunfidonza ;  ca  vus  mufseits  vi  da  mei 
5  Mo  jou  vus  rog  er,  ca  vus  lejas  ver  curapafsiun  cun  mias  fieivlezias,  gidar 
quellas  a  metter  or  en  bunna  part  mes  muncaments.  Purteit  mei,  jou  vus, 
Suenter  Sco  las  cafchuns  Saprefentan.  [fol.  14  a]  Vein  tuts  tin  Sen,  da 
promover  ilg  Land  da  Deus  ad  ilg  Cumin  Itel  da  niefs  hundreivel  Va- 
schinadi,   schi    ven  Deus    a  cumondar  k  sia   benedictiun,   effer   cun    nus  a 

lOSecundar  tuts  nos  Cufselgs  a  faigs.  Nus  lafchein  vangir  andument  quei, 
ch' in  d' ils  Sabis,  numnadameng:  Solon  ha  gig:  Lura  stat  ün  Cumin  bein; 
cur  ils  Vafchins  ubadefchan  a  Igl  Oberkeit  ad  ilg  Oberkeit  [fol.  14 b]  als 
Sclientaments  d'  ilg  Cumin.  Mes  Honoraus  Signiurs  a  Jou,  lein  Suenter  tut 
niefs  Saver  a  puder  taner  si  Vofs  Dregs,  buns  Urdens  a  Schentaments ;  mo 

15  vus  taneit  si  nus,  raspetteit  Sco  Unna  Urdinatiun  da  Deus  a  nus  figei  uba- 
dienfcha  en  tuttas  hundreivlas,  gistas  a  puseivlas  caufsas;  Schi  ven  ei  ad 
ir  bein,  Sco  Vus  a  nus  lein. 

[fol.  15»]  vn. 

Ünn'  antra  Faorma  ente  Samlgionta  Gaschun.  \ 

20  (I^g  Titel  Sco  en  la  VI.  fuorma.) 

Cicero,  un  numnau  a  zunt  plidont  Hum  da  Rumma,  fcriva  tenter  autras 

bellas  caufsas    a  Sententias  er  questa:    Tenter   tuttas   caufsas  hummanas  ei 

questa  la    pli    numnada  ad   excellentifsima :    Sa  far  valer   bein  par   la  Re- 

publica,    quei    ei   p' ilg    beinstar   a   cumin    itel    da  Sia   terra,  Patria,    ner 

25  Cumin. 

Cuntut  duvefs  minch'  ün  metter  quei  flifs,  dad  amprender  tont  [fol.  15b] 
ch'  el  favefs  Survir  ad  ün  H.  Cumin.  Ün  ca  metta  flifs  da  taner  bein  casa, 
mufsa  la  Charezia  vi  da  Sia  Dunna,  Uffonts  a  Parents;  mo  ün  ca  Sa 
flifsegia  da  Survir  bein  ad  ün  Cumiu,  dat  d'  ancanufcher,  ch'  el  tengig  cbar 
30 tuts.  Scha  tut  stat  bein,  Schi  sto  minch' ün  er  star  bein.  Par  quella 
Cafchun  mi  hai  jou  lafchau  surplidar  da  prender  si  quella  gronda  hanur  a 
lavur,  ch' ün  Hundreivel  Cumin  mi  ha  offert.  Bucca  ca  jou  mi  dettig  da 
crer  tont,  Sco  jou  Savels  Survir  bein,  oreifer  ün  auter,  (Vus  Saveits  a  jou, 
Sent  mia  fleivlezia  a  nunpufsonza) ,  mo  [fol.  16»]  par  mufsar  la  velgia  ad 
35  anqurir  la  cafchun  da  far  quei  tont  Sco  jou  pos  a  Sai. 

Jou  hai  amprieu  dad  ün  Pardert  a  Prus  Mufsader,  numnadameng 
Augustinus,  ca  Scriva:  Quei  ei  Unna  bunna  velgia  cura  ca  nus  griein  da 
viver  andreg  a  hundreivlameng  a  da  vangir  tiers  la  pli  gronda  Sabjenscha. 
Pli  bunna  Scola  aber  da  vangir  chou  tiers  ei  ilg  Regiment;  perquei  g»j 
40  Cicero  pufpei:  La  cultira  da  la  Republica  ei  gronda,  chou  ha  ün  Unna' 
averta  cursa  (ünna  via  bella)  tiers  ilg  Laud  ad  Hanur. 


Formularet  de  Plaids  5^5 

Parquei  Sai  jou  ün  grond  grau  [fol.  16  b]  a  Mes  lionorans  Singiurs  ad 
ad'  ün  antir  Hundreivel  Vafchinadi,  ca  Vus  mi  veits  aviert  la  porta  da 
vangir  tiers  quei,  ca  jou  pofsig  mufsar  mia  bunna  velgia  da  Survir  a  tut 
ilg  Cumin  a  da  mi  mufsar  ün  voluntier  Survient  da  tuts.  Dens  dettig  a  mi 
la  grazia  da  far  quei  ch'  el  vult,  a  quei  ca  po  Survir  tiers  ilg  temporal  a5 
perpetten  Beinstar  da  niefs  Vafchinadi. 

Jou  rog  tuts,  ca  vus  lejas  cumpatir  a  mias  fieivlezias,  [fol.  17»]  a 
metter  or  enten  bien  mes  Muncameuts,  mi  gidar  a  ftar  tiers,  nua  ca  vus 
vafeits  ca  Rafchun  ad  ilg  Cumin  lefs  pitir,  malgistia  a  Privat  Interrefs  ver 
furmaun,  par  ca  viefs  Agid  feig  mia  Authoritad  a  mia  Authoritad  ün  cun- 10 
fiert  als  Buns  ad  üüa  temma  als  mals,  Schi  ven  Dens  ad  effer  cun  nus,  a 
nagin  puder  far  aueunter  nus. 

[fol.  17  b]  VIII. 

Unna  fuorma  da  metter  gia  ilg  Uffici  da  Maftral. 

(Ilg  Titel  fco  en  la  VI.  F.)  15 

Ün  ca  bugent  carga,  bugent  er  Scarga.  Mei  vev'  ei  lagrau  da  puder 
effer  ün  Fideivel  Servitur  da  quest  niefs  Hundreivel  Cumin;  bucca  par- 
quei, ca  jou  haig  favieu  Survir  a  Igi  oreifer  ün  auter:  mo  ca  jou  vefs 
cafchun  da  mufsar  [fol.  18*]  mia  bunna  velgia  da  far  tut  quei,  tras  ilg 
■quäl  ilg  Hundr.  Vafchinadi  pudefs  effer  gidaus.  A  mi  veits  lafchau  20 
l'Hanur,  Vus  veits  ghieu  la  breigia  ä  lavur.  Hai  jou  Savieu  sgular  ent 
ilg  Lufft  da  Cufselgs  aults,  Scbi  mi  veits  Vus  amparstau  las  alas.  Fov'  ei 
dad  arvar  anqual  ifch  da  difficultad  schi  mi  veits  dau  la  Claf  dad  arver. 
Hai  jou  enten  num  da  [fol.  IS'']  quest  Hundreivel  Cumin  faig  ilg  Mefs, 
schi  hai  jou  ratfchiert  tutta  hanur  a  refpett,  bucca  par  amur  da  mes  merits  25 
a  mia  parfunna:  mo  par  amur  da  Vofsa  Authoritat. 

Parquei  vi  jou  ver  angrazchiau  da  tut  mieu  cor  par  tutta  hanur,  amur 
a  favur,  ca  Vus  tuts,  Mes  Honoraus  Signurs  ad  ilg  antir  Ludeivel  Cumin 
mi  veits  [fol.  19*]  mufsau.  Jou  ad  ils  Mes  duvein  quei  bucca  metter  en 
amblidonza.  Lein  rugar  ilg  tutpufsent  Dens,  ch' el  velgig  continuar  siaSO 
Soinchia  grazia  vi  da  Vus  a  rafar  ora  las  alas  da  Sia  divinna  Providenzia 
Sura  da  Vus,  ca  nagin  mal  vus  pofsig  tuccar  a  nagin  bien  vus  bandunar, 
antroqua,  ca  tuts  effas  lugai  enten  Viefs  perpetten  ruvaus  k  laud  a  gliergia 
da  niefs  grond  Deus!     Amen. 

I  [fol.  Id^]  Jou  Sai  a  cunfefs  era  mias  fieivlezias,  ca  vengian  a  ver  faic35 

bers  muncaments,  ils  quals  jou  vus  rog,  ca  vus  lejas  metter  or  enten  bunna 

1  part  a  Sco   vus  veits  faig   antroqu' anufs ,   afchia  las  lejas   er  chou  d'  anvi 

j  curclar  cun  ilg  Manti  da  Vofsa  Buntad  a  Charezia. 

Ufsa  ced  jou  quella    hanur  ad  ün  auter,    ilg  quäl  ven  a  ver   la  Sort 
da  Deus  a  la  Cuida  da  [fol.  20*]  M.  Hon.  Signurs  ad  ün  antir  Lud.  Cumin.  40 

I  Deus  feigig   cun   ils  Vofs  Cufselgs    ad   ils   dreizig  tiers  Sieu  Laud   ad   ilg 
Beinftar  temporal  a  perpetten  da  nus  tuts  a  dad  ün   a  Scadin. 

38* 


596  Formularet  de  Plaids 

IX. 

Fnorma  da  dnniondar  Unna  Spusa. 

(Ilg  Titel  Su enter  ilg  Stand  a  Conditiuu    dil  Si*"  Spus,  Spusa 

a  No  zzad  ur  s.) 

5  Par  cunfalvar,  carfchentar  a  far  ftar  bein  ils  Carstiauns  ha  [fol.  20**] 

Deus  urdanau  treis  Principals  Stands :  ilg  Stand  da  Casa^  da  Politia  a  da 
la  Bafelgia.  Ent  ilg  Stand  da  Casa  guverna  Deus  las  Legs,  Babs,  MuiTias, 
UiFonts,  Patruns  a  Patrunnas,  fumelgs  a  fantfchellas :  Enten  Politia  Im- 
peradurs,    Regs,    Prinzis,    Potentats ,    Singurs  ad  Oberkeits  ad  auters,  ca 

lOregian  ils  Pievels  cun  lur  Ministers  a  Serviturs.  Enten  la  Bafelgia  vult 
Deus  ver  Mufsaders,  Pasturs,  Manaders,  ca  antruvidian  tuts  Stands  tiers  la 
temma  da  Deus,  da  reverir,  taner  char  el,  da  Survir  andreg  k  Igi,  da  crer 
en  el,  da  Safidar  dad  el,  da  clumar  en  agid  el  ad  er  da  far  tut  quei,  ca 
po  Survir  tiers  Sieu  laud,    ch'el  fetfchig   er  furvir   tuttas  caufsas   tiers  ilg 

15  temporal  a  perpetten  beinftar  da  Sia  Bafelgia. 

Ilg  Stand  da  Casa  ei  ilg  Amprim,  [fol.  21*]  a  Sco  da  gir  ilg  funda- 
ment  da  tfchells.  Scha  quest  mafs  sut,  schi  stuefsan  er  ils  auters  pirir; 
parquei  ha  Deus  tschantau  ent  la  Leg,  ca  tras  quella  ils  auters  Stands 
vengian  a  ftrada.     Quells  ca  vulten  drizar  si  ad  amplantar  anqual  bi  cur- 

20chin,  Senman  vidavont  da  bera  Sort  pumers  enten  ün  iert.  Iura  ils  tfchen- 
tan  eis  ad  anferlan  entilg  Curchin;  par  eh'  eis  crefchian  si  a  portian  da 
tutta  fort  buns  a  lagreivels  frigs.  Aschia  femna  a  cumpoingia  Deus  an- 
femel  las  Casas  tras  Mistads  a  Legs,  or  dalas  qualas  nefchan  plontettas, 
las  qualas  vengian  traichias  si  a  puspei  transplantadas  ent  ils  auters  Stands, 

25  par  ch' ellas  Survefchian  [fol.  21'']  ä  Deus  a  portian  da  tutta  fort  nizeivels 
frigs  als  Carstiauns  ad  ä  Safez,  a  laud  da  Deus  a  tiers  ilg  temporal  a 
perpetten  beinstar  d'  ils  Ligieus  da  Deus. 

Unna  tala  Anferla  ei  er  ilg  Hundr.  N.  N.  filg  d'  ilg  Hundr.  N.  N., 
nafchieus,  carfcheus  a  traigs  si  ent'  ilg  jert  da  lur  Hundreivla  Casa.    Quel 

30  ha  Sapartarchiau  er  el  da  carfchentar  a  grandir  sia  Casa  ner  hundreivla 
Schiatta  ^  cun  Sacumpoingiar  cun  anquala  hundreivla  filgia  da  Sieu  stand. 
Ha  parquei  cun  Velgia,  Cufselg,  a  coufentiment  da  fes  hundreivels  Velgs 
(fenza  Zwifel  tras  la  zuppada  providenzia  da  Deus,  ca  parchi'  ora  a  fcadin 
Sia  Part,    Sco   ad  Isaac  Sia  Rebecca,    a  Jacob    Sia  Rahel,    a  Tobias   Sia 

35  Sara)  [fol.  22*]  frieu  Ses  partrachiaments  a  Sia  Charezia  vi  da  la  hun- 
dreivla a  Paderta  filgia  d'  ilg  Hundr.  a  Char  N.  N.  tfchou  en  Parfchien- 
scha  Dad  el  enten  debita  a  dafchenta  fuerma  par  la  Leg,  dumondau  ella, 
numnadameng  la  N. 

Niefs  Senger  ha   rigiu  lur  Cors,   ch'  eis  hfin  bauld   santalleg  ad  enten 

40tema  da  Deus  faig  la  Mistad  enten  a  cun  hundreivels  Paigs  ad  aschia  ilg 
Hundr.  N.  prieu  ella  N.  par  Sia  Mulger  ad  ella,  la  Hundr.  N.  ilg  N.  par 
Sieu  Marieix. 


La  Ligia  Gvischa  597 

Ufsa  ei  ilg  Huudr.  N.  Sco  Spvis  tfchoii  cun  Nus,  les  Nozzadurs,  Parents 
ad  Amigs,  a  graigia  da  Vus,  Hundr.  N.  Sco  Bab,  ca  Vus  tgi  legas  metter 
ä  mauns  Vofsa  filgia,  N.  Sco  Sia  Spusa,  par  ch'  el  la  pol'sig,  Suenter  noTsa 
Christiouneivla  [fol.  22'']  demanonza  manar  a  Baselgia.  Sto  er  rugar  Deus 
par  Sia  Benedictiuu  a  ratfclieiver  da  niefs  Spiritual,  ilg  Rev.  S.  N.  N.  Ia5 
Copula  a  Confirmatiun,  cuu  ilg  cordial.  Amen  da  tut  la  Bafelgia,  parca 
Deus  Seig  en  tutta  lur  Cumpangia  1'  Antfehetta,  ilg  Miez  la  fin. 


LA  LIGIA  GRISCHA. 

La  Li^ia  Grischa. 
(Ineditum  nach  Ms.  Tr.)  10 

Scena  3*'*. 
Antieni. 

[f.  1*]  Meia  julscha  fteva  fil  prau  bein  char  fchida  fco  iua  eufiarla  dalarysch! 

—  alva,  terliscbonta  fco  in  glytscbe  —  figieva   migliacbs    cun  ina  presien- 
tscba  fco  in  eungel  —   a  fil  zucb  fperruna  bans,  quei  fchandli   cberli,    fiu  15 
cavailg  uua    cbella    fuva ,  —  myra  ad  ella  en   fatscba,    grad    fco   la   siarp 

a  vardau  fill  eva  -il  dy  fuenter,  ven  ina  ftreya  veglia,  a  camarlescba  ella 
el  cbisti  -a  dallura  enneu  pos  jeu  endriescber  dad  ella  nuetzun !  a  fcbe 
jeu  trests,  fco  ina  umbriva,  fcbluettel  fuenter  la  miraglia  dil  cbisti,  ne 
furftundal  avon  la  porta  tut  ftuius,  e  tscbegegnel  en  en,  ven  quei  mal  20 
empudau  recbberg  vidla  fenestra  dat  grons  lacbens  a  mi  el  gruintg  —  fco 
in  demuui  fez  e  a  mi  fa  eun  fecba!  dei  ufsa  a  mi  ni  cufsegl,  vus  pader 
fointg,  neche  jeu  fe  retegnel  buca  ply. 

ivaldbrueder. 

fe  trustigiei  en  Diu  mes  affons  cun  pazienzia!  —  jeu  fundel  totalmein  25 
tut  penetraus  da  vofsa  fetgias  —  ed  anguoscbas  —  jeu  audel  quei  pauper 
muvel  cbei  fin  crappä,  burlen  per  vivonda —  a  vendetgia.  —  jeu  vesel  la 
paupra  julscba  (antieni  fa  grymafsas  da  vendetgia  a  d  esper  a- 
ziun.)  — ,  CO  ella  avon  fes  fblundergiaders  fe  fretgia  en  fcbenuglias  en 
ina  combra  damane  dil  cbisti  —  gniugna,  bragia  a  roga  da  fcbenia  feiaSO 
honur  —  fiu  purscbelladi  —  aber  adunbatten.  —  aber  —  tgiei  fei  da  fa?  — 
quei  ei  consequenzas  inevitablas  da  fervitit  —  quei  fton  ins  tut  pude  verty 

—  cura  cbin  ei  fclaf.  —  afcbeia  fei  adina  ftau  —  ascheia  veng  ei  adina 
id  efser.  —  in  fto  runcba  ora  quella  rigiscb  dil  tut  a  faitg  —  fcbe  quei 
^erchlem  dei  buca  verdega  vinavon.  35 


598  La  Ligia  Grischa. 

balzar. 

Grad  quei  ci  la  i'ubftanza  priiizipala    per  la  quala  nus  vein  presenta- 

mein  da  combatter  —  Vus  char  a  bien  um,  —    da   quellas  —  ed  eun  pH 

grondas   prepotenzas   han  fchon  nofs  babuns  da  tems  en  tems  ftuiu  fuffry. 

5  —    da    quellas    tribulaziuns   —   a   vexaziuns  —    dils   Zwinghers   —   a  lur 

fogts  —  ftreuniadat  per  fa  paga  imposiziuns  —  obigaziuns  da  resch  novas 

—  mai  pli  udydas  lavurs  cuminas  —  impedimens  dil  trafficb  a  banletg  — 
entras  zolls  —  prepotenzas  —  a  malgiusteias  ftuein  nus  fuporta  da  dy  a 
raintgia  dy  —  co  deien  nus  fe  dusta  da  quei  mal? 

10  waldhruder. 

cura  che  jeu  —  unfis  da  quei  nausch  a  fchliet  terester  —  vai  fe  refol- 
viu  da  lurvy  a  miu  diu  el  desiert,  —  ha  la  vista  e  gl'  aspect  da  quella 
fchnueivel  bialla  adina  cuu  neif  encuranada  greppa,  la  quala  als  viandonts, 
che  van  per  las  planyras,  paran  tons  tiarms  tscbentai  en  alla  natyra  feza, 

ISgievenau  mei  en  questa  tiarra.  —  fuenter  aber,  che  jeu  fuvel  pafsaus 
entras  las  fritgieivlas  Wals,  davos  quella  greppa  zuppadas,  mei  ha  fil 
zuch  ftermentau  la  comparsa  da  quels  formidabels  chistials,  tons  jguifs  da 
rapina,  che  vergaven  fi  la  greppa  pli  bundunada  a  nun  practicabla.  — 
cheu  habiteschen  buca  amitgs  della  cristgieunadat,  profatisava  a  mi  il  miu 

20  cor.  —  fchiglioch  pertgiei  fin  quellas  fchonzas,  [f.  l'']  pertgiei  fe  -  feparra 
ascheia  della  fchlateina  humanaV —  mo  ils  tschefs  han  lur  reffugi  a  fchierm 
ellas  fefsas  della  greppa,  —  als  thiers  nuscheivels  ellas  teunas. 

balzar. 

0  gie!    0  gie!    quei  ei  la  feza  vardat.    —    aber  ils  habitons  da  quels 

25  chystials  en  lii  e  buca  tutina  falvadis !  —  ina  part  lajen  aviert  lur  portas  als 

underthoners  dy  c  noitg,  auters  laien  quels  vyts  dil  tut,  a  habiteschen  cun 

nus  ellas  ruefseivlas  vischneunchas;  —  cun  quels  vefsen  nus  el  fen,   da  fa 

in  [a]  ligia,  per  far  refsistenza  alias  prepotenzas  dils  malgiests  a  malinclinai! 

—  lilmeins  ei  quei  il  cufselg  da  dus  umens  gryschs  a  velgs  denter  nus,  ils  quals 
30  han  la  pli  gronda  fuetientscha.  —  nus  tumein,  —  fpitgiein,  confidein,  —  dubi- 

tein  —  a  rugein  vus  devozius  um  per  lamur  diu  per  in  cufselg. 

waldbrueder. 

mes  atfons !  —  in  bien  cufselg  ven  da  diu,  —  reflectei  fezi  ditg  a  bein,     | 
finaquei  che  vus  figieias  buca  in  pafs  falliu.  —   jeu   vi   ruga  diu  per  vus,     j 
35  chel  detti  el  fen  a  vus  quei,  chei  il  pli  bien.  — 

menisch.  jj 

0  gie!  —  rugei  per  nus;  quei  ei  il  prinzipal;  aber  cufsigliei  a  nus  e;     Ij 

nus  favein  nueta  co  fa!  gliez  ei  la  busera. 


La  Ligia  Grischa  599 

anthieni. 

cufsigliei  a  uus,  vus  bieu  um.  —  per  lamur  diu  —  perquei  efseu  nus  clieu 
termefsi. 

waldbrueder. 

bein  pia  considera  quei  faitg   ensemblamein.    —    jeu    mi    fentel    buca  5 
bein,  —  gliei  ina  caufsa  d'impurtonza,   da  consequeuzas  fchgarfcheivlas,  — 
gliei  periculus  dad  yra  vinavon;   fchin  po  buca  turna  enavos  ply;  e neun- 
ter Baizar  tgiei  carteis  vus  bien  amitg,  —  alla  casacha  gryscba? 

halzar. 

jeu  mi  fentel  e  buca  uera  bein,  —  aber  jeu  fai  a  memez  buca  cufsiglia,  10 
—  cufsigliei  vus  a  nus^  bien  pader  bienatsch  —  ne  fointg. 

ivaldbrueder. 

fchein  ver!  —  er  schei  a  mi,  mes  affons!  —  cura  che  vofsas  femnas 
teifsen  lenziel  —  mescbeden  ellas  maseinas  da  filem  gries,  a  fatel  en- 
zemen  ?  15 

menisch. 

buach  tgiei  meinis,  —  per  bia  buch !  —  meia  duna  fentelly  fil  teifser 
fchi  bein  fco  ina,  —  aber  quella  fa  la  prinzipala  caufsa  luuderora,  de  bein 
encury  ora  il  fil.   —  tut  il  fil  gropp  a  gries  filau,    quei    dat  las  camiscbas 
dat  uvre  dys  —  al  fil  fatel  a  fin  enzemen  dat  las  camiscbas  da  pardanonzas.  —  20 
ascheia  ven  la  teilla  bialla  a  buna.  —  fil  malulif  —  gliez  vala  nuot,  ei  nigs. 

waldbrueder. 

cura  che  vus  chitscheis  vofsa  biestgia  a  paistg  —  fcheis  pascula  vachas 
da  laitg  a  biestgia  fchetgia  tut  in  denter  glauterV  — 

balzar.  25 

[f.  2*]  quels  che  fan  quei,  entelyen  buca  il  mystreng,  —  mintgia  fort  dei 
haver  feia  pasculaziun  feperata.  —  peer  cun  peer  va  bugien  ensemen ,  fe 
dy  ei.     vachas  ftochas  —  a  vadials  ferudens  va  buch  ensemen. 

ivaldbrueder. 

cura    che    vus    meteis    vofs    boos    vi    dil  chricg  ne  vid  la  fliua  —   vid  30 
charr  ne  fchliusa  —  fchunscheis  in  armal  ferm  a  gron  —  cun    in    bia   pli 
ping  a  fleivel  ensemen? 

anthieni. 

poz  gianter  —  quei  defs  bialla  lavur  —  quei  fufs  fchon  taur  a  piertg 
ensemen  —  la  biestgia  vegnefs    eun  lavagada.  —  gron  a  ping,  —  ferm  a  35 
fleivel  va  buca  fut  in  giuf  enzemen.     tier    ina    ftiarla    fut   giuf  cun   in  bof 
nezegia  ne  bist,  ne  bot. 


6(X)  La  Ligia  Grischa 

waldbrueder. 

fche  pudefs  ins  tonaton  oda  tut  quei  concluder :  ina  ligia  deuter 
grons,  pufsents  a  prepotents  ligniurs,  a  paupers  tumeletgs  purs  f'ufs  fetg 
fco  ina  teila  da  fils  latels  a  gropps.  —  eis  vegnel'sen  a  parter  las  cuminas 
5  entradas  a  garvezias,  I'co  la  biestgia  gronda  il  paistg  culla  pintgia,  ed  ils 
faitgs  generals  vegniefsen  a  baver  fuetientscha  fetg  fco  in  charr  vid  il  quäl 
ei  fchunschiu  in  braf  bof  ferm  a  gron  ed  ina  ftiarla  pintgia  a  fcbliatta. 

anthieni. 
dend  cul  meun  platt  encunter  il  frun. 
10  che  nus  favein  efser  aschi  gniucLs,    da   buca  fave  cappi  quei  fez!  — 

quei    ei   gie   dar  —    a  mintg'  äffen  encorscha  quei !  —  ei  va  buch,  —  ei 
po  buch  y. 

halzar. 

ti  has  ryschun,  miu  vyschiu  antieni,  — aber — tgiei  entscheveinsa  lii? 
15 —  cho    dejennus    pude   mytscha   alias    vexaziuns,    che   clomen   en   tschiel, 
a  las  fuprefsiuns  della  prepotenta  nobleza  — ,  fche  nus  fe  mettein  buca  el 
fygir  entras  ina  uniun  da  ligia  culs  bein  intenzionai? 

Menisch. 
cufseglieu  era  eu  quei  grau  a  nus  6  bien  pader  fointg. 

20  Anthieni. 

dejennus    metter   en    tschendra  tras  fiuch  a  floma  quella  fchelmeraglia 
a  berenburg  en  lur  chysti?  —  api  fugi  ordla  tiarra  e  daventa  zegrendersV 

Waldbrueder. 

dend  in  enzena  gli  capitani  dils  Zegrenders  füg  esch  dil  fane. 

25  Dieus   mi   pertgiri   che   jeu    cufsegli    tier    vendetgia  —   ne  da  duvrar 

forza!  —  la  vendetgia  fufs  zwar  giesta  —  a  laforza  fufs  ustonza  necefsaria 

a  lubyda,  —  aber  miu  ftan  mi  cumonda  dad  ura  era  per  mes  inimitgs.  — 

tgei  fei  quei  —  tgi  disturbescha  nus. 

Scena  4'*. 
30  II  capitani-hanichel  in  böhm  a  quels  davidavon. 

Hanichel. 
febetend  en  bratsch  gli  Waldbruder. 
Eis  ti  —  ne  eis  ti  buch?  —  gie  ti  eis  —  fra,  char  fra,  finalmein  vai 
jeu  enfian  tei!  — 
35  Waldbrueder. 

Ach  hanichel,  char  frar  —  ti  cheu  la  noitg  en  quest  falvadj? 


La  Ligia  Grischa  601 


Hanichel. 


[f.  2^]  dallurenneu  che  ti  da  mala  veglia  encuuter  las  ingiusteias  a  I'trava- 
gonzas  dil  retg  Wenzel  has  bandunau  la  boemia  ed  eis  fe  mefs  ella  foint- 
gia  regia  dils  eremits,  vai  jeu  el  fchwarzwald,  nua  che  glenprem  eis  ftaus 
fefermaus,  ed  eis  cuolms  a  montognias  dil  Schuizerlan  enparau  fuenter  tei,  5 
fche  jeu  vefs  zanua  faviu  catta  tei.  —  pli  apli  che  en  nofsa  tiarra  las 
caufsas  maven  meglier  a  meglier,  —  ton  pli  vevel  jeu  desideri  dad  anfla 
tei.  mufsoud  l'ils  Zegrenders,  —  enzacu  vai  jeu  entras  entgins  da 
questa  buna  pruaglieut  enderschiu,  che  ti  feigies  cheu  —  fil  momen  vai  jeu 
priu  la  veia  lut  ils  peis,  e  ufsa  vai  jeu  tei  char  fra  puspei  fuenter  ina  10 
feparaziun  da  diesch  onus  en  meia  bratscha. 

Waldbruder. 

per   ver  mei,  per  ferra  mei   en  teia   bratscha  vegnies  ti  da  lunsch  od 
boemia  lochen  cheu.  —  Tgiei  charezia,  —  tgiei  tideivladat  fraterna! 

hanichel.  15 

per  enbratscha  tei  fraternamein,  vai  jeu  encuretg  tei  davidavon,  — 
u(s  aber  enquerel  jeu  tei,  perquei  che  teia  patria  ha  basens  da  tei!  — 
neu  fra!  el  fefchaulda  el  pli  da  la  caufsa  da  diu  ha  purtau  victoria, 
la  bialla  magnifica  libertad  dils  aflfons  da  diu  vein  nus  acquistau.  —  ella 
rasa  ora  feias  alas  für  tut  la  Boemia,  a  falit  ei  fut  feias  alias,  la  fpada  20 
dil  Segner  al  Zischa  Gideon  han  purtau  victoria  —  a  victorifeschen  mint- 
gia  dy.  —  nofs  tyrans  en  fügientai  —  fchmachai  —  a  mefsi  en  tschendra 
dil  fiuch  dil  tschiel,  —  il  quäl  ils  affons  della  libertad  han  ftermenau  fin 
eis.  —  tuts  ils  retgs  dellas  populaziuns,  chen  traitgs  en  uiarra  encunter  ils 
legy  ora  dil  fegner,  —  ftaten  ufsa  a  varden  lien,  fco  tscheppa,  —  ne25 
geinen  fco  bueders.  nus  persuls  ftein  ferm  fco  cuolms  dil  fegner,  a  profi- 
tein della  magnifica  a  tuts  christgieuns  ella  fcaffiziun  dada,  ufsa  puspei 
obtenyda  libertad  —  neu  peia  char  fra  a  gauda  cun  nus  la  pli  aulta  ven- 
tyra  dils  christgieuns,  —  efser  lybers  —  a  pertgiri  cun  teia  nunamuenteivla 
galantadat  —  teia  fchlaryda  fabientscha  a  terlischonta  beadadat,  che  nus  30 
,  buca  furduvrein  quei  dun  da  Diu. 

Waldbrueder. 

'  jeu  febettel  giu   avon   il  Diu  dellas  armadas  —  il  quäl  fulet  compar- 

tescha  las  victorias,  —  ad  el  engraziel  jeu,  chel  ha  fchigientau  las  larmas 
da  mes  confras,    ils   malfalvai   a    persequitai  Böms.    —    cbe    el  ha  fchqui-  35 
tschau   naven    quels,    che   fchquitschaven  eis,    chel  a  lur  boos  falvadis  ha 
mefs  el  naas  ina  rintgia  fier.  —  aber   tgiei   droven   ils    liberal    a  victorius 
mei,  pauper  a  fchuach  WaldbruederV   —  il  quäl  fa  fa  nuet  auter,  che  cluma 

I  tier  a  fcadin  —  teny  char  vofs  enemitgs  —  benedy  quels  che  vus  fchmul- 


B02  ^^  Ligia  Grischa 

descLeu,  —  porschei  a  quel  che  dat  in  fchlaz  avus  silla  gaulta,  era  l'autra, 
—  6  a  quel,  che  vus  prenda  il  manty,  dei  era  la  casacha! 

honichel. 

grad  quellas  admoniziuns  da  mieivladat,  chen  teia  vusch  atunen  or 
5  da  tiu  cor,  veinsa  basens.  —  denter  nus  ei  fefatgia  nennavon  ina  fchandlia 
fecta,  chin  numna  Pichards  —  quels  ftravageschen  furtut  ora  [f.  3*]  en  buca 
cuntens  cuUa  libertad  inestimabla  a  recuperada.  —  funder  lajen  ufs  ora 
lur  rabia  encunter  fpirituals,  munys,  —  mungias,  baselgias  a  claustras  fin 
ina  maniera  inexplicabla  —  nies  gideon,  zischa  fa  nuet  auter,  che  quels 
lOrabiai,  che  fan  nofsa  buna  caufsa  odiufa  eis  egls  dils  pievels  undreivels, 
far  pender,  —  el  ei  fchuldau  faitg,  —  aber  ti  duefsas  metter  eis  a  fen, 
char  fra,  ed  ils  furmanai  denter  eis,  che  fan  ora  la  pli  gronda  troppa, 
cun  mieivladat  a  fabientscha  metter  filla  dretgia  veia. 

waldbrueder. 

15  0  gie  quei  vi  jeu  fa!  —  cheutier  fe  aflel  jeu  clumaus  (i  buca  mo  dll 

miu  cor,  funder  entras  in  divin  cumond  directamein.  —  en  fien  fteva  in 
Sointg  Wächter  avon  mei  a  fcheva:  —  va  a  pretgia  als  paupers  fchlafs 
chels  feigien  lybers;  —  e  als  lybers,  chels  furdrovien  buch  lur  libertad, 
aber  dy,  o  mi  miu  fra,  co  ha  quella  gronda  mydada  faviu  daventä,? 

20  hanichel. 

baltasa  a  menisch  fe  fieren  en  fchanuglias;  hanichel  al  Wald- 
brueder fan  nueta  ftem  al  Waldbrueder  va  vinavonj  ei  leven 
fi  domadus  pleun,  pleun. 

con  grefa  nofsa  fchlavareia  fuva,  quei  fas  ti  miu  char  fra  —  ti  fas 
25  che  nofs  figniurs  che  regieven  a  fuven  da  dyr  cor,  als  pufsents  fpirituals 
fe  contentaven  buch  da  tschitscha  ora  il  feun  a  nus  fut  las  unglas  entras 
malgiestas  imposiziuns,  ftrengias  lavurcuminas  a  vexaziuns  fchforzadas  — 
funder  nus  privaven  eun  dil  nies  tut  alla  grada,  ftrapazaven  nus  personal- 
mein, —  furmanaven  nofsas  forurs,    —   duneuns  a  fpusas. 

30  anthieni. 

fchi  guefs  che  jeu  fun  cheu,  —  grad  fco  cheu  denter  nus! 

hanichel. 

ti   fas   chil   retg   vardava  tra   la   detta  —  entras    feias    aignas   ftrava- 
ganzas    api-obava    el    a   giustifichava     la    fchfararfatgiadat   dils    Nobels    — 
35  a  chei  vegni  pyr  a  pyr;  —  in  ha  encuretg  da  far  ina  convenziun  amicabla 
ßulla  uoblezza,  —  in  ha  era  fpluntau  tiel  fpiritual  efser. 


La  Ligia  Giischa  603 

menisch. 
Naa,  —  naa  —  javolas  buch;  —  ei  po  buca  fta  —  vachas  l'tochas  — 
a  biestgia  ferutna  en  in  paistg :  quei  ni  va  —  ni  po  fta ! 

hanichel. 

gliei  vegniu  dau  en  memorials  en  fcret  agli  retg;  —  aber  —  adun- 5 
batten.  —  la  pizienzia  dil  pievel  fuva  ventschyda,  —  Zischa  ei  femefs 
menader  da  qnel;  —  il  retg  ha  dumendau  dad  eis  las  armas.  —  Zischa 
ei  comparius  cun  dieschmilli  umens  el  chisty,  e  ha  detg  frestgiamein :  — 
tier  tgiei  leis  duvra  las  armas  ?  —  cheu  en  ellas,  —  ad  e  umens,  che  fan 
duvra  ellas,  —  enschei  ufs,  —  encunter  tgi  dein  nus  duvra  qixellas?  —  10 
il  retg  ei  fe  ftermentaus,  e  ha  fchau  ad  eis  lur  armas. 

anthieni. 

quei  fuva  in  tschut  —  quei  Zischa  —  cun  in  frestg  cherli  fco  quei, 
lefs  jeu  prender  ora  gljgnif  d'  in  pli  gron  tfchefs  ella  pli  aulta  preit 
—  crapp. 

hanichel.  15 

fuenter  dependeva  il  pievel  tut  dad  el;  —  aber  ils  enemitgs  della 
libertad  ftudigiaven  fin  lests  a  curschins  —  per  cugliena  il  pauper  pievel, 
han  faitg  allianzas  cun  pievels  jasters  a  pufsonzas,  —  plidaven  de  paifch, 
[f.  3^]ferton  chels  el  cor  lagigiaven  fin  uiarra.  — en  quella  congiuntura  ha 
Zischa  aviert  ils  elgs  al  pievel  ignorant  e  ha  detg :  —  in  vul  vus  cullas  20 
proposiziuus  da  paisch  mo  mana  davos  la  cazola.  —  allo  —  frestgiamein 
eil' uiarra —  che  vus  pudeis,  fche  vus  leis,  veis  fchon  experimentau! 

an  t  hie  n  i. 
ascheia  fei  endretg. 

hanichel.  25 

fuenter  quei  hal  pievel  fetertgiau  tutpulsents,  —  quels  cufsigliaders 
traditurs,  che  vevan  manau  el  ditg  a  liun  pil  naas  cun  lur  empermischuns, 
proposiziuDS  —  a  remonstranzas  —  han  ei  befs  oda  fenestra,  tut  il  pievel 
unitamein  ha  priu  las  armas,  ha  priu  en  cun  fturm  ils  chystials  a  claustras 
fco  chystials :  — •  danes  —  waffens  —  muniziuns  a  proviant  han  ei  enflau  30 
cheu  en  abundonza.  —  ul'sa  fe  rymnaven  retgs  a  prinzis  della  tiarra  en 
grons  mygliachs  enconter  uns;  —  aber  il  fegner  ha  nus  fortificau,  Zischa, 
menader  dil  trieppet  legiu  ora  mava  ordavon  ed  il  fiuch,  che  consumava 
tut,  fe  rasava  ora  per  tut  odavon  ad  el.  —  quels  pievels  nundumbreivels, 
che  leven  nus  legueter  en,  —  en  ftai  berschaj  fco  caltschina.  —  cheu  tras  35 
veinsa  gadigniau  nofsa  libertad  compleina  dil  tgierp  a  dell'  olma,  la  quala 
nus  ufsa  pudein  gude. 


604  La  Ligia  Grischa 

anthieni. 
ti  Diu  char,  fche  nus  vefsen  era  in  Zescha  da  quella  i'ort!  —  che  nus 
mauals  —  ad  cutruydafs. 

hanichel. 
5  Zisclia  V  entschatta,  cbel   iia  femefs  per  nies  raanader,  fuva  in  um  cun 

mo  in  elg,  da  nagina  preaientscha,  ul'sa  eis  el  tscbochs  dil  tut,  ma  che 
el  entras  in  pyliet  ha  e  piars  glauter  elg,  aber  curascha  ha  el  fco  in 
David,  ne  eun  ply. 

waldhrueder. 

10  en  tut  11  mun  —  denter  tuts  pievels,  in  che  ha  curascha —  eiZischa! 

fchel  mo  fefida  fin  diu  a  feia  caufsa  giesta:  —  aber  metei  ti  miu  char  fra 
eis  rteuncheis  e  bas  appetit?  —  neu  en  meia  hetta,  e  ferenfrestgia  enpau 
cun  meia  pauca  fpysa  —  ed  ina  frestgia  da  beiber  —  a  prendi  ruaus  fin 
meia  chutscba.    fpitgiei,  mes  amitgs  cheu  enpau,  jeu  tuornel  gleiti  puspei. 

15van  domadus. 


Scena  5*^ 

balzar,  —  menisch,  —  anthieni-capitani-bazelli,  buzelli,  dus 
Zegrenders,  che  vegnen  od  il  fane. 

capitani. 
20  quei  fto  el'ser  in  um,  quei  —  quei  Zischa,  —  meuncha  paucli,  che  jeu 

prendel  la  via  Tut  ils  peis  a  vomel  tier  el ;    vul  e  vegui    cun    mei,    Bazelli 
eil'  uiarra? 

bazelli. 
nua  che  ti  vas,  —  capitani,  —  leu  vom  jeu  e  frauco. 

25  buzelli. 

heiesa  —  hopara  —  el'  uiarra,  pli  bugien  oz,  che  dumeuu,  —  leu  dat 
ei  tschip  —  tschap  da  fa. 

c ap  itan i. 
leis  e  vegny  vus  —  meia  buna  glieutV 

30  menisch. 

fgratta  il  tgiau.  Sai  buch,  —  ei  fa  mal  da  banduua  casa  a  cuort,  — 
glieut  a  [f.  4*1  biestgia,  —  praus  —  a  myses. 

an  t  hie  n  i. 
uh  giavel,  quei  buch !  —  nofs  fig"  lUustifsims  vegnefsen  a  ry  il  veu- 
35ter  plein.  —    biaron   leinsa    fefa    frys   fco    ils  Böms;  —  nus   vein   e  buna 


La  Ligia  Grischa  605 

bratscha,  gniarfs,  ad  ofsa,  fchi  bein  fco  eis,  favein  e  duvra  quei,  che  nus 
traplein  eis  chystials;  —  a  cura  chei  ven  vi  da  Bereburg —  leu  vi  jeu  fa 
zuppa  bein  bein. 

halzar. 
Aber  veinsa  e  il  dretg   leutier?    —    faveinsa    e    I'e   fida   fil    afsistenzaö 
da  Diu? 

menisch, 
fenza  fundameu  a  ferma  ryschun  —  nezegia  tut  nuet. 

cap  itani. 
duefs  ei  buch  efser  lubiu  a  vus  auters,  da  fcha  fenty  quels,    che  vus  10 
fforzen  tier  lavurs  cuminas,    quels    che  vus  priveschen  da  vofsas  duneuns, 
vofsa  gniarfa  meistra  alla  lur. 

buzellL 
a    fchei    ven  da    fchblundergia,    —    tgiei    furvegnys    vus    auters    oda 
quels  jgnifs  da  chystials  dils  nobels  a  dils  vestgi  en  ner,  che  ils  fretgs  da  15 
vofs  praus,    a  da  vofs  muvels,    chels  han  a  vus  faitg  fraud  a  priu  entras 
fquitscha  vus  per  forza  fco  fclafs. 

anthieni. 
a  mi  para  ei  chei  feigi  fchon  ascheia. 

menisch.  20 

a  mi  va  tut  entuorn  el  tgiau!  —  ami  ven  tut  trimbli. 

capitani. 

meia  buna  glieut,  vus  efses  zun  jgnorants!    —    ami    carteis  buch,  — 
;aber  jeu  vai  in  cufsiglier  cheu  ella  barlacha,  —  quel  fallescha  mai,  fchin 
metta  avon  ad  el  ils  faitgs  bein  ed  endretg,  muort  ils  quals  in  ei  en  duby;25 
ibuca  fe  ftermentei,  —  che  glei  ner,  —  ils  fpirituals  han  e  drapperia   nera 
'' —  el  trai    ord    fach   in   guoter   cun   en    in   giavelet   da    tschera. 
glei  in  fpert  füllet.  —    tedlei,   ariel  —  quels    umens   cheu   vegnen   da  lur 
figniurs  malgiestamein  fquitschai   a   mortificai;  —  ufsa   fetschel  jeu   vi    da 
tei  treis  dumondas?  —  deien   ei    fta   eri   a   fut  giuf  vinavonV  —  dejen  ei  30 
felamenta  —  ed  encury  agit  jester?   —   dejen    fco    ils   Böms   prender  las 
armas,    fa    giusteia    fez,    a    metter    tut    futfuraV    —    Nus    entelgin    buca 
griechisch  —  a  ramontsch  astgies  ti   buca  tschintscha,  —  dai   pia  risposta 
cras  gests.  —  fchels  dejen  ftar  ery  —  fche  ftai  tj  tgiu,  tgiu;  fchels  dejen 
jfefchar  en  conferenzas,  —    fche    va    pleuntiu    vidaneu,    —    fco    ils    grons35 
"igniurs  van  a  fpafs;  —  fchels  dejen  volver  tut  futfura,  —  fche  faulta, — 
eglia,  —  a  fai  tgiaubrochels  —  fcols  enseuls,  —  als  pudels. 

il  giavelet  femuenta  pleun  gremprem,  fuenter  aber  fegliel 

e  fa  giuchs. 


606  La  Ligia  Grischa 

menisch. 
CO  quei  la  leraetter  en  furia!  —    gliei   propi  il  mymyn  —  Dieus  nus 
fcharmegi. 

anthieni. 
5  huz,  —  huz,  —  allo  fin  in  meun  cun  quei  fatan,  —  nus  lein  nnota  vh 

da  fa  cul  giavel.  —  nus  lejn  nueta  fes  cufselgs! 

balzar. 

faveis  tgiei?  leu  tuorna  puspei  quei  bien  Waldbrueder;  —  lein  tadla, 
tgiei  el  dy  cheutier.  —  fchei  vegnen  perfin  ord  Boemia  per  cufselg  tier  el, 
10  [f.  4'']  fche  fa'l  bein  e  cufsiglia  a  nus. 

Scena  6»». 
il  Waldbrueder  e  tchels  davidavon. 
waldbrueder. 
tgiei  fei  mes  affonsV  tgiei  efses  aschi  alterai? 

15  menisch. 

muofsa  fil  capitani.  Cheu  quei  chemifeger,  —  quei  porta  cun  el 
il  giavel  el  glas. 

waldbrueder. 
ascbeia  —  ascheia. 

20  anthieni. 

Aber  dal  giavel  leinsa  nagin  cufselg,  —   frestg  a  cuert  fei  quei  detg! 

balzar. 
aber  vus  um    fointg  rugeinsa   per  cufselg.  —  veinsa  era  ils  dretgs  de 
fefa  frys  fco  ils  böms,  —  ne  veinsa  quei  bucb? 

25  waldbrueder. 

fentalli,  dils  dretgs  dependa  tut!  —  quei  ei  la  prinzipala  questiun 
cbin  fto  examina  bein;  —  Aber  in  fto  baver  bein  adaitg!  in  fa  maneivel 
fe  fcha  furprender  dil  quett  —  a  prender  in  fcbliet  fundamen  per  dretg. 
jeu  vi  peia  dezider  nuetzun; —  funder  lein  reflectä  ils  faitgs  ensemen,  a  pi 

.30  vi  fcha  dezider  vus  fezi. 

anthieni. 
afcbeia  bein,  —  quei  mi  plai  meglier,  —  che  quels  figluts  de  tiu  giavel 
el  glas,  —  ti,  creatyra  n^ra. 


La  Ligia  Grischa  607 

waldb7'ueder. 
carteis  vus  —  mes  cbars  affous  —  quei,  che  ftat  fcret  ella  biblaV 

anthieni. 
tgiei  fchbuserau  meini!  —  ei  quei  e  da  dumondaV  fcbe  nus  cartefsen 
buch  alla  bibla,  fufseu  nus  mender,  che  nofsa  biestgia!  5 

waldbrueder. 
eh  bein,  —  ella   bibla    ftat   ei,  —    che  Dieus  ha  tschentau  adam  per 
figniur  a  patrun  da  tut  quei,  chei  fchchaffiu. 

balzar. 
jeu  da  meia  vart  vai  nuet  encunter.  10 

waldbrueder. 
ei  buca   tuta   la   glieut   descendenza   dilg  adam?     en    buca  tuts  fräs? 
han  ei  bucca  tutina  part  vid  l'jerta  dilg  general  enprem  bab,  adam? 

balzar. 
jeu  cartefs  che  fchi.  15 

waldbrueder. 
pertgiei  peia  raffeu  lins,  —  che  feclomen  nobels  —  fpiritualefser,  —  ne 
fai  jeu  CO,  quella  entyra  jerta  a  fefez  —  a  lajen  als  auters  nuet?     Duefs 
ins  buca   pude    obliga   eis,    da    restituy    quei,    cheels   fenza   ryschun    han 
traitg  a  fefez?  20 

anthieni. 
hutgia  —  ami    entscheivei   a  pare  glysch!   ei   pruy  enpau  alla  ga. 

waldbrueder. 
metein  il  cas,  —  chels  lefsen  fchnega  la  descendenza  dilg  adam  [f.  5»]  — ■ 
aper  consequenza  era   ils  dretgs  aduals  dell'  jerta,  che  fuonden  lunderora?25 

anthieni. 
mo  lu  fufsen  ei  gie  fchmaladius  chezers! 

waldbrueder. 
figiein  per  fen  filla  glieut  feza,  —  en  buca  tuts  faitgs  tutina  V 

menisch.  30 

deno  ch'ils  Zegrenders  en  ply  ners  che  nus. 


(JQ8  La  Ligia  Grischa 


waldhrueder. 


han  buca  tuta  glieut  elgs  per  ve  —  ureglias  per  udy  —  bucca  per 
miglia.  —  raeuns  per  luvra,  —  peis  per  yra,  —  han  buca  tuts  ils  medems 
basens,  fom,  —  feit,  moziun,  —  ruaus?  —  pertgiei  dejen  ina  part  mo  miglia: 

mo  beiber,  —  mo  ruefsa,  —  als  auters  luvra  per  eis  ?    porta  la  natyra 

5  buca  feza  vivonda  a  buvronda  a  da  tuttas  vysas  bleu,  —  da  tutas  forts 
comoditats  en  abundonza?  —  pertgiei  dejen  ina  part  fa  gastareias  a 
I'ebuenta  fi,  —  als  auters  endyra  fom?  —  pertgiei  lins  hukeheya,  —  als 
auters  miseriaV  —  tut  auda  a  tuts.  —  fchblundergien  aders  quels,  che 
prenden  mo  per  fez,  —  quei  ei  gie  in  dischuorden,  ina  mala  dysa,  ina 
lOrebelliuu  encunter  ils  dretgs  humans,  —  chin  fto  meglierenta. 

anthie^ii. 

ufsa  veinsa  cheu  il  fcart.  —  fenza  fall!  mala  dysa  eisei  —  rebelliun; 
fort  cuUas  malas  dysss  —  ne  buch,  Balzar?  a  fort  culs  dischuordens ! 

balzar. 

15  jeu  aflel  quei  zwar  e  ascheia,    —  aber  tonaton  fei  ftau  adina  ascheia 

—  a  quei  fto  l'entschatta  tonaton  have  giu  fiu  pertgiei! 

waldhrueder. 

vurdei  ufs,  —  lein  fuponer,  chei  feigi  vegniu  tier  enqual  entelgienscha 
denter  la  glieut  ü  en  fcret  —  ü  a  bucca,  da  viver  ensemen,  e  de  fegida 
20  vicendeivlamein;  fche  fuva  quei  franch  nuot  auter  che  convenientscha 
foziala.  —  metein  ufsa,  dus  ne  plys  derfchen  fi  ina  foziatad  denter  eis, 
fche  fe  afla  la  cuminonza  da  tuts  faitgs,  ina  compleina  olivadat  dil  gude- 
men  a  dils  dretgs  fchon  ella  natyra  feza  dad  ina  talla  fozietad. 

menisch. 

25  fche  lefs  jeu  chil  tinchel  fuls  lien ;  —  fche  ha  peia  meia  duna  buca  dil 

tut  glentiert,  che  ella  filmeins  mintg'  auter  dy  vul  purta  las  chautschas. 

waldbrueder. 

fchn   peia   ufsa   in    della    fozietad  gauda  pH  che  l'auter  —  fchel  pre- 
tenda    da    cumendar    fura    dils    auters    comembers    della    fozietad  —  fche, 
SOrumpa  el  la  convenientscha  ne  buch? 

anfhieni. 

grad  quei  fan  nofs  figniurs.  —  ei  fan  —  Dieus  fa  —  eun  bia  pyr  — 
api  terlacheschen  nus  leutier  eun  by  fchuber. 


La  Ligia  Grischa  609 

IV  aldbruede  r. 
tgi   che  ha  rutt  ina  gada  la  convenientscha  efso.nzialla,  —  quel  po  bnca 
p]i  feteu^  vi   da    quella.   —   tgi,  che    disturbesclia    la    fozit'tad    entras  vule, 
dischfa  [f.  5^]  l'equalitad — ,  quel  veng  cun  tuta  ryschun  I'chitschaus  lunder 
ora:  —  gie,  quei  ftonins  fa  perfiii,  per  bnch  fchar  yra  futlura  tuta  la  fozietad,      5 

antliieni. 
gie,  pil  zafermen  —  or  da  finiastra  fco  ils  Böms  cun  quels ! 

waldhrueder. 
Naa  mes  affons,    zun    fcbi    ord    fporra    ftonins  büca  fa,  —  aber  fa  in 
meglier  norden,  fcha  vegui  tier  a  mintgia  um   della  tiarra  la  medema  pur-  10 
ziun  beins  a  dretgs,  —  fco  fräs  parter  l'jerLa;  fchada  davos  dad  in  bab,  — 
derscher  quels  chystials  fulla  greppa  giu  —  a  fcha  a  lur  patruns  la  letgia, 
u  da  vischina  denter  lur  convischins  e  da  guder  mederas  dretgs  fco   quels, 

—  u  d'encury  lur  ventyra  pli  luusch.  cun  in  plaid,  l'olivadat  denter  la 
glieut,  fco  Dieus  a  la  natyra  ha  quella  mefs  en  ftan,  puspei  metter  enpei,  15 

—  a  fcadin  della  fozietad  de  gidä  puspei  tier  la  compleina  gudyda  dils 
dretgs  Originals  della  humanitad,  a  qiiels,  che  fe  metten  encunter  quels 
cun  forza,  da  zwungigia  cun  eun  pli  gronda  forza,  da  quels  respetta;  — 
quei  faveis  —  quei   ftueis  fa. 

anthieni.  20 

Dieus  vus  paja,  bien  a  devozius  pader  vetsch;  quei  ei  a  mi  plidau  da 
cor,  afcheia  fei,  —  ascheia  fto  ei  elser;  —  cul  heinz  a  cul  hans  vi  Jen  fa 
ora  il  faitg,  —  chei  feigi  faitg  ora. 

meni.sch. 
jeu  lascliel  quei  era  plische,   —   mo  fton  ins  buca  fcha  fave  a  nofsa8  25 
femnas  memia  bia  da  questas  caufsas  muert  il  titu  tatu  a  tatum. 

balzar. 
fchi  lunsch  fco  jeu  capeschel,   veinsa  veramein  il  dar  dretg  de  disch- 
metter    ils  abus  fchlechigiai  en,   —  aber  ei  fufs  forsa  meglier  dad  yra  cun 
bien  adaitg   el  faitg,  —  de    buca    condriza  en  mema    bia    novadats    en    ina  30 
gada.  — ■  a  da  buca  yra  el  Rhein  pli  lunsch,  che  quei  cliin   vesa  funs. 

waldhrueder. 
Vus  cufsiglieis  peia  —  tgiei.? 

balzar. 
Da  fecontenta  cun    dueivlas    condiziuns    dils    dretgs,    chils    fegneradis  35 
pretenden;  —   a  quei   che  fa  buca   grad    l'entschatta  vegni    mefs   a    ftrada, 
quei  metter  en  meglier  norden  pleun  a  pleun. 

tvaldbrueder. 
ei  fe  dat  frili  da    duos  vysas    mettels    dat  impedy,    cliina   casa    vedra, 
nauscha,  martscha  detti  buch   en.  —  lemprem  ei,  chin  rumpa  giu  quella,   a40 
tuorna  a  raetter  ina  nova  frestgiamein  fil  medem  flctg;  —  lauter  ei  chin  la 

ßomanische  Forsehungeu  VIII.  39 


()|0  La  Ligia  Grischa 

casa  nauscha  fin  tuts  meuns  enprova  da  tene  fi  dretg  cun  petgias,  —  las 
(gremas  ftauppa  —  a  chuntschi  fi,  fcbi  bein  fco  in  fa.  —  jeu  fin  quei 
chuntscliem  tegnel  buca  bia ;  —  dil  termelg,  dell'  enprema  burascba  dat 
quei  clauder  ensemen.  —  tonaton  tgica  metta  bugien  iua  fcrotta  nova  fin 
5  in  vestgiu  veder,  —  po  fa  quei,  —  el  fto  aber  varda  bein,  cbe  la  Icrotta 
nova  feftacbi  bucb  dil  velg  a  cbe  la  rufsna  vegni  pli  gronda. 

anthieni. 

[f.  6»]  feturpigieis  bucb?  pfui  —  für  tgiau  o  bucb.  —  nueta  cbuntscberlem, 

—  fche  nus  vein  ils  dretgs  da  fa  zitgiei  bien  a  rescbnief,  —  fcbe  tacba  — 

lObalum,    —    pertgiei    efser    cuntens  cun   miezmiur    a   miezutscby,    ufs    eisei 

avunda,  allo,  vegni,  —  nus  lein  yra  tiel  pol  a  tiel  präz,   a  lein  ad  eis  dy 

nies  meini  frestgiamein,  —  ei  fto  yra,  —  ne  rumper. 

balzar. 
fco  ti  vul  —  aber?    efsen    nus  lu  era  umens  da  favfe  rescbda  maued- 
15  lamein  las  ryschuns,  chil  pader,  fointg  nus  ba  mefs  avon? 

anthieni. 
veias  nueta  quittau  da  quei. 

menisch. 
ina  buna  part  fai  jeu  da  plaid  en  plaid  —   il   bien  barba  velg  fa  fes 
20  plaids  ad  ins  vivamein  fquitscba  el  cor,  cbin  tscbaffa  bein  maneivel. 

ttits  treis. 
ftei  cun  Diu,  bien  pader  fointg,  —  fche  nus  vein  puspei  basens  da  cufselg, 
fcbe  turneinsa  tut  alla  grada  tier  vus.    Dieus  pagi  quei,  cbe  vus  veis  dau. 

waldbrueder. 
25  Mei  el  num  da  Diu  glantumens,  —  Dieus  leigi  cun  vus. 

Van. 

Scena  7"^*. 
waldbrueder  a  zegrenders. 
gleiti,  —   gleiti  vefses  ti  tut  lavagau  cun  tiu  giavel  el  glafs. 

capitanl. 
30  quei  ei  tonaton  fisierlis  cherlis,    quei  ei  gispels  fco  jauda. 

ivaldbrueder. 
Gliei  mal  y  entuorn  cun  eis,  eis  ban   raemi   bia   relligiun  —   a  memi 
bia  rechliadat.  —  fchin  vul    furmana   in   pievel    tier  ftravaganzas,  —  fcbe 
fto  ins  ad  el  prender  ord  il  tgiau  oravon  quellas    duos  preocupaziuns  giu-    , 
35  venastras  a  fcrupels  da  buebanaglia. 

buzelli. 
IIa,  ti  waldbrueder?  —  fei  nueta  danes  von  metin  oz? 

ivaldbrueder. 
jeu  vai  nagins  ply. 


Decrets  e  Statuds  della  Cadi  011 

h  uz  ein. 
quei  ei  menzegnias  —  ti  bieu  velg  chuz. 

tvaldbrucder. 
pazienzia  cliechiuo  —   fche   jeu    dil  Dnca   furvegnel  pnspei    citgioi ,  vi 
jeu  e  turna  a  dar  a  vus;  diu  jeu  vai  —   dejas  vus  e  liaver. 

fizel'i    (davos  la  fcena.) 
tgi  fei  —  in  um  jester  cbeu. 

ca2)itani. 
neu  tscheu  cun  el ! 


DECRETS  E  STATUDS  DELLA     lo 

CADI. 

(Ineditum  nach  Ms.  Cad.) 
[pag.  2]  §.  1.     Surpafsaments  C  am  als. 

1.™°  Sehe  duos  Perfunas  libras  della  Leitg,   fcbendren  in  Affon,   fche 
croden  quellas    en   fallonza    de  10  f,  per  1' emprema   gada,  mintgina,   cun  15 
defperas  ftuer  feconparer  von  in  Lud.  Obr. 

2.*^°  Sehe  quellas  croden  la  fecunda  gada,  legi  euzemen,  ne  cun  ina 
autra  perfuna,  et  ei  fuonda  ina  jlegittima  pigliolla,  fche  croden  las  Per- 
funas la  fecunda  gada  culpeivlas  enten  il  Dübel  ftrof. 

3  tio  JhJjj  tal  Cafs  po  tonaton  in  Lud.  Obr.  confideront  las   circunftanzias  20 
mitigar  quels  fura  indicaj  ftrofs  fco  fura  ei. 

4.*°  Totalmein  fchau   fura   ad'  in  Lud.  Obr.  de   puder  fixar  il  ftroff  a 
quellas  Perfunas,   las  qualas  fin  quella  moda  furfalefchan  pli  che  2.  gadas, 
bein   aber  vit   lur    honur  e  vit  il   Tgierp,    maj    aber   vid   la  Buorfa,    fchi 
Innfch  fco  parteng  buc  quella  Spe(r)[s]as  in  Lud.  Obr.p.  ha  per  far  il  prozes,  las  25 
quallas  ei  augtorifaus  a  rifchuu  dilg  ent(r)a[r]diment  de  far  pagar  ils  culpeivels. 

5.*°  Duos  Perfunas,  che  hau  faliu,  et  Euzinen  fuenter,  croden  enzem- 
blamein  en  ftrof  de  10  f.,  Seh'  ellas  vullen  fezas  feconparer,  nun  vulent 
aber  fecunparer,  fche  pagen  ellas  12  f. 

6.*°  Scadina  Perfuna,  che  rumpa  la  Leitg,  fegi  cun  ina  autra  Maridada  30 
ne  buc  Maridada,  croda  per  L'  emprema  gada  enten  [pag.  3]  il  ftrof  de 
20  A)  e  per  lautra  gada  40  A;  e  per  la  tiarza  gada  fchau  fura  ad  in 
Lud.  Obr.  dirigius  della  giuftia  de  ftrufiar  ils  Culpeivels,  fco  era  d'  entalir, 
ch'  in  Lud.  Obr.  ton  per  1'  emprema,  fco  per  la  fecunda  gada  pofsi  confiderar 
las  c(u)[i]rcunftamzias  a  mafira  de  quellas  mitigar,  il  ftrof  precuniau,  ne35 
alzar  il  ftrof,  bein  aber  bucca  vid  la  buorza,  funder  vid  il  tgierp;  per  pli 
gadas  ver  cumes  queft  Delig  po  in  Lud.  Obr.  bucca  ftrofiar  vid  la  Buorza, 
funder  vid  il  Tgierp,  refervont  per  40  A. 

39* 


ßl2  Decrets  e  Statuds  della  Cadi 

7.™°  Per  La  pigliolla  din  ellegittim  Aifon ,  ei  il  Bab  obligaus  agli 
Muiaa.  —  encuntercomi  fto  il  Bab  fucnter  ch'  il  Affon  ei  3  ons  velgs 
ritscbeiver ,  tre  fi,  entruidar  fuenter  fiu  ftand ,  ne  fcbe  la  Muiaa  per  cba- 
rezia  encunter  fiu  AfFon  vul  falvar  tier  ella  quel,  fch' ei  il  Bab  obligaus 
5  de  dar  ina  moderada  irademnifaziuu  ad  ella,  tenor  euconifcbientscba  de  buus 
Purs  e  nun  partifcbonts  Umens,  ils  quals  deigien  puder  Sprubiar  ora^  tgiei 
chil  Bab  hagi  de  dar,  e  co,  e  nna  che  quei  inporta  bagi  de  vignir  aplicau, 
fantali  defperas,  che  la  Muiüa  en  quei  cafs  feig  el  ftand  de  far  ina  re- 
fcbuneivla  educcaziun,    e  detti  de    quella  fcbi  lunfcb,  fco  in  po  pretender; 

lOEn  cafs  cuntrari  po  in  Lud.  Obr.  difponer  fuenter  ils  bafeings. 

8/°  Scb'  in  Affon  veng  terraes  ord  la  Tiarra  per  zupentar  vi  ina 
Pigliolla  legitti(n)[ni]a,  fcbe  deigi  quei  vignir  regurdau  per  in  grond  falament, 
et  tgi,  cbe  havess  de  quei  pard,  feigi  cun  purtar,  ne  cun  manar,  ne  cufsigliar 
de  termetter  daven,    ne  cun  bucca    irapedir;    Scbe  dei  in  tal  era  efser  en- 

15  cunifcbius  per  pli  u  meins  Culpeivels,  e  curdar  en  difgrazia  d'  in  Lud.  Obr. 

9.™''   Scbina  Femna   mafs   ord    la  Tiarra,    ne  vignies    manada    ora  per 

far  la  pigliolla,    e  cuvress    vi  fin  talla  moda  il  fiu   malfait  et  afcbia  ihifar 

il  tscbentament,  cun  tgi  cbe  [pag.  4]  ha  cufsigliau,  manau  u  termes  naven, 

croda  en    difgraziu  d' in  Lud.   Obr.,    e  la  Femna  deigi  vignir  bandifchada 

20ord'il  Cumin,  ne  fche  quei  faves  bucca  daventar,  fcbe  ftrufigiar  cun  in 
al  Bando  comenfurau  ftrof,  tgi  che  aber  haves  cufsiglia[u] ,  manau, 
termefs  daven  ella,  degi  din  Lud.  Obr.  vignir  ftrufiaus  vid  la  Buorfsa, 
cun  la  refstriaziun  prezifa,  chil  tal  ftrof  vid  la  buorfa  pofsi  bug  efser 
pli  grafs,    che  de  200  f.,  che   aber  quei  ftrof  fus  bucca   de  recavar,    fche 

25  dei  in  tal  ftrof  vignir  midaus  vid  la  Perfuna  ne  vit  honur. 

10.  En  tuts  quels  indicai  Cafs  ent'il  Artichel  9.  de  zircunftanzias  nu(s)[n] 
provedidas,  fefchnuefseu  della  Cuolpa,  fche  po  in  Lud.  Obr.  era  fchrainuir 
la  peina. 

11. a  A  riguart  dils  jnce(r)[s]ts,  ne  auters  gronds  deligs  Caruals  encunter 

301a  natira,  ne  de  fomiteria,  fch' ei  furfchau  ad' in  Lud.  Obr.  de  quels  puder 
fuenter  lur  grats  e  Circunftanzia  ftrufiar  eis. 

§'.  2.    Davart  Sepagamentar  per  Deivets. 

l.™o  Schin  u  lauter  Creditur  vul  efser  pagaus  de  fiu  Debitur  per 
Capitals,  che  vargan  20  f.,  a  vegnien  tfcbenfi,  fchei  in  tal  Creditur 
35  obligaus  de  dir  giu  miez  Os  avon ;  vergafs  aber  il  termin,  fin  il  quäl  il 
Capital  ei  deitgs  giu,  fche  fto  il  Debitur  en  oitg  dys  fefar  pagaus,  de  quella 
Canuil  vala  aber  il  dir  giy  nuot,  e  deigi  Iura  deniev  enfi  vignir  avi- 
faus  giu. 

[p.  5]  2.   Per  tscbeins   e  quens   curents    a  Capitals    de    20  f.  fche   gie 
40ch'ei  en  vegni  tschenfi,   po  fcadin  fepagamentar  cur  ch' ei  plai,  oreifer  ils 
dis  refervai   dil   Bunfartikel. 


Decrets  e  Statuds  dclla  Cadi  613 

3.  Sehe  plirs  enzeraen  en  cuminouza  fufsen  dcbiturs  in  deivet,  ('che 
po  il  Creditur  pigliar,  tgi  cbel  vul,  dils  debiturs  per  folidum,  fenza  nagiu 
rifguard  l'iu  lur  divifiuns  (ni)[n]e  partiziuns. 

4.  Per  in  Cap:,  che  ha  uuterphan,  deigiius,  fchi  lunfch  fco  tj^uel 
toufcha,  I'epagamentar  vid  il  unterphau  et  afchia  era  pil  tscheins  rimnau,  5 
per  tscheins  curent  aber  vit  la  flur,  ner  vid  la  reudita.  Schil  uuterphan 
aber  tonfcha  bug,  Sehe  po  il  Creditur  per  quei  ehe  meuncba,  e  zvar  a 
riguart  dil  Bunsartikel^  numnadamein  de  quintar  il  dubel,  ne  il  tie[r]z,  l'eeund 
della  pretenfiun,  e  pigliar  vid  aaters  Effetgs  libers  dil  Debitur,  fuenter  fco 
ditgtefcha  il  tschentamen  della  Ligia.  Per  tscheins  curents  aber  eins  10 
patruns,  de  fefar  pagaus,  fco  in  auter  daver  fenza  uuterphan ,  a  po  mai 
viguir  obligau  de  pigliar  vit  il  unterphau  per  tscheins  curents,  fch'  el  aber 
de  fafez  vul  pigliar,  tche  po  ius  quei  buc  impedir. 

5.  Nagin  ei  obligaus,  de  prender  Victualias,  ner  raubas  per  la  cla- 
mada,  en  fiu  de  aver.  15 

6.  Schebiont  il  Cafs,  cb'  in  haves  mes  fut,  et  impegniau  fia  entira 
facultad  ad'  in  u  a  plirs  Crediturs,  e  havefs  aung  pli  crediturs,  fche  per 
motifv,  che  tut  quei  ei  mefs  fut,  pudefsen  buc  exequir  per  lur  de  hafer, 
[s]che  pon  quels  Crediturs  davou(s)  [p.  6]  juridiehamein  far  intimar  7  meins 
avon  ils  auters  crediturs  e  far  prender  ora  lur  untei'phans,  finaquei  ch'  in  20 
fapi,  tgici  ch' ei  refti;  encas  aber,  che  quels  ne  quei,  chei  han  faitg  in- 
timar de  prender  ora,  fegi  Iura  fefait[g]s  pagaus  fenza  Contradicziun  per 
fiu  de  haver  giut  la  facultat  di!  Debitur,  e  fenza  riguard  dils  unterphans^ 
Quei  artichel  ei  aplicaus  fin  il  Cafs,  cur  ch'  in  ha  uuterphan  il  madem  effect 
fuenter  in  auter;  la  rifchun  de  avifar  7  Meins  avon  ei,  finaquei  ch' il  era- 25 
prem  Creditur  hagi  ils  6.  Meins  avon  de  puder  dir  giu  il  Capital  tenor 
difpofiziun    dilg    Bunsartikel   dilg    prefent    Paragraf.     Sehe    aber    denton    il 

i    prem  Creditur   Hipoteceari    et   il   Debitor    fus    pagtau    de    ftuer  dir    giu  pli 

I    che  6  Meins  avon,   ne  in  on  avon,   fche  deigien  ils    Crediturs,  ne   Creditur, 

che  veng  fuenter,  la  fura  maxima  far  intimar  il  emprem  Creditur  in  Meins  30 

fil  pli  pauc  avon,    finaquei,    che  fegi  adina   il  purtau  termin  de  dir  giu  il 

.    Gap.  a    fiu  Debitur.     Touatou    pli    chin    ou  dei    ei    mai    vignir    ftabiliu    il 

termin  de  vilar  giu  Cap: 

7.  In    Capital    po    aung    vignir    pagaus    giu,    in    Meins    fuenter    ch' il 

]    anual  tscheins  ei  curdaus,  il  quäl  croda  adina  fil  pli  gieft  a  S.  Martin^  et  35 
I    il    Cap:  po    viguir   daus    f  ils   11.   de    X^^^'   fenza    nagina    antra    gravezia; 

tonaton  fto  il  Creditur  efser  avifaus  dil  Debitur  a  S.   Martin,  ehe  detti  giu 

il  Cap : 

8.  Seh'  iu  Creditur  voles  Afigniar,  ne  ftufchar  in  fiu  Cap:  ad'  in 
Auter,    fchei  fei    de  obJ'ervar^    feh' el    hagi  uuterphan   ner    bug.    —     ha  el  40 

I    aber  unterphau ,    fche  po  el   afigniar    ora    fenza    che   nagin    pofsi  quei   im- 

I    pedir  ad   el,  ha  el  bug  unterphau,    sehe  po  quei  daveutar  mo  entras  Con- 

fentiment   dil  [p.  7]    Debitur.     Ent'  il    emprem   Cafs    fto    ui   vignir    adimpliu 


(il4  Decrets  e  Statuds  della  Cadi 

alla  (liCporiziuii,    ei    entilgiu  bucca   mo   de  Capitals,  lunder   era   de   auters 
Deivets. 

9*i  Clin  relervar  dilg  Artikel  dilg  prefent  N,   il   quäl    ei  obligaus  per 
Jafters   e  Dumiaftis  en  ils  auters    aplicabels  encunter  ils  Jalters,  ino  afchi 
Slunfch,  fco  il  i'e(m)[n]  dil  Bunsartikel  ftenda,  e  al'chi  lunfch  fco  ils  Vifchins 
de  nies  Cumin  vegnien  en  auters  Cumius  favorifai  reciprocamein. 

§  3,    Davart  Steiftands  e  Concuorfs. 

1.  In  fteldftand  daus  dil  Sig?"  Landraa.  Reg:  ner  de  fiu  Amtftatbalter, 
für  la  facultad  d'in  Vifcbiu  de  Cumin  deigi  valier  adina  entochen  l'emprema 

10redona[n]za  d'in  Lud.  Obr.  agli  Sigf  Landriter  ne  de  fiu  Amftathalter 
importa  la  notizia,  Confediu  Stellftau,  in  Lud.  Obr.  po  Iura  mefirar  las 
zircunftanzias,  fixau  termin  dil  ftellftand  dina  gada  daventada  po  buca 
Iura  vignir  prolongius. 

Sinaquei  aber,  cb' in  Lud.  Obr.,  cura   ch'el  ba  de   fixar  il  termin  en- 

lötocheu  cb' il  ftellftand  bagi  de  cuzar,  feponent  tenor  las  zircunftancias  et 
ils  bafeings  leutier  de  ferefolver,  finaquei  cbe  fuenter  il  ftellftand  daus 
fapi  nuot  vignir  anullau  e  faitg  ad  entier  ala  Mafsa  dils  Crediturs. 

Cura  cb'  il  fteldftand,  veng  daus  ora,  fcbe  deigi  ei  vignir  obfervau, 
quel,    cbe   dat    et   ils    SigL  Gieraus  dil  liug  degien  proveder  della  Mafsa, 

201a  quala  il  ftellftand  veng  daus  ora  cun  in  ugau,  il  quäl  ei  obligaus  de 
far  filmeius  in  inventari  dil  Actifv,  rauba  e  tuta  facultad  moventa,  (pag.  8). 
Schifchenta,  dal  Muvel,  et  d' auters  thiers,  de  Daners,  et  de  marchanzias, 
fuüs,  ftroms,  mobilias  de  Casa,  Vistgiadiras,  victuallias,  jfeglias,  Uaffens, 
iufuma  tut  quei,  cb'ei  enten  Cafa,  movent  et  Scbifcbeut,    Nueilgs,  Clavaus 

25  e  Cafa,  Cuort;  Curtins,  Ords,  Suloms,  Praus  gras,  Maigers,  grauns,  feins, 
Acclas,  CuolmSj  Alps,  Uauls,  Pumers,  Bageitgs  pings,  grons,  tscbeins  fier, 
Dreitgs,   Diefcliraas,   et  tuttas  entradas  de  valletta,  e  tuts  auters  beins. 

2.  far  ton  fco  fapo,  in  inventari  ton  dil  pafsivf,  Sco  Activf,  de  Capi- 
tals  Curcuts    e    gravezias    perpetnas,    tscbeins    fier,    tscbeins    Parvendas  e 

30Bafelgias,  Spcudas  e  tuttas  obligaziuns,  cbe  Scbaien  fin  la  facultat  de 
quella  Mafsa. 

3.  De  procurar,  cbe  la  Famillia  d'ina  Mafsa  refti  bucca  fenza  bafeings 
enfemcn  fin  cuft  della  mafsa,  tonaton  cun  il  Dueivel  rifguart  fiu  il  ueze- 
fari  bafeings  e  nutrimen  della  Famillia. 

35  4.  D'  in  vigilar,  cb'  ei  vegni  nuotta  alionau,  Dons  en   pregiudezis  della 

Mafsa  dils  Crediturs. 

5.  Sin  r  emprema  redunanza  d'  in  Lud.  Obr. ,  fuenter  cb'  il  ftellftand 
ei  daus,  metter  avon,  fcbe  pufseivel  ei  als  Sig^  Gieraus,  cb' eis  portieu 
avon  il  ftatum  facultati[s],  et  in  avis  fecret,  co  el  bagi  fatifcbfaitg  a  fia  obli- 

40  gatiun  et  in  parere,  co  el  manigiafsi  per  il  pli  gielt  e  bein  faitg,  ne  ordinär, 
fin  tgei  ch'in  Lud.  Obr.  fapi  taner  las  zircunftanzias  cun  numna  della  difpoli- 
ziun,  fixar  il  termin  dil  ftellftand  et  concuors,  de  bafeings  la  fcufsiun  feza. 


Deciets  e  Statuds  della  Cadi  Gi5 

6.  De  procurar,  fclie  pul'seivel  ei,  de  viguir  tier  iua  ainicabla  1  pag.  9) 
contentientscha  cuu  ils  Crediturs  davart  il  pagament  da  lur  d'aver. 

7.  Seh' il    [ugau  dil]  Concuors    ei    bucca    capavels,    fclie    deigi    el  dar 
part  agli  Sig''  Miftral,    üues  il  Ugau  muucbar  de  quellas  Obligaziuus,  ne  da 
autras  cbeu  bucca  provedidas,  tonaton  aber  naturallas  et  evidentas,  e  leutrasS 
calchunar  alla  Mafsa  dils  Crediturs,    ne  mo    ad    ina    part   per  fia  cuolpa  e 
negligenza  comprobada    dons,    fcbe  deigi   el  efser  per  fuenter  i-efpoufabels. 

Encunter  coiüi   figlent  el  flu  duer,  fche  dei  vignir  tut  imdemuifau  per 
fias  breigias,  ftentas,  Cuofts,  Spefas    ord  la  mafsa    dils  deivets    e    caufsas 
de  conpofiziuns    ord  quella  facultad,    che  refta  aung  Iura  d'aver  pagau  ils  10 
Deivets. 

Schabigiont  il  Cafs  indicaus  enten  il  fura  Art.  1,  dei  il  Landrichter 
Regent  Scriver  ora  in  Concuors  u  Scnfsiun ;  Seh'  in  Lud.  Obr.  ha  fchon 
vidavon  giu  ordinau,  fche  fei  bien  e  da  quella  Cauun  dei  el  repurtar, 
e  Iura  reftei  a  lez  de  ordenar  la  Seufsiun  e  fixar  il  terrain  de  quella.  15 

In   Capital  deitgs  giu  avon  ch'  il  ftellftand  ei  daus  ora ,    ei  bucca  con- 
pigliaus    fat    ne    eu    quel.     El   deigi    zvar    duront  quel  bucca  puder  vignir 
exequius;    vignient    aber    concuors,    dei    in    tal  Capital    vignir  pagaus  per 
moda  de  ftumadira,    quei  vul    dir:    pil    tierz,    ner    pil  Dübel    tenor    Buns- 
artichel,  oreifer  las  Spefas,  las  quallas  deigien  touatou   mo  efser  a  propor-  2U 
ziun    d' ina    ordinaria    ftumadira;    quellas    Spefas    dei    il  Creditur    ver    vit 
fefez;    a  Seh' in  Creditur  ha  unterphan    fuüzient    u  dubel    per    fiu- d'aver, 
fche  dei  cl   en  cafs  de  Sc(a)[u]fsiun  puder  fefar  pagaus  giut  quel,  p'  il  tierz 
ne    pil   Dubel  Pheiiig    tenor  Bunsartikel,    [pag.  10]   fco  era  fpefas  judizial- 
las,    ch'el  ftuefs  purtar,    encuntcrcoiüi   po    la  Mafsa  dils  Crediturs    ton   en  25 
quei  Cafs,  fco  eut'il   Cafs  prezedent  mefs  cun  dar  in  auter  bien  e  sufizient 
Capital    Spiudrar    en    fiu    giidoing    e    profit    dils    beins    ne    peings.     Schei 
fchabegiafs  il  Cafs ,  ch'  in  u  plirs  Crediturs  havefsen  tutta  ne  bunamein  la 
[entira]  facultad  din  Debitur  infolvent  per  hipotecca(r)i,  e  las  hipoteccas  fufseu 
fchi  fleivlas,  ch'ellas  tunfcbefsen  paug  pli  lunfch,  ch'il  fimpel  pagameu  dils  30 
Deivets  hipoteccai,    ne    ftrufeh    afchi    lunfch  ad   ils  auters  Crediturs  bucca 
aung    hipoteccai    ne  fubfequents    lefsen    tonaton    per    malezia,    ne    Caprezi 
haver  in   Concuors  talvifa,   che  per  pagar  las  Spefas  dil   Concuors  ftuefseu 
las  hipoteccas  patir  don,    fche   deigien  quels  Crediturs  malins,  che  damon- 
dan  la  Seufsiun,   fche  gie,  ch'els  fan   de  vignir  tier    nagin  pagamen,    efser 35 
obligai  de  furprender  ils  Deivets  hipoteccai,  c  euntentar  ils  Crediturs  hipo- 
teccai, ne  ina  figeronza  per  las  fpefas  della  Seufsiun,  finaquei  ch'ils  Credi- 
turs hipoteccai  vegnian  bug  en  doli;    fch'in  u  lauter  creditur  dina  creditur 
d'ina  Mafsa  de  concuors  vul  bucca  raetter  fiu  d'aver  en  Seufsiun,    fche  fa 
el  cheutier  bucca  vignir  obligaus,  funder  el  piarda  cheutras  nagins  dreitgs  40 
de  puder  fepagamentar  fuenter  che  ei  vargau  la  Seufsiun,  e  giud  la  facultat 
[che]  refta  agli  debitur,  ner  giut  quella,  che  quel  pudes  cul  temps  aquiftar. 
In  ftellftand  ha  fia  ordinaria  fiu,    cur  ch'il  termin  do  quel  ei  Spirans,  ne 


616  Degrets  e  Staduts  dclla  Cadi 

cur  cli'il  Coucuors  ei  vargaus;  mai  aber  po  il  Sigr  Laud^  Regent,  cura 
ch'il  ftellftaud  el  vargaus,  ne  daus,  revocar  quel,  e  per  fort  ch'in  Debitur 
dumondafs  (p.  11)  la  revocaziun  de  quel,  fche  fto  quella  damonda  efser 
acunpigniada  cuu  in  Inventar!  Activ  e  Pafsiv,  priu  fi  dilg  Ügau,  revedius 
5dils  Sig"  Gieraus,  e  fch'ei  refultcl'cha  ord  quel,  (f)che  il  Activ  vargas  il 
Pal'sivf  afchi  lunfcb,  ch'ils  Crediturs  pofsien  ariguard  dil  Bunsartichel  per 
moda  de  ftumadira  fepagumentar  giut  la  facultat  dils  Debitu[r]s,  fche  po 
in  Lud.  Obr.  Schlergiar  il  ftellftand,  twnatou  fenza  efser  leutier  obligausj 
—  Tuttas  las  Difpofiziuns  favoreivlas  als  crediturs  han  lur  vigur  mo  denter 

10  ils    Crediturs    e  Debiturs    de    nies    Cumien    e  fecafai    en   quel    e   eucunter 
autres  Cumins  Gegen  recht,  ne  ftand  il  Bunsartichel. 

En  tut  Cafs  aber,  en  in  Cafs  nun  prevedi  dei  in  Lud.  Obr.  uc  ils 
Scufsionaris  en  fiu  num  puder  mefirar  dellas  Circunftanzias  e  difponer 
per  lur  feramen. 

15  8)  In,  che  fa  bancrut  engauus  [p]er  mal  taner  Cafa  e  bucca  per  Sven- 

tira,  deigi  din  Lud.  Obr.  vignir  Caftigiaus  vid  perfuna  e  fura  de  quei 
efser  fclaus  ora  duront  3.  onus  de  tutta  vufch,  Uffezis,  Dignitads  de  Cumiue 
e  Vifchca. 

(quei  8.  Arti  ei  bucca  approbaus.) 


20[f.  12]  §4.     Davarf    Ugaus  et   Ugadias. 

1)  Scadiu  Ugau  ei  obligaus  de  render  quen  mintgia  oS  dils  juterefs 
regolai  de  fia  ugadia,  als  Sig?|  Gieraus  dil  liug,  nua  ch'il  Client  ei 
de  Cafa. 

2)  Schin  u  lauter  Ugau  raunchas    de    quella  Obligaziun,    [s]cbe   deigi 
25  in  Lud.  Obr.   fin  la  denunzia  dils  Sig^  Gieraus  puder  trer  en  fenfura,    et 

a  mafira  della[s]  Circunftanzias  Difponer  de  quellas  obligaziuns  e  difpenfas 

a)  Tuts  Ugaus  für  la  facultad   de  Maioranas  Perfunas. 

b)  Tiits  Ugaus  für  la  facultad  et  interes  de  Corporaziuns,  Cuminon- 
zas,    Bafelgias,    Spendas,    e  quei  per  motivf,  che  tuttas  Perfunas 

30  Maiorentas    vegnien    cheutras    Sclari    fy,    e    fco    Vifch5|?    a    lur 

Gieraus,  Vorftehers,  han  fez  Dreitgs,  el  entalien  de  far  render 
quen  ils  Ugaus.  Tonaton  veing  ei  cheu  obfervau ,  che  ton  il 
Seg^  Pharer,  fco  Gieraus  deigin  iuvigilar,  ch'  ils  Ugaus  de  Cumi- 
nonzas  tegnien  en  bien  norden  e  Sigirezia  dils  Urbaris  et  auters 

35  semiglionts  Documents. 

3)  Cur  ch'in  ugau  ha  Adminiftrau  ina  Ugadia  in  oü,  fche  po  quel, 
en  la  regia,  bucca  pli  vignir  conftrenfchius  leu  tier  pli  ditg,  u  pia  che  las 
Circunftanzias  nonprevedidas  dumandafsen  pli  ditg  la  Continuaziun  per 
bucca    exponer    la  Ugadia    el  prigel  de    ovidens  Dons.      fp.  13.)     Tonaton 

40  fei  cheu  dentalir,    che    fch' in  Ugau  vefs    fait[gj  in    onn,    Sehe   pofsien  ils 


Decrets  e  Statuds  delhi  Cadi  617 

Gieraus  obligar  de  continuar  leu  der  entochen  l'raprema  rimnada  d'in  Lud. 
Obr.  Agli  quel  ftat  ei  Iura  de  dumandar  pli  navon^  ne  bug. 

4'"  Nagiu  Ugau  po  cuu  fiu  pupil  hanliar,  vender,  ne  cumpra,  Barata 
enzitgei,  funder  en  quei  cafs  fto  el  depender  dils  Sg?i  Gieraus,  e  quels 
pon  feconfarir  cun  ils  pli  tier  Parents  e  cul  Client.  5 

5*°  Sinaquei  cb'ei  fcbabegi  bucca  Perfunas  Ugadadas,  cbe  pofsien 
davos  Dies  dil  Ugau  Sfar  la  Rauba,  dei  il  Ugau  far  cun  talas  Perfunas 
per  lur  munconza  de  nuot  faver,  nuot  valer,  —  Nagin  dei  puder  hanliar, 
marchadar  zitgei  fenza  favida  d'ilg  Ugau,  furtut  Perfunas,  cbe  vulten  bucca 
taner  Cafa,  ei  d'entalir  Schlemers,  Bueders,  Giugadurs  etc.  etc.:  Perfunas,  10 
che  fan  buc  taner  Cafa  Maiorans,  Glieut  privai  dil  ferftand  et  entaleitg, 
Perfunas  muort  munconza  de  fanadat,  dils  nezefaris  Seüs  e  per  aulta 
vegliadetgna  ugadadas. 

6)  Sehe  tonaton  vignies    aber  hanliau,    marchadau  enzitgei;    Sehe    po 

il  Ugau,  perfort  ch'il    marchau  fufs  profiteivels,    ftar  de  quel;    ne  era  en  15 
Cafs  Cuntrari  anular  quel. 

7)  Uftiers  et  Uftrias,  che  datten  fenza  coufentimen  dil  Ugau  a  Par- 
lunas  ugadadas  femigliontas  fco  glei:  Vins,  Vinars  et  autras  vivondas 
malnizeivlas,  croden  en  ftrof  d'in  Lud.  Obr.  e  piarden,  fchei  han  dau  a 
Spetgia,  tuts  dreitg  de  fefar  pagai  perfuenter,  et  afchia  fei  era  d'entalir  20 
de  quels,  che  daten  autras  raubas  de  Luxus,  Chroms,  Cafers,  Spezarias 
etc.  etc.  Tgi  che  empreftas  Dauers,  fenza  prender  pli  ch'ils  5  per  tschieu 
tscheins,  ne  defs  Bieftgia,  Garnezis,  Sals,  davos  Dies  dil  Ugau  a  fiu  Client, 
croda  zvar  bucca  en  ftrof,  (p.  14)  po  aber,  fchel  ha  dau  a  fpetgia  cun 
ftumadira  mai  exequir,  era  bucca  metter  en  Scufsiun  e  refta  adina  per  fiu  25 
d'  aver. 

8)  Schina  Perfuna  veng  ugadada,  per  bucca  fegidar  taner  Cafa,  sco 
p.  e.  in  Bueder,  Giugadur  etc.,  fche  deigi  de  quei  vignir  dau  avifs  puplig 
fin  las  Vifchnauncas. 

9)  Sur  la  nomina  d'ugaus    e  für  tutas  Cuftiuns,  che  ariguard   Ugadias  30 
vegnien  avon  in  Lud.  Obr.  refervau  fchei  ftuefs  vignir  taniu  Dreitg,   deigi 
vignir  taniu  nagin  protecol  tier  in  Lud.  Obr. 

10)  Tuccont  tier  il  fixar  la  pagaglia  dils   Ugaus,    veng    ei   fchau  fura 
als  Sig^  Gieraus,  cur  ch'els  prenden  giu  ils  queus,  de  fixar  in  rafchuncivel 
Vogfchelig  pagaglia,    confiderout  ils   velgs  Ufitz,  Breigias,  stentas ,  fadig'uu.  oö 
duvradas  e  bein  manadas  Adminiftraziuns,  etc. 


p.  15.  §  5.     Davarf  la  Cliatscha,   Tender  lUillas, 

PeJ'cluis,  Sch)tac//eras,  ScJtuzgelt. 

1)   Nagin    dei  puder  daven   dils  12   de  marfz,  entochen  ils  24.  de  Aguft 
puder  pigliar,  ne  fitar  Salvafchinas,  fegi  de  tgei  fort,  chei  vegli,  oreifer40 


ß[8  Decrefs  e  Staduts  della  Cadi 

Thiers  cucon  il'ch  euts  falvadis  e  Scarponts  a  u  uf  cbei  vels;  Tut 
peiiia  de  10  A>  dellas  quallas  5.  crodeu  agli  Denunziant,  e  fut  peina  della 
Ooufisca  dilg  Guerr  e  della  pigliada  u  I'itada  Salvifcbina, 

2)  Sehin   furpafader    dil    tschentamen    mitschas  della  vigalenza  e  I'trof 
5  de  fiu   agien  Obr. ,    e  purtas    la   talla  Salvifcbina  en  auters  logens,  [s]cbe 

deigi^  tgi  cbe  encorfcba,  puder  prender  daven  la  Salvafcbiua,  et  il  Obr. 
de  quci  liug  deigi   dar  il  fura  indicau  ftrof. 

3)  Scheuzatgi    mafs    dil   temps    della  Catscba  Scumendada   or   fil  feld 
cuu  Tgieuns  de  Catscba,  fcbe  eis  ei  era  lubiu  de  far  ord  peis  quels. 

10  4)  A  tuts  Cbitscbadurs  jafters,  quei  vul  dir,  eben  bucca  Scbvizers,  cbe 

[en]  bucca  Grifcbuns,  e  cbe  en  bucca  pli  cbin  onn  en  niefs  Cumin  fafents,  quei 
vul  dir  de  nies  Cantuu,  eben  bucca  provedi  cun  Heimatfcbein, 
et  ban  bucca  priupart  dellas  graveziaspuplicas,  feiScumendau 
i'il  pli  rigurus,   de  (p.  16)  jra  a  Catscba.    Era  deigi  a  tals,  cbe  felaien  en- 

lögartar  fin  la  cbatscba,  vignir  intimai  cunina  gada,  e  filmoment  vacuar  al 
Cantun,  fcbei  veglien  bucca  fexponer  als  Coniiscs  da  lur  Guer,  et  ord  tuts 
Seriu(r)s  l'trofs,  fcb'in  tall  Cbitscbadur  felai  trapplar  pli  anavon  fin  la  cbaftcba 
cun  tut  quei,  fcbe  po  mintgin  prender  giu  il  Guerr,  feigi  fiu  ne  buc,  e  la 
Salvifcbina  falvar  quer  a'gien.     lis  Obr.  pon  aung   fura    de    quei    ftrufigiar 

20 tals  Cbitscbadurs  jafters  cun  la  parfcbun,  fil  pli  ditg  8.  dys,  ner  vid  la 
ßuorfa 

5)  Tuts    quels,    cbe   datten  Albiert   a  luftanimen    a    tals  Cbitfcbadurs, 
croden  en  falonza  de  5  A  fenza  remifcbun. 

6)  11  mettcr  Tifsi  per  pigliar  tiers  Salvadis  ei  fcumendau   fut  peina  de 
25  gron   f  rof,  numnadamein  30  A- 

7)  A    tuttas  Perfunas    dil    ferament    ei    ins    obligaus  de  dar  eu  il  fur- 
pafsament,  de  quella  Natira  agli  Obr. 

8)  Dellas  peinas  mefsas  fin  ils  5  e  6  Arti.,  croda  ina  tiarza  agli  de- 
nunziant,  ina  agli  Obr.,  et  ina  tiarza  agli  Cafsa  Cantonalla. 

öO  9)   Il(i)   don,  cb'ils  cbitscbadurs  fan    cun  lur  tgieuns  vid    il    freitg    dil 

Feld,  ei  el  obligaus  en  reconifcbientscba,  dils  Sg's  Gieraus  bonificar;  e  fura 
de  quei  po  el  eung  vignir  caftiaus   dil  Obr.  vid  le  Buorfa. 

Quels  fura  Articbels    et  talmein   ei   priu    ord    la  Cbatscba    dil  Decrct, 
faitgs  dil   Cufelg  Gron  de  Anno   1808  ; 

85  Tier   il   Articbel    4.  davart   ils   Cbitscbadurs  jafters   veing  ei  da  niefs 

Cumin  mefs  vi  tier,  de  taner  ils  Scbvizers,  fco  eis  tegnien  nus.  Quei  vul 
dir,  fcb'in  Cantun  lai  la  catscba  libra  per  ils  Grifcbuns,  fcbe  dei  ei  era 
vignir  lubiu  als  vifcbins  de  puder  frequentar  en  niefs  Cumin  libramein  fco 
eis    fezs    grifcbuns.      (p.  17)  Tier   il  Art.  2  veng  ei  mefs  vitier,    cbe  fchiii 

40 Cbitscbadur  jefter  veng  en  nies  Cumin  e  furpafsa,  fcbe  dei  el  perquei 
bucca  efser  libors  de  dar  plaid  e  faitg  a  nies  Obr.  bavent  el  en  niefs 
Cumin  furpafsau  il  tscbentamen  della  Cbatscba. 


Decrets  e  Statuds  delhi  Cadi  019 

10)  II  teuder  fallas  fin  Thiers  Salvadis  e(u)[ij  fcumeudau  da  tut  teinps, 
oreifer  il  Meins  X''^'",  SchanC;  Favre,  fut  peina  de  5  ^,  dellas  quallas 
duos  croden  agli  Denunziant;  e  3.  agli  Obr.,  tonaton  fei  dentalir,  che  quei 
feigi  bucca,  nua  che  Thiers  dumiaftis  fan  ira,  funder  fco  per  e.  p.  fiu 
Camutschs,  Mantaniallas,  ariguard  quellas  fallas  fei  ftabiliu,  ch'in  po  tender  5 
für  tut  on. 

11)  Scumendaii  eifei  de  pigliar  Pefchs  eun  ftrola,  ner  fitar,  et 
eung  meius  de  rantar  Auns  ent' il  Rein,  ner  tender  auters  ftruments 
ne  Reits. 

12)  S[c]umendau  fei  de  better  giu  Duitgs  ner  plantschius   per  pigliar  10 
pefchs. 

13)  Scumendau  fei  plinavon  de  farar  il  Rein  entir;  funder 
ent'  il  Aul  dell'  Ana  dei  efser  liber  3.  tschunkeifmas ,  et  alla  fin  fei  scu- 
mendau. 

14)  Nudar  vaus  de  metter  en  Ryfcbas  ei    fiu   ils   23  de  Agust,   e  tut  15 
quei  che  veng  nudau  avon  valla  Nuot,   e  zvar  dei  mo  in  per  Cafa  preuder 

fi  vaus   et  ils  vaus  deigien   vignir  fenaziai  en  15.  dys  e  de   quella   Canun 
buc,  fche  dei  ei  efser  piars. 

15)  Tgi  che  für  fa  als   regulamens  dils    fura  Art  13,  e  14.  Croda  en 
ftrof  de  5.   A  5  J^  de  repurtar  fco  plaida  elg  Art.  10,  fche  enzatgi  falefcha  20 
eis  Art\^2L  H.  12.  18.     Daventen  pli  favens,  fche  po  in  Lud.  Obr.  a  mafira 
dellas  Circunftanzias    ftrofiar    ils  contravenients  vid  la  Buorfa  e  Perfuua  e 
eun   metter    en    parfchun  (p.  18)    fil   pli   paug   24.  uras  cun  Paun  et  Aua, 

e  prender  giu  il  Cuft  dil  prozes  dei  quei  fez. 

16)  Tuttavia  Jafters  e  bucca  de  niefs  Cantun,    che  pigliafsen  Pefchs,  25 
deigien    de    tgi    ch'  ei    feigien    vegnir   adverti   il    evitar    la   refcha    en    niefs 
Cumin;    Schabigiont  aber  trapplai  pli  gadas    sin  quei  Miltreing,    po  fcadin 
prender  giu    il    inftrumen  de  Pafchadur    et    ils    pefchs    pigliai    für   tut    de 
palchadur  jafters,  en  d'eutalgir  quels  madems,  fco  il  Art.  4   plaida, 

17)  II   far  Schnacerra   ei    fcumendau   de    tuts   temps   en   niefs  Cumin»  30 
tgi  che  conterfa  a  quei  regulativ,  croda  en    ftrof  pofitivf  dil  regulativf  alg 
Art.   15. 

18)  Per  ton  pli  animar  de  perfequitar  ils  thiers  Nufcheivels  e  prigu- 
lus,  veng  ei   ftabiliu  Schuzgelt,  Promis,  fco  fuonda : 

Schuzgelt.  35 

a)  Per  ina  Hazla,  Tgiaper,  Spazer,  Gagia,  paga  Scadina  Vifcli25 
numuadamein  per  hazla,  Gagia,  Tgiaper,  2  X.  il  tgiau  Spazer  1  X.,  per 
Sprer  20  X.   fantaü  la  Vifchneunca,  nua  ch'  ils  Thiers  vegnien  difmefs. 

A   Scadina    Vifch^i    eifei    fchau    fura    de    furprender     las    precauziuns 
nezefarias ,    finaquei  che  da  quellas  varts  fapi    bucca  vignir  preticau  enga-  40 
uaments;  tonaton    fei  fcumendau  de   fitar   de  quels    thiers    durout   da    quei 


620  Decrets  e  Statuds  dellti  Cadi 

ternps,  clie  la  Catscha  ei  fcumendada,  o  zvar  muort  il  Decret  della 
tiarra. 

b)  Per   iu    Uorfz    paga   il  Cumin    100  f.  Cotnpriu    en   ils   6  f.,    cbou 
u(itai  (lella  Tappa,  della  qualla  veng  purtada  agli  Land^  Regent. 
5  c)   [p.   19]  Per  in  Luft  paga  f.  25 — 36.  e  3  f .  per  la  tappa. 

d)  Per  in  Tsches,   feh'  ei   fufs  gie  ping,  fche  paga  per  fcadiu  30  X/ 

e)  Per  in  Tsches  gron,  quei  vnl  dir  in  Steingolt- Adler,  Steiinul'er, 
Launer  G agier,  Ich' el  fufs  gie  giuvens,  2.  f.  il  quäl  ei  puspei  Crefchen- 
tau   1   f.,  che  fa  enfemen  3  f. 

10  19)  Tgi  che  vul  pretender  tal  Promis,  fto  bucca  mo  purtar  la  tappa, 

ne  Greffla  dil  Tier  pigliau  ue  fitau  agli  Sigr  Land"^*  Regent,  Sunder  el 
fto  ver  in  Ateftat  dils  Sig""*  Gieraus,  ne  filmeins  d' in  de  quels^  che  hagi 
fez  viu  la  Salvafchina  dil  Tier  fitau,  ne  mazau,  e  che  la  Grefla,  ne  la 
tappa  feigi  da  quei  madem  Tier  u  tiers. 

15  Per   quels  tiers  aber,    che  la  Vifchneuuca   paga  il  promis,  ftou  viguir 

tigliau  giu  la  Grefla. 

Davart  il  Uorfz  aber  vefs  in  manigiau,  ch'  ei  fufs  avunda  Promifs  cun 
56  f.,  cumpigliau  ils.  6.  f.  per  la  Tappa. 

20)  Mo  Vifhins    de    niefs  Cumin  han  ils  Dreitgs  fiu   tals,    e  zvar  mo 
20  per  tiers  fitai,  ne  pigliai,  nemazai  eu  nies  cumiu,  ne  fin  il  Circundari  de  quei. 

21)  Prender  fi  ftaubs  per  Giglianem  ue  Mantauiallas  ei  lubiu  mo 
daven  dils  24.  de  Julli  a  miez  Dy. 

[p.  20]    §.  6.  Davart  Compotenza  Judiziara  et  Spezi fica  dils 

Gier  aus. 

25  1)  Tutas  Difpettas   de  tgei  materia  u  natira,   ch'  ei  pudefsen  efser,  afchi 

luufch  fco  ellas  en  della  Comptenza  d'  in  Derfchader  Secular ,  degien, 
fche  las  parts  vcgnien  bucca  perina  denter  ellas,  vignir  futtapoftas  ad  iu 
Proiect  D' amicabel  dils  Sgli  Gieraus  della  Vifchneuuca,  dtnunder  che  la 
part    veng    rczitada,    ei    ftuer    zvar    fenza    ftuer   Allegar    perdetgias ,    Do- 

30  cuments. 

2)  Sehe  quei  Project  D'  amicabel  de  d'  iua,  ne  de  domisduos  Parts  ei 
bucca  acceptaus,  fche  deigien  per  Iura  las  parts  eu  difpettas  de  fpir  En- 
tarefs,  e  ch' il  jmporta  della  difpetta  varga  bucca  20  f.,  metter  Ploing  a 
Rifpofta,   Alegar  perdetgias  et  emprovas  e  profequir  il  Dreitg,  fco   avou  iu 

35 Lud.  Ober,  avon  quels  demefs  figniurs  Gieraus,  ils  quals  für  Difpettas  de 
quella  Natira  dattcn  per  Confienzia  e  Seramen  il  lur  Spruch  Definit,  tier 
il  quäl   ina  part  a  lautra  eu  obligai  de  l'tar  de  quei,   ch'  ei  fau. 

En  Difpettas  de  jngiurias,  Pitgiems,  de  Honur,  fco  era  pervia  de  Dreitgs, 
Privilegis,  Gravezias  et  Obligaziuns,  che   fchaieu   fin  in  faitg,  fulloin,  Cafa, 

4:0Funs,  Cuort  etc.  etc.  nc  era  fin  Pcrfuuas  che  fan  ne    pou  vignir   preziai  e 


Decrets  e  Statuds  della  Cadi  621 

preziadas,  |p.  21]  deigien  dils  Sig"  Gieraus,  ultra  dil  Proiect  Amicabel  dar 
nagina  difiniziun,  fcli'  il  importo  della  Difpetta  de  quella  davos  natira  vignir 
anulaus  e  varga  bucca  ils  20  f.  fche  era  tallas  dilpettas  finalmein  vignir 
dezididas   dils  Sig*'^  Gieraus  e  far  ina  fin. 

3)  Scadin  Spruch,  daus  dils  Sig^  Gieraus  degien  vignir  refpectai ,  e5 
fch'  ei  fa  bafeings  entras  il  SigL,  Landama  Regent  vignir  exequius ,  et  era 
in  proiect  d' amicabel  dei  cfser  Culcbiu  en  judicatum,  (clie  las  parts  fede- 
claren  bucca  avon  ils  Sig^  Gieraus  en  in  cuort  temps,  ehe  deigi  efser  fixada 
dils  SigEi  Gieraus,  po  aber  mai  vargar  24.  uras,  fuenter  eh'  il  Spruch  ei 
daus  ora,  fch'  ellas  vulten  tier  quei  bucca  ftar.  10 

4)  Perfort  ch'  eis  enten  lur  Spruch  fufsen  en  divers  raeinis,  fche 
deigi  il  emprem  nunpartifchont  cufigliar,  ne  il  Gierau  dil  Sufaz  dar  la 
Spartida. 

5)  Perfort   ch'  ils  Sig*"*'  Gieraus    tuts ,    ne   mo    in    fufsen    en    cafs  d'  in 
Spruch  definitivf  partifchonts,  fche  deigi  Iura  1' auctoritad  mintgiamai  efser  15 
confarida  al  fequent  Gierau  nunpartifchont  de  Sufaz. 

6)  En  difpettas  denter  2.   Vifchneuncas,  ne    Vischanadis  e  denter  par- 
ticolars  d'  ina  Vifchneunca  deieu    las  parts  prender  in  confident    per  1'  ina, 
aber    ch' el  fegi    bucca   partifchonts  a  quels    dus,    e  perfuls,    u  trer  tier  in 
Obmann,  il  quäl  ha  la  madema  auctoritad  enten  ils  Arti  12:  13.  della  pre- 20 
fenta  Difchpofiziun. 

7)  Ils  Sigll  Gieraus,  che  hau  dau  in  Proiect  Am[i]chabel,  pon  en  la  ma- 
dema fitschenta,  fch'  ella  veng  bucca  avon  Dreitg,  fcfer  en  a  truar.   [p.  22]. 

8)  Per    in  Proiect  D'amichabel  en   las  parts    obligadas  de    pagar    1   f. 
per  il  Spruch,    aber  deigien  ellas  fuenter  fco  ellas  vegnien  leutier  Curaen- 25 
dadas  pagar,    tonaton  mai    pli  che   1  f.,    per   incomat   dils  Sig""-^  Gieraus  e 
Salter  e  per  Scriver  il  pretacel  1  f.  per  las  zitaziuns   en    bein  bein  bucca 
compridas,  per  las  qualas  ei  veng  pagau,  fco  il  17.  paragraf  plaida. 

9)  En  Difchpettas,  für  las  quallas  ei  fa  vignir  dau  mo  in  p[r]oiet  ami- 
cabel, fa  ei   bucca  bafeings  de  zitaziuns,  fuenter  che  la  part   agitauta  feza  30 
intimar  alla  Contrapart  de  conparer  avon  ils  Sigli  Gieraus. 

En  Difpettas  für  las  qualas  ei  veng  dau  in  Spruch  definitiv,  fto  ei 
vignir  duvrau  las  folitas  fuormas  de  Cytaziuns  l'co  avon  Dreitg. 

lOj  La  part,  che  ha  faitg  il   emprem  pafs,  refta  part  plonfchenta,  fche 
la  difchpetta  veng  bucca  definida  entras  in  proiect  Amichabel,  fche  quella  part  35 
va  vinavon  enten  il   Dreitg  fin  1'  emprema  Dertgira. 

11)  Als  SigE;  Gieraus  ftat  ei  fura  de  dar  ina  Sufpenfiun  dilg  Dreitg 
fin  la  damonda  della  part  refpondenta  en  difchpettas,  ch'  en  de  lur  de- 
zifiva  compotenza.  En  quei  aber  fto  quella  part  prender  giu  ils  Cuofts 
dils  Sig£i  Gieraus  anorma  dil  Art:  8.  aq 

12)  Las  prefentas  Difchpofiziuns  hau    lur  vignur  a  forza  mo  encunter 


G22  Decrets  e  Statuds  della  Cadi 

ils  Vifchins  et  habitonts  de  nies  Cumin  et  en  lur  Difclipettas  als  jasters, 
che  lefsen  plonfcher  entunter  Glieut  de  nies  Cumin,  ftat  aber  fura,  fch'  eis 
vulten  feprofitar  de  quellas  ner  buc. 

[p.  23]  En  (l)[c]af8  aber,  fchels  vulten  de  quellas  fefurvir,  fclie  fton  Eis 
5  alla  eutschatta ,  fch' eis  vullen  far  pas  anorma,  ira  vinavon  fin  quei  pei, 
ch' ellas  prefcriven,   e  ftar  de  quei,    ch' ei  plaiden. 

Per  quella  fin  deigien  ils  Sigll  Gieraus^  cura  ch'  ei  feprefenta  avon  Eis 

in  jester  per  dumendar  in  Proiect  Amicbabel,  ne  in  Spruch  Difinitivf  en  ina 

Difchpetta,  che  vertelcha  denter  in  tal    et  ina  Contrapart   de  niefs  Cumin, 

10 legier  giu   il    prefent  regulamen   avon  El;    e   quel   ha   Iura   de  fedeclarar, 

fch'  el  vegli  viguir  fuenter  alias  Difcbpofiziuus  de  quellas  ner  buc. 

Elg  emprem  Cafs  po  il  faitg  ira  vinavon  e  lauters  aber  deigien  ils 
Sigli  Gieraus  dar  nagin  Proiect  D'amichabel  e  nagin  Spruch  dezifiv: 

[p.  24]  §.  7.   Davart  Plantar  Pumera. 

15  1)  Pli  detier,    che  3.  Tschunkeifsmas    deigi   nagin  puder   plantar  Pu- 

mera, fegi  de  tgiei  fort,  ch' ei  vegli,  encunter  in  Bageitg,  ner  Funs  d' in 
Auter. 

2)  Seh'  ei  duefs  fin  quella  moda  vignir  plantau  e  prejudicau  ad  in  u 
lauter,   fche  deigi  il  Prejudicau  en  Temps  e  Spazi  d'  in  On  obfervar ,    che 

201a  Plonta  fegi  pli  detier,  che  legalmein  Confedida  e  dumendar  remadura, 
la  quala  deigi  vignir  dada.  —  Schel  lai  aber  vergär  in  oii  fenza  lamen- 
tar,  fche  po  el  bucca  Conftrenfcher  leutier  la  remadura. 

Exeptai  en  quels  Cafs  de  quella  Natira,  fch' ei  pertegnien  a  Glieut 
Abfenta,  ner  Pupils,  ch'  en  bucca  el  Cafs  de  judiziar  ne  entelgir,  tgei  quei 

25vul  dir. 

3)  Duefs  ina  Plonta  entscheiver  a  crefcher  della  fura  diftanza,  fche 
dei  quel,  che  manegia  de  patir  don,  avon  che  la  Plonta  hagi  4.  bratscha 
el  Aul,  avifar  il  Patrun,  de  difmetter,  fchel  avifa  buc  entochen  Iura,  fto 
el  mademameiu  ver  Pazienzia.     Exeptai  pufpei  fco  fura. 

30  4)  Dilg  emprim   Arti.  Exentuadas   Plontas,    che  vegniefsen    plontadas 

en  dil  Tiers;  quellas  che  Cerfchefsen  de  fafez  en  Praus,  Funs,  che  vefsen 
viadis  u  vias  impercallas  denter,  ne  encunter  Auters  Praus,  ne  vefsen 
üauls  grons  e  rendefsen  nagins  pregiudezis  a  Funs,  encunter  auters 
Praus. 


Luis  Balletta  —  Lama[njtischun8  della  Schuldada 


623 


LUIS  BALLETTA. 

Igl  IJors. 

(Nach  Ms.  Balt.) 


Air  umbriva  d'  in  pommer 
Lapi  uors,  il  smarschaner, 

En  bleu  ruaus, 

NoDSchenaus, 
Commodeivlamein  schescheva. 
E  buc  pauc  schemeva. 

Sil  pomener, 

Ch'  er'  in  maier, 
Triep  utschells  cantavan, 
Eran  legars  e  schulaven. 

De  quest  cantem 

De  quest  sunem 

IIa  utschells  en 


Pauc  piascher  igl  urs  mussava 
E  mo  cuida  demostrava 

Defertont 

Reflectouf. 
Sa  co'  i  mass,  seh'  in  de  nus 
Di  el:  allzass  sia  bella  vusch. 

Detg 

E  fatg. 
II  glimari  cun  pellegna 
Berglia,  grescha,  sgregna! 

Mo  mirei! 

E  tadlei: 
in  Amen 


Peglian  tema  e  fuin  naven. 
Sunadurs  e  cantadurs, 
E  glieut  de  quella  sort, 
Bucc  prendei  en  mala  part 
Seh'  auters  san  pli  bein  che  vus. 


LAMA[N]TISCHUNS  DELLA 
SCHULDADA. 


della  garde  eu  €aiizun. 
(Ineditum   nach  Ms.  Co.) 


1. 


[f.  47*]  Nus  cuglianada  Schuldada, 
che  efsen  de  lunfch  naven  de  cafa, 
Nus  vefsen  enzitg[ei]  de  motivar, 
mo  stuein  quefcher  e  fchar  ftar. 

2. 
5  Entochen  ufsa  ei  fei  vargau, 
mo  fapi  Dieus,  co  ei  varga  cau, 
pertgei  ei  glei  entschiet  empau 
a  duler  ilg  Diese  il  Tgieu. 

3. 

II  Sac,  quel  ei  bein  cargaus 
10  per  far  plifcher  als  manigieus, 
mo  ei  farTscheras,  fco  ils  babuns 
e  ils  Tschunconnof  lotschimaus. 


[f.  Al'^]  Bucca  mo  quei  et  eung  dapli, 
Sehe  ilg  polifch  savefs  avus  de  gir, 

15  Sehe  spargnias  ei  Tenta  e  pupi 
e  favefses  eung  biar  de  pli. 

5. 
Ina  caufsa  non  fpitgada 
denter  ils  Schvizers  daventada 
de  quater  Tschien  sisonta  Tschun, 
20  ch'  en  ftai  en  ftrof  in  migliagun. 

6. 
Ils  tredisch  de  Mars  en  ei  ftai 
s'ilg  Rapport  vigni  nomnai, 
e  per  stroflf  parigei, 
e  per  gleitg  pufpei  mitschei. 


624 


Canzun  tier  1'  ujarra 


25  Ti  Ruöl,  o,  bi  Marcau, 

a  Versailles  han  ei  nus  manau, 

[f.48a]S'ilg  plaz  dilsSchvizersmanevrau 
8  ilg  Masagin  vein  tut  Schvidau. 

8. 
Ti  Ruel,  0  bi  Marcau, 

30  en  la  Quort  dilg  Reitg  han  eiTschentau, 
enftailg  Burigs  vein  nus  purtau 
e  per  fpafs  ban  ei  nus  Trumpau. 

9. 
In'  aura  ftuorna  eis  si  ftau, 
Garniall  e  Naif  ei  giu  dau, 

35  e  nus  han  ei  bein  pertgirau, 

chun  ilg  sac  si  dies  ei  nus  bugnieu. 


10. 
Ti  Paris,  o,  numuau  Marcau, 
a  Versailles  han  ei  nus  manau, 
en  la  Cuort  dilg  Reitg  han  ei  Tscheutau 

40  e  per  fpafs  han  ei  nus  Trumpau. 
11. 
Ufs  Tadlei  mes  cammarats, 
el  veng  gleiti  ilg  Salis  bab, 

[f.  48b]  per  comondar  il  siu  Regiement 
a  nus  Tuts  far  legerment, 
12. 

45  Tadlei  vus  tuts  mes  camarats, 
quei  vein  nus  fatg  et  ei  in  fpatz, 
glei  Tonaton  de  fundamen 
et  Tut  de  bien  Valsen. 


CANZUN  TIER  L'  UIARRA. 

Canzun  dils  siitanodas  tier  I'  ujarra. 

(Aus  II  Grischun  Roraonsch,  Nr.  35,  1837.) 


[p.  139]  Tier  1- ujarra,  tier  l'ujarra. 
Mein  nus  ussa  chars  G'rischuns 
Per  defender  nossa  tiarra 
Sco  von  temps  ils  nos  babuns. 

5  Sut  las  armas,  sut  las  armas 
Cun  curascha  semettein, 
Senza  sponder  biaras  larmas 
Dals  nos  chars  cumiau  prendein. 

Tier  la  gloria,  tier  la  gloria 
10  'Lein  nus  ir  cun  tafradat, 
Reportar  lein  er'  victoria 
Per  la  Sointga  libertad. 

Grischuns  libers,  grischuns  libers 
Er  perpetten  lein  restar 
15  Gl  inimitg  grad  sco  tons  tigers 
'Lein  pigliar  e  massacrar. 

Sclaveria,  sclaveria 
Ei  gie  la  pli  tresta  sort, 
Pli  bugien  che  tirania 
20  Semeglionta  lein  la  mort. 

Tier  l'armada,  tier  l'armada 
Lein  nus  ussa  pia  ir; 
Gl'  inimitg  tras  nossa  spada 
E  sitom  lein  far  morir. 

25  La  parola,  la  parola, 
Sei  adina  libertat; 


Cheutras  sigir  dein  cambrola 
A  scadin  Reitg  Potentat. 

Igl  exempel,  igl  exenipel 
30  De  nos  veigis  lein  imitar; 
Nus  lein  eis  entoch'  il  tempel 
Della  gloria  suondar. 

Sco  eis  lein  nus,  sco  eis  lein  nus, 
All'  ujarra  ussa  ir. 
35  Sco  eis  lein  nus,  sco  eis  lein  nus 
Batter,  viver  ne  morir. 

Tutts  nus  pia,  tutts  nus  pia 
Uniun  lein  engirar 
Nus  vignin  sigir  aschia 
40  Ils  nos  dreitgs  a  conservar. 

[f.  16*]  Gie  la  nossa,  gie  la  nossa 
Libertat  lein  conservar, 
De  quei  far  cheu  sur  la  fossa 
De  nos  vegls  lein  engirar. 

45  Morir,  viver;  morir,  viver 
Secund  sco  ei  vegn  la  sort; 
Libertat  lein  suttascriver, 
Sut  Monarchs  pli  tost  la  mort. 

Mort  ruina,  mort  ruina 
50  Pia  vus  aristocrats, 

Che  leis  bucca  schar  aschia 
Restar  nus  vera  democrats. 


II  Milifer  de  la  Cadi 


625 


IL  MILISER  DE  LA  CADI. 


1. 


(Ineditum  nach  Ms.  Ci.) 


[f.  1*]  Jeu  Am  milifer  de  la  cadi, 
et  tgei  ei  bein  pli  bi, 
eh'  in  valerus  Schuldau, 
che  la  patria  ha  clumau 
5  per  defender  la  neutralitat, 
nos  beins  et  la  libertat. 
acb,  tgei  ei  bein  pli  bi, 
ch'  efer  milifer  de  la  cadi. 

2. 

Dapia  che  quei  tetel 
10  in  po  efser  lofch  cun  etel 

fche  vi  jeu  era  mufar 

tgei  miu  bratfch  fa  far: 

et  fenza  tema  et  cun  honur 

vi  jeu  ira  cun  il  tambur 
15  ach,  tgei  ei  bein  pli  bi, 

ch'  efser  milifer  de  la  cadi. 

3. 
Denton  che  lonsch  en  Pola 
in  febatta  et  fedrova 
per  la  palma  da  la  libertat, 
20  fche  fuss  ei  fchand  e  petradat 
de  la  vart  de  nus  Grifchuns 
de  buca  far  fco  nos  babuns. 
Ach,  tgei  ei  bein  pli  bi, 
ch'  efer  milifer  de  la  cadi. 
4. 
25  Na,  fsciavs  lein  buca  davantar; 
a  cadeinas  ftuer  portar; 
tgei  fchefsen  po  nos  veelgs  dil  bund  : 
in  grof  de  Sax,  ne  Haus  Barun, 
fche  nies  tarafch  fus  buca  pli 
30  fco  de  lur  temps  liber  a  fry 
[f.  1  b]  ach  tgei  ei  bein  pli  bi 
ch'  efer  milifer  dela  Cadi. 
I  5. 

I        Ti  fas  0  char  Grichun! 
!        tgei  ei  daventau  en  nies  Cantun 
j  35  cun  Loifson  et  fia  armada 
j        et  tut  la  banda  infernala: 
I        a  quels  barbars  han  ins  mufau 
j        che  nos  turfchets  eran  buc  d'engran 
i        ach  tgei  ei  bein  pli  bi 
'  40  ch'  esfer  miliser  dela  cadi. 

Romanische  Forschungen  VIII. 


Dues  pia  la  trompetta  d'ui[a]rra. 

funar  in  di  en  nofsa  tiarra, 

fche  lein  nus  cun  unitat 

defender  nofsa  libertat, 
45  nofsa  patria,  nies  Cantun, 

encunter  la  cula  dil  canun. 

ach,  tgei  ei  bein  pli  bi, 

ch'  efser  milifer  della  cadi. 
7. 

Aber  fch'  il  damuni  de  discordia 
50  vi)s  meina  per  la  corda, 

a  chin  vul  alf  e  lauter(s)  nöer, 

r  in  Philippe  ne  Robespierre; 

Iura  mattei  giu  las  armas 

ach,  glei  gues  buca  bi 
55  d'efser  milifer  della  cadi. 


Agit  lein  nus  era  dar 
ailg  Schvizer,  nies  confrar, 
aber  dils  Jacobiners  et  traditurs 
tumei  lur  plaid  et  honur 
[f.  2  a]  60  in  di  ch' el  feigi  Grifchun, 
l'in  Patriot,  et  lauters  paltrun. 
ach,  tgei  ei  bein  pli  bi 
ch'  efer  milifer  de  la  cadi. 

9. 

Sch'ina  natiun  vifchina, 
65  che  mal  fees  faitgs  cufchina, 

vignies  puspei  en  rabia 

enconter  nofsa  patria, 

fche  ftai  fi  pievel  grifchun 

a  fabatta  fc'  in  liun. 
70  ach,  tgei  ei  lein  pli  bi, 

ch'  efser  milifer  de  la  cadi. 

10. 
Vus  matteuns  de  la  Cadi, 
che  porteis  fchi  bein  tfchüpi 
dei  confiert  a  vos  amitgs 
75  che  van  enconter  ils  inimitgs. 
a  vos  murons  pudeis  cantar 
et  denter  vus  se  confidar: 
che  nuot  ei  bein  pli  bi, 
che  efser  milifer  de  la  Cadi. 
40 


(326                                                   Codex  ciiniiiial 

80  Vu8  auters  dil  landwchr,  de  la  patria  et  fiu  beinftar, 

che  porteis  turfchets  a  g'vehr;  85  de  vos  affons  et  dil  altar, 

vuB  efses,  o  cliai[s]  purs !  ach,  tgei  ei  bein  pli  bi, 

ils  veritabels  defenfurs  che  defender  la  cadi. 


CODEX  CRIMINAL. 

Coiiccpt  reredius  din  (lodi'X  Criiniiial  per  il  Cauhiii  Grischuii.     Gucra,  stanipaii  en 

l'officiiia  OUoica,  1838. 
[p.  V]  Sch'ei  gl'ei  gieneralmegn  ina  difficultusa  lavur,  de  uniformar  las 
5  maximas  sur  ils  delicts,  e  lur  proportionadas  peinas,  maximas  che  vigeschan 
(han  lur  valur)  valti  per  tntt  en  las  tiarras  civilisadas,  e  de  metter  quellas 
en  concordanza  cun  isonzas,  dievers,  et  endrezs  d'ina  e  l'autra  tiarra:  sch'ei 
quei  bia  pli  difficultus  en  ina  tiarra,  nua  ch'ei  gl'ei  tonta  gronda  quanti- 
tat  de  tribunals  criminals,  e  mo  aschi  paucs  instruii   et    expermentai    der- 

10  schaders.  Senza  dubi  een  ins  per  quella  finn  al  auctur  dil  emprem  con- 
cept  de  nies  codex  criminal  obligaus  grond  grau  per  haveer  luvrau  ora 
quel.  La  commissiun  revisionala  ei  denton  tonaton  stada  constretgia,  de 
deviar  (passar  giu)  da  quei  emprem  concept  en  biars  graus.  [p.  VI]  Ella  ha 
encoretg  de  lontanar    (metter  pli   lunsch,   metter   d'in    meun)   or   da   quel 

15  quei,  che  fuss  bucca  stau  malnizieivel  de  saveer,  al  um  meins  instruiu,  che 
selai  legier  ora  tier  dertgiras  criminalas,  che  po  encontercomi,  mischedau 
cun  positivs  tschentaments  poenals,  maneivlamegn  caschonar  confusiuns; 
ella  ha  ciercau  de  metter  tutt  en  ina  conexiun  logica,  e  consideront  las 
grondas  diversitats  della  culpeivladat,  ch'ha  liug  tier  plii  visas   de    delicts, 

20  ha  la  commissiun  sedau  praemura;  de  schar  il  pli  pusseivel  spazi  al  aigien 
giudezi  dils  derschaders  d'applicar  la  peina  dil  pli  bass,  entochen  il  pli 
ault  scalem,  talvisa,  ch'e  s  possien  enconoscher  denter  il  minimum,  et  il 
maximum  (il  pli  bass  et  il  pli  ault)  della  peina  legala,  mintgiamai  suenter 
a  grondeza  della  cuolpa,  e  dellas  circumstanzias  mittigantas  ne  aggravantas, 

25  las  qualas  existen  en  avantaitg  ne  en  praegiudezzi  dil  delinquent.  Cun 
bein,  che  tala  degradaziun  dils  castigs  selai  e'gls  pli  bia  cass  il  pli  manei- 
vel  fixar  cun  la  pli  liunga  ne  pli  cuorta  cuotzada  dil  castig  de  prischun, 
casa  forza,  ne  cadeinas,  e  selai  mintgiamai  cun  las  circumstanzias,  sut  las 
qualas  il  delict  en  sees  cass  Specials  ei  vegnius  conmess  en  l'applicaziun  de  quel 

30[p.  Vlljdal  tribunal  criminal  setz,  sehe  ha  ei  pariu  convenabel  alla  commis- 
siun de  bucca  amplificar  las  peinas  della  casa  forza  e  dellas  cadeinas,  aschi 
ditg  sco  il  Cantun  ei  bucc  en  cass  de  prender  si  senza  ne  s'il  meins  per  il 
pli  pusseivel  bass  pagament  tier  quellas  peinas  ils  delinquents  en  sees  in- 
stituts  poenals,  s'il  meins  da  quels  tribunals,  che  vulten  surdar   ad  el,   mo 

35  bein  pli  tost  de  schar  era  en  libertat  als  tribunals  en  cass  de  delicts  iu- 
feriurs  l'applicatiun  de  autcrs  castigs. 

Co  la  commissiun  hagi  encoretg    de   applicar   las   maximas   val   pro- 
nunciadas  sin  ils  delicts    speeialmegn   tractai  en  quest   codex,  ei   reservau 


Codes  criminal  (327 

d'exponer  ent  il  rapport  circumstanzial,  ch'ei  de  metter  avon  al  extra- 
ordinär! Casseigl  grond  leu  tier  destinaus,  il  quäl,  a  tenor  de  decisiuns  dil 
Cusseigl  grond  anteriuras,  ha  de  tractar  a  siu  temps  il  prsesent  codex.  Ei 
gl'ei  mo  de  metter  vi  tier  cheu,  che  la  commissiun  ei  inteuzionada  en  cass, 
ch'il  Cusseigl  grond  vegniess  approbar  si'  opiniun,  de  conpillar,  (de  metter  5 
ensemer)  en  in'aigna  sectiun  (en  in  aigien  capetel)  per  consideraziun  (regia) 
dils  tribunals  criminals,  et  alura  de  adjuuger  (metter  vi  tier)suenter  il  exempel 
d'entginas  autras  legislaturas,  sco  apendix  al  codex,  las  [p.  VIII]  disposiziuns 
generalas  sur  la  necessitat,  et  il  dreitg  dil  staat  de  tschentar  si  tschenta- 
ments  posnals.  e  schar  exequiir  eis  entras  las  conpetentas  auctoritats;  sur  10 
la  necessaria  qualitat  de  quels  tschentaments,  et  aschia  eung  en  quäl  autra 
caussa  theoretica,  che  auda  pH  tier  alla  doctrina  della  giustia  criminala, 
et  ei  tscheu  e  leu  rasad'ora  e'gl  emprem  concept,  en  part  en  l'introductiun, 
en  part  en  aignas  repartiziuns  ne  eu  paragraphs  a  parte  entochen  tie'l  77  §. 

Finalmegn  sto  ei  vegnür  observau,  che  ils  49  e  50  §  che  plai-15 
dan  dalla  grazia  dils  delinquents,  een  bein  durond  Ina  oitg  uras  liunga 
sessiun  extendivamegn  vegnii  discutai  (deliberai)  e  che  las  raschuns  pro  e 
contra,  sco  era  la  visa  e  la  maniera,  co  iu  delict  mieri  giu,  e  sia  pcina  stezi 
ora,  cun  grond  quitau  vegnidas  consideradas,  mo  che  las  opiniuns  hagien 
per  lur  diversitat  bucca  podiu  seunür  tier  ina  pluralitat  decisiva.  L'auc-20 
toritat  legislativa  ha  aschia  de  decider  setz  sur  quei  object,  suenter  haveer 
udiu  tuttas  raschuns,  las  qualas  een  diflPusamegn  messas  in'ord'l'autra  e'gl 
protocoll. 

La  commissiun  ei  da  lunsch  de  creer,  che  la  mira  dellas  auctoritats 
dil  Cantun  seigi  cun  [p.  IX]  quest  codex  po?nal  contemplada,  numnadamegn  25 
d'haveer  mess  alla  glisch  in  codex  conpleinamegn  addateivels  a  nossas  presentas 
instituziuns,  et  a  nies  basegns.     Pertgiei,  sehe  gie  ils  objects    de   delicts  e 
castigs  contenü  e'gl  anteriurmegu  stampau  concept  een    cun    grond  quitau 
vegnii  examinai,  considerai   e    deliberai,  sehe    fov'ella   (la   commissiun)    val 
tras  l'inconbenza  retciarta,  de  mo  reveder  quei  concept,   sco    el   schaschev'  30 
avon  ella,  confinada  (serrad'en)  pli  stretgiamegn ,   che    sch'ella   vess   podiu 
logicamegn  manar  ora  tont  en  risguard  della   fuorma,    sco   dil    contegn  la 
devolui^aziun    dellas  maximas  tschentadas    si    dallas    auctoritats    supremas 
cantonalas,  cur  ch'ella  ha  giu  de  deliberar  las  peinas    dils  delicts  Specials. 
Ella  (la  commissiun)  foss  alur  era  stada  en  meglra  situaziun  depli  exacta-35 
megn  observar,  enten    fixar   ils   castigs,    in    enconter    l'auters  bucca  mo  la 
masira  dils  divers  scalems  della  culpeivladat  dils  delicts  seperai,  ch'een  d'ina 
natira,  mo  era  la  masira  della  peina  per  diversamegn   qualificai   delicts,  e 
gieneralmegn  vess  podiu  remediar  bein  enqual  auters  muncaments,  ils  quals 
cun  la  moda  de  proceder,  prescretta  ad  ella  han  bucca  podiu  vegnür  deviai.  40 
Mo  val  per  quella  defectibilitat  (mun[p.X]cament)  ugeigia  la  commissiun  bucc 
de  proponer,  de  scriver  ora  val  ussa,  ne  setz  suenter    ina  deliberaziun   dil 
extraordinari  Cusseigl  grond,   il  prassent  revediu  concept    din    codex  ci-imi- 

40* 


ß28  Codex  ciiminal 

nal  SCO  project  de  tschentament  sin  ils  lud.  Cusseigls  e  Cumins ;  biarons 
anflass  ella  adsequat  de  spiramegn  partecipar  el  dentoa  a  quels  sco  per  in 
entruidament  de  seconteneer  en  faitgs  criminals,  suenter  sco  gl'ei  vegniu 
faitg  e'gls  temps  veegls  cum  il  uorden  malefiziar  gris  chun  (Malefizordnung) 
5  e  recentemegn  cun  il  entruidament  en  la  procedura  giuridica  en  faitgs 
civils,  sinaquei  ch'ei  possi  se  conpruar  or  dall'  experienza  en  l'effectiv' 
applicaziun,  en  tgiei  graus  las  disposiziuns  dil  codex  poenal  possien  esser 
adaequats,  ne  vegniir  anfladas  defectuusas  ne  bucca  addateivlas;  e  pier 
alura  po  la  prsesenta  lavur  prseliminara,  cun  haveer  traitg  a  netz  la  suf- 
10  ficientas  exerienzas  vegnür  perfectionada  tier  in  codex  poenal  addataua  a 
nossa  tiarra  et  applicabels  a  sias  circumstanzias. 

[p   52]  D.  ENCOiVTER  LA  PROPRIEDAT  PRIVATA. 

§  92. 

Inzendi. 

15  II  delict  dil  inzendi  conmetta  quel,  che  dat  fing  directamegn  ne   in- 

directamegn  alla  proprietat  jastra,  publica  ne  privata,    ne  enprova  de   far 

quei,  ne  tgi  che  envida  (dat  fiug)  si  'aigna   proprietat   cun   l'intenziun  de 

caschunar  cheu  Iras  in  brischament. 

§  93. 
20  Castig. 

1)  Sch'ei  brischa  giu  in  bageig,  tottalmegn,   entras   inzendi,   e   gleut  et 
auters  bageigs  d'habitaziun  crodan  en  evident  prigel, 

2)  Sch'ei  brischa  zvar  giu  nigin  bageig,  mo  per  caschun  dil   fiug   vegn 
gleut  per  la  vetta,  ne  periculusamegn  violada, 

25       3)  Sehe  zatgi  metta   fiug   vid   in   magazin    de  puorla,   e   quel   vegn   en 
flomma,  era  senza,  che  la  puorla  pegli  fiug, 

4)  Sch'ei  vegn  dau,  e  romp'or  fiug  da  temps,  ch'ils  habitons   een    ordi- 
nariamegn  a  dormiir,  cunbein  che  bucc  in  bageig  brischa  giu, 

5)  Sch'ei  vegn  conmess  in  inzendi,  per  sut  sia  favur  podeer  mazar,  rubar, 
30            engolar,  ne  commetter  auters  grevs  delicts  seigi  dals   inzendiaris    ne 

dad  auters,  et  il  fiug  efi"ectivamega  romp'ora, 
en  quels  cass  duei  il  inzendi  vegnür  castigaus  vedil  delinquent  cum  la  mort. 

[p.  53]  §  94. 

Cun  diesch  entochen  vegn  onus   et  en    spezialmegn    aggravantas   cir- 
35  cumstanzias  entochen  per  Tentira  vetta  cadeinas,  duei  l'inzendi  e'gls  sequents 
cass  vegnür  castigaus: 

1)  Sch'ei  vegn  mess  fiug  vid  bageigs,  destinai  per  habitaziuns,  vid  clavaus, 
tegias  dellas  alps  ne   auters  cumachs,    nua  che    s'anflan    biestgia    et 
autras  provisiuns,  da  quei  temps,  nua  che  nigina  gleut  avda  lien,  et 
40  il  fiug  effectivamegn  romp'ora, 


Codex  criiuiual  629 

2)  ne  vid  arsenals,  magazins  de  saal  ne  greun,  bageigs  destinai  per 
salvar  si  documents  dil  staat,  ne  auters  documents  publics,  vid  sustas 
de  mercanzejas,  e  vid  baselgias. 

3)  Scli'ei  vegn  envidau  in  vauld,  cun  l'intenziun  de  devastar  (ruinar)  el 
entras  il  fing,  et  ei  ha  suondau  ordlouder    in  considerabel    donn,  ne  5 
il    brischament    rots   ora  ei   staus    unius    cum    prigel    per  avdonzas 
humanas  e  per  la  gleut. 

§  95. 
Tutts  autex's  cbeu  sura  bucca  numnai  cass  d'enzendis   vid   proprietat 
jastra,  et  il  attentat  leu  tier,  vegnen  mintgiamai   suenter   seo   gl'ei  ristaulO 
mo  tier  il  attentat,    ne  efi'ectivamegn  rot   er   il   fiug,   a  masira   dil   prigel 
unius  cun  quel  ne  curdaus  en,  e  dil  donn  suondaus  ordlander,  castigai  cun 
in  entochen  diescb  onns  casa  forza  ne  cadeinas. 

[p.  54]  §  96. 

Tgi   che   dat  fiug  praemeditadamegn   a  sia   proprietat   en  prigel   dils  15 
avdons  de  quella,  ne  d'autras  habitaziuns,  duei  vegnür  sco  in  auter  inzen- 
diari  suenter  la  differeuza  dils  cass  castigaus. 

§  97. 
Tgi  che  metta  siu  aigien  bageig  en  fiug,  senza  cheutras  exponer  ne 
gleut  ne  bageigs  d'autras  persunnas  al  prigel   dil   fiug,    aber   per   cheutras  20 
scursenür  ils  dreitgs  diu  tierz,  duei  vegnür  castigaus  cun   la  peina  dad  in 
entochen  diesch  onns  casa  forza  ne  cadeinas. 

§  98. 
Sco  circumstanzias  aggravantas,  tier  las  qualas  il  derschader  en  scadin 
divers  cass    sa    enconoscher  la  peina  entochen  s'il  pH  ault,  vegnen   fixadas  25 
las  sequentas: 

a)  Sch'il   inzendi   ei    commess   durond   ina   calamitat   cumina,    p.  e.    in 
brischament,  prigels  dad  auas  e.  a.  v. 

b)  Sch'ei  gl'ei  vegniu  dau  fiug  en  plii  logens  ne  en  diversas  gadas,  cun 
bein  ch'el  ei  mo  ina  ga  rots  ora.  30 

c)  Sch'il  delict  dil  inzendi  ei  vegnius  conmess  plii  che  mo  ina  gada. 

d)  Sch'il  delict  ei  faitgs  dad  uras,  nua  che  la  gleut  ordinariamegn  dierma, 
aschia  temps  de  noitg  e.  a.  v. 

[p.55]  §  99.     ^ 

Rubaria,   Spoliaziun.  35 

Tgi  che  cun  schmanatschas  ne  cun  violenz'  activa  fa  sforz  ad  ina 
persunna,  per  sepatronür  de  sia  ne  de  proprietat  jastra  conmetta  il  deliet 
della  rubaria  ne  spoliaziun*). 


*)  In  laderuetsch  qualiflcau. 


ß30  Codex  ciirainal 

§  100. 
II  attentat  (l'eiDprova)   de  conmetter  ina  rubaria  e  la   schmanatscha 
leu  tier,  che  mo  in  persuls,  lai  vegnür  en  cuolpa,   vegn  castigaus  eun  dus 
entochen  quater  onns ;  en  compagnia  eun  auters  rubadurs  eun  treis  entochen 
5  sis  onns  cadeinas. 

§  101. 

Sehe  in  persuls  e  senza  armas   mortalas   mortalas   conmetta   eflfecti- 

vamegn  ina  rubaria,  sehe  croda  el  en  la  peina  de  treis  entochen    sis   onns 

cadeinas ,  vegn  aber  la  rubaria   conmessa   en    societat   eun   plus  conpoigns 

10  rubadurs,  ne  eun  armas  mortalas,  sehe  duei  la  peina   vegnür   augmentada 

sin  sis  entochen  dodisch  onns  cadeinas. 

§  102. 

Ei  il  rubau  (sblundergiau)  cur  che  (a)l[a]  rubaria  ei  conmessa,  ne  ina 

persunna  ch'ha  bucca  priu  part  vid   la  rubaria,  vegnida  talmegn  blassada, 

l^violada,  ne  maltractada,  che  siu  tgierp,  ne  sia  sanadat  ha  considereivlamegn 

pitiu  donn,  sehe  duei  la   peina   de   bodisch    onns  entochen   la   vett'   entira 

cadeinas  enconter  ils  rubadurs  vegnür  applicada. 

[p.  56]  §  103. 

Sch'ei  gl'ei  aber  vegniu  mazau    mortalmegn    blassau   tier   l'attentada 
20  ne  consumada  (conplenida)  rubaria  ina  persunna,  bucca  denter  ils  attaccaders, 
sch'een  ils  rubadurs  de  castigar  eun  la  mort. 

§  104. 
Sehe  la  rubaria  daventa  sin  strada  publica,    sehe   sequalifiehesch'ella 
tier  ina  rubaria  per  strada,  e 
25      a)    sch'ella  vegn  conmessa  da  plus  partecipeivels,  ch'han  seschaugiu  (con- 
plotau)    eun    armas    mortalas    senza    risguard    della    Valetta    della 
rubaria,  ne 

b)  eun  maltractar  personalmegn  il  rubau,  da  nua  nescha  per  el  prigel 
della  vetta,    mutilatiun,    (mendas)   ne    in   praegiudezi   stabel   vid   sia 

30  sanadat,  ne  sch'ella  vegn  conmessa 

c)  vid  diligenzas  publicas,  officials  postals,  ne  publics  portabrefs  (quels 
che  van  eun  brefs,  pots  ne  curiers)  da  plus,  che  ruban  daneers  ne 
Valetta  de  daneers, 

sehe  duei  la  rubaria  vegnür  castigada  eun  la  mort. 

35  §  105. 

Enconter  attaccs  sin  publicas  vias  da  temps  de  noitg,  la  rubaria  po 
esser  consumada,  ne  bucc,  duei  il  dobel  dil  castig,  flxaus  per  ils  cass  Spe- 
cials della  simpla  rubaria,  haveer  liug. 

§  106. 
^Q  Tgi  che  privescha,  senza  appliuar  violenza  oncunter  ina  persunna,  in 

auter  senza  siu  consentiment   dal  possess  de  proprietat  moventajastra,  eun 


Joseph  Casanova.  631 

rinteuziun  d'engolar,  el  po  per  auter  se  appropriar   a  sesetz   ne    bucc,  coii 
metta  il  delict  dil  ladernetsch. 


lOSEPH  CASANOVA. 

p.  139.  IM  EGLIADA  aiiaFOs  siu  noss  emprims  perdavons. 

(Aus  dem  Amitg  della  Religiun  e  della  Patria,  Nr.  18,  1838. 

Naven  dal  Crapp-Alma  entoehen  Bernina 
Dal  Pass  de  soing  Glezi  entocc'il  Baduss 
Bein  ault  schei  la  tenda  de  ßhsetia  Alpina 
Sc'il  temps  de  noss  velgs,  aschi  oz  denter  nus. 

5       Cheu  stevan  ils  Rhaetiers  en  pasch  e  ruaus, 
E  denter  las  pezzas  e  cuolms  de  quei  liug 
Vivevan  eis  libers  de  jasters  quitaus, 
Tumevan  ee  mai  ni  spada  ni  fing. 

La  launa  de  nuorsas  lur  simpel  vistgiu 
10  Vivond'  innocenta  laig  paun  e  cbischiel 
Quei  veva  cun  eis  la  natira  partgiu 
Tier  possa  e  craft  ritschiert  giu  de  tschiel. 

La  moda  de  viver  de  noss  perdavons 
Feig  fuva  conforma  a  lur  libertat 
15  Mai  vevan  merveglias  de  lur  confinons, 
Mo  ton  pH  quitau  de  lur  recliadat. 

[p.   140]       II  Rhaetiers  vivevan  aung  pauc  conoschi 
Dad  autras  natiuns  e  de  logs  differens 
Aschia  bia  seculs  enzemen  uni 
20  Schurmiaven  lur  dretgs  e  vivevan  contens. 

Nua  san  ins  anflar  ina  tiarra  sco  Rhaetia, 
Ch'uregia  schi  bein  per  ils  ses  habitons? 
Rheins,  felsas  e  cuolms  een  ferma  fortezia 
Per  ella  defender  viars  tutts  vischinons. 

25       Gie  aber  las  schonzas  een  mo  schi  ditg  fermas 
Sco  Patriotismus,  bien  senn   et  uniun 
Cheu  regien  en  uorden  las  caussas  internas 
E  mainan  giustia  senza  passiun. 

Solett  la  mischaida  cun  pievels  divers 
30  E  schliat'  Influenza  de  mals  fugitivs 

Hau  fatg  de  noss  velgs  lur  bien  cor  schi  pervers 
Ch'els  sprezan  lur  esser  per  freigs  gli  tumprivs. 


632  Maurus  Rothmnnd 

Dals  buns  perdavons  la  lar  moda  de  viver 
Han  eis  lu  bein  gleiti  giu  tutt  emblidau; 
35  Laschaven  a  sezi  passiuns  e  frein  liber, 
Eis  vevan  quei  tissi  e'lg  jester  tschitschau. 

Volent  ils  biars  Rhaetiers  mai  schar  cun  bein  jasters 
Vul  eis  pia  Octavus  Augnstus  temprax', 
Cun  Drusus  e  Nero  ses  taffers  figliasters 
40  La  Rhaetia  bein  gleiti  pli  tgiaua  fa  star. 
Cun  forz'e  cun  furia  vegn  ussa  battiu 
Per  libra  teuer  la  Rhaetia  Alpina; 
Ach!  —  piarder  ha'ls  Rhaetiers  finalmegn  stoviu 
E  lur  libertat  soterrar  en  ruina. 
45       Suenter  tutt  quella  mortala  schlafada 
Lu  piarden  bia  Rhaetiers  la  lur  libertat 
E  vegnen  ils  giuvens  romana  schuldada 
E  star  sto  la  tiarra  sut  jester  mandatl 

Mireien,  Grischuns!  po  empau  en  l'historia, 
50  Sehe  dat  ell'a  nus  zun  biar  bials  mussamens; 
Fa  frestg  a  nus  tut  puspei  en  a  memoria 
II  cletg  e  discletg  Ion  dil  velg  sco  niev  temps. 
p.  141]       Tgei  een  ils  velgs  stai,  e  tgi  essen  nus  ussa? 
Grischuns!  et  er'aung  tgei  nus  esser  pudein? 
55  L'historia  tutt  quei  nus  claramegn  muossa; 
Cun  fliss  e  premura  pia  quell'  emprendein! 


MAURUS  ROTHMUND. 

P«  195.  La  tiarra  dils  sgoiaffers. 

(Aus  dem  Amitg  della  Religiun  e  della  Patria,  Nr.  49,  1839.) 

Als    schmarschaners  enconuschius  Da  biscutins  ein  leu  ils  teitgs, 

Ei  bein  quei  reginavel,  Da  coccas  ein  las  portas, 

Gl'intrar  quei  ei  difficultus,  15  Da  marzapan^)   ein  ils  bageitgs' 

Ei  vul  in  um  capavel.  Las  pegnias  ein  da  tuortas. 

5  Pertgei  l'entira  regiun  Scadina  cas'  ha  sia  seif 

Entuorn  ei  circumdada  D'endutgiels  e  ligiongias, 

D'in  cuolm  da  buglia  laitg  toccun  Spir  groma  neiv'ei  enstailg  neiv, 

Et  ha  nagina  strada.  20     Enstailg  garniala  spongias;^) 

Ins  sto  quei  cuolm  migliar  a  tras,  Et  enstailg  plievia  plov'ei  vin. 

10     Sch'ins  vul  intrar  en  pia;  Ils  fluss,   qaels  meinan  metgias, 

Per  buchas  largias  ei  quei  spass,  Da  chischiel  gras  just  dil  pli  fin 

Quels  hau  cheu  gleiti  via.  Las  rivas  ein  cuvretgias. 

1)  Peun  de  zucher,        2)  Pettas, 


La  tiarra  dils  sguiafters 


633 


25  Ils  pors  ein  leu  büc  frietai; 
Ei  quei  ina  marveglia? 
Eis  van  entuorn  et  ein  barsai, 

E  tgi  che  vul  eis  peglia; 
Han  in  cunti  egl  diess  chitschau 
30     Che  miutgin  sapi  prender 
Suenter  gust  siu  toc  barsau; 
Mo  il  cunti  sto'l  render. 
Er'en  salai,  coitgs  e  barsai 
Ils  habitons  dell'aua; 
35  Neutier  la  riva  seglan  ei, 
Muoss'ins  adels  la  lieua. 
Er  sgolan  ils  utschials  barsai, 

Ei  forsa  quei  schnueivel? 
Tut  sezs  en  buch',  arvai,  sgniaflfai, 
40     Cur  ch'a  vus  ei  plischeivel. 
Er'  crescha  sin  la  roma  gleut, 
Sco  pera  e  mail'  aischa, 
Tuts  bein  vestgi,  marets  da  laud, 
Sch'ins   ferdass  bucc  la  raischa. 
45  In  boign  vegn  era  cbeu  teniu; 
Vertit  ha'l  speciala; 
Tuts  vegnen  seuns  e  frestgs  sisu, 

E  la  macorta  biala, 
II  ging  ston  tuts  saver  —  e  san, 
50     Signurs  e  purs  e  puras, 

Eis  giogan  troccas  spus'e  span  — 

Fan  leschas  sin  las  uras. 
11  marsch,    che  dierma  tut  il  di, 
Survegn  treis  renschs  per  ura, 
55  Ils  pagamincas  aunc  da  pli  — 
La  summa  debitura. 
Per  mintg'  barsau    prest  lugutiu 

Survegn  ins  ciung  ducatas; 
Per  mintg  'plaid  nausch,  mitgiert 

scuiu 
60     II  laud  de  tats  e  tatas. 
Mo  ina  causa  fa  zenur, 

Mo  in  lei  disfamada, 
Da  instruir,   mussar  al  pur 
La  rasch un  exilada. 
65  Sch'ins  semiglont  les  empruar, 
Voles  manar  en  scolas, 
Per  leu  zitgei  da  bien  mussar  — 


Scadainan  eis  cun  rollas 
Honur  ha  mo  il  magladrun, 
70     HoDur  ha  il  bueder; 

II  giugadur  vegn  faitgs  barun, 

E  grof  il  chischiel  veder. 
Tgi  ch'ei  sgniaffun  e  sa  nuot. 
Survegn  ina  pervenda, 
75  Ha'l  buna  tavla  greva  buot, 
Lu  eis  el  senza  menda. 
Quei  aber  ch'ei  perfetg  paltrun, 

Vegn  legius  or  regenter; 
Siu  voppen  ei  in  grond  tschadun, 
80     Siu  codex  ^)  ei  il  venter. 

Gaoziiu 

siir  ils  efFects  diu  hien  glas  vin. 

(Aus  der  Nova  Gasetta  Romonscha, 
Nr.  48,  1859.) 

Vigni  mes  cars,  nus  lein  cantar 
II  laud  al  vin  ludeivel  dar, 

Essent  ch'ei  ei  il  pli  vengonz, 
Che  sei  ludaus  da  pigns  e  grons 

5  Nu'  ei  d'anflar  in  meglier  fretg 
U  enzitgei  che  plai  pli  fetg, 
Ch'ei  pli  legreivel  a  scadin 
Ch'il    dulsch    deletg   d'in   bien 
glas  vin. 

Quei  vein  nus  strusch  el  cor  re- 
tschiert, 
10     Ch'ei  caschunesch  a  nus  confiert, 
Ch'ei  fa  vegnir  de  bia  pli  lev, 
A  quels  che  han  sil  pupen  grev. 

Sogn  Paul  cugseglia  a  Timoth 
De  beiber  bien  vin  bein  dabot, 
15  Cheutras  puspei  recuperar 
La  sanadat  che  vul  muncar. 

A  biars  malsauns  la  sanadat, 
Als  schuachs  puspei  la  possa  dat, 
Las  ruttadiras  fa'l  bugli, 
20     Bia  piagas  megliurent'el  si. 

Als  combriai  consolaziun, 
Als  tumeletgs  resoluziun, 


1)  cudisch  dellas  l(a)[e]schas  civilas. 


634 


Maurus  Rothmund 


Als  malenconics  bien  humor, 
Als  contristai  levgiar  il  cor. 

25  Bia  aniicizia  ha'l    stiftiau, 
Las  interruttas  renovau, 
Ed  ils  pli  peters  inimitgs, 
Mid'  el  en  ils  pli  cauls  amitgs. 

II  meglier  fest  pils  viandons 
30     Ei  guess  in  guotter  buns  e  grons, 
Dequel  davens  ston  sesurvi 
Sehe  dat  el  comba  pli  e  pli. 

Gl'ei  in  proverbi  per  latin, 
Che  segireseha  ch'il  bien  vin, 
35  Nus  laschi  bucca  simular 
E  fetschi  la  verdat  plidar. 

II  vin  quel  ei  il  latg  dils  vegls, 
Ils  giuvens  aber  fa'l  far  segls 
E  metta  quels  en  moviment, 
40     Grad  sco  ei  fussen  ord  de  sen. 

Ils  mats  han  zvar  lur  buns  inschins 
De  sesgarflar    sin  ils  mugrins, 

Con  miervis  muotis  en  quels  buc, 
Cur'  ch'els  han  fatg  empau  cluc, 
cluc! 

45  Tgei  fa  il  vin  cun  la  matteuns, 
Che  fussen  pli  bugen  duneuns  ? 
El  pren  giud  tgau  ils  lur  tschupials 
E  mett  en  det  zun  bials  anials. 

Cun  las  loschardas  sei  hanau 
50     Saver  far  spass  secund  lur  tgau, 
Mo  tonaton  fa  er'il  vin 
Che quellas  saultan  cun  mintgin.  ■ 

Las  petitschieras  fan  per  vin 
Savens  venal  segel,   salin, 
55  Tschagruns,  mignucs  e  panezuns, 
Spinais,  andutgels  e  schambuns. 

II  vin  quel  ei  fetg  beinvignius 

A  paders  pres  e  grons  signurs, 
A  tuts  studeuts  e  musicants, 
60     Als  Ingenieurs  e  fabrioants. 


Gieraus,   stattalters  e  salters, 
Derar  quels  beiban  per  daners 

E  tonaton  han  ei  grinschin 
De  consumar  bia  bien  vin. 

65  Sehe  ge  ch'il  vin  en  zun  bia  graus 
Per  medischina  vegn  duvraus 
Sehe  po  nagin  s'imaginar 
II  mal  ehe   quel  sa  caschunar. 

Nagina  causa  sin  quest  mund 
70     Po  far  al  vin  pli  gron  afrund, 
Che  cur  ch'in  quel  vul  surduvrar 
E  sia  forza  mo  sprezzar. 

Seh'el  vegn  zacuras  surduvraus, 
Lü  sil  moment  s'el  vilentaus, 
75  Ingiurias  quei  po'l  mai  surfrir 
E  sia  forza  lai  sentir. 

Leu  seheseha  in  eh'el  fa  dormi, 
Tscheu  derseha  in  culs  peis  ensi, 
In  auter  va  a  seblueont 
80     Sc'inengarscheunordsiucamon. 

In  auter  fa'l  turnigels  far, 
Ch'ei  gliei  zun   fetg  de  s'mer- 
vigliar, 

Perfin  perderts  fa'l  far  termagls. 
E  beiu  enduras  ortgs  zambagls. 

85  Sehege  che  Noe  ha  anflau 
Quei  niebel  fretg  e  cultivau, 
Sehe  sto'lgl'empremexperraentar, 
Ch'el  laschi  bucca  surduvrar. 

Dil  meglier  vin  havev  'el  giu 
90     E  senza  mied  de  quel  bubiu, 
Quel  ha  el  grad  leu  uss'  terrau 
E  SCO  morts  en  durmentau. 

Tgi  ha   surpriu  in  Salomon, 
Mess   tiarms    ad   Alexander 
gron  ? 
95  Eis  ei  che  stau  greffect  dil  vin 
Che  quels  han  fatg  schi  tresta  fin? 

Tgi  Holofernes  durmentau, 
Judith    po  tigliar  giu  il  tgau, 


Anton  Durgiai 


635 


Quel  vess  bia  pievels  fatg  tremblar 
100     Ed'  er  fetg  biars  la  mort  fatg far. 

Gremprem  sei  stau  il  strof  divin, 
Desperas  aber  er'  il  vin, 

Che  ha  schistagn  quel  dormentau, 
Che  Judith   po  tigliar  il  tgau. 

105  Dil  Loth  las  feglias  ston  duvrar 
II  via    pil  bien  bab  cuglienar, 
II  quäl  las  vessen  mai  podiu, 
Sch'el  buc  ton  vin  havess  bubiu. 

El  ha'ndridau  tier  il  puccau, 
110     Ils  innocenzs  ha  '1  surmanau. 
E  biars  han  giu   la  tresta  sort. 
De  beiber  en  cun  el  la  mort. 

Sch'il  vin  entscheiva  a  scaldar, 
U  detg  pli  bein  electrisar, 
115  Sehe  lu  dispettas  meunceibuc; 
Tier  sepitgems  vegn  ei   silzuc. 

Tgei  fa  gl'ustier  cun  semiglionts 
Aquels  sa'l  Iura  schon  trerpons, 
Ei  vegn  masiras  si  purtau 
120     E  ruogs,  buteglias  or  svidau. 

Ils  buns  amitgs  en  ussa  cheu. 


Fan  printgas  vi,  fan  printgas  neu. 

Mo  tonaton  mai  schi  de  stuorn, 

Sco  cur'  che  Venus  ei  d'entuorn. 

125  Avunda  han  eis  uss'  derschiu, 
Ils  lur  butretgs  bein  emplaniu, 
Bia  malnizeivel  consumau 
E  grevamein  lur  Diu  stridau. 

Eis  han  treis  buordis  uss'cargau: 
130     II  strof   divin  cun  far  puccau, 
La  sanadat  zun  lavigiau 
Ed  ils   lur  deivets  augmentau. 

Mirei!  mes  cars  e  reflectei, 
Tgei  gronda  letga  che  quei  ei, 
135  Duvrar  cun  mied  vegn  nus  bear, 
II  surduvrar  nus  condemuar. 

Sehe  seigien  pia  nnadin 

Sinzers  amitgs  d'in  bien  glas  vin ; 

Jeu  ditg  buein  savens  cun  mied, 

140     Sehe  dat  el  poss'e  gron  confiert. 

Encunter  comi  dein  adatg, 
Ch'ei  vegni  mai  cul  vin  surfatg, 

Schiglioc  tibein  sur  nus  la  mort, 
Sur  tgierp  ed  olm'ah !  tresta  sort. 


p.  186. 


ANTON  DURGIAI. 

Wilhelm  Teil. 

(Aus  dem  Amitg  della  Religiun  e  della  Patria,  Nr.  47,  1839.) 


Von  tei  capialla  ch'  eis  a  miez 

II  plaz  tschentada  si, 
Nin  taffer  um  storsch'il  culiez, 

Gi  Teil,   mont  speras  vi. 

5  Ils  dens  mo  sgrezia  ti  tiran! 
Tgi  ch'ei  us  libers,  stat; 
E  seh 'ei  haver  nuot  zun  pli  san, 
Sch'an  ei  fideivladat. 

II  Gessler  dat  ad  el  camon: 
10     „Ti  stos  in  meil  sitar 


Giud  tgiau  de  tiu  pli  char  affon 
Schiglioc  vi  tei  strunglar.'^ 

Teil  plira  —  „ah  nus  sventirai ! 
Jeu  mierel,  feiig,  per  tei; 
15  Na  feiig! — jeusettel  — mojeusai 
Salvar  er  tei  cun  mei!" 

Vi  tie'l  pomee  main  el  gl'affon 

II  meil  sil  tgiau  mettent, 
Sil  plaz  fixau  us  returnon 
20     Veng  el  cun  pass  current. 


G3ß 


Anton  Diirgiai 


El  pren  ilg  artg,  stend  il  sittom, 
Sil  meil  lageg'a  maun, 

E  tila  scharf,  e  tucc'il  pom, 
Che  quel  ei  daus  giun  plann. 

25  [p.  187]  Prendent  gl'affon  pleins 
legarraent 
II  meil  spert  si  da  plaun 
Va  frestg  tie'l  bab,  a  del  tonschent 
Paliet  e  meil  si  maun. 


30 


Vess  quei  paliet  mei  entardiu, 
Fuss  l'auter  staus  pinaus! 

Tgi?  —  „Gessler,  teivessca  falliu, 
Dal  giuf  fuss  Teil  mitschaus!'^ 

Bein  pleins  vendetgia,  grett'  e  feil 
Lai  Gessler  uss  ligiar 
35  Ils  peis  e  mauns  al  tafifer  Teil 
Et  en  parschun  manar. 

In  um  ei  um  schegie  ligiaus, 
Sco  nus  vesein  vid  Teil; 

II  liber  sto  vignir  libraus; 
Diaus  dat  agit  ad  el. 

Quel  cloma ;   suffel,  tun,  cametg, 
Mal'  aura  crod'  uss  en; 


40 


„0  Teil!  gi  Gessler  tuttanetg, 
Pren  nus  en  salvamen!" 

45  Sligiaus  dal  fierr  ch'il  heros  ei, 

Lavura  siu  ferm  bratsch; 

Sin  ina  platta  mett'  el  pei, 

E  metscha  or  dil  latsch, 

Sil  lac  las  vellas  fan  romur 
50     Avon  il  criu  tirann; 

Teil  grazia  Diu  per  si'  amur 
Ch'el  ei  en  liber  stan. 

El  veng,*)  —  glei  gretta  sin  siu  frun, 
Disturbi  el  tschurvi; 
55  Teil  uarda  giu   sin  quei  paltrun, 
Pren  glartg  giud  siu  schuvi. 

El  stenda  gl'artg,  e  tila  giu, 

E'l  pez  ei  il  paliet. 
Nu'  Gessler  ha  siu  turr  vintschiu, 
60     Ha  übertat  eutschiet. 

De  nossa  patria  liber  stan 
Er'  nus  sin   saung  e  mort, 

Cun  gniarva  lein  e  cun  ferstan 
Defender  nossa  sort. 


*)  Gessler  veng  dal  lac. 


CANZÜN  DILS  TÜM(J)ERS  de  Moster  fatgia  cnn  caschnu  della  fiasta  lurnerilla  a 

Basel,  1841. 

(Ineditum  nach  Ms.  Dg.) 

Tgi  po  seser  sper  cudischs  traso, 
Cur  ch'  il  tems  clom  ora  sil  lartg. 
Et  en  combra  calira  star  o 
Senza  schar  a  spert  e  tgierp  lartg? 
5  Da  nus  buc  iu'olma;  nus  batt' uss  il  cor, 
Ded  ir'  ora  sil  lartg  en  gron  e  bi  chor. 

Quel  sto  sesez  crudeivel  tractar, 

Che  rumpa  adina  sin  tgiau; 

El  po  latin  ne  griechisch  studiar, 
10  II  melger  ha  '1  buc  eunc  schigiau! 

Dil  tgierp  e  dil  spert  v'  a  piarder   la  possa, 
II  traso  stendiu  finalmein  sespossa. 


Canzun  digl  ou  1849 


637 


Scli'enzacu  d'iijara  la  floma, 
Tgei  vegness  en  rietsche  dils  fräs, 
15  Sch'en  bataglia  patria  nus  cloma 

Tal  far,  seh'  el  mo  semper  studiass? 
Sehe  burasca  hostila  rumoreseha, 
AI  fleivel  ord  maun  la  spada  strembleseha. 

Si  pia  amitgs!  ils  cudischs  laschein, 
20  La  sera  ei  bial' emperneivla; 

Mein  ora  snt  tschiel  bi   blau  e   serein, 
Gudin  quel'  ura  legreivla. 
Gie,  ora  sil  turnplaz  per  leu  s'  infirmir, 
Sco  tuners   lein  combas  e  bratsch'  intsehalir. 


CANZUN  DIGL  ON  1849. 


(Ineditum 

p.  1]   Jau  audel  bia  eanera, 
Garir  et  ]amant(ond)[ar], 
Tgi  tschoutscha  de  ujara, 
Tgi  tema  auter  bia. 
5  Tgei  ?   gi ,  aeh  tgei  davent'  ei  ? 
Tgei  dei  quei  tut  muentar? 
Ton  niev,  che  se  presenta. 
Ch'  a  ton  de  preparar. 

Tgei  muenten  era  tons  uaffens, 
10  Tuts  novs  e  terglischons? 
Tgei  muenten  tontas  spadas 
Cun  aschi  buns  tiglions? 
Tgei  muenten  tontas  lesehas 
E  tuts  quels  novs  decrets? 
15  Tgei  muenten  tons  landyegers? 
Tgei  fan  tons  ea[se]tt(e)[i]sts? 

Ach  sas  ti  zun   nuota 
E  bein  creis  de  tut  quei? 
En  tut  1'  europa  tuchei ; 
20  Tut  veng  sin  auter  pei. 
II  pievel  ei  sclareus  us, 
Lai  buc  pli  stgirantar; 
Us  eiss  ei  auters  umens, 
Che  vezen  en  pli  bia. 


nach  Ms.  Si.) 

[p.  2]  Ei  ha  dau  bia  bataglias 
Pertut  schon  vi  e  neu, 
E  buc  mo  el  Italia^ 
Ei  glei  perfin  schon  cheu. 
Ei  a  dau  ina  buna    entschatta 
30  Et  US  va  ei  vinavon 

Lein  schon  (davos)  [dar]  de  sbater 
A  quels,  che  an  sil  Tron. 

Ei  vultan  buca  Keiser 
Et  era  nagin(s)  Monarch; 
35  Ei  droven  bucca  Papa 
E  tons  Spirituals. 
Nus  vein  biars  filosots  tschau, 
Ch'on  bia  scuvretg  si. 
Nos  velgls  ein  pauper[s]  tschogs 
stai, 
40     Us  vein  nus  aber  glisch. 

Ach  tgei  po  mai  rischuna[s]? 
Tgei  dumbras  ti  si  cheu? 
Lais  nus  schitschar  las  crunas? 
Tgei  mai  piglein  a  meuns? 
45     De  David  neu  adina 
Ei  quei  semanteneu; 
Ach,  tgei  nova  poctrina, 
Veis  vus  po  mai  empreu? 


638 


P.  Baseli  Cargiet 


[p.  3]  Jeu  sundel  eis  o(n)tgionta^ 
45  Vai  bia  exprimentau 

Mo  quella  nova  tschontscha 
Vul  a  mi  buc  dar  eil  tgau. 
Quella  gronda   clarezia 
Quiteis  vus  ver  mintgin; 
50  Ai,  tem,  jeu,  mai  luscbezia 
Ei  peglia  scbliata  fin. 

Von  tems  ei  stau  uyarra, 
Bia  retg?  en  de(s)tronai, 
E  Papas  en  sut  tiarra 
55  Scbon  bia  ga  stai  fermai. 
Nua  ei  quei  grond  Keiser 
Napoleon  numnau? 
E  la  Insla  Santa  Helena 
Ei  stau  seu  davos  stauscb, 

60  Glei  mo  in  Den,  cbe  regia, 
Buc  scbeyen  dubitar; 
El  lai  a  nus  la  veglia 
De  far  il  bien  ail  mal; 
El  lai  buc  far  il  spoten 

65  Et  era  buc  surdiavrar, 

Ord  in  meund  vegn  la  torta 
Sur  de  nus  a  crudar. 

[p.  4]  Tut  sogu,  il  pli  custeivel 

E  tut  nies  bien  moral, 
70  Tut  quei,  cbei  fus  pusseivel. 

Lesen  sut  sapitschar ; 

Quei  ei  lur  fin  et  mira 

Et  ei  la  Libertat, 

Ach,  Dieus  nus  po  pertgiri 
75  E  laschi  buc  curdar. 


Nus  essen  tuts  culpeivels, 
Dieus  lai  quei  daventar, 
El  rega  sez  et  meina 
Senz'  el  sa  nin  nuot  far. 
80  Ils  nos  puccaus  e  lasters 
Vendetgia  a[n]  clumau; 
El  dat  eunc  us  la  grazia; 
Ach,  lai  buc  far  puccau. 

0  mumma,  nies  r^fugi, 
85  Ti  tuba  dil  sogn  spert, 
Lai  buc  ir  sut  sura 
De  Pieder  il  seu  tschef; 
Lai  buc  nus  schau  sco  orfens 
En  quei  schi  creu  desiert, 
90  Tras  Jesum  nies  spendrader 
Seis  po  il  nies  confiert. 

[p.  5]  Ach  Jesus  veglias  pia 
De  nus  ver  compassiun, 
Meina  sin  la  dretga  via 
95  E  dei  benedictiun. 
Mira  sin  teu  Vicari 
E  porscha  a  del  agit. 
Dai  a  ses  adversaris 
La  glisch  tier  il  salit. 

100  Seigen  humiliteivels, 

Rugein  Deu  per  perdun, 
Seien  buc  venditgeivels 
E  schein  a  tuts  bien  num. 
Er  buc  figei[n]  ujara 

105  Senz'  esser  comendai, 
A  carezein  il  proxim, 
Stein  mal  pils  sventirai. 


PADER  BASELI  CARGIET. 

P  o  e  s  i  a  s. 

(Alle  Gedichte  sind  nach  dem  Autograph  des  Dichters.) 
Gliada  eilg  avignir. 
[p.  1]  Grifcha  po  vignir  la  tiara;  5  Ella  veta,  aunc  el  temps 

Tut  meideivel  va  en  bara;  Meditescha  quei  saveuz; 

Mo  tier  Diu,  sulet  Signur.  Gleiti  era  leu  arrivas, 

Gatt'  ins  nuot  midau  dagur.  Nucche  bucca  pli  semidas ; 


Poesias 


G39 


Nucche  mai  nin  fcomi  dat 
10  Regia  leu  perpetnadat. 
0,  pudessas  leu  mirar 
Quel,  che  po  persuls  bear ! 


Tgicche  gauda  sia  fatscha 
Lez  ventira  ver'  ambratscha 
15  Quella  dai  a  nus  zacü, 

Che  rugein  tier  Tei  o,  Diu! 


L'adiuiraziuu. 


[p.  2]  Mein  trops  de  fteilas  pump'  e  forza  dil  fcaffider  laudan  j 

Tuts  ils  munds,  cb'een  il  rudi  dil  tschiel  sabientscha   sia  plaudan: 
Mars  e  quolms,  uauls,  ch'el  ha  cun  sia  gliada  tut  fcaffiu^ 
Een  pofaunas  de  pussonza,  ch'aulzan,  cloman  nus  tier  Diu. 
5  Tgi  camond' a  tonts  schi  bials  soleigls  de  tarlifchar? 
Tgi  il  quors  de  nundumbreivels  alters  sa  bein  regulär? 
Tg' ils  comets,  planets  sa  manifchar  e  combinar  denton? 
Tiu  migieivel  flad  ö^  Diu,  de  tia  bucc'  ilg  ault  camond. 
Jeu  persuls  duess  lü  mets  riftar,  Da  mei  nin  laud  survegnas? 
10  Na,  miu  fpert  las  alas  aulzi  si  tiel  tron,  che  ti  suftegnas ; 
Sto  la  liaunga  balbigiar,  sehe  dejan  tei  silmeins  ludar 

[p.3]  Corr  ed  olm'  en  ina  mar  de  mel;  tgi  less  mei  retardar? 


Perfcrutescha  buc 

[p.  5]  Carftgaun,  che  ti  mortals  mo  us, 
Tgei  vans  quitaus  nutreschas  ? 
Ils  plans  de  Diu  buc  een  paleis ; 
Per  cletg  quels  ignoreschas.  — 
5  Tgei  vas    entuorn  ä  ftudigioud, 
Sils  pas  de  Diu  cheu  erragiond  ? 
Arcans   e  biaras  uifsas 
Dilg  avvignent  feftifas. 

Sas  ti  lignar  cö  i  va  cun  tei 
10  Damaun,  fco  las  Sibellas  ? 

Sil  cletg  CO  aftgas  metter  pei, 

Ch'  ei  fgulatschonts  fco  belas? 
[p.  6]  Mo    DieuSj    ch'  a    tei    persuls 
fcaffiu 

Dil  cletg  e  veta  sa  gliurdiu 
15  Mo   el  la  teila  fila 

Persuls  sa  coü  la  tilla. 

Dai  tier  zitgei  dappli  a  Diu 
Che  al   carftgaun;  conceda 
Ch'el  sapi  pli  che  nus  tscheu  giu; 
20  (D'in  auter  Diu  fiess  feda  — ) 


ils  arcaus  de  Diu. 

Perquei  ch'  el  ei  tut  infinits 

El  bien,  dil  quäl  nus  essan  vits 

Senclinel,  sefcuvierel 

Voü  el  entocch'  jeu  mierel. 

25  Ah,  di — miu  Diu,  sehe  jeu  savess 
Ils  tiarms  de  mia  veta! 
Een  bucca  quels  pertratgs  ils  tesV 
Tiu  fp^rt  en  van  fefetga  — ; 
Piittoft  adura  quei  song  ftgir, 
Ch'  ei    deuter    nus   e    Diu    fc'  in 
mir  — 

30  Tuts  sabis  leu  sepiardan, 

Che  muort  marveglias  uardan. 

Seh'  ilg  avvignent,  fco  il  vargau 
Ladau  —  voü  tei  vefessas; 
Scli'il  bien  e  mal  aunc  tut  tschellau, 

35  Che  fpetga  tei,  savessas; 

[p.  7]  A  ti  muncass  ei  lu  '1  ruaus, 
Dailg  avvignent  tut  tschoccheutaus 
Paress  la  glisch  ti  ftgira, 
Soleiig,  fco  quel  che  mira. 


640 


P.  Baseli  Cargiet 


40  L'arfchela  vul  us  emparar : 
Scadler,  che  mei  tracteschas, 
Dl  c  tgei  vul  ord  mei  formar 
Tiglier,  fcadiola  far?  mi  di! 
Jeu  less  saver  mo  tgei  viscbi, 

45  Ch'  ord  mei  de  far  manegias  — 
Arfchela,  tgei  balbegias? 

0  tiara  cotschna,  cala  p6, 
De  schi  gbigliard  pretender? 
ScaflPend  in  Adam  Dieus  che  ftb 
50  Dil  CO  k  ti  queü  render?! 
Sissum  sei'  el  für  tut,  in  retg^ 
Ei  Dieus  —  Citar  vul  in  voü  dretg. 
Dal  quäl  ti  bas  la  veta 
E  ftoss  temer  la  g-retta?! 


55  Carftgaun  co  vul  ti  sinternar 
En  quei  cbe  Dieus  dispona 

[p.  8]  Gnanc  il  vargau  sas  penetrar, 
Saveuz  quel  tei  engona. 
II  viu'l  tuccau'l  scbigiau,  gliudiu 

60  Savenz  bas  buc  capiu, 

Pertratg  per  lü  less  nescber 
D' in  Tutsavent  tez  esserV! 

Sin  Diu  mö  mett'  il  tiu  quitau 
Cbe  tut  scbi  bein  guverna, 

65  Pufas  lü  sigir  tiu  tgau 
Sin  veta  bun'  eterna. 
Confid'  ad  el  la  vet'  e  ftaü 
Dieus  sez  bas  lii  per   unterfaü, 
Cbe  suenter  la  battaglia 

70  Sesez  dat  per  pagaglia. 


La 

[p.  9]  Sin  in  senteri  lein  fermar 
Nies  eilg  e  fpert  cun  peda 
Profund  lein  tut  leu  meditar 
La  freida  c6  'la  meda: 
5  Salin  zarclem  tut  temps   dilg  oü 
Baul  sega  quort,  baul  sega  gron 
Beindü  el  latg  la  Ipigia 
En  mona  sia  ligia. 

Scbegie  cb'  il  diember  sä  mo  in 

10  De  sia  freid'  unfrenda^ 

Duomelli  quattertscbien  veutgin 
Mintg'  ura  circa  ftenda 
Sil  baun,  e  per  minuta  preii 
Tscbunconta  pressapauc  daven 

15  Tgei  ftrefa  fas  crudeivla, 

Cun  tia  faultscb  fgarfcheivla  ?,! 

Ab  treftas  fossas  contas  fas 

Ti  Mort  enteressada! 

En  mintga  liuc,  mintg'  auter  pas 
20  Raccolta  bas  marcada; 

AflFunz  el  marmor  fcrivas  ti: 

Cbeu  fcbai  il  tal,  ful  quäl  tal  di 
[p.  10]  Purtau  hai  la  victoria; 

La  cruscb  sei  per  memoria. 


Mort. 
25  Nunftizenteivla,  scbetga  seit 

Turmenta  tei  rabiada? 

De  trer  nus  tuts  en  tia  reit 

Cun  gretta  defperada. 

Fugiend  da  tei  tut  ftb  curdar; 
30  Elias^  Henoch  poS  mitscbar; 

Suletts  tei  or  untgescban, 

En  carrs  de  fiuc  ftulescban. 

Tiu  left  nunencurfcbeivels  ei; 
Scbegie  pertut  ti  tendas 

35  Tes  latscbs^  nus  mein  de  buna  fei, 
Currend  per  tias  seudas; 
Tscburventas  nus  cun  tes  rampins, 
Mortals  surpreudas    cun    infcbins 
II  prigel  piugs  malegias 

40  il  mal   „bien  groii"  battegias. 

Tut  sas  duvrar  per  fventirar: 
Eis  planus  sas  rumper  1'  ossa 
En  caf  in  auter  sas  barfcbar 
El  b6ft  ad  in  dass  fossa; 

45  Cun  sia  cum'  ilg  Absolon 

Scumbeglias,  pendas  vid  in  rom 

[p.  11]   D'in  ruver;  biars  negentas 
Zaccö  tuts  tuts  'pirentas. 


Poesias 


641 


A  ti  tii'anna  lia  '1  puccau 
50  üed  Adam   e  raum'   Eva 

Sur  tuts  nischii  la  forza   dan ; 

Dallm-enueu  perneva 

Till  mauu    de    fier    ilg   feiig    ord 
bratscb 

AI  bab,  zuppond  affunz  el  tratscb, 
55  Raffav'  al  i'eilg  la  muiaa 

E  vieua  fa  la  dunna. 

Ti  Eva  calas  de  vegir 
La  mort  dil  feiig  cbe  nescba, 
Cü  bucca  pli  veugs  coucepir, 
60  Cu  uiü  pli  muma  grescba. 


Nagins  paliets  vengs   pli  fpauiar 
Lu  mort  per  iu  mortal  sittar 
Lur  veta  lü  cbe  nescba 
Victoria  sia  quescba. 

G5   La  freid'  unfrenda  cb'  as  raffau 
Daveii   de  quefta  tiara, 
La  passa  carn,  cb'  in  ba  suttrau, 
Bargiend  mond  sueuter  bara 
Sigir  veng  aunc  a  fcbermenar 

70  El  ftgir  ruailg,   cbe  uss  fto  ftar; 

[p.  12]   Cul  temps  gliuviercbel  betta 
Levond  tier  lautra  veta. 


Cuiuiniaii  dils  Milissers  de  Miifter  sin  viadi  a  Tun  tifls  exercecis  milifars. 

Ijein  far  leu  alias  armas 


[p,  20]   Addiü,  tuts  cars  eusemen! 
Addiü^  tgei  leis  bargir? 
Addii'i,  tuts  quels  cbe  febeman  — 
Addiü,  gliei  temps  ded  ir; 
5  Nus  mein  per  beiu    emprender 
De  patri'  e  vus   denfender 
El  Lager  ora  Tun 
Daccbeu  in  grond  tscbancuu. 

Addiüj  Addiii. 

Vus  giuvens,  ei,  curafcba ! 
10  Cummiau'  vein   dau   als  nos; 

Igl  norden,  la  bagafcba 

Si  dies  bavein  davos. 

Pas  fperts  e  liungs  trei   bratscba 

Figiein  fco  tgauns  de  catscba 
15  Per  gleiti  leu  vignir 

E  sapi  destiuguir.  Jü,  Jü ! 


lionur  ed  a  nufez ; 

Mussond   en   paucas  jamnas 
20  Nies  rpert  e  corr  el  pez ; 
[p.  21]  Marscba,  marscbein  cb'ei  fema, 

Siddretg  purtond  la  tscbema 

Pez   o   e  venter   en 

Da  fiuc  ful  gianter  en. 

Ran,  Ran ! 

25   Cou  biala  la  clumada, 
D'in  taffer,  bien  guerier! 
El  meina  sia  fpada 
Cun   forz'  e  mann  liugier; 
La  patri'  il  stat  vul  render. 

30  Sigirs  von  glinimitg 

II  flad,  fco  '1  ba,  scbi  ditg. 

Rum,  Rum! 


La  Fortuna  ei  infidabla. 


[p.  31]  La  fortuna  ei  rodunda, 
Ina  roda  siu  maletg, 
Siu  sevolver  fc'  in  cametg ; 
Tgi  fermar  'la  less  avunda, 
5  Tgi  durmir  sin  sia  fpunda, 
Tgi  tscbentar  sissii  bagetg? 
Ell'  ei  feglia  dil  scbabetg. 

Komanisclie  Forscliungcn  VIII. 


Tgei  lein  far  per  tei  fortuna 
Captivar  e  mantener, 
10  Gudignar  e  ditg  guder? 
„Meritei,  e  In  sun  bunna ; 
„Sara  scbei  a  mia  luna 
„D'irturnar;  mo  raei  d'baver 
„Far  ftueis  de  nunsaver"  . 
41 


042 


P.  Baseli  Cargiet 


15  [p.  32]  Entelgin  nus  la  rifpol'ta 
Suondein  nus  siu  cusseilg, 
Mai  veng  nu8  il  siu  tarmeilg 
Better  videnau  fco  feglia 
Murdergiond  fco  vermeneglia; 

20  Tarmigliond   cun  siu  ueigl 

Grischs  po  far  nao  'nqual  caveilg. 


Gaud'  ins  quella  a  caprezi  — 
Ein  ins  schon  carftgaun  falliu ; 
Baul  ne  tard  veng  franc  zacü 
25  Trc'fta  ricl'  e  penetienzia 
Malruaus  de  la  consienzia. 
Spiegel  hk  k  nus  pendiu  — 
Vou  il.s  eilgs  il   feiig  perdiu. 


La  pnn 

[p.  48]  La  puü  Travaulta  salidein 
Dieus  vegli  ella  benedir; 
11  maun  pussent  dafür  clumein, 
Barschar  mei  laschi    ne    fchmar- 
schir. 

5   Scaffider,  a  coli  gronds  eis  ti! 
Mintg'  auter  pas  tei  admirein, 
Con  inventiis  mitgert  fpel  bi 
Caveglias  dappertut  scbi  bein! 

Seh'  il  pelegrin  mo  fa  ciügl  'eilg 
10  Süll'  aulta  puS,  sill'  aulta  jireit 
[p.  49]  De  crapp,   giufuns    el    Rein 
in  söilg, 

Snavur  cl  sent  'il  corr  ha  freid. 

Da  tschenteners  superftiziüs 
Chertev'  ins  diaulas  Feiias    cheu 
15  En  ftgiras  taunas,  veilgs  cavriiis 
Havessan  caf  e  tron  zun  tgeu. 

Er  en  las  buolas  e  fgarguilgs 
Spimonts  havevan  Nixas  giu 
Honur  divina,  tschuts,  auuilgs 
20  Dals   veilgs  unfrenda    survignu. 

11  pas  für  puH   gughiavan  mo, 
Sehe  Dieus  havevan' von  placau; 
'Voii  taunas  e  fpeluncas  b 
Mb  vaii  seh'  unfrend'  avou  hau  dau. 

25  Co  '1  van  daguot  ha  cheu  cavau 
ü  Rein,  ä  ti  in  ftabel   letg, 
Cun  ruccas  bialas  cheu   ornau 
Las  fpundas  sin  tiits  mauns  nun- 
detg! 


Travaiilla. 

[p.  50]   Mb  '1  cristianismus  ha  mussau 
30  D'  haver  nies  Diu  pertut  prelents 
El  ftgir,  el   dar,  paleis,   zupau 
Scb    buns,     fco     giests,     fcb   tut 
pussents. 

Nus  admirein  en  tut  nies  Diu; 
Natir'  ed  art,  tut  veng  dad  el ; 
35  Bein  fa'  Is  mortals  tscbeugiu 
Mb  el  ei  quel,    che  dat   caveilg. 

Sin  quella  greppa  in  chilti 
Ei  ftau'  von  tschenteners,-    mirei! 
Travaulta  numn'  ins  ozildi; 
40  Ossum  ghigliard  ha  aunc  siu  pei. 

Dentoü     ch'    il     Rein      cun     ses 

tschallats 
Sblitschava  la  profunditad, 
Tirans  anflavau  spass,  solazs 
Fassend  leu  '1  temps  en  vanadat. 

45  Silg  inimitg,  sil  viandont 
Cun  sprez  miravan  giuador; 
Spund iv  davos,  preits  -  crapp  davoii 
Ripars  pertut  faü  levs  il  corr. 

[p.  51]    Mo    fchei    ä    mi,    tgi  'vess 

chertieu, 
50  Che   schliuf   e    carr    preschend, 
currend 
Sul  tgau   aunc  massan   cnzacü, 
Scb  muoss'  el  fatg  il  di  prefentV 

Sul   tgau  aunc  massan  enzaci'i, 
Scb  muoss'  el  fatg  il  di  prefent? 


Poesias  643 

Per  miez  la  greppa,  fpeigl  igniv  AI  meister  Faller  aud'  honur; 

Dilg  adler  en  vitgira  mein,  Ludar  cherteiu,  chefiiss  davouz  — 

Seh'  el  fgola  vi  en  tscliei  fpundiv  65  Laud  dat  gie  sezza  la  lavur; 

En  crotsch'  el  ussa   suondein.  Engragiement  gli  ftein  culponzs. 

0  Din^  pertgir'  k  uns  qnei  pass,  Dumbrond     glioTI    melli     otg    ga 

Süll'  aulta     puii,     cü     mein,     cü  tschien, 

ftein ;  Tsclmnconta  siat,  November  tschun 

Tiu  aungel,  clie  pertgira,  das,  Muftör,  Sumvitg    oz   bau  il   bien 

Fidond  ded  el,  mennar  nus  schein.  70  De  porscher  mann  tier  ftabl'uniun. 


Daiiiey. 

[p.  52]   Giud  aulta  tuor  rebatta  1'  empreni'  ura 
Dilg  oii  soleiü,  serius; 
Faviala  de  metall  murmura: 

„In  o5  pufpei  fvanius!" 
5  Co  '1  temps  alau  promov'  il   fgol  en  prescha, 
Survesch'  al  pelegrin. 
Ils  ses  mumeuts  ded  aur!  0,  sesurvescha, 

Da  quels  tiel  quort  deftin ! 
Dil  temps  preschau,  seh'  in  vefa  la  earriera, 
10  Lur  endameii  ei  v6ng: 

Tgi  raett'  ä  sia  roda  la  fbarriera, 

Si'  ala  tgi  reteng? 
0,  car!  nigin  mortal!  —  Dil  temps  sentarda 
Sarrefta  mai  il  pass; 
15  Eigl  ocean   „Perpetnadat"  sepiarda 
E  mal  navos  turnass. 
Alau!  pudess  bargir  für  Tia  preseha; 

Sin  nin  mai   fpetgas  ti ; 
Silmeins  de  quorer  er  cun  tei  lubescha 
20  A  rai  daecheudenvi! 

[p.  53]   0  quora  mo!   Da  tes  fiftigs  seftreschel 
Jeu  mai,   mai  ftuu  navos; 
A  ti  fideivels,  mai  da  tei  seflatschel, 
Purtond  tes  fretgs  el  schos. 
25  Vus  uras  tuttas!   Jeu  a  Diu  daziesehel 
Per  vus  la  si'  honur 
Gliemprem ;   dil  bien  al  proxim  tribulesehel 

Vi  esser  pleins  d'  amur. 
Deftin  tras  labirints  nus  elomi 
30  Tscheugiu,  vignin  lü  bein. 

41 


nij^  P.  Baseli  Cargiet 

Leusi,  eigl  Eden,  nucche  dat  nin  fcomi, 

Fortuna  vev'  el  sein.  — 
E  ti  festiv  Caudoil!  de  mies  mufas 
Ritscheiv'  il  cauld  salid; 
35  Dal  legerment  sepiarsas  e  confufas 
Ti  fan  cordial  invid ; 
0  neu,  niev  oü!  milliuns  desiderescban, 

De  tei  oz  ambratschar ; 
Tiu  frunt,  tes  fguards  divins  admireschan, 
40  Tei  aulzen  silg  altar. 

Tschunconta  siat  arv'  or  ä  nus  tier  fcazi. 
Bia  duns  port'  oz   cun  tei; 
[p.  54]  D'exercitar  il  bien  dai  fpazi 

O,  dai  Verdat,  dai  Fei! 
45  Nievou  seis  beiovignus,  aunc  ina  gada 
Mirein  tuts   fperonzüs 
Sin  tei,  Ti  vegnas  cert  cun  palma  lada 
Tes  beins  tgemblar  a  nus. 


Ruina  diis 
[p.  60]  Ei  dat  el  grung  in  cauld  favugn, 
Lavina  vegn  cun  nin  reteng 
Dossum  giudb,  mitscbar  tgi  pb 
'Lenquer'  il  Rein,  la  vall  fä  plein. 

5  Bia  p6ngs  hk  priu,  ranau  tscheu 
giu, 
Settrau  ä  bas,  engiu  cul  nas, 
Ils  gross  futeü,  ils  levs  fureS 
Cun  nuot  schenetg  el  freid  vedretg. 

Ascbia  \k  cun  tgi  mal  fä; 
10  El  ftü  afiFuns,  scb'  el  fuss  de  brunz. 


tiraDS. 

[p.  61]   Cun  nos  delpots  pil  di  dedz 
De  fa  '1  medem  dadault  il  ce 
Avis  ba  dau  el  pur   fquitscha 
Dieu  gidi  pö  ä  ventscber  o. 

15  Daventi  fin  cun  finadin  | 

Ils  nos  tirans  e  lur  trabants;' 

T[s]cbiel   teitl'  il  riuc  e  mett  i 

fiuc  I 

Lur  defensivs  zun  aults  igni^ 


Schanetg 
[p.  75]   Dai  als  tiers  dariet  vivonda, 
Stos  ad  eis  ruaus   cuir, 
Carga  dai  buc  memi  gronda, 
Spargn  ad  eis  fcadin  sufpir. 

5  Mira  tier  en  lur  malsognas 
Een  eis  v^igls,  stos  compitir; 
Culla  buna  eis  damognas, 
Mai  cun  fridas  e  Tmuldir. 


dils  tiers. 

Hau  ils  tiers  in  vez   ne   metf 
10  Vul  ti  forsa  fmarvigliar? 
Lur  brutalitad  dependa 
Bia  d'  eis  bein  ne  maltractaii 

Fas  ti  bien  culs  tiers,  sehe  veg"" 
Eis  dumiaftis  e  fidai, 
15  Tei  compognan,  tei  fustegna 
Bien,  che  fas,  emblidan  mai. 


Poesias  645 

De  qaaier  sort  tgchopials. 

'p.78]Ei  datdappliras  sorts  tschupials  Quel  f'a  il  pli  biä  per  fortunar 

Per  ornameut  e  gloria,  II  mund,   pazieuts  lavura; 

Scheerieche  treis  cuuzun  een  bials,  tt        n     p     c        i  ,  ^     -i   <.    _ 

»  .  '  Uss  alla  Ipufa,  ch  a  sil  frun 

II  quart  bä  la  victoria.  t  „     •     ■  r      ** 

i  L/a  sia  innocenza  Icretta, 

p.  79]  AI  vallerus,    che  siu  tigliont      15  In  mag  de  bialas  fluras  dun, 

Sco  patriot  lai  camigiar  Von  biaras  quel  meretta. 

Suis  inimitefs  cum  anim  errond,  n      •     .       i  >  i     •       •     . 

"  1  -l-*  g^ßst,  ch   a  compleniu  siu  tur 

Tscbupi  de  laura  lein  nus  dar.  -,-,         ^  .         i   p,.  i 

^  xLiU  patria  celeltiala, 

La  feglia-ruver  dedicar  Obteng  si  ful  ftelliu  azur 

10  AI  pur  da  cor  lein  Iura;  20  La  palma  la  pli  biala. 

Igl  e  git  ed  e  grev. 

[p.32]  La  pedra  ei  cufteivla, 
La  pedra  disgufteivla; 
II  per  in  fretg  guftus 
II  pfer  compeigl  de  dus ; 
II  mel  d'il  zuccher  fa  il  ftailg 
11  mel  miez  afen    miez  cavailg. 

p.  46]  Salid  ad  iu  President  iiiev  eligiu. 

Merets  han  Tei  alzau, 
Aulz'  era  Ti  'Is  merets. 


[p.  83]  La  Mort  il  pli  sincer  fpiegel. 

Spiegel  sincer  per  fcadin  ei  la  mort 
Che,  maligiond  ded  in  auter  figura, 
Muoss'  al  vivent  pil  Futur  sia  sort, 
Mo  differenta  pil  di  e  pell'  ura. 

[p.  87]  Iu  plaid  als  giiivens. 

Con  vaus  bein  sei'  il  tiu  flurir 
Sa  minga  cavaz'  en  Senteri  ti  dir. 

fp.  87]  In  plaid  als  grons. 

La  mort  exercitescha  siu  dretg, 
j  Fernen d  cul  pauper  era  il  retg. 

I  

II  Leng, 
p.  30]  Zitgei  maliau  sin  rauba  zarta,        5  Falziau  exact  en  rama  viva, 
Posseda  glisch  e  tarlifchur-,  Schegie  il  ftretg  dil  lartg  ha  part; 

Baul  tili'  ei  vi  e  baul  neu  fparta  Von  tut  quor'  ei  al  port    e  riva, 

Ses  fenistrels  per  ftar  pli  pur,  Marcaus  laguot'  entirs   ghigliard. 


646  Placi  Condiau 

Siu      per     chei     tsclierca,      fetg  15  AI  corr  fco  partner  quei  survescb 

nufpescha  Cun  melli  queidas  tier  meüar. 
10  Veseiul  vefius  anetg  refiii 

Ell  siu  al'il,  e  renovescha  -^^  ^i^^l  sulett  derfchader  esser 

Savenz  attacs  inadvertii.  ^^  ei ,  lur  tut,   ch'  ä  nuin  colui 

Vertits  e  vezs  zun  ves  sa  queschc 

Per  regia  fchumellin  quei  nescha  20  Silmeins  la  grett'  e  narr'  amur. 
Sulet    tras  l'art  po  ver    siu  frar; 


PLACI   CONDRAU. 

II  Righi  grischun. 

(Aus  dem  Auiitg  dil  Pievel,  N.  34,  1851.) 

II  majestus  cuolm    Rigi   el   cantun   Schvjz   ei  per  siu  grondius  pro 
5spect  renomaus  eil'  entir'  Europa    e   vegn   mintg'onn    visitaus    da   millis 
milhs  viandonts  de  tuttas  sorts  naziuns.     Quels    pagen    bugen    in    thaler 
dapli  per  Star  leu  sur  notg  e  poder  considerar  cull'  alva  dil  di  la  majestus 
levada   dil    solegl    —     in    spectachel   schi    admirabel    e    grondius    che    h 
muentau  leu   inagada   in   viandont,    vivon   senza   negina  cardienseha   tiel 

lOexclamaziun:  „en  verdat  ei  dat  in  Diu!'^  -  in' exclamaziun  empau  pli  nobl 
che  quela  dil  barun  de  Prussia,  che  duei  plein  admiraziun  sullas  biala 
vaccas  d.l  ßigi  haver  clomau  si:  „wäre  ich  nicht  Freiherr  am  Ehein,  s' 
mochte  ich  eine  Schvyzerkuh  sein'^  Schi  bials  cuolms  de  prospects  ha  il 
Onschun  negins,    bein   aber   ha   el  en   Surselva   era   siu   Rigi    ella  pintga' 

loMa  nua  ei  quei  d'anflar?  Poisa  siUa  crusch  dadora  il  vitg  de  Breil,  nu:' 
chins  survesa  en  in  stupent  maletg  la  Cadi  e  la  Sursaissa?  Ne  forsa  spell;> 
baselgia  de  Ladir,  nua  ch'igl  hgl  tonscha  da  Cuera  tochen  Mustör.  Que! 
ei  tut  bials  prospects,  ma  il  Rigi  grischun  sto  ins  encurir  en  iij 
auter  liug. 

20  Bandun'insil  classig  pleun  de  Trun,  la  tgina  della  übertat  grischunj 

e  va  dalla  via  nova  dador'  il  casti  de  Zignau  ora  enconter  Tavanasa,  schi 
vesas  ti  ina  senda,  che  meina  dalla  sponda  dretga  si.  In'  allea  de  caglia; 
schurmegia  in  toc  si  il  viandont  avon  las  cauldas  strolas  digl  solegl  tocheil 
31  enconter  il  vegl  casti  e  la   cuort    d'Axenstein.     Schebein  en    mesa   Suri 

2oselva  svanescha  cheu  tut  anetgamein  il  sun  sursilvan  —  il  lungatf 
romonsch,  il  viandont  sesanfla  nonspetgadamein  en  tiara  tudestga  e  daj 
monda  plein  marveglias:  co  anfla  ins  cheu  ina  vischneunca  tudestga'enamiei 
vischneuncas  romonschas?  Sin  quela  damonda  dat  la  historia  grischuna  i^ 
desiderau    sclarimen.     La   Rbaetia    vegneva    schon    da    vegl    enneu  per  sei 

yuimpurtonts  pas  alpins  numnada  la  clav    dell'  Italia  e  perquei  metteven  il^ 


II  Righi  grischun  647 

imperaturs  tudestgs,  che  regeven  ils  11,  12  e  13^^^^^  tschentanärs  buca  mo 
snlla  Germania  e  Sehvyzera,  sunder  era  sur  ine  gronda  part  dell'  Italia, 
gronda  peisa  silla  dretga  survigilonza  de  qnelas  vias,  che  veven  per  part 
tut  in'  autra  e  pli  aulta  direcziun  ch'oz  il  di.  Per  schurmiar  quels  pass 
hau  eis  termess  Sclmobs  en  Rhtetia  e  da  cheu  derivan  las  colonias  tudestgas  5 
a  Sursaissa,  en  val  s.  Pieder,  en  Val-Rhein  etc.  glieut,  che  sedestingue- 
schen  buca  mo  tras  il  lungatg  sunder  era  per  lur  pli  gronda  e  corpulenta 
stampa  dals  Roraonschs.  Sco  vivon  il  Lucmanier  aschia  haveva  era  senza 
dubi  il  pass  sur  cuolm  Val  ina  pli  grond'  impurtonza  ch'oz  il  di. 

La    Sursaissa    tudestga    ei    er'  eunc    en    bein    enqual   auter    riguard  10 
iutressanta,    ins  vesa   cheu    buca   mo   in   bi    salvadi,    ma    ell'ei    cun    tutta 
raschun  era  loscha  de  dunibrar   dus   uestgs    denter   ses   burgais  e  nus  Gri- 
schuns  podein   mo    deplorar   de   buc   esser   stai   schi   ventireivels   de    poder 
mantener  quels  destingui  umens   en    nies    miez.     in    grond    diember    casas 
cun  stupents  matgs  de  pegns  lai   concluder   che   la   Sursaissa    hagi  era  ina  15 
biala  roscha  mistrals  e  magnats,    ma   tras  la   saluteivl'    uniun    cun   Rueun 
et    Uors    vegn    quela    carteivel    pleunsiu    ualti    sminuida   e    reducida.     11 
viandont    anfla     en    plirs    loghens     in    bien    glas    vin    e    tiella    posta    in 
Schuber  e  bien  tractamen,     senza    ch'ei  vegni   cheu   fatg  quint   culla  nobla 
rida,  ch'entscheiva  ussa  pleun  e  pleun  a  vegnir  en  diever  tiels  biars  ustiers  20 
en  Surselva. 

Bandun'il  viandont  bein  restaurius  Meierhof  ne  la  cuort  de  migiurs 
e  va  enterviers  la  sponda  sut  il  Mundaun  pils  praus  e  misös  si  ella 
direcziun  de  Lungneza,  sehe  represeiit'ei  ad  el  pleun  e  pleun  in  majestus 
prospeet  et  arrivaus  sur  s.  Carli  si  stat  el  tut  surprius  e  culs  ögls  tschur-  25 
ventai  dad  in  admirabel  e  grondius  maletg,  el  senta  ch'el  sesanfla  sil 
Rigi  grischun.  En  tgei  stupent  panorama  reprcsenta  la  cadeina  dil  Doedi 
^  dal  Crispalt  tochen  tiel  Calanda! 

I  Tgei  impressiun  fau  ad  el  quels  colossals  cuolms  cun  lur  terlischonts 

glitsches!     Dalunsch  sa  il  6g\  eunc  contonscher   il    Gallenstoc   egl   üri,    la30 
Scesaplana  en  Portenza   et    il    Piz   Linard   en    Giadina.     Pli  a  bas  ves'  ins 
las  pli  bialas  contradas  e  valladas;    ina  gronda  part  della  Cadi,  üors  cun 
ses  remarcabels  castials  e  las  bialas    e   per  part   fretgeivlas   spondas  d'An- 
idiast,    Siath,    Ru«chein,    Ladir,    Fallera    e   Laax.     Avon    ses    peis    sesarva 
l'entira  Foppa,  il  curtin  della  Surselva,   solet  sia  venerabla  capitala  ei  zu-  35 
pada  via,    ma    en    ton    pli    gronda    splendur   compara  Sontgaclau  cun  ses 
hoteis  e  castials    de    Doctors  e  Jurists.     Pli    engiu    ves'ins    Trin,    Tumein, 
Cuera  e  siu  entir  contuorn.     Semein'ins    de    maun   dretg  sehe  ves'ins    ina 
nova  romantica  vallada,  l'aschi  numnada  ;,alp  dils  pr5s",  vulgo  Lungneza. 
En   ina  gliada  surves'ins   las   bia   vischneuncas   de   quei   cumin  dallas   tras  40 
ilas  heroxas  glognesas  schi  renomadas  Porclas  tochen  Val  e  Blengias  —  la 
California  de  pischada  —  spella  Greina  e  buca    dalunsch   dil   famus  galit- 
|5cher  sil  Piz    Valrhein.     Ina   schi   remarcabla   vista  en   schi    pintga   alteza 


048  Placi  Condraii 

ha  ins  negliu  el  Grischun  et  ei  gliei  egl  interesa  dils  viandonts  de  far  eis 
attents  si  cuolm  s.  Carli,  schegie  che  forsa  buca  tuts  ustiers  eiu  cnn  quei 
d'accord.  Mo  don  che  l'aua  aischa  de  Peiden  nescha  buca  si  s.  Carli, 
schiglioc  vegness  nies  bien  ustier  eunc  pH  grass  e  ses  gasts  sblucassen  si 
5ses  enseuls  de  12  crenas  e  ses  vadials  de  latg  de  3  meins  eunc  cuu  tut 
auter  appetit  che  giu  ella  rosna  spei  Glogn.  Peiden  survegness  tut  in 
auter  renomö  et  ils  cavagls  della  Surselva  vessen  tuta  stad  ora  lavur 
avunda  de  manar  si  s.  Carli  damas  e  signnrs  de  tuttas  naziuns.  Tgei 
dulsch  patertgamen   per  in  speculant. 

10  Pils  basegns  della  Surselva  ein  ils  bogns  de  Sumvitg  e  Peiden  sufil- 

cients,  Nossa  glieut  han  il  bia  pli  de  basegns  peun  e  magnoc,  che  dad 
aua  e  lur  curas  aquarilas  fan  eis  sin  in'  atgna  maniera.  Eis  sebognen  in 
p^r  gadas  bravamein,  laien  metter  si  ina  roscba  corns  per  trer  ora  il 
schliat  saung,    beiben  giueden  entirs  slazs  aua,    beiben    e    maglian  brav  e 

15  tuornan  schon  suenter  3 — 4  dis  ord  il  bogn  sauns  e  taffers,  —  sco  eis  ein 
i  enen.     Ecco  ina  cura  sursilvana. 


Yeiitschiilas. 

(Aus  der  Nova  Gasetta,  N.  37,  1861.) 

„Beaus  ei  quel,  che  stat  dalunsch  dallas  fatschentas  publicas  e  sedai 

20  giu  cuUa  cultivaziun  de  ses  funs" ,  conta  schon  il  renomau  poet  romar' 
Horaz,  e  nies  patriotic  scribent  Gion  Müller  aulza  il  stand  puril  eunc  pl: 
ault,  essend  ch'el  pretenda  che  l'agricultura  mantegni  il  carstgeun  säum; 
dal  tgierp  e  dall'olma.  Ed  en  verdat,  tgei  ei  pli  bi,  pli  lev  e  pli  sanadei-' 
vel   che  de  s'occuppar   sut   tschiel   aviert    ella    libra  e   majestus  a   natira' 

25  Tgei  ei  pli  eraperneivel  che  de  cultivar  e  meglierar  ses  funs,  de  ver  co  il 
fretgs  pruien,  verdegeschan,  flureschan  e  madireschan!  Tgei  legerment  pi 
pur  de  far  en  oreiter  fein  e  raschdiv,  ils  ladretschs  pleins  tochen  tetg, 
Tgei  plischer  de  prender  en  ils  greuns,  cura  che  las  spias  ein  bialas  (j 
pleinas!     Tgei  tschaffen  de  puder  carschentar   sia    facultad  bucca  sin  quei 

30dil  proxim,  sonder  della  tiara  sezza,  la  qualla  il  scaffider  ha  solemnameii 
surdau  al  carstgeum  per  siu  diever  e  profit! 

Sch'in  considerescha  quei  tut,  sehe  vesan  ins,  ch'il  pnr  ha  complein:; 
raschun  de  selegrar  e  far  fiasta,  cura  ch'el  ha  gl'atun  finiu  a  purtar  ei] 
ses  fretgs:     gie  in  e  scadin    vegn  a  stuer  dar  tier,     ch'ei  segi  nuot  aute 

35  che  bi  e  dueivel,  ch'il  patrun  de  casa  detti  ina  brava  gasteria  a  tuts  se' 
luvres,  ch'el  fetschi,  sco  ei  sedi,  ventschidas.  Nus  vein  schon  repetij 
damein  deplorau,  che  la  poesia  svaneschi  en  nies  temps  materialistic  pli  j 
pli  ord  la  veta  sociala,  e  stein  era  mal  ch'il  bi  usit  de  far  ventschida. 
para  de  vuler  calar   si  en  bia  contradas.     Remarcabel   eis   ei    denton,    ch! 


Ventschidüs,  La  Pissiun  manada  si  a  Lunibrcin  649 

quei  daventa  ual  en  in  temps,  nna  ch'il  luxus  en  viver  e  sevestgir  fa 
enorms  progress,  perfia  ellas  pli  allontanadas  ed  isoladas  valladas.  Dal 
temps,  chin  viveva  pli  simpel  e  secuntentava  cun  in  per  pardauonzas  e 
ventschidas,  dev'  ei  bucca  tontas  scussinns  sco  oz  il  di,  e  bacca  pernuot 
di  il  faraus  Pranclin  en  sias  reglas  sul  tener  casa,  ch'in  degi  temer  pli  5 
fetg  las  pintgas  expensas  de  mintga  di,  cbe  las  grondas,  ch'in  fetschi  mo 
da  temps  en  temps.  Las  empremas  bagien  bia  meglier  riet  de  darsentar 
ina  casada,  che  las  davosas.  Mo  ei  setractescha  eben  bucca  mo  pil  riguard 
economic,  sonder  eunc  per  entzitgei  pli  niebel:  pil  spirt  familiär  pell'affec- 
ziun  denter  ils  patruns  et  ils  luvrös,  che  semuossan  ellas  pardanonzas  e  10 
ventschidas.  Pilver,  in  patrun,  che  po  bucca  legrar  ses  affons,  fumegls  e 
fumitgasas  ne  perdes,  ch'han  priuameiu  giedau  a  semnar,  cultivar  e  rimnar 
ils  fretgs  della  tiara,  cun  ina  gasteria  alla  fin  dellas  lavurs,  quel  ei  in  ver 
rempli  e  bucca  vengonz,  che  Dieus  laschi  crescher  enzitgei  sin  ses  funs. 
Vulan  ins,  ch'ils  aflfons  e  survients  lavurien  bein  ed  endretg,  sehe  degien  15 
ins  era  cuir  in  legerment  ad  eis.  Tgei  legerment  sentan  buc  ils  affons, 
cura  ch'ei  vesan  che  la  mumma  ei  schon  bein  marvegl  fatschentada  en 
cuschina  cun  preparar  las  bunas  tratgas  sillas  ventschidas?  ei  dat  ad  eis 
tschaffen  tiella  lavur  per  saver  cun  ton  meglier  dretg  separticipar  vid  quei 
pastg.  Con  bein  fa  ei  er'als  luvres  de  puspei  guder  inaga  il  plischer  d'ina  20 
gasteria,  de  ver  co  lur  patruns  han  tschaflFen  d'era  cuir  inaga  enzitgei 
bien  ad  eis.  La  legria  ed  il  spass,  il  cantar  e  sunar,  che  cungieschan  en 
bia  logens  las  ventschidas,  ein  solazs,  cbe  fan  quei  di  ton  pli  emperneivels 
e  mantegnan  el  ton  pli  ditg  en  legreivla  memoria.    Perquei  teni  endament: 

Ein  las  lavurs  finidas:  25 

Fan  ins  legras  ventschidas! 


La  Pissiuu  luanada  si  a  LiiiuIiitIii. 

(Aus  dev  Nova  Gasetta,  N.  15,  1862.) 

Fertont  cbe  la  terlischont'  aurora  dils  4  d'Avrel  annunziava  la 
vegnida  d'in  bi  di  permaveun,  semetta  in  grond  pievel  en  moviment  en-  30 
eunter  la  biala  Lumnezia.  Eoschas  e  roschas  passan  cuU'alva  dil  di  tras 
il  classic  portal  de  Porcias,  sul  manific  ault  de  s.  Carli  e  tralla  neiv  sul 
fil  dil  Mandau.  Ei  pareva  sco  sch'in  lessi  occupar  l'eutira  Lumnezia,  sco 
dal  temps  dell'  invasiun  dil  cont  Rudolf  de  Montfort.  Aber  na!  ei  era 
nuot  meins  ch'ina  campagna  guerila,  ei  er'in  pacific  pellegrinadi.  Perquei  35 
eran  ils  Lumnezians  era  bucca  sut  las  armas  anzi  eis  eran  il  di  avon 
stai  redunai  a  Villa  per  mirar  co  in  savessi  arver  lur  vallada  tras  ina 
megliera  via;  las  beadias  dellas  valerusas  femnas  de  Porcias  vevan  era 
bucca  semptgau  crappa  e  lena  per  rebatter  ils  jasters,  sonder  creflis  e  but- 
schalas  per  gastar  quels.     Ella    capitala  Lumneziana    ein    las    colonnas  de  40 


650  Placi  Condrau 

Porclas  e  s  Carli  sunidas  ;  refrestgentadas  e  successivamein  carschentadas 
tras  ils  avdonts  dil  Glogn  semettan  ellas  sin  via  a  Lumbrein  Ina  ter- 
menta  massa  glieut,  ina  noninterruta  processiun  da  Vignogn  tochen  Lum- 
brein! Mo  pör  cura  ch'il  publicum  ei  inaga  staus  postaus  silla  plazza  a 
5  Lumbrein,  en  fatscha  ad  ina  majestusa  cadeina  de  quolms  dal  piz  Regina 
tochen  tiel  piz  Terri,  han  ins  giu  la  dretga  survista  dil  pievelnn  ;  ei  er'ina 
massa  glieut  de  circa  50U0  persunas  de  tuts  Stands  e  vegliadetgnas,  e  de 
biars  Reformai. 

Empau  avon  las  nov  annunziesch'il  zenn  gron   l'entschatta   della    re- 

10  presentaziun  dell'admirabla  tragedia,  nua  ch'il  Figl  de  Diu  dat  sia  veta 
per  spindrament  della  schlateina  humana.  II  Sgr  vicari  Arpagaus,  plevont 
de  Lumbrein,  ha  beneventau  la  numerusa  redunonza  en  in  commensurau 
prolog.  Ei  legri  el  zun  fetg  de  ver  cheu  en  nies  temps  materialistic  ina 
Schi  imposanta  redunonza  per  contemplar  la  pli   grond'ovra    sil   mund,    la 

lopetra  pissinn  de  Cristus,  el  declara  ils  differents  acts  della  representaziun, 
recommonda  tgeuadat  e  giavisch'  alla  finala,  che  in  e  scadin  possi  purtar 
a  casa  ina  bun'  impressiun  de  quei  s  act,  ch'ils  de  Lumbrein,  per  vegnir 
suenter  ad  ina  biala  e  religiusa  cuseida  de  lur  babuns  segien  semptgai  de 
manar  si  oz  avon  quella  respectabla  rimnada. 

20  La  producziun    ha   priu    sia    entschatta   culla  representaziun    della  s. 

tscheina.  La  tschavera  cul  tschut  de  pastgas  ha  cuzzau  stagn  ditg  pil 
publicum,  che  vess  bugien  udiu  a  plidond  bucca  mo  mirau  tier  co  il 
tsehut  de  pastgas  ei  vignus  consumaus  pleunsiu  e  plattaraein.  Tenor  nies 
maniar  vess  quella    gasteria    fatg    sil    publicum    tut    in'autra    impressiun, 

25  sch'in  vess  schau  plidar  cheu  Christus  sur  sia  divina  missiun  e  sontga  doc- 
trina;  quei  vess  saviu  daventar  senza  pregiudezi  dil  fatg  bistoric,  tonpli 
che  la  s.  scartira  contegn  bucca  tut  quei  che  Christus  ha  plidau  ed  operau ; 
il  pievel  fuss  denton  vegnus  pli  edificaus  e  pli  enconoschents  culla  princi- 
pala  persuna  dil   drama. 

30  Igl  act  egl  jert  dellas  ulivas  ha  sco  in  ha  podiu  observar  fatg  grond' 

impressiun  sil  publicum:  Cristus  (Gion  Bistgeun  Cabalzart)  ha  cheu  sco 
en  tuttas  autras  situaziuns  giugau  bein  sia  rolla,  mo  don  ch'el  era  buc 
empau  pli  grons  de  statura.  L'anetga  comparsa  della  numerusa  banda  de 
pigns  e  grons  Giedius  en  lur   reraarcabels   costums   e   cun   de   tuttas    uisas 

3o  armas,  lur  vietiadat  e  fracass  ha  fatg  sgarschur  a  bia  aspectaturs.  Ils 
smanis,  giösts  e  förs,  che  quels  Giedius  han  entschiet  a  far,  cura  ch'ei  han 
menau  Cristus  avon  Anas,  ed  ils  quals  eis  hau  silsuenter  repetiu  dapertut 
cun  lur  tgisas  ed  inculpaziuns  encunter  il  Salvader,  eran  veramein  ster- 
mentus.     Lur  diabolic  secuntener    pudess   parer   a    blas   exceutrics,    denton 

4üston  ins  era  risguardar,  che  quei  representava  la  furia  e  vehemenza  dellas 
pissiuns  humanas,  e  ch'ei  vegn  denter  auter  era  pretendiu,  ch'ils  demunis 
vevien  priu  possess  de  quella  banda  de  Giedius  per  far  la  mort  de  Cristus 
ton  pli  crudeivla.     La  scena  avon  Caifas   ei   stada  bein   dada.     Quei  ault- 


La  Pissiim  manada  si  a  Lumbieia  651 

sacerdot  (Gion  Soler)  ha  imponiu  cua  sia  biala  vusch  ed  en  siu  entir 
far  e  demanar  ennamiez  siu  imposant  sinedri.  Pilatus  (Scolast  Capeder) 
vev'  ina  diffieila  rolla,  sco  guvernätur  vessen  nus  giavischau  pli  bia  digni- 
tad  ed  autovitad  en  sia  entira  comparsa.  La  gesliada  de  Cristus  vid  la 
petga  de  Pilatus  davos  ina  gardina  era  bucca  veseivla,  bein  aber  udeivla  5 
pil  publicum.  Tenor  la  visiun  e  deseripziun  de  Catrina  d'Emmerich  han 
ins  voliu  far  quella  liunga  e  stermentusa,  ina  part  dil  publicum  ha  eil' 
aber  unfisau  cun  cuzzar  memia  ditg. 

In  grondius  aspect  ha  il  til  sil  quolm  de  Calvari  porschiu.  Ordavon 
la  biala  blechmusica  de  Razön,  igl  entir  sinedri  de  sacerdots,  las  celebri-  10 
tads:  Pilatus,  Herodes,  Caifas,  ennamiez  quels  Cristus  culla  crusch,  davos- 
tier  Nossadunna  e  las  duneuns  de  Jerusalem  ed  ordentuorn  ina  enorma 
mai>sa  pievel,  che  setergieva  cul  til  festiv  si  per  ina  biala  spunda  encunter 
Golgata:  quei  tut  ha  purschiu  al  pictur  Caderas,  ch'era  cheu  presents, 
material  tier  in  bi  maletg.  Arrivai  sil  quolm  de  Calvari  ha  ei  regiu  cheu  15 
duront  la  crucifigaziun  ina  solemna  tgeuadat.  In  po  dir  che  Christus  segi 
Staus  cheu  3  quarts  d'ura  pendius  vid  la  crusch  ennamiez  ils  dus  malfit- 
schents;  in  vess  engirau,  ch'ei  fussi  in  miert  vid  la  crusch.  schi  naturala 
era  sia  positura. 

La  spartida    dil    Salvader   ei   aber   stada    paue   solemna.     Sehe  la  s.  20 
scartira  raquenta  cheu  dad  ina   stgiradetgna    de    sulegl,    da   tiaratriembel, 
dalla  gardina  el  tempel,  ch'ei  rutta  da  sum  tochen  dem,  dals  morts  ch'ein 
levai  si  ed  i  entuorn  etc.  sehe  vess  ei  convegnu  d'era  indicar  quei  sin  ina 
moda  ne  lautra.     L'impressiun    sil   pievel   fuss    Stada  tut   pli    profunda,    e 
l'horrur  dils  crucifigaders,    ch'ein  fugi  giud  il  quolm  Calvari,    tut  pli  sgar-  25 
scheivla      L'eutschatta  e  la  fin  de  quella  tragedia    duessan   ins  pia  per  in' 
autraga  menar    ora  empau  pli    glorificond.     Vessan   ils  premurai   directurs 
de  quella  representaziun  giu  patertgau   schon    on   vid   quella,    sehe  vess  in 
ne  lauter  saviu  serender  la  stad  vergada  ad   Oberammargau,  ella  Baviera, 
e  mirar  sin  tgei  stupenta  moda,    che    la    pissiun    vegn    celebrada    leu    da  30 
temps  en  temps.     Tiellas  repetidas  representaziuns  della  pissiun  menada  si 
leu  on  stad  eis  ei  stau  300,000  aspeetaturs. 

Danton  aber  merettan  ils  de  Lumbrein  in  public  laud  per  lur  gronda 
bregia  e  stenta,  sco  era  pils  considerabels  quosts,  ch'els  han  giu  cun  quella 
producziun,    dalla  qualla    circa  150  persuuas  han  priu  part  e  ch'ha  cuzzau35 
5  uras.     Sch'in  pondei-escha  tut  las  vertentas  circumstanzas   e   las  difficul- 
tads,  sehe  pon  ins  bein  secuntentar  cullas  prestaziuns. 

Empiaran  ins  allafinala,  tgei  impressiun  morala,  che  quella  representaziun 
hagi  fatg  sils  aspeetaturs,  sehe  respondin  nus,  che  quella  segi  curdad'ora 
tenor  ils  sentiments  culs  quals  in  ei  comparius  tier  ella.  La  gronda  massa40 
dil  pievel,  ch'ei  vegnida  neutier  per  in  sentiment  religius,  ei  stad'  edificada 
giud  la  producziun  della  petra  pissiun ;  ella  ha  saviu  emprender  cheu  obe- 
dienscha  encunter  Diu  e  carezia  encunter  tutta  glieut,  sco  quei  chera  Cri- 


G52 


Gieli  Caduff 


stus  ei  staus  obodeivols  encunter  siu  bab  celestial  tochen  tiella  mort  ed 
ba  purtau  la  crusch  por  spindrar  e  felicitar  tuts  ils  carstgeuns.  Perquei 
vesevan  ins  bia  glieut  a  spondent  larmas  ed  udeva  gieneralmein  a  ludond 
la  reprcsentaziun.  II  cumin  pievel  tegn  pH  sin  acziun,  che  sin  declamaziun, 
c  schon  per  quei  motiv  ei  quella  producziun  fetg  comensurada  per  el. 
Quels  aber  ch'ein  compari  mo  per  las  marveglias,  vegnan  encuntercomia 
ad  esser  stai  pli  pauc  edificai.  L'impressiun  dependa  bia  dalla  dispo- 
siziua. 

GIELI  CADUFF. 

GanzuQ    de  la  rall   de  Dapp. 

(Aus  II  Griscbun,  Nr.  3,  1859.) 

Nuche  in  Svizzer  sa  tschentar  85  E  vul  nigin  pli  respectar 
Scu  pei  sin  seu   terratsch,  Dreig,  libertad,  honur, 

75  Dei  in  quel  mai  al  iester  dar,  Sehe  vegn  il  Svizzer  ad  alzar 

Sch'ei  fu9s  er'  mo  in  bratscb!  Ses  egls  si  tie'l  Signur. 


Schi  pauc  sco  'gl  ei,    sch'ei  quel 
bognaus 
Cun  seun  de  noss  babuns  ; 
In  um  d'honur  ei  mai  portaus 
80       Da  ceder  vi  lur  duns. 

E  fuss  el  er'  in  Grond,  Pussent, 

E  nus  in  pievel  pin ; 
Morir  savein  nus  defendend 

Niess  dretg  tochen  la  fin. 


II    ver    patrun    e    niess     grond 
retg 
90       Reg'   enten  tschiel  leu  si:  — 
Dat  ei  ne  libertad  ne  dretg, 
Viv'  er'  nin  Svizzer  pli. 

Nuche  in  Svizzer  sa  tschentar 
Seu  pei  sin  seu   terratsch, 
95  Dei  in  quel  mai  al  iester  dar, 
Sch'ei  fuss  er'  mo   in  bratsch. 


Las  femmas  curaschasas  de  Luugiieza. 

(Aus  „Die  Rheinquellen ",  ein  tägliches  bündnerisches  Volksblatt,  N.  126, 1860.) 


Tutt  ils  umens  de  Lungneza 
Eren  tratgs  or  si  Mundeuns, 

Schond  a  cas'  all'  incerteza 
Della  sort  affons,    dunneuns. 

5  Si  sontg  Carli  la  battaglia 
Fuva  creua  diramein; 
Ils  purs  han  batteu  de  vaglia 
'Gl  inimitg  sturneu  giu  bein. 

Tier  las  femmas  tscheu  a  casa 
10       Fuva  denton  grod  stermen; 
La  curella  or  se  rasa: 

„Truppa  vegn  da  Porclas  en". 


La  sgarschur  de  quella  nova 
Ellas  mett'  en  ardimen, 
15  Da  bein  spert  eunc  far  l'emprova. 
D'impedir  il  rumper  en.  — 

Tutt  en  presch'  ellas  encueren 
Spadas,  fuortgas  e  terdents, 
E  cun  quellas    se  proveden 
20       Per  dovrar  sco  armaments. 

Ina  giuvna  inspirtada 

Da  curasch'  e  taffradad 
Gi:    ieu  sentel  quell'  artada 
Da  meu  bab  uss  en  verdad. 


Las  femmas  curaschusas  de  Lungneza,  La  patria 


653 


25  Quel  ei  morts  sil  camp  d'uiarra; 
Seu  exempel  suondar 
Vi  ieu  e  per  nossa  tiarra 
Mia  vita  bugen  dar.  — 


In  'autra  gi :  Mia  cui'ascba 
30       E  meu  anim  ei  buc  grons; 

Mai  ch'igl  um  ei  lunscb  da  casa,     55  Rocclau  gronda  crappa,  lenna 
Batter  vi  per  mes  aflfons.  —  E  rebatten  'gl  inimitg. 


Da  vard  dellas  femmas  statten 
50       Eunghels  treis,  sontgs,  serius; 
Quels  feen,  che  per  ellas  batten: 
Dretg^  charezia,  duer  prus. 

Ellas  datten  in'  enzenna 

Si  sur  Porclas  sin  in  spitg, 


Sontga  mumma  benedida ! 
Dai  la  forza  a  meu  bratsch, 
35  Che  scadina  mia  frida 

Derschi  in  cur'  ieu  smenatsch. 

Arrivadas  ora  Porclas, 

0  tgei  stermentus  mirar! 

'Gl  inimitg  avon  las  portas 

40       Batta,  vul  il  pass  sforzar. 

Dal  solegl  eren  sclaridas 
Duas  malulivas  parts; 

D'ina  vard  fuven  splendidas 
Lonschas  gittas,  halumbarts.  — 

45  D'ina  vard  fuv'  in'  armada 

D'nregiaders  ferms  e  grons; 
E  da  l'autr'  ina  rimnada 
Femmas  cun  nigins  sitoms. 


En  a  miez  quella  travaglia 

Vesen  ei  lur  umens'  gnir, 
Batter  ora  la  battaglia, 
60       La  victoria  complenir.  — 

Sco  meretta  vegn  ludada 
Dellas  femmas  lur  bravur, 

Da  pertutt  vegn  promulgada 
Et  ad  Elias  dau  l'honur, 

65  D'en  baselgia  de  vard  dretga 
En  perpeten  prevaler, 
E  ch'ad  Ellas  quella  letga 
Audi  per  in  sontg  duer, 

Ti  beadia  descendeuta 
70       Dallas  mummas  de  bravur, 
Per  memoria  ussa  tschenta 
Sin  lur  fossa  ina  flur! 


La  patria. 
Canzun  nazionala  helvetiea. 

(Aus  „Aus  der  Schweiz",  Gedichte  von  Julius  Caduflf,Chur,  1859.  Anhang,  p.  91— 93.) 


1. 

Giemas,  0  patria, 
Cara  Helvezia 

D'  a  ti  survir. 
II  pli  custeivel  bein 
5  A  ti  nus  dedichein. 
Per  tei  nus  viver  lein 
Et  er'  morir. 


Dal  Jura  al  Badus 
Tes  figls  tutts  curaschus 
10       All' ujarra  mein; 

Sco  noss  cuolms  in  rempar 
Vulein  nus  si  levar 
Dal  prigbel  mai  tremblar, 
Morir  savein. 


Gr)4 


Gieli  Cacluir 


15  Sco  noss  antecessurs 
Sontg  Giachen  valurus 

Ha  veu  morend, 
Aschi'  er  aus  unfrin 
La  vit'  e  mai  untgin^ 
20  La  patria  mantenin 
En  salvameut. 


En  cas  che  in  regent 
Vuless  'nus  far  sterment 

Clin  spad'  e  feuc : 
25  Nus  SCO  in  ferm  torrent, 
Che  sdrappa  tot  davend^ 
Igl  inimitg  battend 

Scatschein  dal  leuc. 


En  uiarra  valurus, 

30  En  pasch  religius, 
E  prus  e  buns; 
Aschi'  honur  fagein 
AI  num,  che  nus  portein, 
Libers  nus  conservein 

35       Sco  nos  babuns. 

6. 
0  patria  stai  en  flur, 
En  libertad,  honur^ 
Da  scadin  tems! 
Seien  simplicitad, 
40  Guisti'  et  honestad, 
Vertit,  sinceritad 
Tes  Ornaments. 


'Lura,  o  patria, 
0  biall?  Helvezia, 

Gin  tes  affons: 
Per  tut  il  mund  mirein, 
'Schi  gronds  e  largs  sco  '1  ei, 
Nigin  paes  dat  ei 

A  ti  sem'  glions ! 


La  fossa. 
(Aus  „Aus  der  Schweiz",  G  edichte  von  Julius  Caduff,  Chur,  1859.  Anhang,  p.  94 — 95.) 


La  füss'  ei  tgeua  bassa, 
Pleins  de  snavur  seu  ur, 
Quarcla  cun  nera  rassa 
La  tiarra  de  terrur. 

5  Nigina  vusch  mai  tuna 

Da  quest  mund  en  seu  best, 
E  1'  amicizi'  encruna 
Cun  rosas  mo  seu  crest. 

La  spusa  ei  strusch  viva 
10  Dil  grond  encarschamen, 
Mo  quel  mai  giu  arriva 
Enten  seu  fundamen. 


Igl  ierfan  cheu  lamenta 
Risposta  vul  udir; 
15  Vid  quella  el  se  renta 
Mo  po  nuot  sentir. 

Schiglioc  er'  nigin  porta 
Nus  or  da  noss  quitaus ; 
Mo  tras  la  stgira  porta 
20  Vegn  in  ent'  il  ruaus. 

Savens  d'  enqual  tempiasta 
II  cor  cheu  muentau, 
En  Vera  pasch  fa  fiasta 
Cui''  1  a  de  dar  calau. 


Paul  Corai 


G55 


PAUL  CORAI. 


Si»  bieuinaii»,   Schcnci',    i859. 

(Aus  dem  Grischun,  N.  5,  1859.) 

Helvezia,  velgi  e  gnarda,  25  Scha  ord  paleus  Pontinas 
Co'  i  stat,  sin  tes  cunfins;  Ilg  stepp  favuing  ven  neu, 

Sch'ei  tscheu  a  leu  bucc  arda  Cuu  grevas  barantinnas, 

En  casa  d'ils  vischins.  Curclont  ilg  dar  tschiel  teu. 


5  Mo  audas  ti  la  flomma 
Sut  tschendra  schluppegont, 
Lai  star  igl  cupp  da  gromma! 
La  tüba  neunavont! 

Leventa  las  lavinas, 
10  Ilg  feuc  par  giu  sHzar, 

Par  giu  d'noss'  alp  galginas, 
Cots  a  pivuns  spuentar. 

Ilg  Rhein  a  Rhodan   creschan, 
Las  pizas  prendan  part, 
15  Tes  lacs  en  furia  gresehan, 
Deus  ei  tia  drechia  vart. 

Tpai  l'aria  da  la  sera, 
Ca  port'  uradis  ferms, 
Fa  schmanatschonta  tschera, 
Da  or  sufflar  tes  terms: 


20 


Lai  dar  dus  greus  ilg  schuraber, 
La  pulvra  lai  fardar.   — 
La  ven  bein  sutacuraber, 
Sias  alas  a  bassar. 


Tia  aria  frescia  curra, 
30  Fa  ilg  favuing  tschessar, 
Tia  libra  Igisch  splendura, 
Las  neblas  ston   luar. 

Mireit  po,  chei  figura! 
In  tschess  cun  dubel  chäu ! 
35  Mireit  co  sia  raaudura 
Ha  ilg  pivun  scumgäu! 

Vul  el  giu  d'la  pastira 
Tes  tschutts  navend  tschaffar, 
Scha  pren  sin  el  bein  mira, 
40  Par  tras  seu  cor  sittar. 

Quest  plaid  main'  amblida; 
Ilg  chietschen  d'la  damaun, 
Fa,  ont  c'in  Igisch  anvida, 
Savens  vont  'gl  isch  pultaun. 

45  0  velgia  bein  Helvezia? 
A  sin  tei  semper  dat 
En  gliergia  a  clarezia 
Solelg  d'la  libertad. 


[p- 


La  Canziin  davart  il  seun 

l]  Ferm  en  mir  stat  en  la  terra 
Ilg  modell,  d'iirscbilla  ars. 
Far  il  senn  stuvein  vont  sera ! 
Fresc,cumpoings!  ueutiers,  mes 
cars ! 
3       Caulds  daguots  nus  ston 
Currer  giu  d'ilg  frun, 
Dei  seu  meister  l'ovr'  alzare, 
Mo  salid  ilg  ciel  sto  dare. 
Tiers  l'ovr'  in  plaid  daciert  bein 
descha, 


10  La  qnala  nus  daciert  pinein, 
Ca  la  lavur  nus  prosperescha, 
Cun  buns  discurs  la  cumpingein 
Scha  nus  lascheit  bein  ponderare, 
Chei  nossa  fleivla  forza  sa; 

15  [p.  2]  Ilg  marsch  carstiaun  in  sto 
sbittare, 
Ca  bucc  partrachia,    chei  el  fa. 
Quei  eis  ei  gie,  c'ilg  bi  ornescha 
Ceutiers  Igie  dau  ilg  antaleg, 
C'elff  funs  d'ilff  cor  el  fistisescha 


GoG 


Paul  Corai 


20  Quei  ca  seu  maun  fa,  cun  daleg. 
Len  da  theu  lascheit  nus  pren- 

der, 
Sech  sc'  in  brasc  ei  esser  sto, 
Ca  cun  forz'  elg  fuorn  sa  i*ender 
La  struclada  flomma  po. 
25       Builg'  irom  cugeit, 
Zinn  dabott  prendeit 
Ca  d'ilg  senn  sia  creua  spisa 
Currig  sin  la  drechia  guisa. 
Quei  ca  afuns  elg  sein  d'la  terra 
30  Fa  cun  agid  d'ilg  feuc  ilg  maun, 
Ault  sin  la  tuor  marvelg  a  sera 
Ei  dat  pardichia  d'ilg  carstiaun; 
En  tards  gis  ven  ei  aunc  cuzare, 
Tuccar  Toreilg'a  bears  mortals, 
35  Ei  ven  cu'ilg  trist  a  lamentare, 
Clumar  tier  pascs  cölestials. 
Quei  ca  alg  filg  d'la  pulvra  porta 
Tscheu  giu  'lg   destin,    ilg  fich 

scumngont, 
La  crunna  da  metall,  la  morta, 
40  Quei  sonchiameng  clomm'    ana- 
vont. 
Alvs  coralls  si  bulgian    clare : 
Bien!  ei  leua  ilg  metall. 
[p.  3]  Par  promover  ilg  culare, 

Mischadein  en  tscbendr'  a  sal. 
45       Spimma  er  prendein 
Tutta  or  serein, 
C'ilg  metall  serein  resunnig, 
Term,  serein  sia  vusch  ortunnig. 
Parchei  cu'lg  tunn  solenn  d'latezia 
50  Cmpongia  el  ilg  car  uffont 
'lg  amprim  viadi,  ca  carezia 
Ilg  mein',  en  bratsch  d'ilg  sien 

purtont ; 
Algi  elg  sciir  d'ilg  temps  aunc 

neras 
A  ciaras  sorts  ruaussan  speras, 
55  D'la   mumma   dulsch   quittau  a 
chira 
Tiers  el  en  sia  damaun  bein  mira 


Ils  onns  stuleschan  sco  piliets. 
Ilg  matt  la  matta  losch  bandunna, 
Sa  fierra  fresc  or  ent  ilg  mund, 
60  A  tras  cu'lg  fist  el  quei  tschan- 
cunna, 
A  casa  turn'  el  easters  zund, 
Carsehida,  flura  da  beltezia, 
Sco  inna  filgia  or  da  tschiel, 
En  castitad  ad  en  sonchezia 
65  La  juvna  vez'  el  stont  vont  el. 
Elg  cor  Igi  lev'  in  desideri 
Nunschend,  parsuls  el  va  a  stat 
Ses  oelgs  en  larmas,  stat  bauld  eri, 
A  frars  sf'arfaigscumngiau  el  dat. 
70  Siemngont  ad  eüa  el  savunda, 
[p.  4]  Beaus,  sch'la  seu  salid  rispunda, 
Da  flurs  anquir'  el  ilg  pli  bi 
A  si'  amur  tiers  in  tschupi. 
0 !    caulds    suspirs ,    o    dulscha 
spronza, 
75  0    eammas    d'aur    d'lamprimm' 
amur, 
Averta  vez'  ilg  oelg  l'avdonza 
D'ilg  tschiel,  elg  cor  beäd'  ardur, 
C'el  semper  flurs  purtass  d'latezia 
Ilg  maig  d'la  juvna  tia  carezia! 
80     Co  ils  burals  schon  hau  calure! 
Quest  fistet  vi  en  buingär, 
Ven  surtraichs  el  cun  glassure, 
Eis  ei  temps  er  da  cular. 
Uss  er  ampruvau, 
85       Co'i  seig  mischadau! 

Sch'ilg  supiervi  sa  unescha 
Cun  il  lom,  vantira  crescha, 
Parchei  sch'ilg  dir  cun  ilgmurei- 

vel, 

Sch'ilg  creu  sa  ligia  cu'ilg  migei- 
vel, 

90  Ceu  ven  ei  er  zand  bein  tunnar. 
Parquei  avont  examinescha, 
Sch'ilg  cor  cu'ilg  cor  bein 

harmonescha, 
Sin  curt    errur  leung   anriglar. 


La  canziin  davart  il  senn 


657 


Bels  s'ilg  frun  d'la  juvna  spusa 
95  Ilg  tschupi  stat  cur  d'ils  senns 
Clara  vusch  tier   splendurusa 
Festa  clomm'  amigs,  parents. 
Ach,  d'la  vitta  la  pli  bella 
[p.  5]  Festa  serra  er  seu  maig, 
100  Cu'ilg  pindell    da  juventschella 
Scarp'  er  ilg  bi  quitt  finfaig 
Passiun  ven  fagir, 
Amur  sto  cuzare, 
La  flur  ven  stulir, 
105  II  frig  madirare. 
Ilg  hum  sto  ir  or 
Elg  mund  da  fadigias, 
Cun  mauns  da  vaschigias, 
Plantar  a  luvrare, 
110  TschaflPar,  marcadare, 
Scommetter,  riscare, 
Vantira  par  fare. 
Ceueurra  neutierslaraubachiem- 

blada, 
Da  scazis  bein  pleina  ven  la  chia- 
manda, 
115  Ils  spazis  creschan;  ei  ven  casamen, 
Ad  en  quel  regia 
La  casta  mulgier 
La  mumma  d'ils  pitschens, 
Ca  sabi  urdeina 
120  En  casa  a  meina, 
Matauns  ella  mussa 
A  matts  ella  dosta, 
Ses  mauns  han  buec  fin 
D'ir  tard  a  gigin; 
125  Carscbent'  ilg  profit 

Cun  norden  pulit, 
fp.  6]Bears  scazis    cunsalv'    elg    bien 
fried  da  las  truccas, 
A  storscb'  en  filoms  las  plontas 

da  ruccas, 
A  rimna   en    scaffas,    splanadas 
zun  bein, 
130  Las    launas    a    ristas,    lavadas 
serein, 

Romanische  Forschungen  VIII. 


A  metta  t'ilg  bien  er  il   bi,  ca 

targlischa, 
Ven  mainan  anfisa. 
Mo  ilg  bab  cun  in  led  oelg  stat 
Sin  ilg  ault  bareun  da  la  casa, 
135  Quinta  or  sia  facultat; 

Veza  pumeras,  da  pichias  tenidas, 
Foppas    clavau,    cun    fein    am- 
planidas, 
Frigs  zund    grevs,    ca  millis   bein 
valan, 
A  granezis,  c'elg  suffel  balan, 
140  Quitt'  en  garmadi  senn: 
Grippa  par  fundament, 
Meu  casamen  ferm  stat. 
Er  scha  svantir'  en  dat. 
Mo  d'la  sort  cun  sia  pussonza 
145  Has  mai  curta  allionza, 
A  disgrazia  ven  dabott. 
Bien!  ilg  cul  savein  uss  fare; 
Bi  ei  rump'  a  fin,  mireit 
Mo  avont  ca  or  laschare, 
150     In  sonch  vers  cun    mei   ureit! 
Ilg  stupem  or  preu ! 
Nus  parchirig  Deu ! 
ßrin  ei  silgi'  en  caulda  prescha 
Elg  modell,    ailg    amplanescha 
155   [p.  7J  Zund  bien  agid  nus  ei  ilg 
feuc, 
Scb'in  quel  parchira  en  seu  leuc, 
Chei  c'ilg  carstiaun  fa,  grau  sa  el, 
A  questa  forza  or  da  tschiel. 
Mo'  i  ven  la  forza  or  da  tschiel 
160  Scbuueivla,  fui'  l'ord  seu  furniel 
A  libra  vaus  en  agien  senn 
La  filgia  d'la  natira  pren. 
Vehe,  sch'ella  larg  laschada 
Crescha  senz'  impediment, 
165  Tras  la  gassa  populada 

Rocla  gronds  ilg  brischament ; 
Mal  a  l'ovra  vult,  luvrada 
D'ilg  carstiaun  minch'  element. 
Ord'la  nebla 

42 


658 


Johannes  Barandun 


170  Buglia  tievgia 

Bunna  plievgia; 

Ord'  la  nebla  zund  anech 

Dat  camegl 

Aud's  giud'  l'aulta  tuorurlont? 
175  Stuorn  tuccontV 

Chietschen  saung 

Ean  ils  nivels; 

'Lg  ei  bucc  chietschen  d'la  damaun! 

Ach!  chei  givels 
180  D'ilg  vig  si! 

Fim  dat  si! 

Ault  la  pichea  feue  sbrinzlescha, 
[p.  8]  Tras  las  ritschas   casas  crescha 

Ell'  elg  suffel  vi  cun  prescha, 
185  L'air'  en  feuc,  sco  cur  sa  smaccan 

Or  d'ilg  fuorn  tizuns,  travs  sfrac- 
can, 

Preis  sa  scarpan,  tutt  sutterran, 

Pings  lamentan,  mummas  sner- 
ran, 

Biescia  plira, 
190  Morts  andira, 

Tutt  fugenta,  spindra,  curra, 

Clar  SCO  ilg  gi  la  neig  splendura, 

Tras  d'ils  mauns  cadeina  leunga 

D'ir  bucc  maunca, 
195  La  sadella,  auas  dattan 

Ault  sein  arch  a  giu  tschalattan ; 

Süffels  ferm  urlont  neu  battan, 

Anqurint  la  fiomm'  anech, 


Schluppigont  elg  frig  bi  sech, 

200  Silg'  eir  en  las  combras  grondas, 
En  cavregs  a  sechias  schlondas, 
A  sco  sch'eir  en    furia  prender 
Er  vuless  ilg  mund  antir, 
Par  cun  forz'  en  ault  fugir, 

205  Cresch'   en    tschiel    'la    par    sa 
stender, 
Starmentus! 
Tutt  confus 

Ilg  carstiaun  a  Dens  el  ceda, 
Lai  sias  ovras  uss  cum  peda 

210  Admiront  en  nuot  sa  render. 

[p.  9]  Vidd  ars  giu 
Ilg  sulom  ei, 

El  in  leg  da  stuorna  flomm'  ei, 
A  schnavurs  cavorgs  oelgs  d'casa 

215  Or  Suspiran, 

Giu  da  tschiel   ils  nivels  miran 
Ault  suren. 
Ilg  carstiaun 
In  ölg  fiera 

220  Sin  la  nera. 

Possa  da  sia  rauba  aunc.  — 
Alg  fist  da  viandont  anquera, 
Chei  cala  flomm'  ha  er  malgäu  — 
In  dulsch   cunfiert   ei  Igi  aunc 

renda, 
D'ils  ehäus  d'ils  ses  el  quint  usa 

prenda, 
A  mir!  or  statbucc  in  car  chäu. 


JOHANNES  BARANDUN. 

Fablas,  Siemis  a  Wilhelm  Teil.    Caera  1860.    Staiuparia  da  Senti  &  Hnrnniel. 

[p.  237j  Cun  ina  gada  Vilhelm  cumparescha  entamiez  ils  batailgiuns, 
in  clumar  or  general  fa  ilg  viderschall  da  las  muntognas,  ina  cheuadad 
profunda  ven  sinsur.  Tuts  spechiau  ils  urdans  da  1'ell,  tuts  vultan  ubadir 
me  ad  el  sulet.  Mes  amigs,  gi  il  held,  Gesler  e  bucca  pli,  quei  balestar, 
quei  mann  vegnan  da  strufagier  ses  crims;  ilg  chierp  da  Gesler.  [p.  238] 
standieu  or  silg  uffar  dilg  leg  e  circunvagnieu  da  ses  satalits,  ca  la  tema 
ils  rasa   schon   ora  par   tut.     Nus  vain   nagut  da   tumer  sin   nos  antschies. 


Fablas,  Siemis  a  Wilhelm  Teil  659 

La  patria  e  vantschida,  mo  ella  e  aung  bucca  libra.  Ella  me  na  ven  ad 
essar  antroca  i  stat  crap  sur  crap  da  quei  casti  davont  nos  elgs ;  stuvain 
tacar  quei  casti  scarscliantieu,  suleta  spronza^  sulet  sucurs  dilg  kaisar.  Ca 
nosas  tres  armadas  vornan  si  anseman,  chals  pli  tapfers  vornan  ils  amprims. 
5  Cur  la  gieu  gig  quei,  cun  sieu  maun  saniestar  tschefall  la  bandiera  d'  Uri, 
cun  sieu  maun  dretg  ina  biella  e  cura  vors  ilg  grip  dilg  casti.  Fürst  cun 
sia  trupa  ilg  savunda,  Schviz  a  Verner  curan  er  els^  Melchtal  cun  Unter- 
wald e  schon  datiers,  Gemmi  stat  da  sper  sieu  bab. 

Sarnem  ils  spechia,  Sarnem  sa  paregia,  sco  in  uival  cun  pfeils  partan 

10  da  sisum  la  fortarezia,  ils  brafs^  ca  selgian  elg  stürm,  vardan  nagut  ord  dals 

pfeils,  quels  fan  bucca  star  eri  lur  curascha,   als  van  si   pals  niirs  cun  lur 

balestars  sainza  raspundar,  eis  vegnan  antroca  si  miez    la    mirailgia,    alur 

Sarnem  sin  ina  ensena  cal  dad  als  ses,  fieran  surangiu  ils  kraus  rauschnas 

crapa ,    a  sinzur  ielly  a  rascha  buillienta.     Ils  brafs  dals  tres    cantuns  ean 

lÖpartut  tucos  a  fiers  anturn,  ilg  |p.  239]  ielly  ils  ardainta  sut  lur  vaschiadira, 

eis  moran  cun  starmantusas   dalurs,    ca    ils    fan    mordar  la   crapa,    eis  pon 

aung  cliunar  or   la    libartad.     Quels   ca    crodan    a  raoran ,    exorteschan  lur 

cumarats  e  datan    ad    eis    curascha  da    zapar    sut  lur  peis  ils    chierps   dals 

trabants,    per   puder  scaladar  sin  lur  huffans   antroka   si  sum  la  mirailgia. 

20  Ils  kaisars  rin  da  lur  andirar,  Sarnem   ca  stat  trontar  dus  krans,  ri  da  lur 

nunpusonza,    Sarnem    dat    curascha   a    sia    praschienscha    a    sieu    curascha 

tegnan  or  gig  quella  tscharfa  taca. 

Vilhelm    entamiez    ils    morts    ad    ils    plassos,    uava    tras    or    si  par  la 
mirailgia  cun  curascha,  abar  cun  ina  gada  starraauto  giu  dilg  grond  diem- 
25  bar  da    schuldada    cal    perda,    el  stat  eri,    cloma  Melchtal,    a    sanrigla  da 
i     haver  mengia  tadlo  ils  cunseilgs  da  la  bravura ,    cun   da  far  me  ina  suleta 
i     taca;  el  ilg  exortescha,  el  Igi  cumouda,   da  trer  ord  dilg  cumbat,  da  manar 
cun  el  tuts  ses  brafs  a  dad  ir  par  tacar  da  la  vart  dilg  nord ,    dantont  ca 
Verner  ad    el  vegnan    a    cumbatar,    cun    pli    gronda    furia,    par   buc  chilg 
JOanamig    sanacorschi    da    quella    midada;     Melchtal    ubadescha.     Vilhelm   a 
'     Verner  fan  ina    nova    anseua,    sbregian  aung  pli  ault.     Sarnem    a  ses  tra- 
bants statan  ancuntar  ilg  nof  stürm.    Raspan  anseman  tut  [p.  240]  lur  forzas 
par  cumbatar  Vilhelm  dantont  quei  temps;  Melchtal  ad  ils  ses  curan,   arivan 
davont  la  porta   dilg  nord  maldefandida  cun  paug   schuldada;    Melchtal  la 
:!5pechia  cun  sia  sir,  Melchtal  fa  purtar  fieg,    la  porta    arda,  Melchtal  curra 
i    tras  a  veng  elg  casti   cun  ses  amigs  d'  Uutervald,  tut  stu  cedar,  tut  fui,  tut 
I    mora.    Sarnem  taneu  si   par  star  ancuntar  a  Teil  auda  la  canera  da   quels 
!    ca  fuin,    po  ancanuscher    la  vusch    dals    siegars,    el  vult  curar   ad  eis  an- 
cuntar,   el  saturna    a  Melchtal  e  la;   Melchtal  prompt  sco  ilg  bliz,  Igi  dat 
iOina  frida  cun  sia  sir,  sparchescha  sieu  frunt  en  duas  parts  a  von  vinavont 
,    sils  krans,  stenda  la  bratscha  a  cloma  victoria.     Vilhelm  von    tiers    el  cun 
i   la  bandiera  d'Uri  rasada  or  a  sbrinzlegia  sisum  il  casti  dil  tiraun.    Vilhelm 
Melchtal  e  Verner  sidreg  sin  in  hufan  morts  angraizchian  Dens  a  raspundan 

42* 


ggO  Johannes  Bar.andun 

algi  pieval,  chels  an  randeus  libars.  La  zitadclla  ven  prest  schubargieda 
or  da  tuts  ils  chierps  morts,  chi  era  partut  huffans.  La  schuldada  dals 
tres  cantuns  vegnan  anturn,  lur  capitanis,  eis  ils  maignan  entamiez  ils 
affdonts  d' Altorf,  ca  eran  vagnieus  anseman  silg  plaz ,  curan  anseman  da 
5  tutas  varts  par  ver  lur  liberaturs ;  par  cunfidar  a  lur  sever,  a  lur  curascha, 
a  lur  talend  per  defendar  lur  libertad  [p.  241]  Mo  Wilhelm  dumonda  da 
far  stilli.  Vilhelm  fa  ad  eis  quei  dischcurs:  Burgars,  vus  eschas  libars, 
mo  quella  libertad  schi  preciusa  e  forza  pli  mala  da  cuusalvar,  ca  da  la 
survagnir,  par  liua  elg  nagut  da  basengs  autar  chilg  curascha,  par  lautra  i  vult 

10  ina  vartit  seriusa,  cunstanta,  unbeflecta  (sainza  macla);  sa  parchirad  dilg  mengia 
grond  laud  da  la  victoria,  sa  parchirad  surtut  da  vus  metar  en  schaniuglias  da 
quels,  ca  han  gudagnaix  la  victoria  cun  vus.  Vus  tschantsclias  schon  da  1er  nus 
far  vos  superiurs,  vos  manadars,  dantont  ca  la  pagailgia,  ca  jou  pratend 
da  mes    lavurs,    la    suleta   ca    mieu  cor    giavischa,    e  da   turnar    a  vagnir 

15schuldau,  quella  da  turnar  eint  en  quella  cuminonza  schubra,  spira  e 
dultscha  da  tuts  als  cors  republicaners.  Enten  ina  republica,  mes  amigs, 
nus  eschan  tuts  nizevals  lin  par  lautar.  Dischgrazia  sin  quei  hum,  ca  sa 
cre,  ca  manegia  ded  essar  necessari !  ve  algi  pieval,  chilg  struffegia  buc 
da  quei  partrachiement. 

20  Vagnid  anseman  per  santalir  cun  la  meditatiun  da  la  sabgienscha,  da 

vos  intares,  da  vos  nof  zuastand,  ca  minchin  possi  suenter  ils  tschanta- 
meints  sa  partachiar,  a  gir  or,  a  cunseilgier  tut  quei,  chel  manegia  dad 
essar  nizeval  a  sia  patria  ;  ca  quella  libartad  [p.  242J  se  dada  a  tut  burgar  da 
ving  ons;  aschi  prest  sco   in  ten  car  siu  haimat,  in  a  ils  dregs  de  ver  chira 

25  dad  el,  da  Igi  dar  ilg  tribut  da  ses  forzas  a  da  sieu  saver;  numnad  in 
landamma,  ca  quei  num  autic,  raspecto  da  nos  a  velgs,  segi  aung  pli  ra- 
specto  da  nus,  ca  il  cunseilg  Igi  meti  avont,  a  ca  el  cuntegni  il  cunseilg. 
Fe  ledschas  a  tschantamaints :  Sainza  tschantamaints,  cha  vignisi  or 
da  vus?     La  libartad  e  me  sclavaria   da  sabis  tschantamaints.     Cunsalvad 

30tras  or  vosas  isonzas  da  vivar,  ca  quellas  disadas  vegnen  perfin  pli  ruchas; 
sainza  vartid  naginna  libartad.  II  republicaner  stad  tras  quei  num  trontar 
ils  aungals  als  humans;  cal  segi  pia  meilgiar,  cal  segi  pia  pli  grond  ca 
tuts  quels  ca  statan  anturn  el.  Tont  sco  jou,  sund  burgar,  jou  ve  buc 
autar,  jou  dumond  buc   autar,  jou  ve   da  vus    buc   auter  ca   ilg    num   da 

35  vos  frar,  nagut  auter  ca  ils  dregs  da  cumbatar  en  vos  raugs.  Vus  pudes 
sa  spicher  sin  novs  cumbats,  vus  pudes  sa  spicber  chilg  kaisar  ven  a  1er 
reprendar  ilg  septar,  ca  nus  vagning  da  rumpar.  Sa  paragied  vus  a  star  an- 
cuntar  ilg  schforz  cal  ven  a  far.  Sa  paragied  sin  batailgias;  quintad  a 
sa  fidad  me  sin  Dens,  a  sin  vossa  bratscha?  anvidad  a  [p.  243]  clumad  par 

40 tut  tiers  la  libartad  ils  autars  cantuns,  jou  pudes  mi  fallir,  me  lurs  cors 
vegnan  a  raspundar  sin  vossas  vuschs.  Lur  cun  forza,  cun  lavur,  cun 
vartid  a  curascha  vagnis  vus  par  tschentar  eint  la  libartad,  ina  re- 
publica, ca  ven  ad  essar  marvilgiusa,  ca  ven  a  far  tema  a  tuta  1'  Europa. 


La  giuvantegna  661 

Lur  ils  regs  lessau  essar  vos  allieus  lur  vagnis  ad  esser  (invinzibels)  un- 
überwindlich, lur  vagnis  a  guder  la  gloria  da  las  armas,  da  la  sabgienscha, 
a  la  tras  vagnis  auncalur  ver  ina  pH  gronda  libartad,  la  gliergia  dad  essar 
libars  a  cuntaints. 

Sin  quei  tut  ilg  pieval  dad  dals  mauns ,  ilg  pieval  silg  stel  ven  au-  5 
seman,  a  legia  or  ses  Magistrats.  Verner,  Teil  e  Melchtal  vegnian  a 
sa  metan  eint  burgars  sco  ils  autars ,  eis  ratschevan  dilg  pievel  sco  in 
tschingeg  da  racunaschienscha  ina  cruna  cun  felgias  ruvar,  eis  sa  tschein- 
tau  eutamiez  ilg  pieval,  ca  a  stueu  star  ancuntar  duatschient  ons  a  tut  ilg 
sforz  dilg  kaisarthum,  a  la  fin  al  tschantau  ent  sia  libartad  sin  ses  victorias.  10 

Fin  da  Wilhelm  Teil. 


La  giiiFantegiia  dilg  Johauues  ßaraudun.   Cuera  1864. 

[p.  5]  Ilg  on  1787  la  feasta  da  nadal,  las  huras  da  la  noig,  davos  la 
porta  dina  povra  stiva  len,  las  pres  furadas  da  verms,  ei  naschieu  in  bub  e 
quei  bub  sund  jou.  15 

Cur  in  prinzi  nescha,  da  tutas  varts  tir  in  canunadas,  als  sens  fan 
rebelliun,   flintas  e  stuzars   schlupatadas. 

Par  me  povret    tilg  diu    povar   luvradar  da  la   terra  ni  aung  in  schuz 
dina  pistola   ves    salido   mia    vagnida,    mo    sainza    canungs    ni    tambour  ni 
trumpeta,    ascbi  baing  ven    naunavont  ilg  ufFoud   dilg  povar  en  la  chignia,  20 
fascho  cun  lauziel  alf    anpo    grob  a    cuntscho  cun    tapet  da  plimas  a    bun, 
laig,  sco  f(l)[e]lg  da  reg. 

Flevla  a    misirabla    creatira    antscheva  la  vita  misteriusa   da  la   natira, 
fe  statevals  tes  pas,  tscherchia  tia  via  en  la  sciradegna  da  la  noig,  palpa 
cun  tes  mauns  ilg    urmeilg  da  la  senda ,    ca  ti  has  da  parcurir,   va  sils  ur  25 
dilg  abgrund   da  la  felsa,  silg  Strand   da  la  mar,  musa  tieu  frunt  ansareing 
cuntar  las  fridas  dilg  disting  schiksal. 
[  Aschi  mi  ani  pupagieu  gig  a  leung,   tont  ca  mes  sis  ons  en  vagnieus, 

manau  en  la  scola  da  la  vischnaunca,  mi  aui  malagiau  avont  quella  causa 
a  schi  bella  ca  jou  sund  eu  cun  lagrezia  a  cuntaind.  Mo  mia  bella  spronzaSO 
I  ei  prest  sa  midada  en  tristezia,  ilg  schulmeistar  gi:  mate  davos  la  tavla 
'  quei  bubet,  laing  vurdar  cbei  i  ven  lundaror.  La  tschera  da  quei  meistar 
!  mi  ha  tallameing  tamauto,  ca  jou  mi  ve  zupo  da  vos  mieu  bab,  ca  mi 
j       taneva  pilg  maun,  cu  leva  buc  schar  dar  el. 

[p.  6]  La  vista  dilg  Baukrazi  (num  dilg  schulmaister)  melna,  lunga  e35 

1       megra,  in  fruut  cun  fauldas,  lefs  satelgs  a  sblechs,  mate  vi  tiers  ina  chioma 

i       len  ad  anpo    pucal,    scha  ves   il  ver   portret  da  que   mussadar  da  mieu  lieg. 

Jou  fargieva  la   bratscha    anturn   mieu    bab  da   la    tema    a  schnavur    a  mi 

I       taneva  sco  in  giat  cun  grifflas  chin  po  buc  vagnir  libar.    Da  tont  ons  anau 

ve  jou  adina  quella  sumeilgia  avont  elgs.    II  Baukrazi  gi:  me  nau  cun  quei 40 


ßg2  Johannes  Barandun 

bub,  laing  schon  musar  er  a  quel  co  i  segi  da  vivarj  el  mi  meta  avont 
in  pupier ;  varda  quel  ca  ha  las  chiomas  ansi,  l'autar  las  chiomas  angin, 
quel  radund  ha  num  aschi.  En  a  quella  mieu  bab  mi  le  eis  mauns  da 
quel  portatristezias.  Las  larraas  fevan  als  elgs  scirs,  ca  jou  vaseva  nagut. 
5  Auncalur  da  la  schnavur  ca  jou  veva  da  quella  vista,  scha  vurdav  jou  cun 
in  elg  silg  pupier,  cun  lautar  sin  la  perchia  culeschara  ca  curdava  sin  raes 
cunsculars.  Ilg  gi  suentar  sund  jou  fugieu  enstailg  ir  a  scola;  jou  veng 
partut  tscharchiau,  ala  fing  mi  catni  davos  ina  pluna  schendlas,  manau 
ruchameng  tilg  meistar,  en  casa  schmanatschau  cun  la  perchia  badung,  ca 

10  da  tschient  ons  anau  da  babs  a  filgs  stat  sco  ina  schmanatscha  parpetna 
sut  il  palantscheu  stiva,  par  strupagier  cun  fridas,  cun  la  forza  brutala  din 
bab  gritinto,  sainza  raschun  ni  pazienzia,  ina  povra,  zarta  creatira,  mi  ha 
adina  pareu  ina  crudela  tirineia;  ilg  pli  savens  veni  a  davantar  tut  il  cun- 
trari.    Tlg  ei  cuntar  natira  da  taner  car  quels  chin  tema  a  pon  nus  far  dilg 

15  mal;  in  ha  veu  exempals  da  la  schnavur  da  las  fridas  vagnir  nars,  stumpf- 

sinnigs,  tut  lur  vita  otars  fieran  hass  sin  lur  tirauns  a  vegnan  [p.  7]  vagabuns, 

unvernünftigs ;  la  ragurdonza  en  quels  giuvens  ons  stat  en  memoria  tut  lur  vita. 

Jeu  pos  gir  cun  la  vardad  ca  jou  ve  nagina  ragurdonza  ca  mes  geniturs 

mi  vesan  strufagieu  cun  fridas.     Ina  suletta   gada  in  de  mes   cumarats  ha 

20  sa  planschieu  a  mieu  bab,  cu  vegi  gig  ad  el :  Christ  calgier,  cur  la  mallieu, 
scha  les  el  scher,  par  quei  mes  ureillgias  han  pitieu  par  me.  Quella  gott- 
losa  torta  mi  feva  tonta  schnavur,  sainza  da  schier  la  tucar  per  ardar  ella. 
Cur  jou  vaseva  las  anguschas  dilg  mal  da  quella  torta  ca  curdava  sin  mes 
cunsculars,  scha  mi  salgevan  las  larmas  eis  elgs  e  zupava  la  vista  en  mes 

25  mauns,  a  quels  vagnevan  adeni  mendars  a  nars. 

Da  sia  vart  ilg  Schulmeister  mi  spichiava  cun  la  palla  ad  ilg  fist  elg 
ault.  En  chei  unfiern  tronter  chei  tirauns  sund  jou  vagnieu  fiers  par  strusch 
ca  la  vitta  antscheva.  Cuntar  la  forza  qua  era  nagina  resistenzia  autar  ca 
da  suttameter  ad  ubadir  a  chi  ca  era  pli  ferm  ca  jou,    in  meins  sa    passa 

30  ad  ilg  curascha  mi  ven  cun  il  progres  dilg  amprim  bustab,  cun  ina  silba 
la  furma  din  plaid ;  sis  meins  suentar  savov  jou  legiar  a  scrivar  or  mieu 
num,  ils  zals  da  quints  scrits  avout  sin  ina  Schieffertavla ,  eran  par  me  la 
pli  gronda  stcnta,  jeu  saveva  ca  dus  a  tres  fan  tsching,  jou  dumbrava  sin 
la  deta  e  feva  Strichs,   mo  las  quatar  reglas  pudevan  aung   buc  vagnir  en 

35  mieu  spiert. 

Vagnieu  anfis  dina  lavur  a  schi  stantusa  a  nagin  susteng  par  mi  dar 
curascha,  cun  anqual  amparmesa,  jou  veva  puspei  antschiet  a  far  ilg  desar- 
tur  davend  da  la  scol(t)[l]a,  a  tras  quei  da  niefmeing  castitgs,  in  gi  sund 
jou  sto  navend  antroca  [p.  8]  las   diesch  la  noig;  tut  la  vischnaunca  raava 

40»  tscharchiond ;  jou  era  elg  clavo  da  mes  suteint  ström  a  vaseva  ad  udeva 
tut  las  anguschas  dals  mes  da  casa,  las  larmas  da  mia  moma ;  jou  daschieva    1 
bucca  trer  flo,  mo  anturn  las  endisch  la  fom  mi  ha  scatschau  ord  il  ström  sco    || 
la  fom  scatscha  il  luf  ord  dilg  guauld. 


La  giuvantegna  663 

Sis  meins  suentar  feva  jeu  quints  aschi  baing  sco  ilg  Schulmeister  a 
surpassava  tuts  mes  cunsculars.  Sin  tutas  ses  amparadas  savev  jou  raspunder, 
dilg  far  vagnir  cuufus.  In  on  suenter  mi  tarraetni  enta  Ruveignas  sco 
enten  ina  scola  privata ;  la  veu  pudeu  ver  ilg  Ursprung  dilg  Rhein  ca 
nescha  or  da  duas  rusuas,  da  minchina  in  Aus,  schi  grond  sco  la  val  de  5 
Sched  ven  giu  Tumeilg;  quels  Aus  vegnan  a  curan  anseman,  sco  in  hold 
mayastus,  anturn  sis  tschient  uras  antroca  la  mai\ 

Nufeuen  ei  tut   tudeschc    a  jou    veva  lung   urella    en    quella    cuntrada 
dasierta,  ca  las  afdonzas  eran  rasadas  ora  anpau  partut;  in  teimps  suenter 
in  da  mes  cumarats  mava  ora  Seilgias  par  visita,  jou  part  cun  el  la  damaun  10 
on  gi,  sainza  dar  precht  a  nagin,    nus  mein    tras  Tschons.     Cun  tut  in  gi 
da   marsch   sa    catein    ad  Ander*    vain  da    noig   gieu    ilg    curascha    dad  ir 
tras  vias  malas  en  la  sciradegna;  da  quei  temps  era  aung  las  velgias  vias 
malas  aschi  starmautusamein  priglusas    tras  quellas  felsas  neras  dina   scar- 
schantida  altezia,  cun  baing  tadlar  udevin  strusch  la  rucha  e  smanatschonta  15 
canera  digl  Rhein  sut  nos  peis.   Rivos  alas  indisch  da  noig  da  sper  il  Anulg 
ca  veva  nagina    punt,    qua    era  da    passar    tras    quei    prigulus  a  ner  berg- 
strom.    La  canera  da  quella  aua  furiusa  en  la  [p.  9]  sciradegna  da  la  noig 
era  sgrischeivla.  Sulets  zainza  in  olma  danturn  stevans  qua  silg  uffer  troutar 
la  vita  a  la  mort,    nus    tramblavan    sco    in  triembal,  ina  meza  ura  steinsa  20 
qua  silg  sablun;    mieu  cumarat  era  pH  velg  a  pli  ferm  ;    cun  ina  gada  mi 
gil:   mi  de  ilg  maun,  a  preuda  tieu  curascha.    Cun  lautar  en  a  quella  selg 
el  en  laua  a  mi  stira  suenter ;    vi  a  miez  mi    stiri  las  chiomas  or  sut,   jou 
duud  in  sbreg,  lautar  fa  dus  spruns,  a  mi  fiera  sin  lautra  riva  dilg  sablun, 
starneus    ora    zainza    sagir   in   plaid,    plaun    a    plaun    vagnieus    tiers  nosa  25 
cunaschienscha;  el  velg  Tusaun  buc  in   olma  ca  sa  muainta;  anqual  vachtar 
da  quater  chiomas    sa  vilavan  suenter    nus,    tut  era  en   in  profund  durmir, 
nus  andrizain  nos  pas  giu  tilg  Rhein,  davont  nus  sa  cata  ina  punt  cun  treis 
essas  aper,    ca  balavan  sut  nos  peis;    naginnas  schrankas,    ina  cumplaigna 
sciradegna,    a   la   canera    schmanatschonta   dilg  Rhein,    ha    laschau  passar  30 
quels  povars  viandauns  sainza  antra  dischgrazia. 

Alas  duas  huras  da  la  damaun  vagninsa  en  Selgias,  miu  cunscular 
pechia,  sadad  dancanuscher  e  silg  stel  moma  a  soras  curun  cun  Igischs  a 
nus  ratschevan  cordialmeing,  jou,  nuncunascheint,  aschi  baing  sco  lur  tilg. 
Banadidas  las  femnas  ca  savundan  lur  clumada,  ca  pratican  cun  antaleg35 
il  bien  chellas  pon  far,  quont  cors  pon  ad  ellas  savundar  cur  ellas  fan  il 
bien,  ca  lur  vartids  flusegian  sur  tuts  ils   cors. 

Da  Selgias  a  Feldis. 

[p.  9]  InMilanes  ves  gig:  passate  la  pianura,  salite  i  monti  e  poi  aTarpel 
vedrete  i  vostri  penati.   [p.  10]  In  vaschin  da  mieu  lieg  ves  en  duas  huras  spazo  40 
la  planira,  la  valada  e  la  muntogna.   A  las  disch  huras  da  la  damaun,  miu 


664  Johannes  Barandun 

baing  car  Herold  ca  mi  ha  salvo  la  vita,  ca  nai  ha  mano  pilg  maun  en  la 
sciradegna  sin  quellas  essas    sur  ilg  Rhein  vi,    ha  manau  en  sia  casa,  ra- 
cumandau  a  sia  respectabla  moma  a  sora,  tuts  tres  ean  vagneus  a  mi  metar 
sin  via  da  Tumelg,  o!    Sonchia  amizizia. 
5  L'amprima  gada    en    mes    giuvens    ons  ve  jou  pudeu    guder    carezia  a 

beinvuUienscha.  Oh  co  quei  fa  baing  elg  cor,  jou  ve  bugneii  cun  larmas 
lur  mauns,  a  sund  eu  sin  quella  via  sainza  vurdai'  anavos,  in  viandaund 
dad  endisch  ons  desartur  da  la  scola,  mal  ubiedi  a  cbi  ca  jou  veva  dad 
ubadir,  l'amprima    gada  a    schi  dalients[c]h  da   miu  heimat,  sin  quella  via 

lOnuncunascheinta,  povar  sco  Job,  buc  in  povar  bluzger  elg  sac,  tamaleint 
talgiusa,  ca  jou  cunchiva  giu  cur  jou  vaseva  Igeut,  ad  aschi  tras  ors  pers 
la  drechia  via,  davend  da  1'  Albula,  tras  ina  gronda  vischnaunca 
si  ancuntar  la  muntogna ,  vagnieu  giu  tras  in  ruvier ,  a  suentar  passau 
tras    in    grond    casti,    suentar    tras    in    lieg    cun    dus    culichers,     suentar 

15tiers  ina  gronda  casa  en  in  guault.  Schon  stauncal  jou  sund  saseu 
sin  ina  fantauna,  ei  antschiveva  ad  essar  tard;  ina  giufnetta  bein 
fitada  a  hoflia  mi  gi:  spechias  sin  anzachiV  na,  jou  ve  pers  lu  via  da 
Tumelg.  Sia  moma  ven,  varda  cun  buntad  a  carezia  sin  quei  povar  bubet 
cun  rollas  chiavelgs,  culur   dor,  a  vista  da  rosas;   par  questa  noig  veu  dar 

20  in  leg  a  tscheigna,  a  damaun  ilg  fumelg  va  cun  tei  a  ta  metar  sin  la 
drechia  via  da  Tumelg;  jou  gig  na  [p.  11]  gut,  a  quella  buna  Signura  ven 
par  mi  pilgiar  pilg  maun,  jou  cunchisg  giu  a  vom  plannet  sin  l'amprima 
via  ca  sa  cata  davont  mei;  quella  jungfretta  cura  a  mi,  meta  sin  la  drechia 
via,   nu  ca  tras  semdas  a  pros  sund  vagnieu    en    Tumelg;    la  fom  crudela 

25  mi  turmainta,  il  proverbi  gi :  chi  ca  ei  naschen  povar,  sa  cuntainta  da  pog, 
quei  pudes  essar,  mo  nagut  ....  Jou  vaseva  tras  in  gater  michias  vanal, 
mo  buc  in  rap  en  mia  pusonza,  oh,  co  quei  ei  trist,  senza  daners,  en 
tschert  numeints  ean  quels  ina  part  da  la  vita. 

Ilg  sens  tuca  la  surasoinchia;    las  Igischs  en  las  stivas ,     ilg  crepüscül 

30  (Dämmerung)  sa  rasa  or  sur  tuta  la  cuntrada,  jou  cur  antroca  oradem 
sisum  quella  starmantusa  profunda  val,  jou  vom  en  quei  Schlund,  mo  la 
schnavur  mi  fa  ser  silg  zischpat,  la  tema  mi  pelgia  a  mi  ten  eri  da  sper 
la  via,  sulet  da  quellas  hurasj  la  fom,  il  starmaint  dad  ir  giu  par  quella 
val,    ina  urella  stundu  sasend  sin  il   zischpat  dasper    la  via,    in  maun  sin 

35minchia  schanuigl,  ina  grossa  larma  rodla  giu   par  la  vista!  ach  miu  baing 

car  Herold!    tia  vagnida  fus  par  me  ilg  sulelg  da  la  damaun;    el  mi  veva 

mes  elg    sac  dus   bels  pers    ca  jou  quintava  da  purtar   a  mia  sora.    Vauna 

amparmessa  en  in  batardelg  nin  fastiz  pli,  quels  mi  han  anpo  lagro  ilg  cor. 

Sidreg,  als  elgs  cuntar  la  vall  ad  ilg  antschies  da  Sched,  ilg  ansareing 

40  da  la  noig,  il  tschiel  blau  par  samno  cun  Stellas,  tarlgischaintas ,  la  bella 
Igegna  davrilg  standeva  or  sia  sbleha  Igisch  silg  alf  da  la  nef  ca  tschuncanava 
giu  cun  surabrivgia  la  felsa  da  Traun  miez  la  vischnaunca  a  las  aclas  da 
Sched. 


La  giuvantegna  665 

[p.  12]  0  CO  miu  cor  salagrava  da  quella  beltezia.  Vus  pudes  mi  crer 
ca  schon  lur  mieu  spiert  a  mia  olma  sa  dalzavan  en  la  cuntamplatiun  dilg 
scaiidar  da  tut  las  chiosas.   Cbei  marvilgusas  ovras,  cbei  gloriusa  grondezia! 

Ilg  curascha  mi  veu  a  jou  cur  giu  tras  quella  via  zarpeinta  via  anau 
eu  zig -zag;  cur  jou  sund  giu  tiers  la  val ;  oh!  anguscha,  cliei  vezu?  cbei  5 
davont  mei  ina  pund  cun  leua  radunda,  quella  val  furiusa,  ca  salgiantava 
laua  sureint,  ina  ramur  surda  sco  ilg  tunar  da  liensch;  ins  ves  cartieu  chilg 
Rhein  vagnis  giu  da  quellas  felsas.  Silg  gi  ilg  sulelg  veva  luanto  la  nef 
sin  las  alps  e  scuflunto  si  las  valls. 

En    chei    anguscha  sund   jou    puschpei.     Chi    mi   ven   en    agid?     Jon  10 
mi    partraig    sin    laua    dilg    Anuilg,    aveva    jou    da    turnar    anavos,     mo 
nagins     raps,     nagin     ca     mi    ancanuscha.      Dens!     mi    de     la     forza    ad 
ilg    curascha    dad    ir    sin    quels   lens    a    quella    aua    smanatschonta.     Duas 
gadas    sundu   tschasso    tut   bletsch,    la    terza    curreu    sco    in    ord  da  sen  a 
tschunco  da  lautra  vart;  qua  sin  quella  via  carpusa  stundu  eri  a  fier  or  laua  15 
da  mes  calzers  pleings,  a  vard  anavos  silg  murren  da  quella  vall,    ca  ves 
leu  mi  rudlar  anseman  en  cun  sia  furia  cun  la  crapa  manedla;  us  ca  sund 
or  dilg  preuel  pos  jeu  rir  da  sia  rabgia,  da  sia  pusonza,  jou  buc  pli  ferm 
chiua    spia  sin    siu    stengal.     Spert   prend   joii   la   cursa    enten  ina   gronda 
sciradegna  si  par   quella   schechia,    carpusa  a  nunfrichevla  montagna,    an- 20 
troca  si  tiers  las   amprimas    caillgias    collar,    nu  ca    la  via  va  ansi    sco  en 
ina  fossa  scira,  trontar  pignola  a  grossa  crapa.     Cun  ina    gada    in  tier  da 
noig  ca  par  ver  tema  da  me  a  [p.  13]  jou  dad  el,  tschunca  vi  la  via  davont 
mei;  la  tema  mi  pelgia  eint,  cun  mi  partarchiar  dilg  qiuntar  da  mia  velgia 
tata,  ad  aung  plis,  las  seras  cun  staillier,  ca  davend  da  quella  vall  antroca25 
las  aclas  de  Sched,  eri   il  lieg  dad  unkirs.     In  mieu  aug  gieva  d'aver  veu 
ad  ancunascheu  vifs  da  quels  ca  eran  usa  silg  barlot;    ca  da  sisum  la  via 
rudlava  ad    el    ancuntar  in    vaintar  blo,    surtreg    cun    elg    bofs  ad  ilg  luf- 
garu  mailgia  Igieut,  ad  a  tuts  quels  spavents.    Mia  imaginatiun  vaseva  tras 
or  anturn  me  tuts  ils  mal  spierts  dilg  unfiern ;  ilg  chiau  bas,  in  anguschas  30 
curevu  adina   sin   quella  via  gottosa ,    tras  Sched ,    sainza  mi  nacorschar  ca 
segi  sisum  Purz.     La   en  la  pli  sisuma  casa  alva  dus  schmaladeus  chiauns 
selgian  or  diu   isch  a  mi  mordan    als    calcoings.     Jou   cur  tras  or,   sin  la 
vall  da  plaza    ca  veva   er   in  schlet   num  da    barlots;    in    spunutilg   sco  la 
furma  din  hum  grond,  seg,  me  l'osca,  in  chiau  cun  elgs  fupos  eint  sco  la  35 
teschta  din  mort  ven  or  da  la  vall  da  sper  cun  me  entochen  tilg  crap  gries. 
Cur  ve  pudeu  ver  la  casa  de  mieu  bab,  la  eis  el  sto  davos.    Da  l'anguscha 
suavu  che  dagutava  partut;   jou  cur,    sainza  saver  nagut  da  mez;    cur  jou 
sunt  rivo  davont  ilg    isch  da  mia  casa  scha  veu  pudeu  udir  Iura  da  stiva, 
ca  deva  las  duas  da   la  damaun :    ilg  dies  cuntar  ilg   isch  mi  andurmantu;  40 
cur  mieu  bab  daviera,  dundu  anavos    sin  cl  .  .  .   .    Chei  ei  quei  ?    Chi  ei 
qua?  el  mi  mano  en  stiva,   moma  a  sora  curan,  a  jou  cur,    sainza  gir  in 
pleid,  tilg  canastar  da  paun 


G66 


Anton  Huonder 


ANTON  HUONDER. 

Gl'  Ischi. 

(Aus  dem  Grischun,  Nr.  10,  1861.) 


Tschentaners  ein  uss'  vargai 
Che  sut  gl'  Ischi  ein  serimnai 
Nos  babuns,  et  engirau, 
La  Ligia  Grischa"  leu  ligiau. 

5  I'gl  Ischi  ha  verdegau,  — 
La  libertat  ha  prosperau ; 
Eiinc  ina  frastgia  en  verdur, 
Portav'  la  cuschaa  nies  pur.  — 

E  sur  ura  vegn  la  mort, 
10  Per  tut  che   viva   franca  sort, 


Prön  la  frastgia  giud  il  böst 
Prön  dil  pievel  megler  fest. 

Sut  gl'  Ischi  lein  uss  bargir, 
AI  Victim  noss  cors  unfrir, 
15  Spör  la  cuscha  engirar, 
Della  mal  vi  emblidar. 

Spar  la  cuscha  lein  restar, 
Entuorn  il  tschepp lein  serimnar, 
Ord  las  larmas  vegn  il  böst 
20  S'unfrir  a  nus  sesez  per  föst. 


II  Pur  Snrsil?an. 

(Nach  dem  Autograph  des  Dichters.) 


Jeu  sun  e  stun    ruasseivel  cheu; 

Lavur'  e  fetsch  miu  fatg; 
Engrazia  nuot,  ne  vi  ne  neu.  — 

Jeu  viva  de  miu  fatg. 

5  Jeu  rugulescha  tgeuamein 
Miu  far  e  demanar; 
Bugien  lavura  pruamein 
De  stgir  sco  er'  de  dar. 

Hai     pauc     marveglias     de    vus 
Gronds 

Naschi,  nutri  sin  thron; 
Nutrescha  mo  de  mes  affons, 

Vestgi  cun  agien  pon. 


10 


Sefutra  pauc  dil  traficar 
Dils  speculants  dil  mun, 
15  E  suenter  miu  puril  maniar 
Ei  tut  il  mun  radun. 

Termetta  gie  de  mia  Val 

Schi  Schuber  e  serein, 
Sco  Liber  —  bucca  sco  Vasal 
20       A  vus  giudo  il  Rhein. 

Perquei  tadlei  vus   gronds 

Signurs 

De  quellas,  tschellas  vals, 

Ei  crescha  eunc  adinaPurs 

Cunbratscha,  pungsepals. 


11  pur  suyeran. 

(Nach  dem  Autograph  des  Dichters.) 


Qiiei  81  mm  grepp,  quei  ei  miu  crapp, 
Cheu  tschentel  jeu  miu  pei, 
Artau  hai  jeu  vus  de  miu  bab, 
Sai  a  negin  marschei. 

5  Quei  ei  miu  prau,  quei  miu  clavau, 
Quei  miu  regress  e  dretg, 


Sai  a  negin   perquei  ,d'engrau, 
Sun  cheu  jeu  mez  il  retg. 

Quei  mes  affons,  miu  agien  saun 
10  De  miu  car  Diu  schengötg, 
Nutreschel  eis  cun  agien  paun, 
Eis  dorman  sut  miu  tötg. 


11  Pur  Sursilvan,  II  pur  suveraii,  Gl'Ischi  a  Trun,  Gl'Ischi,  Gl'ischi  aTrun    667 


0  libra,  libra  paupradat, 
Artada  de  mes  vegls, 
15  Defender  vi  cun  taffradat 
Sco  popa  de  mes  egls. 


Gie  libers  sundel  jeu  naschius, 
Ruaseivels  vi  dormii-, 
E  libers  sundel  si  carschius 
20  E  libers  vi  morir. 


Grischi  a  Trun. 

(Ineditum  nach  dem  Autograph  des  Dichters.) 

Naschius  sun  jeu  en  in  desiert  Encunter  tschiel  cun  Über  maun 

La  tgina  era  crap;  Sinzer  hau  engirau: 

In  Aungelet  sut  tschiel  aviert;  15   „Per  libertat  d' unfrir  lur  Saun," 

II  grep  era  miu  bab.  —  E  tuors  han  priu  comiau 


5  La  Mumma  era  libertat;  — 
De  quella  bein  tezzaus, 
In  Giuven  ferm-gie  en  verdat  — 
Sun  Iura  semussaus. 

Carschius  iuUm  si  ferms  e  grouds 
10       En  serimnai   entuorn, 

Sut  mia  feglia,  sut  mes  roms 
Ils  umens  dil  contuoru. 


Bia  tschentaners  hai  vigilau, 

Udiu  cametg  e  tun  — ; 
O  !  con  bia  G  r  i  s  c  h  s  han  salidau 
20       II  vegl  Ischi  a  Trun! 

In  venerau  Vegliurd  e    grisch 
Mon  ussa  a  dormir; 
Hai  vuss  batiau  cul  num  de  G  r  i  s  c  h, 
Per  quel  dueiss  vuss  morir. 


Gr  Ischi. 

(Nach  dem  Autograph  des  Dichters.) 


In  pauper  Grisch  vegn  uss  tier 
vuss 

Gindo  della  Cadi; 
De  Libertat  sun  staus  il  Spuss 

Haveva  num  Ischi.  — 

5  Bia  mellis  onns  hai  vigilau, 
üdiu  cametg  e  tunn. 


10 


0  con  bia  Grischs  han  salidau 
II  vegl  Ischi  a  Trun ! 

Sun    paupers    uss    e    senza 
tetg  — 

0!  dei  en  in  cantun 
A  mi  solet  mo  in  suttötg, 

En  casa  dil  Cantun ! 


Gl'ischi  a  Trun. 

(Aus  II  Grischun,  Nr.  30,  18G4.) 


A  Trun  sut  igl  ischi 
Nos  babs  ein  sa  rimnai, 
Da  cor  ein  eis  uni, 
Cun  forza  tutts  armai. 
5  Lur  clom  ha  ramurau, 
Las  tuors  sfraccadas  en, 
Tiranns  han  emprovau, 
Co'ls  Grischs  fan  truvamen! 


Affons  nus  denter  gripps, 
10  Nutri  figls  ellas  Vals, 

Naschi  entuorn  ils  pizzs  — 
Lein  esser  nus  vasalls? 
Tgi  metta  nus  sut  tetg 
En  nossa  paupradat? 
15  Tgi  dat  a  nus  nies  dretg? 
Mo  valarusadat ! 


668 


G.  Antoni  Bühler 


Nies  ferm  e  über  mann 
Mo  alla  libertad! 
Nies  cor,  nies  liber  saung 
20  A  la  fraternitad! 


Gni  sut  gl'ischi  Grischuns! 
Nos  babs  lein   honorar, 
Da  forza  cun  canzuns 
La  ;,Ligia  Grisch'"  alzar! 


G.  ANTONI  BÜHLER. 

Mia  patria. 

(Aus  II  Grischun,  Nr.  1,  1864.) 


1. 


Patria,  sin  1'  amur  fideivla 
De  miu  cor  sas  sefidar. 
Hai  ä  ti,  o  buntadeivla, 
Gie  tut  bien  jeu  d'engraziar! 
5  Bue  cuu  plaids  e  poesias 
Vul  miu  cor  mo  tei  alzar; 
Cun  1'  acziun  las  ovras  tias 
Vi  dil  mal  jeu  conservar. 


2. 

En  legria,  en  tristezia 
10  Vi  cun  aulta  vusch  clomar : 
Sai  fortuna  e  letezia 
Mo  unius  cun  tei  anflar. 
Patria,  sin  l'amur  fideivla 
De  miu  cor  sas  sefidar. 
15  Hai  a  ti,  o  buntadeivla, 

Gie  tut  bien  jeu  d'  engraziar. 


Empermischnn  alla  patria. 

(Aus  II  Grischun,  Nr.  4,  1864.) 


1. 


A  ti  dedicheschel 
Miu  cor  e  miu  maun, 
0  patria,  et  unfreschel 
La  vita  et  il   saung! 

2. 
Miu  cor  sinflamescha 
Cun  grond  ardiment, 
Per  tei  el  mo  pulsescha, 
Tia  libertat  gudent. 


0  Dieus,  po  inspira 
10  Curascha  a  mi ! 
Fideivladat  engira 
Miu  cor  bugien  a  ti. 

4. 
AI  maun  po  dai  possa, 
II  cor  lai  scaldar, 
15  Ch'  el  tochen  tier  la  fossa 
La  patria  tegni  car ! 


Tat  dat  commian. 

(Aus  II  Grischun,  Nr.  51,  1864.) 

Ei  gliei  da  Dieus  gie  ordinau, 
Ch'ins  a  tut  car  sto  dar  commiau, 
Tgei  peina,  o  peina ! 
Schegie  che  sin  quest  mund  il  mal 
5   II  cor  mai  senta  cert  in  tal, 
Tgei  peina,  o  peina,  gie  peina! 


Ha  ins  a  ti  in  brumbel   dau, 
E  ti  en  l'aua  quel  tschentau, 
Pertratga,  pertratga : 
10  Damaun  fors'  auflas  ina  flur, 
Che  secca  vi "  sur  notg  alur, 
Pertratga,  pertratga,  pertratga! 


Tut  dat  commiau,  La  flur  alpina,  Lamentatiun 


669 


Has  ina  cara  ti  anflau, 
Che  ha  tiu  cor  zun  inflamau, 
15  0  mira,  gie  mira! 

Gurt   temps    mo    vegn    cer(s)t   a 

passar, 
Che  ella  tei  persuls  lai  star^ 
Lu  plira,  gie  plira,  suspira! 


Uss  stos  ti  mei  er  bein  capir, 
20  Uss  stos  ti  mei  bein  intellir: 
Mein  nus  lu  in  ord  lauter  p6r, 
Clomein  nus  gie :    A  bein  sevär, 
A  bein  sever. 


La  flnr  alpina. 

(Aus  II  Grischun,  Nr.  51,  1864.) 

Seh'  aune  tontas  flurs  il  Matg  porschess 
Per  mei  fuss  quei  tuttina, 
Mo  ina  ei,  ch'  a  mi  plaschess: 
La  bella  flur  alpina. 

5  Jeu  vezzel  sverdegar  sflurir 
Las  flurs  gie  finadina; 
Mo  ti  per  mei  vul  buc  perir, 
Ti  bella  flur  alpina. 

Pos  er'glunviern  schi  freid  star  er, 
10  Fluretta  schi  carina; 

Serrau  gie  hai  tei  en  miu  cor, 
Ti  bella  flur  alpina. 


Lamentatinn. 

(Aus  II  Grischun,  Nr.  47,  1864.) 


En  in  molin  mo  sgarra 
La  roda  aunc,    che  va, 
Svanida  ei  la  cara, 
Ch'  a  mi  anguschas  fa. 

5  Fideivladat  ha  ella 
A  mi  giu  empermess, 
Mo  buc  teniu  lu  quella, 
Gl'  anni  ei  gie  sefess. 


Fugir  —  miu  cor  gie  senta 
10  Sto  jeu,  per  emblidar; 
II  mal,  che  mei  tormenter, 
Pos  buc  pli  surportar 

Podess  cargar  las  armas. 
Et  en  1'  ujarra  ir, 
15  Per  schigientar  las  larraas, 
11  mal  dil  cor  fugir. 


Et  audel  jeu  la  roda, 
Vegn  jeu  schi  contristaus; 
Tgei  sort  ch'  a  mi  er'  croda, 
La  mort  per  dat  maus. 


(370  Gf-  Antoni  Bühler 

Wilhelm  Teil,  Cuera,  i864. 

[p.i]  Emprim  Act. 

Emprima  See  na. 

Aulta  riva  gripusa  dil  lac  de  Lucern,  da  lautra  vart  Svyz. 

5  II  lac  formescba   in  port   en  la  terra,   ina  tegia   ei  da  maneivel  della 

riva,  in  giuven  pcscadiir  navigescha  en  ina  navetta.  Sur  il  lac  vi  vezza 
ins  ils  praus  verds,  vitgs  et  uclauns  de  Svyz  en  il  dar  dil  solegl.  Da 
mann  seniester  dil  spectatur  semussan  ils  pizs  dil  culm  Haken,  circumdai 
da  nibels;  en  il  funds  da  mann  dretg  vezza  ins  culms  cun  glatschers.  Aunc 
10  Hvon  che  la  tenda  seaulzi,  auda  ins  ina  canzun  pastorala  et  il  harmonic 
accord  dellas  stgellas,  che  continuescha  aunc  in'  urella  suenter  che  la  scena 
ei  averta. 

II  Giuven  Pescadur  (conta  en  la  nav). 

(Melodia  della  canzun  pastorala.) 
15  Rients  ei  il  lac,  tiel  bogn  el  invita, 

Sin  riva  verdenta  il  giuven  cupida; 
Uss  auda  '1  rebatter, 
Sco  '1  flautas  udiss, 
Sco  dultschas  vuschs  d'  aiingels 
20  El  paradis. 

E  sco  ch'  el  sesvegl'  en  beada  amur, 
Gia  tonsch'  ad  el  1'  aua  il  pfez  cun  ramur. 
De  profund  ei  uss   clomma: 
Car  mat,  jeu  vi  tei! 
25  Dorments  jeu  mo  estga 

Per  trer  eis  tier  mei, 

[p. 2]  Pastur  (sin  il  culm). 

(Variaziun  della  melodia  pastorala). 
Cun  Dieus  uss,  muletgs 
30  Sin  spunda  alpina! 

II  paster  festina 
E  va  cun  la  stad. 
A  culm  nus  puspei  turnein  allura, 
Cur'  turna  il  cant  et  il  cuccuc  ramura, 
35  Cur'  la  terra   cun  flurs  sevestgescha  si, 

Cur'  il  Matg  las  auas  leventa  in  di. 
Cun  Dieus  uss,  muletgs 
Sin  spunda  alpina! 
II  paster  festina 
40  E  va  cun  la  stad. 


Wilhelm  Teil  671 

Catschadur  dellas  Alps  (compara  da  lautra  vart  sin  igl  auldil  grip). 
(Seconda  variazun  della  melodia.) 
Co  tunnan  ils  aults  e  co  trembl'  il  piogn! 
Perquei  il  sittiir  buc  sniiescba  dentont ; 
5  El  passa  sur  glatscha 

Fresc  senza  temer; 
Cheu  ei  primavera 
E  verA  mai  de  ver; 
E  lunscb  sut  ses  peis,  en  griscbs  nibels  curclai, 
10  Buc  pli  po  '1  encorscber  marcaus  babitai; 

Tras  ils  nibels  mo  vezza 
11  mund  el  sclarir, 
E  bass  sut  las  auas 
La  prada  flurir. 
J5  (La  contrada  semida,  ins  auda  in  rauc  tunar  giu  d'  ils  culms ,  1' umbriva  de  nibels 

va  sur  la  contrada.) 

Ruodi,  il  pescadur,  vegn  ord  la  tegia.  Werni,  il  catschadur  descenda  d'i  1  grip. 
Kuoni,  il  pastur,  vegn  cun  la  sadella  de  mulscher  sin  schuvi;  Sep])i,  siu  paster, 
suonda   el. 

20  Ruodi.  Sedrova,  Jenni.     En  cun  la  barca,  spart! 

[p.  3]  La  nebla  griscba  vegn,  il  piz  gia  urla, 

II  Mytben  en  siu  stgir  capetsch  sezuglia, 

Et  ord  la  fueina  de  mal'  aura  sufla 

Ei  suraneu  zun  freid ;  gl'  orcan  ei  cheu, 
25  Tratg'jeu,  avon  cb' ins  crei. 

Kuoni.  La  plievia  vegn 

Uss  gleiti,  navadur.     Las  nursas  maglian 

Cun  engurdienscha,  e  gl'  anugl  scavogna 

La  terra. 
30  Werni.  Er'  ils  pescs  sesaulzan  e 

Gl'  utschi  deir  aua  va  a  funds.     Quei  ei 

In  temporal,  che  seannunciescba. 

Kuoni  (al  paster). 

Va,  Seppi,  uss  e  mira,  sehe  la  biestga 
35  Ei  buc  sespatetscbada  memia  lunscb. 

Seppi.  La  stgella  della  brina  and'  ins  aunc. 
I  Kuoni.  0,  lu  bavein  nus  tuttas,  il  pli  lunscb 

Va  quella. 
Ruodi.  Vns  baveis  cheu  in  stupent 

40  Accord,  pastur. 

Werni.  E  bella  biestga  —  Auda 

Quei  tut  a  vus,  pastur? 


ß72  Gr.  Antoni  Bühler 

Kuoni.  Na,  jeu  sun  buc 

Schi  rihs  —  quei  appartegn  a  miu  signur 
De  Attinghausen,  e  de  quel  a  mi 
Mo  confidau. 
5rp.4j    Ruodi.  Cont  bein  stat  la  curegia 

A  quella  vacca. 
Kuoni.  Ella  sa  quei  era 

E  ch'  ella  tut  il  muvel  sto  manar,  . 
E  buc  pascass  pli  ella  senza  quella. 
10  Ruodi.  Tgei  scheis  po  mai,  in  biestg  senz'  intelletg 

Werni.  Ei  gleiti  detg.     Igl  ammal  ha  cert 
Er'  intelletg ;  nus  catschadurs  vezein 
Quei  sin  la  catscba  de  camutschs  adina. 
Cur'  che  quels  vullan  pascular,  lu  mettan 
15  Eis  ora  ina  guardia,  che  gizza 

L'  oreglia  et  eis  advertescha  spert 
Cun  git  schular,  cura  ch'  il  catschadur 
Sapproximescha. 
Ruodi  (al  pastur). 
20  Meis  vus  uss  a  casa? 

Kuoni.  II  pasc  ei  cheu  uss  consumaus. 
Werni.  Sehe  mei 

En  nom  de  Diu,  pastur! 
Kuoni.  Dieus  sei  cun  vus ! 

25  Da  vossas  cursas  turn'  ins  buc  adina. 

Ruodi.  Leu  vegn  in  um,  current  en  tutta  prescha. 
Werni.  Jeu  enconoscha  el,  quei  ei  Baumgarten 
D'  Alzellen. 

Conrad  Baumgarten  curra  neutier  a  schement. 
30  [p.b^  Baumgarten.  Per  aumur  dil  tschiel,  la  nav, 

Dabot  la  nav! 
Ruodi.  Pertgei  sclii  gronda  prescha? 

Baumgarien.  Salvei  a  mi  la  vita!  0  manei 
Mei  spei't  da  lautra  vart  il  lac ! 
35  Kuoni.  Amitg. 

Tgei  maunca  ei  a  vusV 
Werni.  Persequitescha 

Vus  enzatgi? 
Baumgarten.  Dabot,  dabot!  Eis  ein 

40  A  mi  gia  sils  calcogns,  ils  cavaliers 

Dil  castellan;  jeu  perda  mia  vita, 
Sehe  eis  mei  peglian. 


Wilhelm  Teil  673 

Ruodl.  Scbei,  pertgei  eis  vus 

Persequiteschan  ? 
Baiimgarten.  0,  salvei  mei  uss, 

E  jeu  requinta  In  il  fatg  sueuter. 

5  Werni.  Vus  esses  tut  de  saung  e  quei  danunder? 

Baumgarten.  11  castellan  imperial  sil  Rossberg  — 

Kuoni.  11  Wolfenschiess !   Qnel  vus  persequitescha? 

[p.  6]  Baiimgarten,  Quel  noseha  buca  pli,  giest  quel  bai  jeu 
Sturniu. 
10  Tuts  (retr  oced  an).         Mo   Dieus  pertgiri !  Tgei  baveis 

Vus  fatg? 
Baumgarten.  Mo  quei  cbe  mintga  liber  um 

Havess  er'  fatg  en  mia  posiziun. 
Jeu  bai  mo  fatg  valer  min  drctg  de   casa 
15  Enconter  quel,  il  quäl  ba  svergognau 

Mia  bonur  e  mia  duna. 
Kuoni.  Ha 

11  castellan   ba  selubiu,   d'  a  vus 
Far  donn  vid  la  bonur? 
20  Baumgarten.  Cb' el  sia  queida 

Infama  buc  ba  contentau,  ba  Dieus 
Mo  impediu  c  mia  segir. 
Wem/'.  Havels 

Vus  forsa  fess  ad  el  il  tgau  cun  quell a? 

25  Kuoni.  0,  requintei,  co  quei  ei   daventau, 

Aunc  temps  baveis,  entocben  cb'  el   uss  sligia 

La  barca  da  la  riva. 
Baumgarten.  Jeu  baveva 

Pinau  entginas  plontas  eu  igl  uaul, 
30  Cbeu  vegu  lu  mia  duna  en  anguscba 

E  tementada  tocben   sin  la  mort, 

„11  castellan  tier  ella  sei  vegnius 

E  bagi  commondau  ad  ella  de 

Spert  far  ad   el  in  bogn  en  casa  mia. 
35  [p.  7]  Aunc  autras   caussas  malbonestas   bagi 

I  Dad  ella  el  voliu,  perquei  sei  ella 

!  Fugida".    Et  a  casa  curra  jeu 

Uss  senza  entardar,  giest  sco  jeu  era, 

E   bai  ad   el  lu  benediu  il  bogn 
iO  Cun  la  cugnada. 

I  Werni.  Quei  ei  stau  endretg. 

Negiu  carstgauu  sa  vus  sludar  per  quei. 

Romanische  Forschungen  VIII.  43 


674 


G.  Antoni  Bühler 


Kuoni.  Uss  ha  el  la  pagaglia,  il  tirann ! 
Da  ditg  lia  el  er'  quella  meritaa 
Pil  pievel   d'  Unterwaiden. 
Bdtimgarten.  Gl'  act  ei  gia 

5  Encoiioschcnts;  jeu  vegn  persequitaus  — 

l'lidont  nns  cheu  —   o  Dieus  —  il  temps  e>vanesclia 
(Ei  entscheiva  de  timar,) 
Kuoni.  Gie,  navadur  —  salvei  quest  valerus! 
Buodl.   Va  buc.    In  temporal  sgarscheivel  gie 
10  Smanatscha.      Vus  stoveis  spetgar. 

Baumgarten.  0  Diens! 

Jeu  sai  gie  buc  spetgar,  qnei  fuss  la  mort  — 
Kuoni.  Sin   Dieus  sefida,  et  al  proxim  gida! 
A  nus  er'  sa  gie  questa  sort  tuccar. 
Ig  (Ramur  e  tunar.) 

Ruodi.   Vezeis  co  '1  lac  sesaulza!  II  Favugn 

Ei  largs;   gl' orcan  jeu  buc  domogn' et  aunc 
Las  undas. 
[p. 8]  Baumgarteyi  (peglia  enturu  sia  schenuglia). 


20 


25 


Kuoni. 


Ruodi. 


30 


35  Baumgarten 


40 


Gidi  Dieus  er'  vus,  sco  vus 
Cun  mei  haveis  misericordia  — 
Werni.  Ei  valla  gie  la  vita,  navadur. 
Ilaveies   compassiun! 

El  ha  gie  duna 
A  casa  et  affons. 

(II  tunar  serepetta). 

0,  tgei    rascliun 
Ei  quei?     Er' jeu  sai  perder  mia  vita, 
Hai  duna  et  affons,  sco  el  —   Mirei 
Co  '1  lac  ei  turbels,  inquiets,  co  el 
Leu  truscha  e  tsclialatta  1'  aua  el 
Profund.   —    Bugien  voless  jeu  quest  amitg 
Salvar;  mo  quei  ei  nonposseivel,  sco 
Vus  sezs  vezeis. 

Sehe  vegn  jeu  uss  a  mauns 
Agl  inimitg,  en  fatscha  alla  terra, 
Che  mei  savess  salvar!  —  O,  libertat! 
Cnls  ögls  pos  jeu  tei  tonsclier,   suravi 
Tier  tei  arriva  mia  vusch  plonsclienta, 
Cheu  ei  la  nav,  che  1'  aua  savess  fender, 
E  jeu  sto  Star  e  senz'  ugit  cheu  tender ! 
Kuoni.  Mirei,  tgi  vegn! 

Werni.  Quei  ei  il  Teil  de  Bürglen. 

Teil  cun  il  balester. 


Wilhelm  Teil  675 

Teil.  Tgi   ei  igl  um,  che  cheu  agit  demonda? 
[p.  9]  Kuoni.  D'  Alzellen  ei  quest  um ;  sia  honur 
Mo  ha  el  defendin,  el  ha  sturniu 
II  castellan  dil  rctg,  il  Wolfenschiess, 
)  Che  stava  sil  Rossberg.  —   Ils  cavaliers 

De  quel  ein  sils  calcogns  ad  el^  cheu  roga 
El  uss  il  iiavadui',   de  fiigientar 
El  sur  il  lacj  quel  temma  igl  orcan 
Et  astga  buca  navigar. 
[0  Euodi.  Cheu  ei 

II  Teil,  che  sa  er'  far  il  navadur; 
Quel  sa,  seh'  oz  ei  posseivel  in  viadi. 
(Vehement  tunar,  il  lac  ramurescha.) 
Dovei  jeu  lu  semetter  da  bugien 
L5  En  quella  gula  iufernala?     Quei 

Fagies  negin,  che  ha  aunc  saun  giudici. 
Teil.  II  valerus  pertratga  il  davos 

Per  vid  sesez,  sefida  mo  sin  Dieus 
E  salva  po   quest  sventireivel  um ! 
i!0  Euodi.  Bien  cussegliar  eis  ei   sin  terra  franca, 

I  Cheu   ei  la  nav,  e  leu  il  lac!     Mei  vus ! 

I  Teil.   II  lac  sa  perdonar,  buc  il  tirann. 

Emprova,  navadur! 
Pasturs  e  Catschadur.  0,  salva  el! 

5  Ruodi.  E  fuss  el  er"  miu  frar  ne  min  pli  car 

Affon,   ei  sa  buc  esser ;   oz  ei  gie 
Simon  e   Giudas;  o,  terribels  ei 
11  lac  quest  di  e  vnl  haver  unfrenda. 
[p.  10]       Teil.  Nuot  drizz'  ins  ora  cheu  cun  vans   discurs  ; 
^  Ei  gliei  uss  temps,  de  dar  agit  agl  um! 

Di,  navadur,  vul  ir? 
Ruodi.  Na,  na,  jeu   buc! 

Teil.  En  nom  de  Diu!  Sehe  dai  a  mi  la  nav! 
Seh'  eraprova  jeu  cun  mia  fleivla  forza. 
Kuoni.  Ha,  bravo  Teil! 
Werni.  Quei  ei  da  catschadur  1 
Baumgarten.    Liberatur,  miu  aungel  esses  Teil! 

Teil.  Ord  mauns  dil  castellan  vus   salva  jeu! 
Ord  igl  orcan  vus  gidi  lu  in  auter. 
Mo  meglier  eis  ei,  che  vus  seies  en 
11s  mauns   dil  tschiel,  ehe  en  quels  dils  carstgauns! 

(AI  pastur.) 
Pastur,  0,  confortei  vus  mia  duna, 

43* 


ß76  G.  Antoni  Bühler 

Sehe  mei  disgrazia  forsa  tucca,  jeu 
Hai  fatg  mo  quei,  ch'  il  cor  a  mi  insplra. 
(El  siglia  eu  la  nav.) 
Knoni  (al  pescadur.) 
5  Vus,  ch'  esses  gie  in  navadur,  astgeis 

Buc  interprender  quei,   che  Teil   ha  er' 
Riscau? 
Huodi.  Aunc  raegliers  uraens  dat  ei  cheu, 

Ch'  ein  buc  de  paregliar  cun  Teil.     Buc  dus, 
10  Sco  el,  dat  ei  tier  nus  en  las  montognas. 

[p.  11]  Werni  (ei  montaus  sin  il  grip.) 

Giest  uss  bandunna  el  la  riva,  Dieua 
Assisti  el!    0,  mira,  co  la  nav 
Segieina  sin  las  undas ! 
15  Kuoni  (sin  la  riva.)  L'  aua  dat 

Sur  ella  en  —  jeu  vezza  buc  pli  ella. 
0,  spetga,  cheu  ein  eis  puspei.     Cun   forza 
Setaglia  el  tras  1'  aua  inquieta. 
Seppi.   Mirei,   ils  .cavaliers  dil  castellan ! 
20  Eis  veguen  tut  en  furia. 

Kuoni.  Pilver, 

Eis  ein  gia  cheu  1     Gl'  agit  ha  cheu  fatg  prescha. 

Entgins  cavaliers  de  Landenberg. 

Empritn  Cavalier.  Dei  neu  igl  assasin,  che  vus  haveis 
25  Zupau ! 

Second  Cavalier.  El  ei  fugius  da  questa  via, 

Nu'  ei  el  uss? 
Kuoni  e  Rudoni.  Tgi  encuris  vus  cheu? 
Emprim  Cavalier  (vezza  la  nav.) 
30  Ha,  tgei  jeu  vezza,  giavel ! 

Werni  (sura.)  Encuris 

Vus  forsa  qnel,   che  ei  en   quella  nav? 
Curri  dabot,  sehe  suatis  el  aunc, 
Second  Cavalier.  Pil  nausch !  El  ei  mitschaus ! 
35  [p.  12]  Emprim  Cavalier  (al  pastur  el  pescadur.) 

Vus  esses  stai 
Gidonts  ad   el  tier  sia  fugia.     Vus 
Doveis  sentir  —   Dei  sur  la  montanera! 
Barschei  la  tegia,  tut  fagiei  en   paglia! 
40  (Curran  naven.) 

Seppi  (curra  su enter.) 

0  mias  nursas! 


Wilhelm  Teil  677 

Kuoni  (suou  da.) 

Pauper  mei,  miu  muvel! 
Werni.  Tgei  furias ! 

Buodi  (alzont  ils  mauns  enconter  tschiel.) 
5  Giustia,  Dieus,   giustia! 

Cu  vegn  quel,  che  nus  spindra  dals  tiranns? 

(Curra  suenter  a  tsehels.) 

Secouda  Scena. 

A  Steinen  en  Svyz,  ina  tiglia  avon  la  casa  de  Stauffacher,  sper  la  via  da  maneive! 
10  della  punt. 

Werner  Stauffacher^  Pfeifer  de  Luzern. 

vegnen  a  plidont. 

Pfeifer,  Gie,  gio,  sco  jeu  a  vus  hai   detg,  Stauffacher. 
Buc  eogirei  all'  Austria,  sehe  vus 
1'^  Saveis  quei  evitar.     Ferm  seteni 

Vid  igl  imperi,  sco  entochen  uss. 
Dieus  vegli  vossa  veglia  libertat 
A  vus  dacheu  d'  envi  er'  mantener! 

(Strenscha  ad  el  i]   maun  cun  affecziun  e  vul  ir.) 

20    Stauffacher.  Spetgei,  amitg,  uss  aunc  empau,  entochen 
[p.  13]  Che  mia  duna  vegu   —   Vus  esses  gie 

Miu  hosp  a  Svyz,  il  vos  jeu   a  Lucern. 
Pfeifer.   Engrazia!    Oz  aunc  sto  jeu  ir  a  Gersau. 

—  Po  surportei  adina  cun  pazienza 
25  Tut  quei,  che  1'  engurdienscha  e  loschezia 

Dils  castellaus  a  vus  po  far  d'  entiert! 
I  Quei  sa  prest  semidar,  sehe  igl   imperi 

Fors'  mida  siu  regeut.     Vegnis  vus  uss 
;  Tier  1'  Austria,  seh'  ei  quei  lu  per  adina. 

30  (El  va  naven.   Stauflfacher  sesa  solicitaus  sin  in  bann  sut  la  tiglia.    Aschia  anfla  sia 

1      consorta  Gertrud  el;  ella  semetta  giu  sper  el  e  conteraplescha  cl  in' nrella  tacent.) 

Gertrud.  Schi  serius,  miu  car  mariu?     O  Werner! 

Jeu  enconoscha  tei  buc  pli.     Biars  dis 

Hai  jeu  queschent  gia  observau,  che  greva 
35  Tristezia  il  frunt  a  ti  sulchescha. 

Tiu  cor  ei  pleins  de  grevs  quitaus  zupai, 

Confida  quels  a  mi;  sco  tia  duna 

Da  quels  er'  mia  part  jeu  uss  pretenda. 
(Stauffacher  porscha  ad  ella  il  maun  e  quescha.) 
10  Tgei  po  tiu  cor  opprimer,  di  a  mi ! 

Jeu  vezza  benedidas  tias  stentas, 


ßY8  G.  Alltoni  Bülilcr 

A  ti  ci  la  fortuua  favoreivla, 
Gie,  pleins  eiu  ils  arciins,  e  la  muaglia, 
Ils  glieschs  e  loschs  e  beincarnii  cavals 
U'  ils  culms  ein  ventireivlaraein  turnai, 
5  Prendent  albiert  en  lur  camonnas  veglias. 

—  E  eben  la  casa,  in  stupent  bagetg, 
Sco  in  casti ;  ord  bellas  travs  ei  ella 
Squadrada,  ei  er'  construida  bein 
En  bella  simetria;   ella  vegn 
10  Sclarida  da  fenestras  zun  plascbeivel; 

Cun  biars  e  bels  insigns  ei  eil'  ornada 
[p.  14]   E  sabis  vers,   ils  quals  il  viandont 

Pussont  cbeu  legia  e  lur  senn  admira. 

Stauffacher.  Bein  construida  ei  la  casa,  mo  — 
15  Sil!  Fundament  balucca. 

Gertrud.  0,  miu  Werner, 

Di  er'  a  mi,  co  ti  quei  entellis! 

Stauffacher.  Sco  oz,  sun  jeu  sesius  avon  curt  temps 
Sper  questa  tiglia,  e  bai  contemplau 

20  II  bei  bagetg  cun  legerment*,  cheu  vegn 

II  castellan  d'  il  mann  de  Küssnacbt,  siu 
Casti,  a  cavalcont  cun  gronda  pompa 
En  compagnia  de  ses  cavaliers. 
El  vezza  nos  bagetg,  seferma  e 

25  Surstat;  mo  bein  dabot  leva  jeu  si 

E  vomm  ad  el  cun  respect  enconter, 
Essent  cb'  el  representa  la  giustia 
Imperiala  cbeu  tier  nus.     Da  tgi 
Ei  questa  casa?  uss  eraperra  el 

30  Malign,  scbegie  cbe  el  quei  gia  saveva. 

Spart  patertgaus  responda  jeu  ad  el : 
Signur,  eil'  ei  de  miu  imperatur, 
Vos  feudum  et  il  miu  —  Et  el  responda: 
„Jeu  sun  regent  imperial  tier  vus, 

35  E  jeu  vi  buc,  cb'  il  pur  bagegi  casas, 

Giesst  sco  el  vul  e  vivi  cbeu  tut  liber, 
Sco  seh'  el  fuss  il  patrun  en  questa  terra. 
Dacbeu   d'  envi  vi  jeu  quei  impedir." 
Scheut  quei  cun  grond  disprez,  continuescha 

40  El  siu  viadi,  jeu  deutout  cbeu  stava 

Cun  miu  cor  tormentau  et  anguschau, 
Repatertgont  quei  ch'el  havcva  detg. 


Wilhelm  Teil  679 

Gertrud.  0,  miu  siguur   e  car  mariu!    Vul  ti 
[p.  15]   Vertir  iu  plaid  sinccr  de  tia  duua? 

Üil  nobel  Iberg  sim  jeu  ina  figlia, 

Dig-1  um  d'experienza.     E  nus  soras 
5  Sesevan  leu  filont  las  uotgs  schi  lungas, 

Che  tier  il  bab  seredonavan  uraens 

Dil  pievel,  per  cbeu  legier  pergaments 

Dils  vegls  imperaturs  e  discatur 

Clin   sabis  plaids  sul  gieneral  beinstar. 
10  Attenta  sco  jeu  era,  hai  jeu  cbeu 

Saveus  udiu  perderts  discurs,  pertratgs 

Dil   sabi  e  giavischs  dil  bun,  e  tgeu 

El  cor  hai  jeu  quei  tut  er'  conservau. 

Seies  attents   e  teidla  sin  mes  plaids  ! 
15  Pertgei  daditg  hai  jeu  viu  tiu  torment. 

—  Noscber  a  ti  vul   Gessler  uss  ord  gritta^ 
Pertgei  ti  eis  ad  el  gl'  impedement, 

Ch'  il  Svyzer  vnl  dell'  Austria  nuot  saver, 
Che  el  sesuttametta  biic  a  lezza, 
20  E  stat  fideivel,  ferm   tier  igl  imperi, 

Sco  ses  babuns  ein   er'  adina  stai.  — 
Di,  Werner,  di,  seh'  ei  gliei  buc  tut  aschia ! 
Stauffacher.  Quei  eis  ei,  giest  perquei  mei  sprezza  Gessler. 
Gertrud.  Scuvius  ei   el  sin  tei,  che  ti  sas  viver. 
25  Schi  liber  e  content  sin  tia  ierta. 

—  El  ha  negina.     Questa  casa  ei 

In  feudum  digl  imperi;   quella  astgas 

Ti  bein  mussar,  schi  bein  sco  mintga  princi 

Er'  mussa  sia  terra,   cli'  el  posseda. 
30  Pertgei  sur  tei  has  ti  negin  signur, 

Auter  ch'  il  cau  suprem,   avon  il   quäl 

Tut  la  christgaunadat  sto  sinclinar  — 

El  ei  in  figl  pli  giiiven  della  casa, 

E  zun  nuot  auter  gie  posseda  el, 
35  Che  siu  manti  de  cavalier;  el  mira 

[p.  16]  Perquei  sin  la  ventira  din  brav  um 

Cun  egls  scuvii  e  tussegai.     El   ha 

Franc  tia  perdiziun  gia  engirau  — 

Aunc  eis  nonmolestaus  —  Vul  ti  spetgar, 
40  Entocheu  ch'  el  ha  sia  mala  veglia 

E  gritta  tei  laschau  sentir?    Igl  um 

Perdert  ei  precauzius. 
Stauffacher,  Tgei  ei  de  far? 


(330  G.  Antoni  Bühler 

Gertrud  (vegn  pH  datier). 

Sehe  teidla  miu  cussegl!     Ti  sas,  co  clieu 
A  svyz  ils  buns  e  giests  tuts  selanientan 
Da  1'  eiigurdienscha  e  crudeivladat 
5  Dil  castellan.     Buc  dubitescha^  ch'  ins 

Eu  Uri  er'  et  Unterwaiden  sei 
Unfins  dell'  oppressiun  e  dil  dir  giuf  — 
Pertgei,  sco  Gessler  cheu,  aschia  giest 
Er'  trafichescba  ussa  Landenberg 

10  Da  lautra  vart  il  lac  —  Negina  nav 

Arriva  cheu^  ch'  a  niis  annuncieschi 
Buc  novs  delicts,  conimess  dils  castellans 
Da  lautra  vart  il  lac.    Perquei  fuss  ei 
Basegns,  ch'  entgins  beinpatertgonts  de  vus 

15  Secussegliassen,  co  far  fin  a  questa 

Impertinenta  oppressiun  j  jeu  tratga, 
Che  Dieus  vegness  vus  buc  a  bandonar 
E  fuss  cun  vus  en  vossa  giesta  caussa  — 
Di  has  en  tjri  ti  buc  in  amitg, 

20  AI  quäl  ti  er'  tiu  cor  astgasses  arver  ? 

Stauffacher.  Jeu  enconoscha  biars  bravs  umens  leu 
Et  er'  signurs   de  gronda  influenza, 
Als  quals  jeu  in  secret  sai  coufidar. 
(El  leva  si.) 

25  0,  tgei  orcan  d'  ideas  prigulusas 

[p.  17]  Leventas  ti  a  mi  el  pez!  Tut  miu  intern 
A  mi  ti  a  la  glisch  dil  di  revolvas, 
E  quei  che  jeu  gnanc  astga  patertgar, 
Quei  dis  ti  cun  lingiera  lieunga  fresc. 

30  —  Has  er'  bein  ponderau  tiu  bun   cussegl? 

Sas,  che  discordia  e  ramur  ded  arroas 
Ti  clommas  cheu  en  questa  vall  de  pasch  — 
Astgassen  nus   pasturs,  in  fleivel  pievel, 
Secontermetter  al  signur  dil  mund? 

35  Sin  ina  buna  vercla  eis  mo  spetgan, 

Per  questa  paupra  terra  attaccar 
Cun  lur  cohortas  furiusas,  e 
Per  ch'  eis  er'  sco  victurs  cun  dretg  savessen 
Cheu  regier,  sut  pretext  de  giest  castitg 

40  Disfar  noss  documents  d'  independenza. 

Gertrud.  Er'  vus  gie  esses  umens  e  guerriers, 
Saveis  far  diever   dellas  armas,  et 
AI  valerus  gl'  agit  dil  tschiel  buc  maunca! 


Wilhelm  Teil  681 

Stauff acher.  Terribla  ei  1'  ujarra  e  sgarscheivla, 
E  la  ruina  dils  pasturs  e  muvels. 
Gertrud.  Gie,   ins  surporti  quei  ch'  il  tschiel  tarmetta; 
Mo  1'  ingiustia  sprezza  in  cor  nobel. 
5    Stauffacher.  0,  cara  duna!     Questa  casa  nova, 
Che  fa  a  ti  tonta  legria,  mira, 
L'  ujarra  destruescha  era  quella. 
Gertrud.   Sentess  miu  cor  taccaus  jeu  dil  terrester, 
Jeu  mezza  il  tizun  bettoss  en  ella. 
10    Stauffacher.  Ti  creis  aunc  en  humanitat!    Segira 
[p.  18]   Gnanc  ei  la  vita  din  affon  en  tgina, 
Cur  che  1'  ujarra  ei  en  furia. 
Gertrud.  En  tschiel  ha  1' innocenza  in  amitg! 
0,  mira  anavon,  buc  anavos ! 
15    Stauffacher.  Nus  umens  bein  savein  en  il   combatt 
Curdar  sco  valerus  guerriers,  mo  di 
A  mi,   tgei  sort  ei  lu  la  vossa,  di? 
Gertrud.  Aunc  letgas  ha  avertas  il  pli  fleivel, 
In  sigl  gind  questa  punt  mei  libra  fa. 
20    Stauffacher  (sebetta  en  sia  bratscha). 

Tgi  che  in  tal   cor  strenscha  vid   siu  pez, 
Quel  astga  batter  er'  per  siu  possess, 
E  gnanc  1'  armada  temma  el  din  retg. 
—  En  Uri  vomm  jeu  uss  immediat, 
25  Leu  viva  miu  amitg,   il  Walther  Fürst, 

Che  er'  sco  jeu  pertratga  sur  quests  temps. 
Leu  anfla  jeu  er'  il  signur  barun 
De  Attinghausen,  che  tegn  car  il  pievel 
E  ha  respect  dils  vegls  costums  et  usits, 
30  Schegie  ch'  el  ei  da  gronda  casa  nobla. 

Cun  quels  vi  jeu  secussegliar,   co  nus 
Noss  inimitgs  savessen   domignar. 
Uss,  Dieus  pertgiri  tei,  cara  consorta  — 
Duront  mia  absenza  regia  ti 
35  La  casa  cun  prudienscha  e  quitau   — 

AI  pelegrin,  che  va  cun  devoziun 
A  Sontgs  per  las  baselgias,  a  claustrals, 
Che  rogan  cheu  per  lur  conveut  1'  almosna, 
Dai  abundont  e  tegn  eis  bein.     La  casa 
40  De  Stauffacher  buca  sezuppa,  sper 

La  via  ella  stat,  in  hospital 
Per  mintga  viandont,   che  vegn  da  quella, 
[p.  19]  (Duront  ch'  eis  van  enconter  il  funds  della  scena,  passa  Guglielm  Teil  si  davon 
tier  cun  Baumgarten.) 


ßgO  G.  Antoni  Bühler 

Teil  (a  Bau  mg  arten). 

Pli  luDsch  ei  miu  agit  buc  necessaris. 
En  quella  casa  mo  iutrei,  leu  stat 
II  Stauffacher,  in  bab  de  tut  ils  paupers. 
—  Mirei  po,  cheu  ei  el  gie  sez  —  vegni! 
(Vau  enconter  el;  la  scena  seinida.) 


La  vendetga. 
(Aue  II  Cudisch  de  Legier  da  Gerold  Eberhard,  Emprima  part,  Cuera,  1865,  p.  159  f.) 

Mazau  ha  siu  siguur 
II  rustic  servient; 
Staus  fuss  il  servitur 
Sez  cavalier  bugien. 
5  El  ba  quel  stiletau  egl  uaul  leu  en  il  stgir;  il  tgierp  ha  el  sfunrlrau  el 
Rein  profund  segir. 
[p.  160]  Et  uss,  engl  armament  dil  cavalier  ornaus,   ei  el  lu  sil  moment  sil  bei 
cavagl  montaus. 
Vul  ussa  galopar  eu  presclia   sur    la    puut;    cavagl    vul  buc   passar,  ad 
10       ault  sesaulz'  el  zun. 

Ils  spruns  ded  aur  el  dat  uss  al  cavagl  stinau;  rao   quel  cuu   spertadat 

el  flum  ha  el  smanau. 
Cun  peis  e  mauns  el  ha  uss  sedostar   voliu,  mo  'I  grev  curass^  quel  ha 
a  fuuds  uss  el  teniu. 


La  (juacra  a  ses  affous. 

(Aus  II  Cudisch  de  Legier  da  Gerold  Eberhard,  Emprima  part,  Cuera,  1865,  p.  173  f.) 

Ault  stava  sil  prau  il  madir  risdiv, 
Curclava  la  quacra  en  siu  igniv. 
Fatscheutas  han  quella  mauau  ord  vart, 
A  casa  la  sera  vegn  ella  per  tard. 
5  Cheu  clomman  ils  pigns  cun  tremblont  suspir : 
„0,  mumma,  da  cheu  nus  stovein  fugir! 
II  rustic  signur,  che  posseda  quest  prau, 
Cul  figl  speras  vi  cheu  ei  ius;  ba  plidau: 
„Segar  quest  risdiv  nus  stovein  avon  di! 
10  Emposta  vischins  spert  cun  faultsch  e  risti!" 
„Aunc  temps  eis  ei",  di  lu  la  quacra,  „quei  sai! 
Buc  spert  ein  vischins  cun  servetschs  paregiai!" 


La  quacra  a  ses  afifons ,   La  rosa  clell'  aua  683 

La  quacra  lu  sgola  puspei  ord  vart, 

A   casa  la  sera  vegu  ella  pdr  tard 
15   Cheu  clommau  ils  pigns  cuu  tremblont  suspir; 

„0,  murama  da  cheu  nus  stovein  fugir! 
[p.  174]   II  rustic  siguur,  che  posseda  quest  prau, 

Cul  figl  speras  vi  cheu  ei  ius ;  ha  plidau: 

Ah,  mir' ils  vischins  ein  aunc  buca  veguii! 
20  Spert  va  tier  parents,  supplichescha  e  di: 

Vegni  a  gidar  a  segar  e  rislar 

II  prau   de  miu  bab,  per  lu  quel  consolar!" 

„Aunc  temps  eis  ei",  di  lu  la  quacra,   „quei  sai ! 

Buc  spert  ein  parents  cuu  agit  paregiai !" 

25  La  quacra  lu  sgola  puspei  ord  vart, 

A  casa  la  sera  vegn  ella  pör  tard. 

Cheu  clomman  ils  pigns  cnn  tremblont  suspir: 

„0,  mumma,  gie  ussa  stovein  nus  fugir! 

II  rustic  signur,  che  posseda  quest  prau, 
30  Cul  figl  speras  vi  cheu  ei  ius;  ha  plidau: 

„Vischins  e  parents  han  gie  buca  dau  fei ! 

Mo  quintel  uss  pia  sin  tei  e  sin  mei." 

„Gie,  temps  de  fugir",   di  la  quacra,   „quei  sai. 

Eis  ei  per  mitschar  cun  affons  combrigiai ! 
35  Confidas  lavurs  a  parents  e  vischins, 

Sehe  vegnes  cun  eis  ne  tier  terms  e  confins ; 

Mo  tras  la  vigur  de  tiu  mann  curaschus 

Flurescha  a  ti  il  pli  difficultus." 

La  quacra  us  fui  cun  ses  pigns  senza  paus, 
40  E  lauter  di  e  era  il  prau  gia  segaus. 


Lii  rosa  dell'  aua. 

(Aus  II  Cudisch  de  Legier  da  Gerold  Eberhard,  Emprima  part,  Cuera,  1865,  p.  175.) 

II  giuven  matet  quel  fagieva  termagls 
Sil  pi-au  sper  il  lac,  che  da  flurs  era  gagls, 
La  rosa  dell'  aua  en  gronda  splendur 
En  V  aua  flurir  el  us  catt'  ad  agur. 
5  Et  el  cun   curascha  va  tras  la  paliu; 
La  rosa  schi   bella  havess  el  voliu. 
„Stai  cheu!"   ussa  auda  '1  la  muma  clomar, 
0,  turna  affon,  ti  savesses  sfundrar!" 


684 


Gion  Antoni  Tour 


Et  el  sin  la  muma  vul  bnca  tadlar, 
10  Sevolva  e  di:   „Jeu  vegu  cert  a  mitscbai'." 

Gia  tonsch' cl  la  flur;  mo  uss  sfundr'  el  annetg 
Et  anfla  la  fossa,  che  ha  el  cuvretg. 

La  mumraa  uss  plira  e  bragia  bein   ditg. 
Tier  ella  uss  curran  affuns  ord  ilg  vitg. 
15  A  quels  ella  clomma:  „Mirei  co  la  sort 
Per  malobedienscha  ei  stada  la  mort!" 


II  rerereiidnm. 

(Aus  der  Gasetta  Romonscha,  Nr.  34,  1866.) 


Tgei  ei  la  tema  dils  siguurs 
E  fa  ad  eis  tontas  snavurs? 

II  referendura! 
Tgei  spirt  terribel  ils  baruns 
5  Tementa  pli  eunc,  ob' ils  canunsV 

11  referendum ! 

Tgei  fa    sgarscbur  als    bürocrats 
A  lur  amitgs  ed   avocats? 

11  referendum  ! 
10  Tgei  far  tremblar  ils  emploiai 
Ch' ein  memia  bein  uss  endisai? 

U  referendum ! 

Tgei  vulan  administraturs 
Uss  bucca  dar  als  simpels  purs? 
15  11  referendura ! 

Tgei  irapedess  eis  de  truschar 
E  milliuns  tonts  sfarlatar 
II  referendum! 


Tgei  sa  ministers  federals 
20  Mo  impedir  de  far  scandals. 

11   referendum! 
Tgei  bein  teness  quels  a  mis  tregn 
Scbegie  cb'  ei  fuss  nagin  striegn 

II  referendum ! 

25  Tgei  dat  a  nus  mo  segirtat, 
Mantegn  a  nus  la  übertat? 

11  referendum! 
Tgei  sto  il  pievel  damondar, 
Ad  el  tgei  ils  baruns  er'  dar? 

30  II   referendum ! 

Bein  pia !    Sehe  nus  tuts  volein 
Ed   er'  cun  aulta  vusch  clomein: 

11  referendum ! 

Allura  ston   eis  nus  tadlar, 

35  Cun   bein  ne  mal  a  nus  er'  dar 

II    referendum. 


GION  ANTONI  TUOR. 

Na'ei  yentira. 

(Nach  dem  Autograph  des  Verfassers). 


Tgei  ei  ventira,  vus  magnats, 
De  grondas  pofsefsiuns? 
Tgei  manegieis,  vus  magistrats 
De  grondas  pretensiuns? 


5  Vus  theologs  fors'  egl  orar 
Quei  scazi  leu  carteis? 
El  reflectar,  examinar 
Vus  philosophs  1'  anfleis? 


Nu'  ei  ventiia,  Eu  Speionza,  II  zen 


685 


Sch'ils  plaids,  ch'il  sabi  ha  plidau 
10  Tier  Croesus,  relg  pufsent, 
Han  eunc  vigur  sco  el  pafsau, 
Tgei  ei  pli  evident? 

Che  n'  abundonza  ne  splendur 
Culla  ventira  van  ; 
15  Ne  la  sabienscha  ne  rhonur 
Nus  ventireivels  fan. 


Quel  che  ne  rechs  ne  paupers  ei, 
Ch'  encuerra  pcrfectiun ; 
Cuntens  sco  gl'  ei,  fa  sco  '1  duei, 
20  En  sia  posiziun. 

Po  dir :  „Jeu  sin  quest  raun 
II  ventireivel  suu." 
Pigl  aveguir  sez  a  la  fin, 
Nus  giudicar  duein  negin 


£q  Speronza. 

(Nach  dem  Autogrnph  des  Verfassers.) 


En  speronza  cun  speronza 
Sundel  jeu  vegnius  sil  mun, 
Dundel  giu  la  declaronza: 
„Struscb  sai  oz,  nua  jeu  sun." 

5  Sco  en  siemi  bialla  retscha 
De  nies  ous  han  vi  pafsau, 
Dil  solem  di,  che  madretscha 
Mei  tiel  baten  ha  purtau. 

Tut  il  temps  de  giuventetgna 
10  Calirus  hajel  sperau, 

Tut  sperar  mo  carschadetgna, 
A  giavisch  nuot  ha  purtau. 

Nuot  suenter  fin  e  mira 
Tochen  ufs'  ei  daventau ; 
15  Bia  speronza,  pauc  ventira 
Stau  per  mei  ei  pauc  giedaii. 


Cun  il  spirt,  en  phantasia 
Tut  il  mund  hai  surmirau, 
Vivel  en  melanconia 
20  Ufs'  sc'  in  pauper  bandischau. 

Cun  il  cor,  che  en  carezia 
Mei  en  temps  ha  embratschau, 
Ha  mei  er  'dil   mund   grondezia, 
Contentienscha  bandunau. 

25  0  ballezia,  o  carezia! 

Fatg  ei  quei,  ch'ei  ufs'  vargau, 
Mo   spargniau   fufs  bia   tristezia, 
Vess  en  Dieus  solet  sperau. 

Aschilunsch  ha  la  speronza 
30  Gl'  avegnir  ufs'  giu  serrau, 
Che  hai  mefs  en  emblidonza 
Tut  e  priu  dil  mund  cummiau. 


II   Zfll. 

(Nach  dem  Autograph  des  Verfassers. 


Schon  la  naschienscha  d'iglaflfon 
Annunzi'   a  tuts  il  zen. 
E  cloma,  cloma  pign  e  gron 
Tier  il  Sogn  sacramen. 

5  De  ault,  sublim  clutgö  el  dar, 
Recent,  migieivel  sun': 


10 


„Naschiu  ei  oz  in  eungel  car," 
Vegni!  „Rabatt'  il  tun. 

El  tucca,  suna  vinavon 
„Vegni  cul  niev  naschiu, 
Dil  baten  aua  al  daeraon 
Pren  quel  e  rend'  a  Diu." 


686 


Gion  Antoni  Tuor 


El  tuna,  suna  pli  e  pH: 
„Madretscha  e  padrin, 
15  El  tempel  Christi  en  vegni 
Clin  vics  afFon  carin!" 


Sehe  van  dil  zen  cloms  per  agid 

En  tutta  direcziun ; 
Sco  setractont  mo  de  salid 

Ne  tresta  perdiziun. 


j.Sco  niev  comraember  s'  il  pren-  45  E  ei  d'la  patria  horizont 

dein  De  teraps  stgirs  e  curclaus, 

D'  l'humana  Sozietät,  Stat     sils    confins     nus     sraana- 

Ch'el  baul  e  tard  solemnamein  tschont 

20  Confefsi  la  verdat.  Nies  inimitg  armaus; 


Dil  baten  aua  lava  giu 
Las  maclas,  forza  dat 
De  viver  e  survir  ä,  Diu 
En  Vera  pietat. 

25  Ei  igl  affon  cul  temps  carschiu 
S'  in  giuven,  tafFer,  um, 
Ei    '1     zen     puspei    ch'     h     que 

„maria^' 
Dat  il  dueivel  num. 

Sco     spus     quel    clom   'el    tiegl 
altar, 
30   Per  prender  giu  gl'anni, 
Solem  quel  alla  spusa  dar 
En  plazza  dil  tschupi. 

Schmanatseba  er'  beinduras   fiug 
Dnront  ils  dudisch  meins, 
35  D'en  tschendra  metter  tut  il  liug 
E  consumar  ils  beins; 

Ne  vegn  tempiasta  cun  cametg 

E  lunsch  min   'ils  funs, 
Per  tetg,  bagetg   ha  nin    schur- 
raetg, 
40  Maliiura  pren  las  puns. 


Gull'  intenziun  de  rumper  en 
50       E  nus  humiliar, 

Sco  pz'ischuniers  manar  naven, 
II  pievel  maltractar. 

Seh' ei'l  zen   puspei,    che    cloma 
tier: 
„Las  armas  neunavon!" 
55   En  stuornas  tut  sut  la  bandier' 
Van,  cuorran  ton  sc'  ei  pon; 

Lur  existenza,  vet'  e  seun 

Tuts  prompts  ein  d'  unfrir    si, 
La  spada  tratga  enta  meun 
60       Eis  tegnen  notg  e  di. 

Battent  per  patria,  libertat 

Encunter  gl'inamitg, 
Bein  crod'  enqual  er'el  combat 

Tenins  de  vitg  en  vitg. 

65  Vi  accompogna  uss'  il  zen 
D'la  patria  defensur, 
E  silla  foss'  in  monumen 
Sesaulz'  en  si'  honur. 


Mort  della  Muronza,  Kcflectiuns  sur  il  project  „Lucmanier" 


687 


Mort  della  Mnronza. 

(Ineditum  nach  dem  Autograpli  des  Verfassers.) 


Tgei   desideri,  tgei   dolnr 
Gl' intern  miu  sto  sufrir, 
E  quei  tut  mo  per  spir  amnr, 
Bein  trest  miu  avegnir. 

5  Tot  la  natir'   ei  in  desiert, 
Nuot  po  mei  pli  legrar, 
Da    lunsch,    maneivel    gliei    tut 

miert, 
Nitot  sa  mei  consolar. 

10  Von    temps    dil    mnnd  ses    Orna- 
ments 
Figievan  imprefsuin, 
Mi  preparaven  levs  muments 
Ufs  mo  consternaznin. 


Ue  la  carezia  ferms  ligioms 
15  La  fofsa  ha  schligiau, 

En  carezont  cor  ses  tiglioms 
Ha  freida  mort  plontau. 

Cun    cauldas    larraas,  grevs   sus- 

pirs 
Ufs  deporeschel  tei, 
20  Mo  adumbatten  ein  mes  pHrs 
Tgei  tresta  sort  per  mei! 

Sut  tiarr  'en  paisch  raufsa    bein ! 
D'  la  fofsa  monumen, 
„Von  Dieus    sin  thron  nus  seve- 
sein" 
25  Savens  fa  endamen. 


ReflectiuHS  siir  il  project  „Lucniauier". 

(Aus  II  Grischuu  Nr.  4,  5,  6,  1859.) 

Dapli  che  Tidea  de  quella   grond'  interpres'  ei  vegnida  tschaffada   si 
d'entginas  paucas  renomadas  personalitats  eis  ei  vegnu  tractau  sur  da  quella 
materia  pli  u  meinz  en  tuts  organs  publics.     Mintga  gasetta   secarteva  de  5 
stuer    annonziar  en   grondas   letteras    ils   meinis   e   conclus    proponi    deilas 
societats  interessadas  leutier.     Gie  ei    ha   dau    moments   nua    ch'il   project 
„Lucmanier"  era  il  discuors  de  mintga  di  et  occupava  ils  umens    de  spert 
e  d'eminenza  de  nossa  patria  Schwizzera,  della  Fronscha,  Italia  e  Germania, 
e  quei  per  motiv  che  la  realisaziun  de  qnei   project  ei  adina  vegnida  con- 10 
siderada  sco  in    dils    pli   gronds   eveneraents,    tras    il    quäl    tutt    la    tiarra 
tudestga  fuss  mess'  en  directa  relaziun    cull'  Italia   e    Fronscha  meridiana 
de  maniera  che  quellas  naziuns  vegniessen  pli  aproximadas   et   il   commers 
sefigies  cun  tutta  vivazitat,  meinz  cuost  e  meinz  temps,  causa  d'in'  enorm' 
impurtonza  a  riguard  la  formaziun  di4s  pievels  europeics  egl   avegnir  et  il  15 
beinstar  general  tras  sperta  e  me(m)[n]eivla  coramunicatiun. 

Nus  lein  buc'  intercurir,  sehe  l'execuziun  din  tal  project  sei  pusseivla 
ne  buca  pusseivla,  quei  pensum  lein  nus  surschar  ad  auters  e  viver  della 
speronza,  che  tutt  las  depensas  fatgas  per  prender  si  ils  plans,  las  lingias 
las  pli   favoreivlas   e   meinz   custeivlas   etc.   seigien   buca    vegnidas    fatgas  20 


C88  öJo"  Autoni  Tour 

adurabaten  e  senza  calcalaziun.  Supponent,  che  la  via  vegni  continuada 
resp-  la  lingia  prolongida  da  Cuera  tras  la  Surselva  a  Muster  e  da  leu 
tra3  ne  sur  il  Lucmanier  lein  nus  en  quei  cas  soletamoin  far  entginas 
daraondas  sur  nies  avegnier.  Tgei  influenza  vegn  alura  quella  haver  sin 
5  nossa  populaziun  grischuna  e  principalmein  silla  Surselva?  Tgei  avantags 
ne  dischavantags  vegnin  nus  da  quell'  a  puder  spetgar? 

Circa  sis  meins  ein  passai  dapli  che  la  via  de  fier  St.  Gagl  a  Cuera 
ei  vegnid'  installad'  e  la  populaziun  de  nossa  capitala  ei  vegnida  surprida 
per  Temprema  gada  della  pusseivladat  de  transportar    e    sefar    transportar 

lOcuUa  spertadat  d'in  utschi  volant  ti-as  la  forza  de  fiuc  et  aua.  De 
lurenneu  ein  schon  fetg  biars  seprofitai  de  quella  chischun  per  far  excur- 
siuns  e  visitar  certs  marcaus  e  certas  contradas  de  nos  cantuns 
confinonts,  d'ils  quals  ei  vevan  savens  udiu,  enqual  er'  eunc  viu  mo  solet 
en  siemi   e  mai   en   natura.      Pli   ch'ina    gada    havein    nus    giu    l'occasiun 

löd'observar  femnas  veglias,  che  pigl  auter  vulan  saver  nuot  de  tut  quei  che 
daventa  daniev,  ad  ir  cnn  prescha  tier  la  via  de  fier,  sehend  cun  bucca 
rient'  e  hilaritat:  Oz  lein  nus  er'  eunc  ina  gada,  avon  che  murir,  far  ina 
spaziada  a  la  moda  nova.  Aber  bucca  mo  ils  habitons  de  Cuera,  dils  vitgs, 
vischneuncas  e  vischanonzas  ein  il  davos  temps  sgulai  ora  pli  che  gl'ordinari, 

20  er'  ils  jasters  ein  vegni  neutier  pli  numerusamein,  tgi  per  extender  ne 
renovar  lur  relaziuns  commercialas  cun  nus  grischuns  ch'essen  eunc  quasi 
SCO  en  naschienscha  sin  quei  territori  de  speculaziun,  tgi  sco  turists  per 
mirar  e  contemplar  las  remarcabilitats  de  nossa  vegl'  e  renomada  capitala, 
la  bial'  et  imposanta  situatiun  de  nos  cuolms  e  vals,  nossa  greppa  e  peza, 

25  nos  glatsches  etc.  Auters  vegnien  e  quei  surtut  il  temps  de  stad  per 
restabilir  lur  sanadat  guder  e  respirar  noss'  aria  pura  e  sanadeivla,  eunc 
auters  per  gustar  nos  vins  prezius,  enconoscbents  sco  nectar,  nos  salams 
confortus",  nies  mel  e  caschiel  tuetschiner,  artechels,  che  mo  glieut,  che 
possedan  quels  buc,  san  preciar. 

30  Denton  avunda.     In  pas  pli   anavon. 

Gl'unviern  svanescha,  la  permavera  ei  arivada  e  nus  vesein  a  metter 
meun  vid  la  lavur,  tut  la  Surselva  blocada  cun  luvres,  siton,  cavon  e  sbu- 
lon  di  e  notg  senza  negina  fin,  per  ton  pli  gleiti  puder  ira  cun  posta  ful- 
minanta  da  Cuer'  a  Mustör  e  vizaversa.    —    Las   lavurs   ein    terminadas  e 

35  nus  observein  ch'ei  vegn  fatg  preparatiuns  las  pli  grandiusas  silla  fiasta 
deir  uvertura  della  via  ferrada.  Nus  lein  nuota  far  menziun  dils  vins 
gusteivels,  dils  gientas  e  las  tratgas  che  vegnien  sin  tal  di  vegnir  survidas; 
quei  ei  per  nus  causa  de  meinz  impurtonza ;  qli  grond  interess  offrescha  a 
raintgin  l'arrivada  digl  emprem  trän.     II  di  fixau  tut   ei   solem;    vegntgin 

40car  ed  eunc  dapli,  tut  curonai,  formeschan  ina  liugia;  ils  directurs  cun  lur 
giuvnals  ein  ils  emprems,  che  prendan  platz,  tuts  auters  fan  suenter;  il 
pievel  grond  quei  mira  tier  e  clom'  Adieu!  bien  viadi  tiel  Badns!  Ils 
cavals  ein  sut  stada(n)ls,  sil  buc  il  postiglon,  uss'  sgola  la  bandiera,  in  schull 


Reflectiuns  sur  dil  project,  „Lucmanicr"  G,S9 

e  tut  s'extenda!  Sco  in  paliet  schvanescli'  il  trän  als  egls  dils  spectaturs. 
Suenter  la  riva  dil  Rhein  harmonesch'  el  ramur  cun  ramtir,  in  hui !  e  schon 
saluteschan  a  Glion  si'  arrivad'  ils  canuns,  murtes  ed  auters  uaffens  de 
purla.  Halt  in  momen!  Mo  tutt  la  Fopp'ei  stremblida;  Fallera,  Sevgiein 
e  Ladi  negina  vesida  pli  han  tras  fem  e  femera.  Lugnezia,  pauc  meglier  5 
cun  tei!  Vul  il  niev  di  present  ti  mirar,  stoss  esser  pli  sperta;  en  Porclas 
selai  buc  ruasar,  per  a  temps  eunc  a  Glion  arrivar.  Adunbaten  curreis, 
vus  umens  e  femnas;  spitgar  il  retur  uss'  stueiss.  Naven  va  il  trän  e 
gl'entusiasmus  rump'  er'  en  vivats  e  cloms.  Strusch  fatg  e  tut  la  Sursaisa 
schon  trembla,  plein  de  tem'  e  stermen,  giud  il  fenoinen,  che  sepassa  leu  10 
giu  el  bass,  bien  che  mo  pauc  tut  cuoza.  „Mo  Deus,  Sig^  Reverent,  sevol- 
van  tier  lur  spiritual  ils  d'  Uors,  chäu  geu  las  Pardällas  semidadas  ein  el 
firmamen  ;  in  comet  lau  giust  ei  passeus,  sburflont  bä  feug  e  bä  flomraa." 
;,De  tgoi  po  quoi  esser  enzena?"  Da  quei  ils  de  Broil  las  novas  schon  han. 
Sasvigläuns  ei  il  leug  il  pli  favoreivel  d'aspect;  seredonai  lau  tuts  oin,  15 
en  attesa  da  quoi  che  vegn  lau  geu  daventar.  „Rrest"  gi  tier  seu  cusrin 
Plasch,  balbitont  Mari  Noina:  ,,Miroi,  miroi  tgoi  lau  vegn,  oi  quoi  la  voia 
da  fier?  Mo  Dous  co  quoi  va,  negin'  idoia  sa  ins  fa,  scina  särp  sittonta 
tut  va!"  Sin  quei  tuts  datan  in  greu  e  agl  egl  ei  sepärs  il  trän.  Ils  de 
Trun  quols  restan  tuts  freids,  negin  spectachel  per  eis ;  honnur  fan  eis  alla  20 
fiasta  engrau,  sco  pievel  civilisau.  Rabius  e  Sumvitg  cun  sgarschur 
ritscheivan  il  gast. 

0  Tschamuot  ein  tuts  ressambli  e  spetgan  e  spetgan,  uss'  eisel  eheu. 
Tier   Pieder   dei   Paul:     „Vos    mirei    leu,    con   dabot    tut    quei    va!    Tgei 
fugera!    contas  rodas!   tgei    calderaü     Tgi   astg'  eir    en    cheu?!"     PintgaS'.') 
Statiun,  cuort'  impressiun ;  vinavon  va  il  trän ,  brastgas  e  brenzlas  mo  fal 
endamen. 

Quels  de  Mustfer   han   grondius  lur   grond   mareau   ornau;    S.  Plazi, 
claustr'  e    gl' entir    vitg    en    fenglis   e    pindels;    ils   magistrats  en    grande 
tenue  quei  di  fan  fiasta  mo  eis.     Medel ,  Tujo(s)tsch  de  lur  Munpös  vesent  30 
vegnir    il  |trän,    negins    plaids    an    per    lur    schmarvegls    e    dian   ins   a 
r  auters : 

„Quai  tschoben,  quai  tscho!  Mu  na  gliez,  jubetg,  ju  mon  betg  en  co." 
Denton  ei  il  trän  ventireivlamein  arrivaus  ella  staziun  de  Muster,  il  vapur 
vegn  schaus  lartgs,  ils  jasters  van  alla  tabla,  il  pievel  considerescha  il 
cavagl  trojan. 

Solemna  sco  dueivel  ei  stada  la  fiasta  tenida  sil  di  nua  che  nus  vein 
schau  marschar  pell'  emprema  gada  la  via  de  fier  da  Cuera  entochen  Muster 
per  prender  ses  cuors  regulai.  Tgei  ei  ussa  las  consequenzas,  tgei  ils  avan- 
tags  che  quella  vegn  a  durtar? 

Nus  lein  far  mo  cuorta  menziun  della  fadigia  che  nossa  glieut  han 
ne  silmeinz  quels,  che  vulan,  pon  haver  duront  tut  il  temps  che  las  lavurs 
cuazau  e  silsuenter  l'ins  sco  emplojai,  auters  occupai  vid  differentas  lavurs 

Romanische  Forschungen  VIII.  44 


(390  Grieri  Nuth 

necessarias   pil   mantenimen    della    via.     In'    autra  questiun  ei   la   midada 
in  moribus. 

La  via  de  fier  ei  caussa  cbe  tilla,  che  tschaffina.  Tgi  per  merveglias, 
tgi  per  spazatemps,  tgi  per  autras  fins  e  miras  vesein  nus  vegnir  giu  de 
5  nossas  montagnas,  ord  Vrin,  Val,  Pigniu,  Val-Sumvitg,  Medel  e  Tujetsch 
per  tras  nova  mauiera  de  spediziun  pli  sperta  e  pli  maneivla  ch'avon  tempa 
eunc  far  ina  visita  ä  in  tat,  ä  ina  tatta,  ä  in  aug  ne  ä  in'onda,  ch'ein 
secasai  sut  tut  in  auter  tschiel  e  solegl.  Umens  de  sisont'  onns,  femnas 
de  siatonta,  pign  e  grond ,  glieut  de  tutta  vegliadetgna,    che   mo   ä,   certas 

lOoccasiuns  de  pardunonza  han  bandunau  lur  liuc  natal  e  schiglioc  en  lur 
vita  forsa  bucca  passau  la  distanza  de  quater  ne  tschun  uras  en  circuit, 
tuts  surpren  igl  anim  d'ir'ora  el  mund.  Quel  chei  staus  ina  gada  ä  S.  Plazi, 
quel  vul  uss'  ira  pli  lunsch,  silmeinz  tochen  Glion,  per  mirar  ils  gronds 
casamens  digl   emprem  marcau  vid  il  Rhein.     Quel  che   haveva   viu  Glion, 

15  vul  uss'  eunc  frequentar  la  fiera  de  Cuera,  mirar  il  Paris  Grischun.  La 
via  de  fier  va  dabot  e  cuosta  fetg  pauc;  en  in  pör  uras  ei  ins  gie  trans- 
locaus. 


GIERI  NUTH. 

Landrichter  Peler  Äntoni  de  Latour. 

20  (Aus  II  Grischun,  Nr.  15,  1864.) 

II  davos  di  des  Mars  ha  sigr.  P.  A.  de  Latour  priu  commiau  della 
vita  terrestra.  Ded  el  sa  ins  dir:  el  ha  viviu  m(u)[e]aia  ditg  per  eunc  far 
sensaziun  tras  sia  mort,  e  quei  per  raschun  eh' il  carstgaun  emblida  eunc 
pli  prest  ils  vivs,  che  quei  ch'  el  emblida  ils  morts.    Fuss  sigr.   landr.  Peter 

25  Antoni  de  Latour  morts  avan  circa  50  ons,  sehe  fuss  quella  mort  Stada  in 
evenement  per  1'  entira  Svizzera,  pertgei  che  de  gliez  temps  fuva  el  in  um, 
che  haveva  cun  ferm  bratsch  e  eminenta  inteligenza  et  energia  cargau  en 
las  rodas  dellas  fatschentas  politicas. 

Sigr.  P.  A.  de  Latour  ei  naschius  a  Breil  igl  on  1777.    Ses  studis  ha 

.30  el  entschie(n)t  en  la  scola  della  claustra  de  Muster.  Pli  tard  ei  el  vegnius 
sin  il  gymnasi  d'  Augsburg  e  de  leu  sin  1'  Universität  d'  Ingoldstat,  nua 
ch'  el  ei  seocupaus  cun  las  scienzias  juriticas.  Ins  seregorda  eunc  che  ses 
contemporans  tenevan  el  gia  en  ils  ons  de  ses  studis  per  ina  extraordinaria 
capncitat.     A   sia    habilitat   e   per   part  probabel   era   alla  posiziun   de  sia 

35  familia  eis  ei  d'  attribuir,  ch'  el  compara  gia  sco  in  giuven  de  20  ons  sco 
scrivon  della  ligia  grischa.  P.  A.  de  Latour  ha  pia  eunc  surviu  alla  patria 
veglia,  quei  ei  alla  independenta  republica  rhätica.     Che  sia    giuventetgna 


Landrichter  Peter  Antoni  de  Latour  ß91 

croda  en  1' epoca  dell' uniun  della  Rhäzia  cun  la  Helvezia,  ei  stau  de 
speziala  importonza  per  sia  cariera  politica.  In  figl  dellas  alps  rhiiticas, 
in  montognard  furius  sco  las  bovas  e  lavinas  denter  las  qualas  el  fuva 
cerscliius  si:  desiderava  el  ina  libra,  independenta  Rbäzia,  della  quala  el 
carteva,  eh'  clla  fussi  en  tuts  riguards  possenta  avunda  per  seconserver  e  5 
sesvillupar  independentamein  En  consequenza  de  quels  principis  fuva  el  in 
incarnau  inimitg  della  Helvetica.  Cun  las  arnnas  entcn  mann  ha  el  battiu 
enconter  quella^  marscbont  1798  cun  ses  Sursilvans  tocben  Domat  enconter 
las  armadas  de  Loison. 

Dil  teraps  della  Helvetica  et  ils  empriras  ons  della  mediaziun  steva  il  10 
giuven  Pe(r)tcr  Antoni  ferm  seraus  vid  il  pievel,  al   qiial  la  nova  republica 
plascbeva  ascbi    pauc  sco  ad    el.     Igl  on  1807   compara    el  per  1'  emprima 
gada  sco  mistral  della  Cadi  en  il  cussegl  grond.     En  quella  auctoritat,   en 
la  quala  el    ha  represesentan    siu  cumin  25  ons,    liaveva  el  plann  e  plaun 
acquistaii   ina    extraordinaria    influenza^    scliia   cb' ins    auda    eunc  oz  il  di,  15 
ch'  el  bavevi  ils  deputai  della  ligia  grischa  vid  ina  corda.     Igl   on  1809  ei 
el  vegnius    bundsstatthalter  e  1813    passa   el    en  il   cussegl    pign  sco  land- 
richter.    Sco  enconoscbent  setractava  ei  giest  de  quei  temps  per  la  dcfinitiva 
uniun  della  republica    rhätica  cun  la   confederaziun.     En  uniun    cun  auters 
energics    caracters    sco  Rud.  Salis ,    barun  Heinr.  Salis^    regens  Putseber  c  20 
plirs  auters,  ha  Latour  cargau  il  tgamun  della  partida  anticonfederala.    In  dils 
pli  extrems  acts  de  sia  activitat  ei  1'  insurecziun  dils  purs  della  [val]  Sursea 
Stada,  ils  quals  ein   tras  sia   influenza  compari  a  Cuera,   et  ban  sforzau  il 
cussegl    grond  de  puspei    introduir  la    constituziun  cb'  existeva    avon   1792, 
d' anullar  tuttas  convenziuns  fatgas  cun   la  confederaziun,  pia  de  restabilir25 
la  veglia  independenta  republica  rhätica. 

Quest  conclus  provocaus  tras  la  forza,  incommensuraus  alias  relaziuns, 
sbittaus  della  possenta  e  numerusa  partida  confederala,  ei  malgrad  l'energica 
opposiziun  de  Latour  e  sia  partida,  puspei  vegnius  dismess,  e  la  Rbäzia  ei 
sco  cantun  Grischun  daventada  in  commember  della  confederaziun  svizzera.30 
Per  raschun  che  la  contrapartida  de  Latour  haveva  il  surmaun ,  e  per 
raschun  che  quella  saveva,  che  quel  fussi  in  perigulus  inimitg  della  situazinn 
nova,  ei  el  era  per  in  entir  deceni  buca  vegnius  elegius  pli  en  las  superiuras 
auctoritats  cantonalas.  Plaun  e  plaun  ein  las  bostilitats  poli[ti]cas  e  per- 
sonalas  secalmadas;  vid  ina  independenta  Rbäzia  saveva  era  Latour  buca  35 
paterfgar  pli,  et  aschia  ei  era  el  silmeinz  dadoravi  sereconcilaus  cun  las 
relaziuns  novas.  Igl  on  1823  ei  el  puspei  passaus  en  il  cussegl  pign;  era 
ils  ons  1825,  28,  31  e  36  ei  el  staus  commember  de  quella  auctoritat.  En 
autras  auctoritats  cantonalas  ha  el  luvrau  quasi  senza  interrupziun  tocben 
ils  emprems  quaronta  ons.  En  la  Cadi  ei  el  tocben  sin  quei  temps  staus  40 
il  factotum.  Sut  il  titel  „Sia  Sabientscha"  godeva  el  leu  in  general  credit, 
il  quäl  el  ha  manteniu  tocben  tier  ils  viriveris  dil  „Sonderbund".  Che  la 
nova  confederaziun  plascbeva  ad  el  eunc  mender    che  la  veglia,    capescha 

44* 


(j92  Grieri  Nuth 

scadin  che  sa,  clie  sin   spirt  era  eunc  adina  attascliaus   alla  veglia  Rhäzia. 
Cun  la  nova  confederaziun  ha  el  mai  saviu  sereconsiliar,  e  per  quei  motiv 
ha  el  1849 ,   nua  ch'  el  ei   per   la  davosa   gada  staus  elegius   sco  deputau 
della  Cadi,  en  quella  qualitat  seschau  substituir  tras   siu  nefs   sigr.  Caspar 
5  Latour.    De  quei  moment  daven  ei  el  vivius  retratgs,  e  seh'  el  haveva  eunc  . 
simpatia    per   questiuns    cantoualas   e  federalas,   sehe   basava    quella  quasi  i 
exclusivamein  sin   la   gronda   aflPecziun,  eh'  el  haveva  per  siu  Caspar,   che  j 
steva  en  directas  relaziuns  cun  tut  quellas  questiuns.   A  sia  vischneunca  ha  , 
el  serviu    60  ons,    sco   gierau.     Eunc    igl   on   vargau    han   ses   convischins 

lOportau  el  en  il  feauteuil  sin  cadruvi  per  leu  puspei  unanimamein  confirmar 
el  sco  gierau.  Sia  premura  per  il  beinstar  de  ses  convischins  ha  buca 
bandonau  el  tochen  sin  igl  pli  davos  moment  de  sia  interessanta  vita. 

Conservativ  de  persuasiun  all'  antica  ha  el  viviu  en  ina  perioda  d'aschi 
grondas  midadas    politicas  e  socialas,    ch' el   fuva    continuadamein   en   con- 

15traversa  cun  siu  temps,  e  de  cheu  deriva  ei,  che  sia  plema,  ch' era  ual 
aschi  vervasa  en  igl  idiom  german,  sco  quei  ch'  ella  fuva  exelenta  en  il 
lungatg  romonsch,  sedistingueva  priucipalmein  en  la  polemica  et  en  l'ironia. 
Pliras  gadas  ei  el  separticipaus  vid  redacziuns  de  fegls  politics  romonschs 
e  tudestgs,  mo  el  ha  eunc  scrit  fitg  bia  ch'  ei  restau  manuscript.    Speronza 

20  che  quei  vegni  bein  conservau. 

Compegliau  ensemen  las  qualitats  de  quei  um,  sias  habilitats,  siu  I 
caracter  e  sias  prestaziun[s]  sa  ins  dir:  in  grond  um  della  veglia  Rhäzia  ha  j 
ils  31  de  Mars  1864  tras  ina  leva  et  edificheivla  mort  finiu  siu  curs  terrester  i 
per  seunir  en  ina  pli  ventireivla  vita  cun  quels  vegls  Rhäziers,  ch'  eran  siu 

25  ideal.     R.  J.  P. 


Pater  Theodosius. 

(Aus  II  Grischun,  Nr.  8,  1865.) 

Ord  serein  firmament  vegn  nunspetgadamein  il  furius  cametg  e  sfracca 
il  gigantic  ruver,  che,  sco  ina  cedra  dil  Libanon,  penetrava  ils  libers  culms 

30  della  Helvezia  cun  sias  colossalas  ragischs,  las  qualas  stendevan  lur  cagls  | 
lunsch  viden  las  fritgeivlas  planiras  italianas,  germanas  e  franzosas:  duront! 
ch' il  ferm  best,    spatetschont  sia  protegienta  roma  sin  tuts  mauus,   alzavai 
sia  tschema  enconter  tschiel,  mussont  al  carstgaun  la  via  dil  salid.  —   Da 
Heiden  anora  annunzia  il  telegraf  ils  15.  dil  cor.   „Gener  alvicar  P.Theo-, 

35dosius  ei  cheu  morts  della  daguota!"  Pign  e  grond  resta  surpriusda. 
quella  trista  nova,  e  la  profunda   sensaziun,    ch'  ella   caschunescha,  mussa 
cun  evidenza,  che  la  mort  haveva  fatg  fin  ad  ina  vita  d'  extraordinaria  im- 
portonza.     Era  il  numerus  pievel,    ch'  ei  comparius  ils  18  d.  qu.  a  Cuera 
tier  la  sepultura    dil   destinguiu    capuziner,    ei   in  ecletant  argument  della 

40stema  et   affecziun,   che  quei   remarcabel   um  godeva  tier   catholics  e  pro- 
testants. 


Pater  Theodosius  693 

Deuuiider  quella  stema  et  affecziun?  Denuuder  il  respect,  che  secom- 
binescha  mo  cuu  il  nura  „Theodosius"?  —  Della  grondissima  activitat  c 
premura  per  il  salid  material  e  moral  dil  proxim;  d'  iaa  philosophia,  che 
haveva  profimdameiu  sondau  e  tschaffau  il  spirt  dil  temps  cun  tuts  ses 
avantatgs  e  ses  defects;  delF  inteligenza  et  energia  din  spirt,  che  seo-5 
cupava  mintga  moment  cun  las  pli  importontas  et  urgentas  questiuns  con- 
fessionalas,  politicas  e  materialas. 

Ei  sa  cheu  buc  esser  1'  iutenziuu  de  dar  ina  caracteristica  dil  reuomau 
defunct;  tgi  che  vul  quei  interprender,  sto  seh'  el  dei  saver  esser  giest, 
ordavon  [djilucidar  ils  principis  philosopbs,  ch'  erau  tier  Theodosius  ils  moturs  10 
de  siu  entir  operar.  Las  ideas,  ch' el  haveva  dil  stat  e  della  baselgia,  en 
special  dellas  obbligaziuns  de  quels  dus  Instituts,  ein  aschi  grondiusas, 
ch'ell(e)[a]s  vegnieu  muort  la  permanenta  forza  dilg  egoismus  buca  tgunsch 
aschi  spert  vegnir  realisadas.  La  dignitat  dil  carstgaun  fuva  avon  ses  egls 
aschi  gronda,  che  tuts  auters  cassuals  attributs  svauevan.  Tgei  posiziuu,  15 
ch'  el  teneva  per  la  pli  favoreivla,  indicheschan  ses  Instituts  e  ses  sequents 
plaids:  „En  l'ignoranza  e  lischentadat  et  era  en  il  combat  cun  la  pupira  va  il 
carstgaun  alla  malura."  La  vita  dil  carstgaun  considerava  el  per  ina  summa 
de  moments,  dils  quals  ins  dei  perder  negins  en  lischentadat,  essent  che  quel, 
che  vegli  moralmein  e  materialmein  far  sia  obligaziun,  hagi  adina  necessaria  20 
occupaziun,  sesanfli  el  en  tgei  sfera  ch'  el  vegli.  Podessen  exempel[s]  gidar, 
sehe  havess  Theodosius  sez  mussau,  che  sias  doctrinas  selaschien  practicar. 
Naschius  a  Mustair  ils  23.  de  Matg  1808.  da  geniturs,  che  vivevan  della 
lavur  de  lur  bratscha,  ha  el  en  ina  vegliadetgna  de  mo  8  onus  bandonau 
la  casa  paterna,  et  ei  ins  a  Taufers  per  emprender  tudestg.  Cun  10.  ons  25 
ha  el  a  Bozen  cntschiet  ils  studis  gimnasials,  ei  de  leu  vegnius  en  il  gym- 
nasi  de  Stanz^  nua  che  siu  frar^  in  capuciner,  fuva  professor.  La  rhetorica 
ha  el  fatg  a  Aarau,  e  cun  ina  vegliadetgna  de  17  ons  haveva  el  en  il 
seminari  de  Lezi  a  Cuera  absolviu  la  philosophia  cun  tal  success,  che 
Regens  Putscher  ha  ad  el  leu  offeriu  sia  professura  della  philosophia.  AI  30 
Spiritus  Florentini  plaschevan  las  relaziuns  dils  seminari  episcopal  buc,  el 
pren  siu  sac  e  va  de  porta-sut  ora  senza  propriamein  saver,  nua  el  vegli 
semanar,  ne  tgei  el  vegli  far.  Sia  via  meina  el  a  Baden,  nua  che  siu  frar 
era  denton  morts  e  satraus.  Crispin,  schia  fuva  Theodosius  bategiaus, 
viseta  la  fossa  de  siu  frar,  il  quäl  fuva  staus  in  destinguiu  commember35 
della  provinza  dils  capuciners,  e  cheu  sin  la  freida  fossa  d'  in  car  frar  ei 
Crispin  sedecidius  de  vegnir  capuziner.  El  sanunzia  tier  il  provinzial 
P.  Sigismund  Furrer,  et  ils  22.  d'  Oct.  1825.  intrescha  el  en  igl  urden  dils 
capuziuers  cun  il  nom  Theodosius.  Primiziau  ha  el  1830.  Da  quei  temps 
ei  el  vegnius  a  Solothurn  sco  directur  dils  uovizs,  e  suenter  anflein  uns  el  40 
a  Baden,  gl' emprim  sco  professor  della  theologia  e  suenter  sco  guardian 
della  claustra  de  leu.  Ei  arriva  igl  on  1841  cun  sias  egitaziuns  enconter 
las  claustras.    Suenter  ses  principis  juriti(e)[c|8  e  morals,   sco  catholic  e  sez 


0*14  Gicri  Nuth 

saccrtlot  clnustral  Hcopoueva  Tbeodosius  cuu  1'  eutira  forza  de  sia  eiicouo- 
schenta  rhetorica  enconter  la  sligiaziun  dellas  claustras.  El  concedeva,  che 
las  claustras  seien  sezas  la  culpa  dell'  autipatia  e  dell'  oposiziun,  clie  semustsi 
enconter  ellas,  per  quei  ch'  ellas  cun  lur  enormas  forzas  negligeschien  de 
5  sofar  commuuezeivlas.  Tbeodosius  leva  ina  reorganisazinn  dellas  claustras, 
lur  commembers  e  lur  facultats  deien  survir  als  basegns  morals  e  materials 
dil  pievel,  ellas  deien  daventar  Instituts,  che  lavurien  per  1'  educaziun  della 
giuvantetgna ,  per  il  pauperesser,  per  il  susteniment  de  malsauns.  etc. 
Ils  rabiai  adversaris  dellas  claustra(u)8  ban  observau,  die  las   doctrinas  de 

10  Tbeodosius  vegnien  ad  eis  fetg  perigulusas  et  ban  signalisau  el  per  revo- 
luzer.  Vesent  Tbeodosius,  cb'  el  sei  buca  pli  segirs  en  il  cantun  Aargau, 
ha  el  quel  bandonau  et  ei  fugius  en  Fronscba,  Las  auctoritats  d'  Aargau 
ban  en  sia  absenza  sentenziau  el  tier  3  ons  priscbun  et  exiliaziun  per  sia 
vita.    II  temps  ba  midau  quellas  relaziuns*  Tbeodosius  ei  vegnius  graziaus 

15  e  ses  pli  vebements  inimitgs  digl  Aargau  seqnintavan  ils  davos  ons  denter 
ils  megliers  amitgs  de  Tbeodosius. 

Da  Lyon  vegu  Tbeodosius  ad  Altdorf,  nua  cb'  el  ei  sedaus  tutta  bregia 
per  1'  emeglioraziun  dellas  scolas. 

Gl' on  1845  vegn  elclomaus  a  Cuera  sco  superior  della  pleiv  catbolica. 

20  Cbeu  entscbeiva  sia  grondiusa  activitat  comunizeivla.  Alla  pleiv  catb.  dil 
Hof  Cuera  bael  dau  ina  dellas  meglieras  scolas  elemeu(s)taras,  cb' il  cantun 
posseda;  la  catbedrala,  il  senteri,  gl'  eutir  Hof  ba  el  renovau  cun  enormas 
expensas.  El  ba  scafiu  scolas  superiuras  per  giuvnas  e  per  giuvens;  siu 
Institut  de  Sviz  fa  vengonza  concurrenza  alias  meglieras  scolas  cantoualas, 

25  e  tgi  vul  sesmervegliar,  scbe  las  expensas  per  la  creaziuu  et  alimentaziun 
de  quel  survargavan  las  forzas  d'  in  um,  cbe  possedeva  nuot  auter,  cbe  sia 
rassa  griscba.  Entirs  cantuns  scbeman  sut  il  burdi  de  tals  Instituts  e 
Tbeodosius  stoveva  persuls  portar  quei  burdi !  Nuotatonmeinz  absorbava  la 
premura  per  1'  educaziun  della  giuventetgna  euuc  per  lunscb  buca  1'  entira 

30  activitat  de  quei  um,  contrari  el  anflava  eunc  temps  per  extendidas  missiuus 
e  per  la  cura  animarum  de  sia  nuraerusa  pleiv;  el  anflav(l)a  temps  e  forzas 
per  crear  spitals,  Instituts  orfanils,    de  soras  de  scola  e  della  misericordia, 
las  qualas  el   ba  mo   en   la  Svizzera  rabetscbau    sin  in    diember    de  varga  | 
400  persunas,  cbe  sededicbescban  exclusivamein  u  all'  educaziun  della  giu- 

35  ventetgna  ue  alla  greva  clomada  de  survir  a  malsauns. 

Tbeodosius  veseva,  cb'  eunc  in  auter  factur  cargi  cuu  forza  en  las  re- 
laziuns  socialas,  e  quel  sei  la  lavur.  Per  procurar  lavur  ba  el  igl  emprim 
encuretg  d'  introduir  en  il  cantun  Griscbun  lavurs  de  manafactura,  e  veseut 
cbe  quei  leva  buc  ir,  ba  el  entscbiet  cun  fabricas.  Cbeu  ei  el  Iura  pir  che 
iO  mai  vegnius  en  las  grevlas  dils  speculants,  e  la  erisis  generala  ba  era  sur- 
priu  el.  Per  cun  energia  d'  in  liun  sedefender  enconter  la  pressiun  fiuan-  | 
ziala,  che  pressava  el,  banduna  el  siu  generalvicariat,  cun  il  quäl  el  fuva  | 
vegnius    bonoraus    1860,    e   percurra    puspei    il    muud    per   aquistar    agid. 


Fidel  Willi 


695 


V  Italia,  la  Frontscha  perfin  V  America  e  1'  Africa,  havevan  ad  el  sez  et  a 
sias  soras  differentas  gadas  dau  agid ;  siu  meglier  terreu  fuva  denton  la 
Germania,  e  per  quei  ei  el  era  la  davosa  gada  seviults  cheu  enconter. 
Cun  enorms  strapazs,  strusch  resti  si  dies,  travarsescha  il  pauper  Capuziuer 
la  Germania  din  cantuu  entoclien  lauter.  Grondius  aspects  eran  sia  con- 
solaziun.  En  las  ferdaglias  dils  8  de  Fav.  ei  el  per  fatscbentas  ch'  el 
liaveva  a  s.  Gagl,  vegnius  tras  il  Tyrol  e  sur  igl  Adlerberg,  et  ils  15  ha 
la  mort  nunspetgadamein  fatg  fin  a  sia  aiilta  missiun.  Sehe  numerus  merets, 
sehe  carezia  proximala  seh'  in  compleiu  sesuufrir  a  Diu  et  alla  carstgaunadat, 
seh'  ovras  de  misericordia  formeschan  la  facultat,  cli'  il  carstgaun  sa  prender 
cun  el  vi  sur  la  fossa,  seh'  ei  Theodosius  comparius  cun  grondas  rihezies 
avon  il  divin  derschader.     Dieus  coucedi  ad  el  il  perpeteu  ruaus. 


FIDEL  WILLI. 

Oüna  Maria  Biililer  de  üomat  1799. 

(Nach  Ms.  Ne.) 


Gronda  fuva  bein  la  guerra 
Dils  Franzos  cun  ils  Grischuns. 

Fitg  tremblava  nossa  terra, 
Ferm  tunavan  ils  canuns. 

5  Perms,  versai  de  far  battaglia 
Eran  ils  Franzos   zund  fitg; 
Buc  podeva  la  puraglia 
II  cautun  defender  ditg. 

Vesas  gl'inimitg  sgarscheivel 
10       Leu  a  Domat  tut  mazzar? 
Segner!  eis  ei  buc  posseivel 
Als  Grischuns  de  se  salvar! 

Ina  giuvna  ferma,   bella 

Vegn  neutier  en  qnest  moment 
15  Batter  vul  quella  purschella 
En  perighel  schi  trement. 

Ella  cloma  tut  segira: 

„Tgei  temer  e  tgei  fugir?" 


Ella  ha,  stupescha,  mira! 
20       Bucca  tema  de  morix-. 

Oravont  va  cun  fidonza 

Uss  'la  giuvna  el  combatt. 
Tuts  suodan  cun  speronza 
Igl  exempel'  ch'ella  dat. 

25  Mo  in  pal  la  giuvna  prenda, 
Sils  Franzos  dat  furibund; 
Agl  emprim  il  tgau  la  fenda 
E  sturnescha  il  secund. 


30 


Quei  ils  inimitgs  vesevan 
E  spert  fuian  anavos. 

Alla  giuvna  bucc  podevau 
Star  enconter  ils  Franzos. 


Liberal  per  questa  gada 
Eran  Domat,  ils  Grischuns. 
35  Onna  Bühler,   la  stimada, 
Vivi  en  nossas  canzuns! 


696  Gion  Arpagaus 


GION  ARPAGAUS. 

Guder  e  schar  guder,  quei  fa  piascher. 

(Aus  der  Ligia  Grischa,  Nr.  8, 1867.) 

Per  vegnir  avon  a  malas  entelgienscbas,  lein  nus  da  biala  entschatta 
5  observar,  che  nus  haveieu  bucca  la  mira  de  far  sunar  e  saltar  tudi.  En- 
cunter  tallas  tentaziuns  pertgira  nus  il  plum  de  nies  temperament.  Eunc 
bia  mcins  professein  nus  la  doctrina  dils  epicureers,  che  vulau  far  star 
leger  ils  giuvens,  per  tema  ch'  ei  vegni  nevitier  in  temps,  nua  che  las  rosas 
calien  ded   esser  bialas    e  las  gielgias  ded    esser  loschas.     Na !    nus  lessan 

10  schar  guder  la  glieut  cun  miet  e  mesira,  essend  perschuadi,  che  dischents 
divertiments  segireschien  aschi  beiu  sco  aucturs  et  oraturs  encunter  sviaziuns 
moralas.  Las  pezzas  de  nos  quolms,  la  stgiradetgna  de  nos  uauls,  la  pro- 
funditad  de  nossas  vals  ensemblamein  cullas  fadigias  de  gudognar  e  man- 
tener  ils  miezs  de  sustentaziun,  quei   tut  dat  al  Grischun  plitost  il  Stempel 

15  de  tgeua  meditaziun,  che  de  sunouta  conversaziun. 

Cun  tut  dat  ei  glieut',  che  san  bucca  co  selamentar  sur  dil  prender  tier 
dils  plaschers  mundans.  En  nos  egls  ein  tallas  lamentaschuns  malfundadas, 
magari  seh'  ellas  curdassan  giud  scantschalla.  Nus  sereferin  en  quei  riguard 
sillas   relaziuns  de  persunas  attempadas,    che  san  dir  co  ei  mava  tier  eunc 

20  avon  50  e  70  ons.  Las  frestgas  figuras  de  gliez  temps,  aschia  raqucntan 
nossas  perdetgas,  cun  aveinas  buglientas,  cun  cors  ault  attents^  pleinas  de 
moviment  e  veta,  quellas  figuras  vesan  ins  ussa  derar.  —  Danunder  ina 
talla  penibla  midada?  Senza  far  meuziun  dalla  midada  uisa  de  senutrir, 
lein  nus  per   quella  gada   secuntentar    cun  far   ver,    co  in  va    entuorn  culs 

25  giuvens  vischius   dil  mund. 

El  best  della  mumma  sto  igl  affon  schon  semetter  en  de  purtar  la 
brenta.  Malgrad  siu  sesalzar  e  tgular  si  pellas  fanestras,  sco  de  far  en- 
telgir  sia  bassadetgna  ded  ir  ora  e  far  enconoschienscha  cun  quels  de  siu 
p^r,    far   enconoschienscha    culs  baus  della    tiarra,    cullas   flurs    dil  camp  e 

30  culs  utschals  della  aria,  nunditgond  siu  gargiament  de  far  enconoschienscha 
cul  mund,  vegn  el  sutteraus  en  sia  tgiua  e  condemnaus  alla  sien,  nun- 
haveud  la  muraraa  ne  peda  ne  veglia  de  piarder  temps  cun  termagls.  Cheu 
havein  nus  in  puccau  capital,  mo  el  ei  bucca  persuls!  —  Strusch  ha  il 
prenzi  en  caultschas,  il  quäl  daventa  per  5  ons  pli  baul  ch'entruras,  sehe 

35  sto  el    survir   baul    alla    mumma  e  baul   al    bab.     Avon  temps    havevan  ei    ( 
uuota  quella  prescha  de  metter  ils  buobs  e  buobas  sut  il  giuf,  anzi  tenevan 
las  mummas  per  ina  honur  de  tezzar  ils  buobs  silmeins  dus  ons  e  babs  de    i( 
bunas  casas  havevan  per  maxima  de  schar  s'  infirmir  compleinamein,  avon 
che  metter  sut  grevas  lavurs.     Eunc  bia  meins  havevan   ei  da  gliez  temps 

40  prescha  de  far   ir   a  scola,    maniond   che  las    forzas    spirtalas   creschieu  de 


Glider  e  schar  guder,  quei  f:i  piascher  G97 

sesezzas  ciilla  sviliipaziun  corporala.  11s  pedagogs  ded  oz  il  di  eiu  vegni 
silla  idea  d'  elevar  il  spart  ciin  miezs  d'  instrucziun,  senza  pli  luuscli  tener 
quen  dils  ons.  Ei  gliei  bucca  avunda^  ch'  ils  affons  vegnien  de  6  e  7  ons 
condemnai  alla  scola  e  leu  raurtirai  e  tribulai  circa  6  iiras  a  di ,  mobein 
domonda  la  disciplina  beinduras  eiinc,  che  la  buobanaglia  setegni  bucca  si  5 
sin  vias  e  plazzas,  fetschi  bucca  ses  termagls  ella  neiv,  fetschi  bucca  en- 
conoscbienscha  cul  glatsch  e  cullas  scarsolas  incommodescbi  buc  antra  glieut 
cun  dar  plattas,  dar  il  botscb,  dar  mazza  cucla,  dar  beigels,  e  cun  tons 
auters  divertiments,  artai  filialmein  da  lur   pardavons. 

Sco  tats  e  tattas  deien  buobs  e  buobas  ir  per  ina  via  vi,  senza  seglir  10 
ue  dretg  ne  seniester,  cul  tgau  a  bas  e  siirtut  senza  paterlar  e  cantar.  Las 
reglas  che  vegnan  prescrettas  alla  buobanaglia,  fan  ins  naturalmein  era 
valer  visavi  alla  giuventetgna  carschida.  Fa  ella  ses  spass  e  solaz,  sehe 
vegn  ella  taxada  de  lischada,  va  ella  tgeuamein  per  sias  vias ,  sehe  passa 
ella  per  de  buna  fei.  Seglir  suenter  ina  trumbla  ne  harmonia,  ne  cunzun  15 
suenter  ina  gigia,  dieunuardi  1  de  quellas  praticas  diabolicas  van  encunter 
la  morala.  Veh  als  gieniturs,  che  duessan  segagliardar  de  lubir  da  quella 
sort  divertiments,  ne  tuttavia  de  semetter  en  cun  giuvens  da  far  biala  stiva, 
sco  nos  paupers  vegls  havevan  per  moda  de  far  en  lur  simpladat. 

Surtut  far    cconomia  cul    temps,  esser    de   quittau,    gidar    a  patertgar^  20 
luvrar  e  fadiar  —  quei  ei  il  tenor  dils  priedis,  che  vegnan  di  per  di  fatgs 
si  pils  giuvens.     Aschi  lunsch  sco  la  pusseivlarlat  lubescha,   ei  la  disciplina 
tiella  scola  cantonala  eunc  pli  stretga.    Quei  rector  e  professor  ch'  ei  il  pli 
inventivs  en  reglas  disciplinaras,  quei  triumfescha.    Dat  inaga  in  caput  blau 
in  schul  ne  in  griu,  sil  fletg  dattan  10  tgappers  sissu  e  damondan  execuziun.  25 
Vargentadas  las  7  —  9  uras  a  di  en    scola,    empleui  sco  tonta    beglia    cun 
materias  de  tutta  sort,  duessan   ei  lu  silla  sera  eunc  far  exercezis  gimnastics 
per  aquistar    igl    equiliber    denter    tgierp    ed  olma.     Far  enqual  excursiun, 
schar  producir  enqual  cant,  menar  si  enqual  combat  gueril  viadö  ella  neiv, 
insumma  dar  caschun    de    guder    noblamein    ils    plaschers    giuvenils  —  tier  30 
tut    quei    meuca    il  temps.     Con  lunsch   dei    quella    mania    scolara   portarV 
Nua  vegnin  nus  cun  bandischar  la  glisch  dil  humor  e  della  hilaritad ,  cun 
accellerar    la    svilupaziun    dil    spert    cul    caul  dellas    scolas    e  far  quei  sin 
veseivel  don    e  quost  della   prosperitad    corporala?   Nua  havei  nus  la  con- 
solaziun  de  ver  quella  pleinezzia  d'aveinas,   quella  elasticitad  de  muscula- 35 
tura  e  la    frestgira    de  fantasia ,    che    componescha    il  ritratt    de   sburflonta 
giuvenezza.  —     Schular    sin  la  disciplina,    che  lai  mai  seglir  sur    ina  seif 
ue  sur  in  foss,   che  lai  mai  disturbar  la  quietezza  della  notg,  mai  sbargattar 
sulla  lingia  de  confins,  mai  sfraccar  eusemen  claus,   camous  e  casets. 

Giuvens  de  giuven  ston  far,  40 

Autramein  uraens  nun  sau  daventar. 

Per  finir  il    malotg    havessan  nus  eunc  de    schar  passar    en  revista  ils 
students  dellas  scolas  aultas.    Avon  temps  sedistinguevau  ei  tras  simpladat, 


(598  Grion  Aipagaus 

jovialitad  c  uuurat'liuadadat.  Bugien  seglievan  ei  sur  las  lattas  ora,  rumpevau 
cavester  e  ferrein  e  Schavan  crer  ch'  ei  segien  ils  precursuns  d'  in  meglier 
aveguir.  II  plat  ei  ussa  aber  giest  viults,  quei  che  fuva  sisum,  la  simpladat, 
ei  ussa  giudöm.  Gliei  ussa  tut  umens  de  gala,  portan  vons  fins  e  capialas 
5  de  seida,  caput  e  paltö  suren,  seproraeneschau  cua  pas  miserai,  feman 
cigarras,  frequentan  caffös  e  soirdes,  stattan  bugien  demaneivel  dellas  sumi- 
tads  della  societad,  plaidan  magari  sur  dell' experienza,  mo  derar  ch' ei 
ardien  cun  plans  de  grondas  refuormas. 

Strusch   f'an  ei    eudament    la  sburflonta    rigurusitad    dils    accademichers 

10  d'  avon  40  ons  cuu  lur  cornas  e  laccas.  Ei  paran  bunamein  steunchels  e 
dattan  la  seraeglia  d'  instrumeuts  temprai,  pauea  virginala  franchezza  e 
militonta  gloria,  plitost  rauba  de  tschuettas. 

En  quellas  ideas   pessimistas   liavein  nus  mintgaga  piascher  de  sentir, 
ch'  ei  hagien  tscheu  ne  leu  per  meuns  ina  producziun   teatrala.    Odeutuorn 

15  ein  ei  adina  stai  pli  romans  che  a  Roma,  e  pli  uescovils  che  a  Cuera.  — 
II  seminari  clerical  cuescha  mintga  ou  als  Seminarists  ina  recreaziun  tschei- 
verila.  Sia  Sontgadat  il  Papa  salva  en  siu  palaz  in  ball  ad  on  ed  el  casti 
d' igl  üestg  a  Cuera  ha  ina  producziun  musicala  giu  liug  quels  dis,  la 
qualla  —  favorida   miracjulusamein    dallas    damas    della    quort  — ■  ha  finiu 

20  cun  in  amureivel  ballet. 


Igl  ou  1S67 

(Aus  der  Ligia  Gnscha,  Nr.  1,  1868.) 

va  cun   pass   precipitai    encunter    la   sia   fin.     Damaun   havein   nus   la 
vigielgia    digl    on   1868.     Las  funeralias    de   1'  ins    crodan    aschia   ensemen 

25  cuUas  fiastas  natalas  de  1'  auters.  Bara  e  tgina  stattan  in  sper  lauter.  Dus 
frars  se  betschan  silla  sava  digl  on,  il  vegl  per  passar  vi  ella  rietscha  de 
ses  pardavonts,  il  giuven  per  navigar  anavon. 

Cun  quels    plaids  havein    nus   avon   12  glinas    priu  comiau  dal  passau 
e  tuccau  mann  agl  aveguir.     Strusch  debarassada  della  stratscha  d'  afFonza 

30  e  strusch  savend  danunder  ch' ella  segi,  ha  la  Ligia  Grischa  cun  giuvenila 
curascha  enterpriu  la  sia  cuorsa  schurnalistica.  Sustenida  dalla  bcnevolienscha 
dils  lecturs  stat  ella  per  finir  sia  secund'  annada.  Arrivada  silla  fin  digl 
on  eis  ei  giest,  ch'  ella  sefermi  in  moment ,  per  dar  in'  ögliada  auavos  ed 
in'  ögliada  anavon. 

35  Ei  gliei  bein  ina  sabia  regia  della  Providienscha,  de  zuppentar  la  fatscha 

digl  aveguir  en  misteriusas  neblas.  La  carezonta  mumma  indormenta  siu 
affon  pleina  de  sperouzas  e  pleina  de  temas.  11  ritrat  de  quietezza  e 
prosperusadat  lai  neschcr  dulschas  speronzas.  Mo  V  einprema  umbriva  che 
dat  silla  fatscha  dil  carinet  excitescha  alla  inumma  quittaus  ed  anguoschas. 


Igl  011  18G7  G99 

Senz'  ascendenza  e  seiiza  jerta  ei  qnest  fegl  s'  incorporaus  alla  immerusa 
compagnia  de  missionaris,  encurend  ina  modesta  plazza  en  in  encarden  de 
lur  vastusa  vegua.  Nuot  auter  che  sin  num  ei  stau  la  dotta  della  nievne- 
scliida,  in  nura  che  rappelescha  la  liistoria  dils  pievels  de  nossas  valladas. 
La  sia  eraprema  comparsa  schava  sperar  tutta  prosperitad.  Igl  uegl  della  5 
novadat  mutilans,  ei  la  missionaria  passada  vi  el  diember  ordinari  de  sias 
consoras.  Craps  de  searpetsch  ha  ei  bucca  muncau,  touaton  bucca  de  natira 
de  far  rumper  las  combas;  alias  pli  serinsas  stremblidaa  hau  ins  sespruau 
d'  untgir  ora.  Cuutut  ei  1'  accoglienscha  tier  pign  e  gron  compleinamein 
Stada  correspondenta  a  nos  fleivels  merets,  Era  da  quels  havein  nus  en-  10 
tupau  sin  nos  viadis,  che  han  festginau  de  fermar  la  porta  e  d'  eutruidar 
auavos,  sco  sehe  nus  appartenessan  alla  classa  dils  malspirtai.  Las 
soras  magiuras  han  fatg  la  grazia  de  nus  schar  ir  pascheivlamein  per 
nossas  vias. 

Co  ei  gliei  reassiu  de  cunteutar  nossas  postas  compett'  a  nus  bucca  de  15 
giudicar;    savensga  parevan   las  ureglias  de    schular.     Senza  dubi    ha  bein 
enqual  sedignau  de  preuder  [nus]  sut  ils  dens.    Quei  tenin  nus  denton  per 
la  sort    cumina    de  scadin,    che    ha   la    curascha    de    seschar    sentir  avon  il 
publicum.    Ina  giesta  critica  vala  era  visavi  al  gasettist  pli  che   10  lauda- 
ziuns  malfundadas.     Ei  ha  siu   „tgi  sa",   il    presentar   bein    ed    endretg   ad  20 
in  pievel   romonsch  quei   che   passa   e  repassa   el   grond    mund.     11  metter 
avon  las  afferas  dell'  atgna  tiarra  e  render  quen  da  tuttas  caussas,  che  mili- 
teschan,  recloma  peda  e  bregia.    Tuttavia  prigulus  eis  ei ,  de  far  la  rnnda 
dellas  valladas  e  vischneuncas,  per  proraover  alla  glisch  quei  che  survescha 
d' exempel.   Beinduras  tucc' ei  de  punscher  en  in  igniv  de  viasp[ra]s,    Eidat25 
ina  ruina  taluisa  sanczionada  dall' isonza  de  tschentaners,   ch' ils  pli  con- 
scienzius  umens  paran  de   bucca  saver  la  diflPerenza  et  e  fier  ed  itschal 
Cura  ch'  ei  vegn  sigl  apropo,  sehe  vul  nagin  gingar  la  rolla  dil  denunziant, 
e  cura  ch'  ei  gliei  tut  detg  e  tut  fatg,  sehe  dat  ei  paucs,   che  sehonan  de 
far    compagnia    als    gasettists.     Meritadamein    ne    nunmeritadamein    ston    ei  30 
passar  de   schenta    de    pauca  vaglia.    —     Seposteschan    ei    sut   la  bandiera 
dil  conservativs,  sehe  rescau  ei  ded  esser  taxai  de  tschagruns;  fan  ei  caussa 
cumina    culs    ultramontans,    sehe  dien    ins,  ch' ei    hagien  lur    cor    a  Roma; 
porta  la  gasetta  las  colurs  liberalas,  sehe  dattan  ei  de  Libertiners  de  Gia- 
cobiners,  de  socialists  e  communists.    Segagliardesch'  ins  de'  purtar  la  latiarna  35 
en  enqual  encarden  ded  iustituts  religius,  sehe  serebelleschan  Sogns  e  Sontgas 
encunter  quei    teraerari,    che  ignorescha  chei  dat  caussas  sacras,    che  nagin 
dai  mai  tuccar  en.     Sgolatsch'  ins    entuorn  la    cazzola,    sco   las  tschitas  de 
uotg,  ne   fan  ins  la  gatta  morta,    sehe    rescan  ins  de  passar  de  buglia  — 
latg.     Fan   ins    siu  viers  sco    in    ha    empriu    dalla  numma,    sehe  dattan  ils  40 
sabis  della  lescha,  ils  fusionists  e  confusionaris  a  dies;   sgolan  ins  egl  ault, 
sehe  brischan  ins  las  alas;  sfueian  ins  a  bass,  sehe  tartognan  ins  las  topas  — 
insumma,  ei  gliei  difficultus  de  far  d'  engrau.    Da  quäl  best  la  Ligia  Grischa 


700  Gion  Arpagaus 

segi  hl  uatural  roin,  duess  ella  esser  dispensada  de  p^r  ussa  stuer  com- 
probar.  Da  siu  repetidamein  udiu  viers  duess  ins  ussa  haver  impriu  d'  en- 
conosclier  1'  utschella. 

La  Ligia  Griscba  ei  de  pasta  romonscha  da  sum  tochen  dem.  Tut  regle- 
5  mentöm  e  fusionera  silla  via  dil  commond  rebatt'  ella  cun  tutta  franchezia. 
Nus  lein  a  nies  romonscb  conservar  la  sia  virginitad  ed  originalitad.  Eunc 
pli  contraris  essen  nus  a  tuttas  tendenzas  germanisontas.  Ils  lungatgs  che 
vindichescban  il  predicat  de  lungatgs  de  scola  han  fatg  atras  melli  fasas,  en 
moda  eil'  il  umens  ded  ussa  san  bucca  capir  ils  umens  d'  avon  300  ons,  ei 

lOfinesclian  lur  cuorsa  cun  turnar  anavos  sin  quei  punct,  maa  che  nus  Romonschs 
essan  adina  stai,  siu  quei  punct,  de  schar  favellar  mintgin  sco  ei  para  e 
plai.  El  tudestg  e  franzos  fa  nagin  stöm  pli  dallas  ordonanzas  accademicas, 
resalvond  enqual  vierm  de  pupi  ed  enqual  tgigiadera  filologica.  En  in 
temps,   nua  che   tut   indichescha   la  vegnida  d' in   luugatg   universal  e  nua 

15  ch'  ils  perderts  per  preferenza  han  calau  de  dominar  la  situaziun,  par' ei 
a  nus  buc  opportun  de  vuler  introducir  in  lungatg  romonsch  obligatoric  ne 
official.  Nus  teniu  cul  principi  de  compleina  libertad.  Seoruescha  il  No- 
vellist cun  plemas  fustgas  e  conta  1'  Utschella  melodias  mescoladas,  sehe 
havein  nus    tuttavia   nuot  .encunter;    contrari,    era    nus    vegnin    sut    circum- 

20stanzias  a  selubir  de  far  nos  studis  e  de  bandunar  inaga  ne  lautra  las  ro- 
dajas  veglias.  Demai  ch'  ils  fusionists  han  mai  domondau  nies  meini, 
havessan  nus  ton  podiu  quescher,  havein  denton  voliu  obviar  alla  solidaritad 
de  priucipis,  ch'  ensatgi  havess  saviu  far  resultar  da  nies  silenzi.  Preziusas 
particularitads  anflan  ins  en  scadina  vallada  romonscha.     Quellas   trer  alla 

25  glisch  e  metter  en  salv,  quei  fuss  daveras  ina  lavur  raeriteivla.  Cun  pro- 
testa  encuntes  ingerenzas  tuttafatg  germauas ;  vegn  la  Ligia  Grischa  cun 
piascher  e  cun  engraziament  a  far  plaz  a  scadiu  idiom  romonsch  ed  aschia 
era  al  lungatg  gramatical. 

S' embarchein    pia  viedeu  egl  ou  niev,    sespruein  de    setener  ad  aul  e 

30  de  bucca  seschar  better  a  funs.  Tut  nies  patertgar,  bassegiar  ed  operar 
fetschi  pli  habeis  members  de  familia,  pli  fideivels  vischins,  pli  cauls  pa- 
triots.  Ils  araitgs  e  parents,  che  han  bucca  podiu  star  botta,  bucca  podiu 
navigar  vinavon  cun  nus,  deien  a  nus  far  endament,  che  las  nossas  uras 
segien  era  dumbradas.     Las    uras   dattan  il  fil,    ord   il  quäl  nus  fabrichein 

35  la  teila,  che  nus  havein  de  presentar  ennaquella  che  nus  rendin  quen 
dals  talents  a  nus  confidai.  La  sort  para  ded  esser  distribuida  maluliva- 
mein.  Denton  tut  che  selai  splenar,  cura  ch'  ils  sauns  assistan  als  malsaus, 
cura  ch'  ils  posseuts  vegnan  en  agid  als  paupers  e  cura  ch'  ils  sapients  ed 
instrui  laiau  conguder  ils  ignorants  ils  benefecis  de  lur  superiura  instrucziun. 

40  Senza  quei  vicendeivel  agid  dein  nus  la  semeglia  de  quella  pumera,  che 
maine  crescha  e  maine  porta  fretg.  La  glisch  della  scola,  la  parola  dil 
sabi,  la  coguiziun  dil  dretg  cd  entiert,  la  cardienscha,  la  speronza  —  tut 
mo  pirenta    ne    schelenta,    nuuch' il  lavon  della    carezia  vegni   en   agid,   la 


Sehe  ti  vul  prender,  sehe  dai  701 

carezia   per  tuts    carstgeuns,    che   hau   cun   nus   la   raadema   derivonza,    la 
madema  destiuaziun,  il  madem  bab  e  salvader. 

Igl  ou  1867  ruaiTsi  en  pasch,  igl   on  1868  raeini  nus  el  port  de  nossa 
speronza ! 


Sehe  ti  viil  prender,  sehe  dai.  5 

(Aus  der  Ligia  Griseha,  Nr.  21,  1868.) 

Sehe  quei  segi  in  proverbi  de  vegl  ne  de  niev  datum  pauc  importa. 
En  scadiu  cas  giog'  el  ina  gronda  rolla  ella  veta  soeiala,  politica,  merean- 
tila,  e  morala.  Perfin  eil' agricultura  sefa  el  valer,  toutanavon  ch' in  sa 
considerar  el  pigl  emprem  condament.  Tgi  che  lai  esser  de  seconfoi'mar  a  10 
quei  condament,  ei  en  prigel  de  restar  a  mesa  via.  Nus  lein  per  quellaga 
examinar  la  sia  signifieaziun  en  quell'  industria,  ehe  occupescha  la  gronda 
part  de  nossa  populaziun,  eil  economia  rurala. 

Cura  ch'  ils  coutadins  vegnan  ensemen  de  firaus  e  domengias  ne 
secompognan  in  cun  lauter  las  liungas  seras  d' unviern,  sehe  semeina  ill5 
disciTors  sin  circumstanzias  ed  observaziuns  de  lur  clomada.  Cun  quella 
caschun  fan  ei  a  lur  maniera  la  revista  della  politica.  Ils  tgaus  grischs 
miran  bugien  anavos  e  setegnan  si  cun  las  isonzas  e  practicas,  ehe  se- 
refereschan  sils  ons  de  lur  giuventetgna.  De  tedlar  eis  flurevan  las  rosas 
e  gielgias  pli  bein  ed  amureivlamein,  rendevan  orts  e  curtins,  praus  e  pradas,  20 
alps  e  pastiras  tut  pli  buldontamein,  che  de  present.  Quei  e  tschei  er  ded 
ina  tschavera,  che  detti  ussa  en  uns  fretgeivels  strusch  7  curteunas  dumiec 
per  curteuna,  devi  avon  50  ons  tenor  notandas  dil  tat  10  e  12  curteunas 
per  curt  sem;  giud  quei  e  tschei  pere,  che  faleschi  ussa  mintg'  auter  on, 
raccoltavi  il  bab  70  curteunas  pera;  quella  e  tschell' alp ,  che  possi  ussa  25 
strusch  vertir  80  vaccas,  alimentavi  dal  temps  de  Sur  Gion  amplamein 
100  vaeeas,  etc.  etc.  Per  consequenza  segien  ils  clavaus  pli  vits,  ils 
tschales  meins  cargai,  ils  arcuns  mai  tgiemblai  e  las  eombras  de  carn 
sblundergiadas. 

Danunder  tanienta  midada?  Giachen  sut  baselgia,  in  vischin  che  ha  OO 
70  ga  viu  a  flurend  ils  tscharsches  de  sut  vitg,  ha  biaga  fatg  ses  pater- 
tgaments  ed  anflau  il  motiv  della  midada  ella  populaziun,  che  creschi  ad 
in  crescher,  fertont  ch'  ils  praus  fetschien  adina  la  madema  mesira.  Rest 
Andriu,  mademamein  in  um,  che  porta  sin  siu  tgau  las  flurs  dils  ons^ 
manegia  che  1' aura  hagi  bucca  pli  il  temprament  d' avon  ons.  Ei  fetschi35 
bein  preseha  de  terrenar  igl  Avrel,  vals  e  cuolms  segien  a  miez  Matg 
scurclai  tochen  sils  confins  dellas  alps,  de  maniera  che  las  lavurs  della 
permavera  sapieu  baul  ir  encunter  la  fin,  mo  tonaton  fetschien  giuncher 
fagugn  a  V  aiira  dado  bucca  buna  friua.  Igl  emprem  schigienti  ed  il  davos 
pirenti  la   cultira   en   raoda,    che   quellas    rehas    plontadas    de    pli    da  vegl  10 


702  ftion  Arpagaus 

Regien  bia  meins  spess  pli  d'  observar.  Insuraraa  Rest  Andriu  atribuescha 
la  rainura  fretgeivladat  dils  ons  ad  ina  declinaziuu  dil  clima.  In  hagi  ussa 
bregia  de  conservar  e  far  prosperar  las  enfiarlas  cd  ils  pöres  e  tscharsches, 
che  creschan  vinavon,  acquisteschien  mai  pli  la  grondezia  de  quellas  ploutas 
5  veglias,  dallas  quallas  in  seregorda  zun  bein,  seh' in  havess  era  buc  avon  egls 
vastusas  cuschas.  Jereraias  della  Valetta  pretenda  a  siu  tur,  ch'  ei  seigi  mal- 
plazzau,  de  raetter  la  cuolpa  sill'aura,  sil  clima,  ne  schizun  sils  planets 
celestials ,  fertont  che  nus  sez  muncheien  de  complenir  bein  et  endretg  las 
obligaziuns  de   nossa    clomada.     11s   firaus    che    nos   perdavons    applicavien 

10  per  implorar  la  benedicziun  de  surengiu,  vegnien  ussa  profanai  ne  magari 
mess  giu.  Bandunond  il  carstgeun  ils  Sogns  sapi  el  bucca  far  curvien,  sehe 
quels  vegnien  unfis  de  far  ils  advocats  avon  ils  tron  dil  Tutpussent.  Las 
oraziuns  vegnien  fatgas  mo  surö  ed  aschia  fetschien  ellas  nagin  fretg. 
Mademamein  vegni  era  la  tiarra  cultivada  cun  meins  attenziun.    Crocs  cun 

lörodas,  mulins  de  vonar,  panaglias  modernas  e  toutas  autras  novaziuns  de 
broda  sapien  mai  e  pli  mai  dustar  la  fom,  che  tribuleschi  e  mortificheschi 
oz  il  di  pign  e  grond. 

Tue  la  noda,  JeremiaS;  continuescha  Jlep  de  Susanna;  ti  pos  bein  essor 
in  Jeremias  cun  tias  lam^ntaschuns,   havessas  saviu  far    crescher  ils  dutgs 

20  eunc  pli  fetg  cun  tias  larmas.  Ei  fan  surö  bucca  mo  odadb,  mo  bein  era 
endadenS;  cun  senutrir  e  sevestgir,  igl  entir  teuer  —  casa  fa  endament  rauba 
leva.  Calzes  e  caltscheuls,  capetschs  e  capetschas,  bests  e  bestuocs  de 
nossas  venerablas  urattas  fuvan  bucca  meins  de  vaglia,  che  quei  penderl^m 
e  scufflentem  de  lur  beadias.    La  differenza  ei  mo  quella,  che  lu  havev'  ei 

25  puolpa  e  cuoz,  ed  ussa  eis  ei  sco  la  flur  della  stad ,  che  dabot  si  crescha 
ed  eunc  pli  dabot  svanescha.  Gnauc  stratscha  e  scrottas  de  ligiar  si  ina 
plaga  ne  de  stupar  ina  rusna  anflan  ins  pli  en  casa.  In  vestgiu  ded  ina 
misterlessa  dumbrava  tontas  fauldas  sco  igl  on  dis,  ussa  vegn  ei  strusch 
de  strubiar  entuorn  la  plonta.   Per  ton  pli  numerusas  las  hontas  e  scadiolas, 

30  ziicherins  e  zuchereras.  Basta,  lein  era  tedlar  scarvon  Modest,  el  ei  era 
bucca  ded  jer  pli,  ha  bia  schau  dar  1'  aura  entuorn  il  nas  e  vegn  mai 
steunchels  de  legier  las  novas. 

Cumbein  che  jeu   tegnel  cul  vegl,  sehe  anfiel  jeu    giest,    ch'  in  staupi 
bucca  las  ureglias  ed  ils  6gls   al  temps  niev.     Nus  rufidein  buc  il  giereun 

35  sec,  rufidein  bucca  las  monas  novas.  Tut  tedlar,  il  bien  selvar,  mal  a  nin 
sa  far.  Si  pia  scarvon:  Mia  filosofia,  aschia  plaida  Modest,  mia  filosofia 
rurala  ei  tut  maneivla  e  simpla.  Napoleon,  cadenaus  vid  il  grep  dell'  insla, 
finescha  ils  dis  de  sia  veta  cun  far  reflecziuns  sur  dil  passau  e  futur.  Do- 
mondaus  per  cussegl  ded  in  suveran  de  pauca  condiziun,  che  haveva  tschaffen 

40  d' amplificar  il  tscherchel  de  siu  domini,  dat  el  per  rlsposta:  „Igl  emprem, 
che  sedomonda  per  daventar  grons  cun  far  ujara,  ei  danes,  il  secund  ei 
danes  ed  il  tierz  ei  danes."  Napoleon  fuva  igl  affon  dell' ujara;  1' ujara 
fuva  ad  el  la   supia  de  siu   tron,   la  petga  de  sia  cruna.     Napoleon,   quei 


II  schar  encrescher  703 

aflPon  dell'  ujara,  baveva  rascLun  de  plidar  aschia.  Jeu  sun  in  simpel 
puranchel,  quasi  in  bau  de  grascha,  sco  Sur  Hansemann  haveva  per  raoda 
de  titular  ils  Caspars,  Melhers  e  Baltbassars  de  Sursaissa,  ed  en  quella 
qualitad  sun  jeu  vegnius  a  da  quella  de  dir:  „L'  emprema  condiziun  d' ina 
razionala  economia  rurala  ei  la  grascha,  la  seeunda  condiziun  ei  la  grascha  5 
e  la  tiarza  ei  la  sora  dell'  emprema  e  la  seeunda.  Ei  sedomonda  zun  pauc 
raziocini  per  capir,  che  seh' in  pren  ad  in  prender  graun  ord  in  grane, 
sehe  vegn  ei  dil  meins,  el  daventa  paupers.  Dei  el  esser  capavels  de 
furnir  vinavon,  sehe  sto  ei  esser  enzatgi,  che  restitueschi." 

Gliei  ver,  la  Providienscha  has  sias  vias  zupadas  per  entruidar  tier  10 
alias  plontas  enqual  nutriment  senza  che  nus  haveien  part.  La  plievia, 
l'aria,  la  neiv,  il  sufFel  porta  in  ton  vivonda,  che  vegn  absorbida  dalla 
feglia,  dalla  scorsa,  ne  dallas  ragisehs.  La  substanzia  della  tiarra,  ord  la 
qualla  las  vegetabilias  seformeschan ,  sespiarda  on  per  on ,  nunch'  ella 
vegni  couscienziusamein  restituida.  La  sminuiziun  sedat  d'  eneonoscher  tras  15 
rainuras  raeeoltas  de  pastg,  de  fein,  de  graun  etc.  Quellas  consequenzas 
erodan  naturalmein  pli  dar  en  egl  agl  observatur  sil  funs  cultivau  de 
casa,  che  sillas  pastiras,  sils  uauls,  e  cunzun  sillas  alps. 

Secund  la  mesira,  culla  la  qualla  il  contandin  dat,  ne  ladescha,  vegn 
la  raccolta  a  curdar  ora:  diminuida  ne  dubliada.  20 


II  schar  eucrescher, 

(Fablas  e  Novellas,  Cuera,  1878.) 

[p.2]Da  lunscb  de  bab  e  mumma  15  [p.  3]    Chi(r)[tsch]adas     sin    nos 

En  mei  lur  vusch  resuna,  praus, 

Staccaus  de  mes  amitgs  Legraus  e  consolaus, 

Kesentel  ils  castitgs  Divers  termagls,  solaz, 

5  Da  viva  carschadegna  Amitgs  e  camerats. 
Caschun  da  giuventegna. 

Sisum  il  vitg  la  muota 

Modest  ucleun  de  plontas  oa  f     v,-  i 

f^  20  En  biala  posiziun, 

Amabel  umbrivaus,  t           ^      ^           ^  ..^ 

'  La  scola,  la  caplutta 

Casetg  cun  tetg  de  schlondas  -vr  „  j           •     ^      i.- 

°               »  Nus  daven  mstructiun 

10  Bufagiamein  ornaus.  j^^^^^^^^  ^  perdagond 

Mal6  de  mei  tschentaus,  g^^^^^^  ^  ^^^^-^^^  .^.  r^. 
Pir6  val  enfarlaus. 

Las  vacas,  nuorsas,  cauras  25  Quei  tut  vegn  endamen 

De  mei  en  tuttas  auras  Perdetg'  il  firmamen, 


704 


Gion  Arpagaus 


Cu  ti  vas  speras  vi 
Figiend,  il  tiu  rudi 


Salid  'o  cara  glina 
30  Salida  mia  tgiwa. 


Seiueglias. 

(Fablas  e  Novellas,  Cuera,  1878.) 


[p.  9J  Giu  bass  udin  la  val  tunar, 
Dal  munt  vesein  il  dutg  ruclar, 
Ei  van  en  ling'  ad  en  careuns, 
Sedosten   ferra   de    gnir   ameuns, 
5  Saliden  vitgs,  ucleuns,  marcaus, 
La  mar  daventa  luv  maus. 

Aschia  van  en  e  passen  vi 
Nos  gis  per  maine  turnar  pli 
Cun  fier  e  plum   cd   aur  cargai, 
10  Cun  alf  e  ner  e  verd  ornai. 
Lein  nus  amitgs    far  nies  duer, 
II  temps  a  quint  gnin  nus  teuer. 

La     mumm'    embratsch     il     nief 

nescbiu, 
Emblid  il  mal  cb'  eil'  a  sufriu, 
15  Rugond  il  tscbiel  de  benedir 
Siu  car  affon,  e  protegir; 
Savens  quei  cb'  oz  ei  patimen, 
Dameun  semid'  en  legermen. 

Meduns  lavuren  bein  marvegl, 
20  Surporten  il  pli  caul  solegl, 
Ein  premurai  de  contentar 
Patruns,  pagaglia  gudigniar. 
As  ti  la  sort  de  gref  portar; 
L'  agit  de  Diu  nou  vegn  muncar. 


[p.lO]  Favugn  spedescha  ses  surviens, 
Dat  libertad  als  elemens; 
Lai  pir  suflar,  camiar,  tunar, 
Bagbetgs  berscbar,   teratsch  mig- 

liar, 
11  bi  solegl,  mintgin  che  sa, 

30  La  notg  fugient'  en  in  giena. 

Utscbals  sesaulzen  giubilond, 
Per  i[l]   bi  di  engraziond ; 
Dad  eis  emprender  nus  savein, 
Plitost  exempel  dar  duein; 
35  II  bien  gustar,  il  mal  portar 
Ei  sontg  camond  nin  sa  schnegar. 

Solegl  e  pliefg'  il  tuttpusent 
Lai  dar  a  tutts,  engraziament 
Recloma  bein,  mo  rar  vegn  dau; 
40  Cun  tutt  repet'  igl  adorau 

Siu  tur.     Prestein  er  nuss  agit 
AI  pauper  um,  per  spir  vertit. 

Rivaus  el  liug  de  siu  destin 
Fa  surasontg'  il  pellegrin, 
45  Dal  liung  viadi  stunclentaus 
Bugient  semet'  el  a  ruaus, 
Havend  rimnau,  merits  tgimblau 
Pagagl'  eterna  gudogiiau. 


Alexander  Balletta  705 

ALEXANDER  BALLETTA. 

Meniorias  diu  um  egi. 

Novella  originala. 

(Nach  dem  Autograph  des  Verfassers). 

Pli  che  settonta  unvierns  han  blihiu  mes  caveigls;  mes  mauns  trem- 5 
blan,  raiu  pass  ei  vacillonts;  ils  eigls  han  piars  lur  splendur.  Cura  ch'ils 
auters  abandunan  nies  vitg  per  guder  l'aria  pli  pura  dils  cuolms,  cura 
che  la  giuventetgna  sedivertescha  sin  praus  verdegonts  et  ella  frestgia 
umbriva  della  pumära,  sto  jeu  secuntentar  de  seser  davon  casa  e  spitgiar 
tocch'  in  pietus  vischin  vegn  per  scatschar  la  liunga  uriala  al  pauper  10 
vigliuord  .  .  .  .  B  tonaton  ei  quei  buca  adina  stau  aschia.  Era  jeu  hai 
seraiau  atras  ils  dulschs  siemmis  della  giuventetgna,  era  je\i  currevel 
ded  in  temps  per  cuolms  e  valls ,  gleiti  partgirond  las  muntaneras  sillas 
alps,  gleiti  persequitond  de  peza  en  pe(r)[z]a  ils  camuotschs.  Gie,  jeu  hai 
udiu  urlar  ils  canuns  en  las  battaglias  e  fatg  frunt  aigl  eungel  della  mort  15 
en  mellis  prigels.  Co  tut  quei  varga,  la  dolur  sco  il  legerment,  ils  buns, 
SCO  ils  sch[li|ats  dis!  Tgi  havess  po  mai  patertgiau,  che  tut  semidass  aschia 
en  paucs  decennis!!  .  .  Pilver,  jeu  hai  stoviu  far  atras  bia  sin  quest  mund, 
mo  bugien  confe[ss]el  jeu,  ch'il  mann  digl  Omnipotent  ha  manau  mei  mira- 
culusamein  silla  via  della  vita.  Bein  savens,  cura  ch'jeu  sesel  persuls  sut  20 
il  pumer  davon  casa,  patratgel  jeu  vid  ils  dis  vergai  e  vezel  allura,  che 
jeu  hai  fatg  experienzas,  che  pudessen  forsa  esser  utilas  adin  ni  a  lauter 
de  vus  giuvens  amitgs.  Cun  in  mann  tramblont  vi  jeu  pia,  avont  che  la 
mort  siari  per  adina  mes  6gls ,  notar  enqual  scena  ord  mia  liunga  veta. 
Tadlei  et  haveis  jjazienzia  cun  in  pauper  um  vegl !  25 

I. 

Napoleon  L,  quei  grond  gieneral ,    quei  signur  dellas  battaglias,  era 
turnaus  da  St.  Elba,  nua  che  ses  inimitgs  havevan  bandischau  el.    L'entira 
Frontscha,  l'armada  e  ses  vegls  marschalls  eran  sedeclarai  eu  sia  favur  ed 
en    triumph    haveva    il  Caesar    dil   XIX.   tschentaner    teniu    siu    ingress   a  30 
Paris.     Ils  Bourbons  surpri  de  terrur,  eran  fugi  senza  la  mendra  resistenza 
a  Gent.     La  regenza  dils  100  dis  haveva  entschiet  a  Napoleon   seseva  per 
la   secunda  gada  sin  il  tron    imperial.     L'  entira  Europa  tromblont  davont 
il     gigant    corsic,     radunescha    sin     tala    nova    sias    armadas     e     declara 
l'ujaira  agl  imperatur.     Mo  il  pievel  franzos  cuora  sut  las   armas    per  de-  35 
fendor  la  patria.     In  immens  enthusiasmus  arda  en  tut  ils  cors,    veterans 
e   giuventetgna     seressambleschan    entuorn     las     bandieras    vietoriusas     de 
Bonaparte,  et  era  jeu,  che  sesanflavel  da  quei  temps  a  Paris,  hai   suondau 
il  gienerus  exempel  de  quels  patriots  e  priu  la  cocarda  franzosa.    In  bi  di 
de   stad   ser[e]mettan    las    truppas    dil  grond  imperatur,    plein    curascha   e  40 
speronza,  en  marsch;  Napoleon  sez  a  la  testa.    A  Ligny,  ellas  tiarras  bas- 

Romanisclie  Forschungen  VIII.  45 


700  Alexander  Balletta 

eas,  bavein  nus  gudognan  ina  grondinsa  victoria  enconter  ils  Prussians. 
La  steila  de  Napole;n  |o]n  pareva  puapei  de  splendir,  sco  eis  dis  de  sia  gron- 
dezia  e  pussonza,  mo  il  signnr  dils  signurs  haveva  decidin  auter.  II  terribel 
di  de  Waterloo    ha    sfraccau    il  tron   dil   Cors,    scatschau    el    de   sia   biala 

5  Frontscba  e  ligiau  il  herox  vid  las  greppas  inho^pitalas  de  St.  Helena, 
nua  che  la  bassa  invidia  e  l'infamadat  della  Britania  han  dau  la  mort  al 
vincitur  de  Marengo  e  d'Austerliz ! 

Nus  stovein  turnar  anavos  tier  la  battaglia  de  Waterloo.    La  terribla 
vusch  ded  in  cnorma   artilleria,    il  grir   dils  blessai  e  dils  moribunds,   las 

lOcaricas  della  cavaleria,  la  puorla,  che  tut  cuvreva —  tut  quei  vi  jeu  e  sai 
jeu  a  vns  buca  descriver.  Igl  aungel  della  mort  ha  fatg  quei  di  ina 
horribla  raccolta  e  millis  dils  pli  bravs  guerriers  cuvrevan  cun  lur  tgierp 
il  camp  de  battaglia. 

Jeu  sesanfluvel   en  las  empriraas   rietschas  de  nies   regiment,    ch'era 

15  commondaus    dad    in  excellent    Offizier,    il    vegl    colonell     L ,   da 

tuts  carezaus  sco  in  bab.  Nus  dovevan  prender  ina  batteria.  che  digl  ault 
dina  collinetta  fagieva  ei'iOrms  donns  a  nossas  truppas.  Nies  colonell  a 
ja  testa  marschein  nus  curaschusaraein  vinavon ,  schegie  che  las  bailas  e 
bombas  sfraccavan  ensemen    entirs    platons.     Mo   nus    udevan    nuot   auter, 

20  che  la  canera  dils  schnmbers,  che  battevan  a  carica,  e  vezevan  nuot  auter, 
ch'ils  canuns,  che  nus  dovevan  prender.  Schon  eran  nus  leu  per  gudognar 
l'altezia ,  cura  ch'  in  corps  de  dragoners  prnssians ,  zuppaus  tochen  Iura, 
nus  attacca  annetgamein  e  nus  betta  anavos,  malgrad  nossa  veraraein 
heroica  defensium.     Nies  bi  regiment  era  dispiars,  disfatgs  corapleinamein. 

25  En  il  tumult  haveva  jeu  pers  miu  venerau  colonell  ord  ils  ögls  .  .  .  dovess 
el  esser  morts?  —  .  .  Cheu  vezel  jeu  el ,  attacaus  dad  ina  roscha  drago- 
ners, sedefender,  sco  in  liun. 

,.Hurrah,  camerads!"  greschel  jeu,  „Nus  deliberein  il  bab,  ne  morin 
cun  el!" 

30  Ils  paucs  umens,  che  casualmein  sesanflavan  en  mia  vischinonza,  dattan 

in  griu  de  rabia,  e  nus  sebettin  sin  igl  inimitg.  In  terribel  combatt 
entscheiva,  in  enconter  treis,  mo  nies  colonell  fuva  eu  prigel  e  cun  forzas 
verameiu  surnaturalas  reussin  nus  a  romper  atras  quella  spessa  massa  e  de 
metter  ella  en  fngia.     Cun  in    hnrrah    circuindein    nus   nies   commandant; 

35 mo  ah!  en  il  medem  moment  dat  el  en  mia  bratscha;  de  siu  venerabel 
tgau  grisch  curra  il  saung  ,  —  ina  spada  hostila  haveva  blessau  el  mor- 
talmein. 

Pauper  e  niebel  colonell! 

Nus  pusein  il  moribund  sin  noss  mantels,  et  jeu  mettel  siu  tgau  sin 

40  mia  schanuglia,  ligiont  la  blessura  cun  in  fazollet.  —  Cheu  arva  el  aunc 
ina  gada  ils  ögls,  mira  sin  nus  et  in  migieivel  rir  semnssa  enturn 
ßia  bucca. 

;,Ei  gliei  tonaton  Franzos,  che  circumdeschan  mei  en  mia  davosa  ura, 


Memorias  clin  um  vcgl  707 

di  el,  gie,  guerriers  do  miu  regiraent,   Bab  en  tschiel,  jeu  engraziel  a  ti  per 
questa  davosa  consolaziun/'^ 

Mo  sanglnts  rispondevan  ....  „Buca  bargi,  mes  afFons,  buca  bavgil 
La  mort  ha  piars  sias  sgarschurs  per  in  vegl  oflficier,  che  ha  fatg  front  ad 
ella  en  tontas  battaglias  .  .  .  .  e  pli  tgei  volein  nus  viver,  sehe  nossa  5 
Fronscha  sto  suecumber  .  .  .  .  o,  miu  imperatur !''^  Sia  viisch  vegneva 
Clin  mintga  plaid  pli  fleivla.  Tut  en  ina  gada  aulza  el  siu  tgau  e  demonda 
cun  in  ferm  tun:  „Tgi  ei  miu  liberatur?" 

Mes  camerads  raussan  sin  mei.    Jeu  havess  bugien  detg,  che  jeu  hagi 
fatg  nuot    pli  ch'ils  auters;  mo  jeu  podevel  buca  tschintschar,    il  cor  fava  10 
leu  per  roinper. 

„Seics  benedius ,  miu  giuven  am'üg,"  di  il  colonell,  prendeut  miu 
maun,  ,,Ed  ussa  teidla  era  mes  davos  plaids,  e  porta  eis  a  quels,  che  jeu 
hai  earezau  sin  il  mund  il  pli  fetg :  Mes  salits  alla  fideivla  coiisorta  e  mia 
benedicziun  al  solett  affon,  a  quella  cara  et  innoceuta  Anna  .  . .  0,  pertgeilö 
sai  jeu  buca  morii-  en  lur  bratscha  —  mo  sco  igl  Altissim  vul!"  ;,Lur  com- 
mond,  Signiur  Colonen,  ei  per  mei  sogns!"  —  — Cheu  muossa  el  a  mi  de 
prender  siu  portefeuil  ord  1'  uniforraa  e  continueseha  cun  in  davos  sforz: 
„Di  ad  ellas,  che  quei  sei  la  davosa  memoria  de  lur  bab  raorent,  de  lur 
bab,  ch'ei  morts  sin  il  camp  della  honur  e  della  gloria  per  sia  Fronscha  20 
6  per  siu  imperatur!"  II  moribund  prenda  miu  maun,  quels  de  mes  ca- 
merads; betla  in' ägliada  plein  carezia  sin  nus,  in  lev  movimeut,  et  in  dils 
pli  nobels  carstgauns  era  buca  pli ! 

Sehe    dorma   pia   in    dultsch    siemni,    bien  colonell!     Ils   canuns  han 
canfau  a  til  il  davos  choral,  il  plaun  de  saung  ei  staus  tiu  letg  de  mort,  25 
enzaconts  paupers  schuldaus  han  serrau  a  ti  ils  ögls! 

Nus  havein  buca  tschintschau  in  plaid ,  las  larmas  currevan  giu  de 
nossas  vistas,  cuvretgas  de  puorla  o  de  saung;  nus  havein  mo  alzau  il 
tgierp  dil  nobel  defunct,  e  cavau  ad  el  bein  spert  ina  fossa  sut  in  ischi, 
euvriu  el  cun  in  mantel,  e  dau  ad  el  sia  spada  enta  maun...  Tna  larma,  30 
ina  curta  oraziun,  e  pli  essen  nus  seprecipitai  en  il  combatt  per  vindicar 
sia  mort. 

Mes  bravs  camerads  hai  jeu  mai  viu  pli. 

Enzaconts  di  suenter  lafatala  batt(e)[a]glia  de  Waterloo,  hai  jeu  fatg 
rapport   al  general    de    nossa  brigada,    della   mort   dil   colonell    e    dau    in  35 
exacta  descripziuu  dil  liuc  della  fossa.     Per  mia  pli  gronda  satisfacziun  ei 
quei  buca  stau  adumbatten,  pertgei  ch'il  tgierp  dil  valerus  ei  pli  tard  ve- 
gnius  transportaus  a  Paris,  nua  ch'el  ruaussa  en  in  magnific  monument. 

n. 

La  pasch  regieva  puspei  en  Europa.     Louis  XVIIL   seseva    sil  thron  40 

de  siu  grond  antecessur,  la  veglia  dynastia  dils  Bourbons,  ils  nözs  ded  in 

Heinric  IV.  e  din  Ludovic  XIV.  havevan  stoviu  implorar  il  agit  ded  autras 

pussonzas  per  tschentar  la  coruna  roiala  sin  lur  tgiau. 

45* 


708  Alexander  Balletta 

Paupra,  humiliada  Fronscha! 

Snenter  nundumbreivels  strapazs,  mo  sauns  e  senza  blessuras,  sesan- 
flavel  jeu  suenter    ina   liunga   absenza   puspei  a  Paris.     Mia  emprima  fat- 
scbenta  ei  stada,  adomplir  la  davosa  voluntat  de  miu  colonell.    In  pompns 
5  hötel  el  Faubourg  St.  Germaiu    serveva    per  habitaziun  a  sia  fanailia.    La 
notizia    de    sia  mort   fuva    alias    damas   gia   enconoschenta,  —  siu  tgierp 
schiveva  gia  en  la  terra  natala  — ,  e  cun    larmas  en    ils   ^gls  han  quellas 
noblas  signuras  retschiert  il  pauper  schuldau,  che  portava  ad  ellas  ils  da- 
vos  plaids,  il  davos  salit  d'in  carezafn)[u]  bab,  e  ohura  che  jeu  hai  surdau  il 
lOprezius  portefeuil,  han  ellas  strenschiu  a  mi  il  mann  e  la  venerabla  raatrona 
ha  benediu  mei,  sco  in  benedescha  in  car  affon.     Jeu  hai  gleiti  seretratg; 
pertgei  che  la  vera  dolur  ha  adina  basegns  ded  esser  persula,  seretratg  per 
turnar  il  di  suenter,  suondont  il  giavisch  dellas  damas  et  era  il  gia  visch  de 
miu   cor. 
15  II  solegl  della  damaun  ha  destedau    mei    ord   iu    bi    siemmi.     En  in 

jert  plein  flurs  steva  miu  vegl  colonell,  mirond  cun  in  6g\  de  buntad  e 
din  legerment,  che  haveva  enzatgei  d'angelic,  sin  sia  familia,  sin  quella 
nobla  matrona  culs  cavegls  d'argient,  e  sin  quei  bi  et  innocent  affon  de 
18  primaveras,  quella  dulsc'ha  e  terlischonta  Anna.  E  miu  colonell  risch- 
20dava  de  sias  battaglias,  de  siu  imperatur  e  teneva  il  maun  dil  pauper 
Gieri,  ch'el  nomnava  siu  bien  aungel  partgirader.  .  .  Co  in  bi  siemmi  sa 
far  ventireivel  il  carsigiaun! 

A  miezdi  sesanflavel  jeu  puspei  el  palast.  Leu  hai  jeu  stoviu  raquin- 
tar  a  quellas  excellentas  Damas  las  pli  pintgias  cirmstanzias,  che  havevan 
25  cumpignau  la  mort  de  miu  cumandant^  hai  stuviu  seser  cun  ellas  a  meisa, 
e  cura  ch'jeu  hai  priu  cummiau.  han  ellas  regalau  a  mi  siu  portret.  Quei 
poi'tret  penda  eunc  ussa  en  stiva  e  l'entira  familia  veuerescha  el ,  sco  ina 
reliquia. 

Encunter  sera  sundel  jeu  turnaus  en  mia  combretta  — ,  mo  tgi 
30malegia  po  mai  mia  surpresa,  cura  ch'jeu  anfiel  ina  bref  cun  mia  adressa 
ed  arvend  quella,  ina  cambiala  de  10,000  fr.-.  La  Signiura  Colonell  ru- 
gava  mei,  d'acceptar  quella  summa,  sco  in  pögn  de  rencunischienscha, 
perquei  ch'jeu  duvevel  baver  fatg  per  siu  defunct  consort,  —  „oh,  ei  dat 
en  tnts  Stands  nobels  e  gienerus  cors,  eis  palasts  dell'  opulenzia,  sco  ellas 
S'jbaracas  della  miseria."  11  pauper  schuldau,  illuvrer,  che  stueva  gudognar 
siu  paun  cul  suadetsch  dil  frunt,  fuva  ussa  in  um  beinstond,  in  um,  che 
havess  pudiu  fundar  la  ventira  de  sia  familia,  sch'il  levsen  fuss  buea 
entraus  en  sui  cor. 

Quellas    uras    nocturnas  ein   stadas   dellas   pli    malruasoivlas    de  mia 

40vita.    Jeu  hai  buca  serrau  in  eigl ;  melli  projects  phantastics  s[c]atschavan 

in  l'auter  ord  miu  tschurvi;    gleiti    level  jeu   entscbeiver  in    pign    negozi; 

mo  las  fitschentas  maven  en  quei  moment   memia   mal ;    gleiti  renunziavel 

jeu  a  tut  mos  plans,   ed  erel  decidius  de  serender  la  damaun  egl  hötel  de 


Memorias  diu  um  vegl  709 

mes  benefacturs  per  rugar  eis,  de  prender  anavos  la  summa,  che  custava 
a  mi  tontas  peinas  ....  Paucas  uras  avon  erel  jeu  staus  in  pauper,  mo  ven- 
tireivel  e  leger  compogn,  ed  ussa  erel  jeu  turmentaus  de  mellis  patertgia- 
ments,  —   co  il  daner  tribnlescha  il  carstgiaun ! 

II  di  suenter  miu  plan  era  fixaus;    jeu  portel  la  summa  anavos;  mo    5 
arrivond  el  palast,    anflal  jeu  las  finiastras  serradas,    ed   in   veigl  servitur 
communichescha  a  mi,    che    las    Signiuras   seigien    la  damaun  semessas   en 
viadi  per  T  Italia,  nua  ch'ellas  quentien    setener   si   plirs    meins.     Jeu  hai 
buca  rispondiu  in  plaid,    e  sun  ius;    la   cambiala   pesava    sin    mei,    sco    ei 
fufs  stau  in  enorm  grep;     mo   arrivond    en   vias   pli    frequentadas,    vezend  10 
pompus  magazins  e  magnificis  bageitgs  ,    brillantas  equipaschas  e  la  fuola 
eleganta  d'in  grond  marcau,    pareva  ei  a  mi,  sco  sehe  la  cambiala  vegness 
cun  mintga  momeut  pli  leva,  ed  en  cuort  temps  benedevel  jeu  la  partenza 
de  mes  benefacturs.     Jeu  erel  loschs,  de  saver,  ch'  il   luvrer,  en  siu  simpel 
vestgiu  era  forsa  pli  rehs,    che  biars   de  quels  elegants  giuvens.     In  leger- 15 
ment  mai  empruaus  sömpadronescha  de  mei,  jeu  aulzel  miu  tgiau,  miu  pass 
vcgn  elastics,    —    co  il  cor  human  scombia  dedin  moment  allauter,   co  il 
tun  digl  aur  ha  ina  forza  niagica  silT  olma. 

En  quei  moment  critic  entaupel   jeu  in  compatriot,    che  luvrava  en 
in  caffö.     Schegiö  che  nus  dus  eran  mai  s'approximai   ed  enconischevan  in  20 
l'auter  mo  da  lunsch,  sch'era  el  tonaton  igl  emprim  Svizzer,  ch'jeu  havevel 
viu  suenter  mia  ventira,    ed    el   legerment   de   miu   cor   hai   jeu  ad  el  tut 
raquintau,    ed  envidau  en  el  de  gientar  cun  mei.     Miu   bien    cumpogn    ha 
buca  fatg  gronds  compliments,  e  nus  essen  entrai  en  in  restaurant.    Gien- 
tond  hai  jeu  dau  part  ad  el  de  mes  projects;     mo  el  leva  nuota  saver  de  25 
tut  quei,  e  manegiava,  ch'jeu  duess  avont  sedivertir  enzaconts  dis  e  guder  la 
veta    della  capitala  e    per  Iura    patertgiar   co  far    fructuar   mias   summas. 
Jeu  hai  nuot  replicau  sin  quels  plaids;  mo  il  dulsch  tissi  era  schon  entraus, 
en  miu  cor.     Cura  che  nus  essen  stai  si  de  meisa,  eral  jeu  buca  pli  patrun 
de  memez;  il  vin  haveva  buca   muncau    de   far   siu   efifect.     Miu    cameradSO 
ha  gleiti  giu  observau  miafeblezia;  el  ha  priu  mei  sut  il  bratsch,  bandunau 
cun  mei  1'  ustria,  e  manau  mei  en  ina  stgira  e  veglia  casa,   sehend,  ch'jeu 
anflassi  leu  eunc  plirs  compatriots  en  buna  e  legra  cumpognia.     Malventir 
eivlamein  hai  jeu  cartiu  ad  el  e  senza  scrupel  sun  jeu   entraus   en    quella 
casa.    In  magnific  salun,  splendusamein  illuminaus,  ritscheiva  nus     El  miez35 
sesanflava  ina  gronda  meisa  cuvretgia  cun  in  tapet  verd,    ed   enturn    ella 
ina  fuola  de  glieut  de  tuttas   condiziuns.     In    silenzi,    bunamein    sepulcral 
regieva  en  quella  combra,  e  mo  de  temps  en  temps  udeva  ins   in    griu  de 
dolur  ne  de  piascher  — ;    mo  quei   griu   haveva   enzatgei   de  terribel,   per 
buca    dir  enzitgei  diabolic.     In  suadetsch  freid  cuvreva    miu    fi'unt  .  .  jeu  40 
s'avischineschel  alla  meisa,  vezel  hartas  e  rollas  d'aur  e  d'argient  .  .  ach! 
jeu  sesanflavel  en  ina  tauna  de  giuc!  .  .  Miu  emprem  moviment  ei   staus 
quei  de  fugir ;  il  cor  batteva  sco  sch'el  less  rumper,  mia  eunscienzia  fagieva 


•j-j^Q  Alexander  Baletta 

ami  reproschas,  ina  nebla  cuvreva  mes  egls,  e  las  minas  dils  giugadurs 
sgargnevan,  sco  spirts  infernals.  Jeu  dun  in  segl,  e  vi  baudunar  la  sala 
mo  miu  terribel  camerad  haveva  gia  rampliu  in  bib^r  cun  qnei  dulsch  e 
spemont  product  della  Fronscha  nieridionala,  il  Champagner  ha  surmanau 
5  mei.  PH  morts,  che  vivs,  sebettel  jeu  sin  in  sessel,  ed  hai  strusch  giu  la 
forza  de  dir,  che  jeu  eral  fermaraein  de  decidius  de  buca  tuccar  ina  harta. 
;,Mo,  nua  patratgias  ti,  miu  bien  amitg",  dat  il  tentader  per  risposta, 
„nus  lein  mo  mirar  tier,  quei  vegn  bein  ad  esser  lubiu!"  — 

Jeu    sun    pia   restaus.     Miu    bien   amitg    exbortava    mei    tiel    beiver. 

10  Ina  buteglia  suenter  l'autra  sesvida,  il  vin  ha  surplidau  la  vusch  dil  bien 
en  miu  cor  ed  jeu  sai  aunc  ussa  buca,  eo,  —  mo  cun  in  plaid;  jeu  hai  giugau. 
La  fortuna  era  sedeclarada  en  mia  favur,  ed  en  paucas  uras  havevel  jeu 
massas  d'aur  avont  mei  — ,  la  banca  era  siglientada.  Miu  camerad  ha 
priu  ils  danes,  e  bein  spert  manau  mei  en  mia  habitaziun,  —  quella  pintga 

löcombretta,  che  jeu  havevel  la  damaun  abandunau,  sco  in  galantum,  et  ella 
quala  jeu  turnavel,  sco  in  —  giugadur. 

Quella  sera  ei  stada  fatala  per  mei.  La  vita  lischenta  della  grouda 
capitala  ha  entschiet  a  piascher.  Schliats  camerads,  il  vin,  e  surtut  ilgiug 
exercitaven  sin  mei  ina  schi  terribla  influenza,  che  ne  la  formidabla  vusch 

20  dil  derschader  intern,  ne  las  brevs  de  miu  bien  bab  veigl,  che  rugava  mei 
de  gleiti  turnar  en  la  patria,  per  serrar  ad  eis  ils  eigls,  pudevan  manar 
mei  silla  via  della  honur. 

Biars  meins  ein  vargai  aschia  denter  il  giuc  ed  il  vin.  Mes  millis 
entschavevan  a  sesperder,    mia  sanadat    pateva;    pilvör  jeu   sesanflavel  en 

25  ina  posiziun  hori-ibla.  Nundumbreivlas  gadas  hai  jeu  engirau  en  miu  cor, 
de  semegliurar;  nundumbreivlas  gadas  hai  jeu  viu  en  siemmi  miu  vegl 
commandant,  che  rugava  mei,  de  sefar  vengonzs  dell'  amicizia  de  sia  nobla 
familla,  —  tut  adumbatten!  II  tentader  cun  ses  bihers  e  sias  cartas  vic- 
torisava  adina  sur  il  bien  aungel,  che  leva  manar  mei  puspei  tiella  vertid! 

30  iir. 

Ina  sera  de  stad  mavel  jeu  tras  il  fauburg  St.  Germain,  malsauns 
vid  tgierp  et  olma.  Machinalmein  aulzel  jeu  sper  il  hötel  de  miu  defunct 
commandaut  ils  eigls ;  —  las  fiuiastras  eran  aviartas,  e  dunschalla  Anna 
mirava  si  encunter  tschiel.  .  .     Sco  sehe    milli    furias  persequitassen   mei, 

35  entscheivel  jeu  a  currer;  la  glieut  statan  e  miran;  mo  jeu  vezel  ni  casas 
ni  glieut;  jeu  sentel  mo  la  dolur,  la  vergognia,  la  desperaziun  en  miu  cor; 
l'innocenzia  haveva  tgisau  il  delict  d'avont  il  thron  della  vendetgia! 

Con  ditg  jeu  sun  erraus,  sai  jeu  buc,  —  cura  che  jeu  sun  vignius 
tier  memez,  sesanflavel  jeu  sin  in  bann,  eu  in  jert  public.     La  notg  haveva 

40  stendiu  ora  siu  vel  sin  la  tiarra,  e  tras  las  neblas  splendeva  la  glina.  Mia 
phantasia,  aggravada  dalla  cuolpa  malegiava  avont  mes  egls  scenas  terriblas ; 
phautoms  tenont  hartas  e  bihers  en  lur  mauns   scarnai,   siglievan   entuorn 


Memorias  din  um  vegl  711 

mei ,  —  eben  tuiia  da  luuscb  in  raigieivel  zen  e  tennetta  sin  sogn  salid 
agl  Etern.  Ils  phantoms  disparescben  et  ils  beai  dis  de  mia  giuventetgna 
sepresentan  alla  memoria.  La  patria,  mia  famiglia,  il  vegl  colonell  salidan 
da  lunscb  il  fegl  perdiii,  Jeu  vezel  puspei  ils  verds  cuolms  de  nossas 
valladas,  miu  vitg  natal  sin  in  bi  tapet  de  praus,  il  dutg,  che  seprecipitescba  5 
tras  greppa  el  plaun,  las  alps,  encrunadas  d'uauls,  ils  glatscbes  en  lur 
eterna  giuventetgna;  jeu  aiidel  ils  melodius  accords  dellas  muutaneras^  il 
tgiern  dils  pasturs  tuua  da  piza  eu  piza,  accompognaus  dal  murmur  de 
nies  Rbein,  1' aria  frestgia  dellas  montognas  vontilescba  mias  vestas;  bab 
e  muma  e  fargliuns  stendan  ora  la  bratscba  e  rian  atras  larm.as.  E  sco  10 
digl  ault  dil  tscbiel,  porscba  il  nobel  guerrier  de  Waterloo  il  mann  a  mi, 
SCO  el  moment  de  sia  mort,  cun  la  medema  egliada  patevna;  mo  cun  in' ex- 
pressiun,  che  haveva  nuot  pli  de  terrester  et  in  bi  aungel,  vestgius  en  alv, 
mira  sin  mei,  sco  dunschalla  Anna  haveva  mirau  si  eucouter  il  firmament, 
mira  plein  commiseraziun  s' il  sventirau  giuven ,  et  jeu  legievel  en  quella  15 
egliada:  tuorna  anavos ! 

E  jeu  sun  turnaus  anavos  silla  via  deH'bonur,  dil  bien,  della 
vertit.  Jeu  hai  bargiu  sco  in  afFon ;  mo  quellas  larmas  han  dau  a  mi 
novas  forzas.  In  moment,  mo  in  de  quels  moments,  che  valan  ina  per- 
petnadat,  haveva  fatg  ord  mei  in  auter  carstgauu.  lu  solem  serament  ei  20 
quella  sera  sesalzaus  si  enconter  tscbiel,  nua  che  sur  las  steilas  habitescha 
in  bien  bab.  Quel  ha  udiu  mia  empermischun,  de  dachau  daven^  voler 
esser  vengonzs  digl  herox  de  Waterloo,  de  dacheu  daven  dedicar  mias  forza,s 
a  mia  famiglia,  che  haveva  tont  pitiu  per  mia  cuolpa. 

II   bien  aungel   haveva  priu  puspei   posses  de  miu  cor!  25 

Mia  decisiun  ei  gleiti  Stada  prida,  la  partenza  per  la  Svizzera  fixada. 
Quei  infinit  suspir  suenter  la  patria,  che  viva  en  mintga  cor  helvetic,  e  che 
ina  dolur  profunda  haveva  puspei  en  mei  destedau,  schava  negin  maus  al 
fegl  dellas  alps  —  il  terratsch  della  capitala  barschava  sut  ils  peis.  Cura 
che  mes  stupeuts  camerads,  ils  camerads  de  mias  orgias,  han  udiu  mia  de-  30 
cisiun,  han  eis  seretratg  da  mei  cun  gommias.  Sco  jeu  hai  pli  tard  udiu, 
ein  eis  ernigrai  eil'  America,  nua  ch'  ins  ha  mai  euderschiu  de  lur  novas. 
Dieus  vegli,  che  lur  cors  seigien  seaviarts  alla  vertit! 

Avon  che  semetter  sin  viadi  enconter  la  patria,  hai  jeu  aunc  fatg  ina 
visitta  a  quels,  che  havevan  manegiau  schi  bein  cun  mei,  et  hai  cartiu  de  35 
dover  dir  a  quellas  damas,  tgei  diever  jeu  havevel  fatg  de  lur  buontad. 
Bucca  ina  reproscha  ei  sortida  dalla  bucca  della  venerabla  matrona;  ella 
ha  mo  ris  miglieivlamein,  mei  confortau  e  giavischau  a  mi  ventira  sin  la 
via  della  vita.  Mes  egls  eran  bletschs,  cura  che  jeu  hai  priu  commiau  de 
quella  excellenta  famiglia;  jeu  hai  bargiu,  sco  ins  bragia,  cura  ch' ins  ban- 40 
duna  per  1'  emprima  gada  la  casa   paterna. 

Pli  tard  hai  jeu  visitau  la  fossa  de  miu  colonell  e  lu  renovau  il  serament 
de  suondar  la  via  dell' honnr.     Segiramein  ha  el  ris  digl  ault  sin  mei! 


712  Alexander  Balletta 

Tuniaus  a  casa,  lia  mia  faruiglia  retschiert  mei  carinamcin,  e  tut  per- 
dunau.     Jen  liai    giu    la   ventira  de    poder  imbellir    ils    davos    dis  de    mes 
gieniturs  e  de  serrar   ad    eis    ils   egls.     Eis  ein  ü    ruaseivlamein    ella  pafch 
eterca,  benedcnt  quel  che  liaveva  ad   eis  custau  tontas  larmas! 
5  Eunc  paucs  dis  e  la  patria  dellas  flurs  sesarva  a  mia  olma,    et  allura 

efsen  mis  per  adiua  reuiii   gieniturs  e  fargliuns  e  miu  vegl  cotonell ! 


Eri'ur  e  Reconciliaziuu. 

(Aus  der  Ligia  Grischa,  Nr.  25—27,  1870.) 

La  domengia    della   tschentada    fuva   vegnida.     II   vitg    principal    fuva 

lOemplenius  cun  glieut  giuvna  e  veglia,  mats  ed  umens  en  igl  antic  costum 
original  dil  Grischun.  11  tscliiel  era  seuza  nibels,  quolms  e  valls  vestgeva 
in  verd  frestg,  ils  glatschers  tarlischavan  sco  argient,  cun  in  plaid  la  natira 
celcbrava  sia  fiasta  della  priraavera.  Era  il  cor  dils  carstgeuns  fuva  em- 
plenius  de  legerment,  schegie    che  quei    legerment   haveva    in  caracter  zun 

15  muudan. 

En  las  ustrias  ed  avon  quellas  udevan  ins  cantar  e  schular  ed  umens 
ed  mats  buevan  cun  cazs  ord  butts  aviartas.  Tgi  haveva  pagau  tut  quei?  — 
en  mintga  cas  cnzitgi  che  haveva  in  interess.  Visibilmein  haveva  il  vin 
gia  scaldau  il   tgau  a  plirs  ed  il  cant  fuva  buca  adiua  in   fetg  correct.    lu 

20  spectatur  attent  havess  ulteriuramein  encurschiu,  che  ils  umens  dellas  diversas 
viscbneuncas  havevan  lur  agien  liuc  de  riuniun,  nua  ch' ei  vegneva  plidau 
dil  di  de  oz;  bein  enqual  num  udevan  ins  pronuuziar  e  buca  adiua  cun 
gronda  curtesia  .  .  . 

II  tun  dils    schumbers    iuterrumpa  il    discurs    gieneral.      La    fulla    em- 

25  plenescha  las  vias  ed  ils  praus  enturn  il  vitg.  II  Mistral  cass  en  raanti 
tschietschen  j  procedius  dal  salter  cun  las  colurs  dil  cumin  e  circumdaus 
dals  commembers  dallas  auctoritats  proceda  enconter  la  plazza,  nua  ch' il 
pievel  suvrau  dci  elegier  libramein  ses  caus.  In  til  de  mats  armai  cun 
vegls  fisis  ed  accompignai  dallas  diversas  bandieras  marscha  en  urden  inili- 

SOtaric  e  fa    las    honurs    als  „Signurs".     11   j,fifer"   ed    ils  schunibraders    pro- 
cedan,  accompignai  dals  raatatschs  che  ban  grondissima  fiasta, 
„Fagiei  rin"   —  comonda  il  salter. 

La  massa  obedescha,  mo  bucca  bugien;  ei  dat  empau  disurdens ,  rao 
per  il    raoment   quescha   tut,    havent   il  Mistral    aviert   igl   engirament.     Ils 

35  umens  ein  sescuvretgs  c  pronunzieschan  solemnamein  ils  plaids  fixai  dal 
tschentament.  Ei  fuva  in  spectachel  imposant,  ver  quels  umens  della  veglia 
Rhäzia  en  lur  vestgius  grischs  s'  enclinar  avon  il  Segner.  Finius  igl  en- 
girament dat  ei  niev  moviment,  las  rietschas  sesarvan  e  tscheu  e  leu  vesan 


Errur  e  ßecoiiciliaziun  713 

ins  magnificas  uniformas,  surcusidas  en  aur  ed  argieu  —  ei  fuva  officiers 
della  garda  svizzera  en  survetseh  dil  retg  christianissim  Ludivic  XV.  Quels 
signurs  spassegiavan  e  fagievan  lur  reuaarcas  enqixal  gada  ironicas,  mo  il 
bia  beinvoleutas  .... 

Ussa  ents-cheivan  las  electiuns  e  quel  e  tschel  vegn  proponius.  Eli  dato 
canera  ed  urlems,  las  vischneuncas  revalisescban.  Ina  pintga  pausa  ed  ils 
tgaus  scaldai  dal  vin  han  piars  lur  pblegma  natural.  Bratscba  sesaulzan 
e  sesbassan,  cbeu  dat  ei  pitgem,  leu  rlsadas,  las  fridas  ein  oz  bucca  caras 
ed  ina  rusna  en  il  tgau  prenevan  nos  babuns  bucca  zun  raemia  grev  .  .  . 
Resdan  ins  gie  oz  il  di  eunc  dils  umens  ded  ina  certa  vischneunca ,  clie  10 
cnmparevieu  sin  cumin  cun  fifta  inferrada  ....  II  tumult  cala  denton  ed 
il  Mistral  vegn  en  elecziun.  II  „cass"  ba  bucca  acceptau ,  in  auter  sto 
suondar.  II  nura  dil  Gion  vegn  numnaus ,  dad  ina  vard  dil  „rin"  audan 
ins  in  burrab!  mo  quel  ei  bucca  zun  vivs.  Leu  sesanflava  era  il  Gion  sez, 
circumdaus  da  siu  „etat  major",  cun  il  Pieder  alla  testa  ...  15 

„Quindiscb   „bazs"  per  um"   cloma  ina  vuscb. 
„Sediscb"   grescba  in'  antra. 
„Schotg  bazs"   repeta  l'emprema. 

11  tumult  sefa   puspei   pli   gronds  per    sequietar   puspei.     Gion  haveva 
piars  la  colur  e  tremblava  d'  emoziun.    In  presentiment  dils  „buns  survetscb"  20 
dil  Pieder  era  s'  empadronius  ded  el. 

II  moment  delP  elecziun    ei  vegnius.     Gion  e   sia    garda  han  vuliu  far 
in  davos  sforz.     La  vuscb  dil  Pieder  sefa  udir  eunc  ina  gada: 
„Scbeniv  bazs  per  umi!" 

In  moviment  prolougaus  suonda  sin  quels  plaids.    La  partida  adversaria  25 
haveva  bucca  spetgau    ina  tala  porscbida.     Biars    fuvan  leu    per    bandunar 
il  camp  e   currer  en  1'  auter,     Ei  fuva  in  moment  critic. 

„Vegn  bazs  per  um  e  sin    la  bura  cun  Capitani  Christ:     tgi  vul  con- 
currer  cun  quels  della  cruna?!" 

Quels  plaids,    pronunziai    cun  energia  e  forza,    han    bucca  mancau  de  30 
far  gienerala  impressiun.     II  moviment  sefa  sentir  de   novamein  —  in   grir, 
in  schular  tuna  da  tuttas  varts.     Bia  tschiens  vuschs  greschan: 
„Sin  la  bura  cun  capitani  Christ!" 

„Nus  lein  il  Gion"  repetan  autras  vuschs,  mo  il  tun  de  quellas 
fuva  bia  pli  fleivels.  35 

„Tgei"  audan  ins  anetgamein  „quei  giuvenaster  vul  vegnir  Mistral? 
g\h)  seh' ei  fuss  siu  sir,  mo  el,  el  dei  pagar  avon  ses  deivets!" 

Ina  risada  gienerala  ei  stada  la  risposta. 

Patertgei,  car  Lectur  e  stimada  Lectura  (pertgei  nus  havein  era  speronza 
de  haver    enquala    de  quellas) ,    la  posiziun   spinusa    e    penibla    dil    pauper  40 
giuveu.   In  presentement  dils  „buus  survetschs"   dil  Pieder  era  sempadronius 
ded  el. 


-^1^4  Giachen  Caspar  Muoth 

L'  elecziun  ei  naturalmein  curdada  ora  eu  favui-  dil  candidat  ad- 
versari.  Sco  sehe  tut  havess  fatg  congiura  enconter  il  Giou,  han  fetg  paucs 
votaii  per  cl  —  era  tier  autras  scharscLas  ha  el  giu  in  pign  diember  de 
vuschs.  11  plaid  „deivets"  bavcva  bucca  mancau  siu  effect.  El  baveva 
tralaschau  de  profitar  dil  moment,  dond  ina  buna  risposta  ensalada  e  quei 
fuva  stau  sia  ruina  .... 

La  tscheutada  haveva  priu  sia  fiu  e  Gion  fuva  eunc  leu  sin  la  plazza 
de  sia  disfatga  e  steva  sco  in  gieneral  suenter  haver  piars  ina  battaglia 
decisiva.  Ses  camerads  han  finalraein  perschuadiu  el  de  suondar  eis  en 
1'  ustria  confiouta. 

Gion,  Gion  il  manti  tschietschen  ei  piars,  ils  utschels  ded  aur  ein  sgolai 
e  sper  tei  va  spargnent  il  spirt  fatal  de  tia  vita  —  il  Pieder! 


GIACHEN  CASPAR  MUOTH. 

•La  Liuiiga  Notg-Nadal. 

(In  fragment.) 
(Nach  Ns.  Cr.). 

„Siir  üniversitad  ei  bein  in  leger  Viver," 
Lament'enqual  Student;  bah,  ina  miula  scriver, 
Ed  ultra  fan  ei  nuot  e  rien,  beiban  hier 
E  drovan  lur  danes  cun  femnas  e  gl'ustier.'^ 
5       Ei  dat  de  quels;  mo  nus  —  Vul  ti  ca  crer,  empiara 
Mo  tgi  che  vul,   —  menein  la  vetta  exemplara. 
Nus  mein  a  spafs,  fimein  tubac,   mein  a  Colleg, 
Turnein  a  casa  lu  e  mein  sil  zug  a  letg. 
Noss'  olma  vegn  cheutras  trasö  pli  sabiutta; 
10  Mo  l'ofsa,  Segner  car,    da  di  en  di  pli  blutta, 
Perquei  vein  nus  tertgau  la  liunga  notg  Nadal 
Da  revegnir  empau  cul  plat  national.  — 

0  car  Grischun,  oz  en  tes  umens  de  speronza 
Rimnai  tier  in  ustier  en  legra  cuminonza. 
15  Ei  plaiden  tiu  lungatg,  tei  han  ei  endamen 
Tes  solvers,  tes  gientas  ön  lur  divertimen! 

Micron  igl  um  de  quen  cun  siu  cumpar  Latin, 
Longin,   che  va  bugien  sin  costas  dil  vischin, 
Calon  e  Jus,  ils  dus  parents  de  la  Manzegna, 
20  Che  vulen  lu  manar  la  terra  en  fanzegna. 


La  Liunga  Nadal-Notg  715 

Suenter  haver  ditg  plidau  da  tia  gloria 

Sto  era  Trun  la  fin  vegnir  en  lur  memoria. 

^A  Trun,  gie  leu,  di  Jus  cun  gronda  devoziun, 

Leu  ei  gie  nies  cantun  seconfermaus  naziun." 
25       „Bah  flausas,  di  Micron,  cun  sia  vusch  profunda, 

Las  spisas  il  lungatg,  quels  müssen  beinavunda 

La  nationalitad.     La  sera  da  Nadal 

Amitgs!  lein  nus  maglar  il  plat  national!"  — 
„II  plat  national?  —  mo  qual'ei  quella  tratga!" 
30  Damonda  il  Latin,  „e  co  ei  quella  fatga?  — 

Nus  vein  caffes  e  peun,  casehiel  e  bulzani, 

Bein  era  earn  d'armal  dumengia  da  miezdi. 
Bizochels  e  maluns  e  fermentins  e  broda."  — 

„Bizochels,  di  Longin,  vul  ti  tuccar  la  uoda. 
35  Bizochels  cun  salin  e  brav  casehiel  lien 

Dariet  pieun  sisu  e  truffla  denteren.'' 

„Quei  ei,  cumpar  Latin,   mo  quei  ei  la  scadiala 

Ch'in  sa  cun  giest  meret  numnar  natioaala, 

Bizochels  san  sulet  mulsar  a  nos  maguns 
40  De  setener  trasö  sco  patriots  grischuns!"^ 

E  pleina  queida  di  Micron  cun  vusch  profunda : 

„Grischuns!  nus  lein  maglar  bizochels  detgavunda, 

Ebbein  laschein  custar,  vigni  cun  vos  danes, 

Jeu  dun  la  terza  part,  mirei  cheu  en  ils  mes." 
45       E  Viva  l'unitad,  la  füga  e  la  queida 

Ha  gleiti  carmelau  sin  meisa  la  muneida. 

E  strusch  entschiatta  ei  gia  cheu  la  decisiun, 

Ha!  mufsa  quei  cheu  bucc  il  spert  dina  naziun: 
Ed  eung  dapli,  nus  lein  nagina  cuschaniera; 
50  Quei  past  grischun  fidein  nus  bucc  ad'in'ustiera, 

Mo  nus  lein  preparar  quei  past,    mo  nus,  cun  Diu, 

Sc'il  vegl  proverbi  di,  ch'il  megler  sei  il  siu.  — 

Mo  cheu  —  gl'ei  trest,  mo  ver  con  il  carstgeun  emblida 

Cun  cultivar  il  spert  in  ton  de  la  savida. 
55  Entras  Latin  e  Grec,  eutras  philosophar 

Emblid'  ins  halt  b  vi  igl  art  de  cuschanar. 

Egl  jus  en  tut  saver,  savein  nus  far  tgaubrochels, 

Mo  CO  vul  ins  capir  da   manizar  bizochels. 

Tgei  far?   Scol  predican,  cul  sa  ca  pli  tgei  dir, 
60  Surstat  revolv'  (ed  aulz')  ils  egls,   ed  uarda  vi  sil  mir, 

Vein  nus  serau  ils  dens  e  fitgentau  Teglada 


71ß  Giachen  Caspar  Muoth 

Spitgont,  cb'ei  mundi  si  el  tgau  ina  flamada. 
Mo  nuot,  cheu  di  latin:  tgei  gida  ponderai', 
Buein  in  sitg !  e  lu  lein  nus  deliberar. 

65  Saveis  damonda  el,   saveis  vus  tgei  maschina 
In  drova,   con  pieum,   caschiel,  e  conta  frina? 
0  na  rispunden  Unisono 
Ed  aulzan  si  il  glasf  tiel  nas  e  schvidan  ö 
E  fetschien  bravamein  a  lur  magun  Lischiva, 

70  Schei  vulten  la  vignir  sin  baul  ni  tard  ariva. 
Finalmein,  o,  Micron  ti  megler  dils  grischuns, 
Ti  vul  nss  translatar  bizochels  en  macruns, 
Macruns  ei  il  madem  !    0  tgei  renconoscbientscba 
Ein  ils  Griscbuns  culpons  a  tia  tutsabientscba 

75  Bravo  Longin  ha  er'  enflau  zitgei  e  di 
„In  plaid  scbi  gron,  cb'in  stol  seriver  si 
Amitgs  tadlei,  jeu  sai  Na  .  quei  er'  ina  stoda 
La  muina  fa  traso  macruns  en  quella  moda: 
In  prenda  aua  e  sal  e  lai  buglir  quei  fetg, 

80  E  catscba  ils  macruns  lu  giii  en  quei  muletg." 
„Fiat"  din  tuts,  Longin,   sehe  ti  sas  la  maniera 
CO  cuscbanar,  Fiat  ti  eis  la  cuschaniera. 

Vigielgia  da  Nadal  ei  cbeu  gl'entir  marcau 
E  nus  ensemblamein  cun  el  vein  giginau 

85   Er  ils han  oz  encunter  lur  natiras 

Seeuntentau  buiu  gie  mon  in  pör  masiras 
Ed  in  studen  satel  cun  sin  magun  normal 
Sa  viver  in  miez  di  e  senza,  carn  d'armal. 
In  solver  sa  seadin  muncar  cun  pintga  peina, 

90  Ins  drova  mo  guder  la  sera  meglra  tscheina. 
E  nus  Alpins,  che  lein  tschenar  macruns,  tgisä 
Savefsen  bucc  muncar  da  solver  inagä 
E  Pilver,  cu'i  va  encunter  sera. 
Sehe  spetg'  ins  ualti  vefs  sin  la  tschavera. 

95  Mo  quella  vegn  cun  ses   delicis  finalmein, 
E  quei  tadlei  vi  jeu  risdar  pulitamein. 

La  notg  haveva  giust  befs  surengia  la  rafsa 
E  detg  al  curatur  d'illnminar  la  gafsa, 
Cul  cuschanier  Longin  vigneva  sul  sulau 
100  Cargans  cul  cungiament,  ch'el  veva  ual  cumprau. 
El  veva  giu  chischun  en  quella  lavuretta 


La  Liunga  Nadal-Notg,  Las  Spatlunzas  717 

Da  paterlar  murar  cun  bein  enqual  matetta 
Tgi  viil  sesmervigliar,  sch'el  batta  ses  barlacs 
E  vegn  beaua  a  ca  vulent  scbvidar  ils  sacs 
105  Sil  pult  en  siu  museum   entscheiv'el  a  disquorer 

Cun  el  denton.  —  Quei  dat  schueivel  bia  da  quorrer. 


Las  Spatlunzas. 
(Aus  der  Ligia  Griscba,  Nr.  42  und  43,  1872.) 

Toni  il  niev  Organist  e  gl'  emprem  cantadur  en  viscbnaunca 
Gneva  cun  gronda  furtina  giuado   della  porta  baselgia.  — 
El  baveva  cantau  e  suuau  ils  sogns  responsoris. 
—  Sogu  Martin  celebrava  siu  di  de  grondas  bataglias.  — 
5  Mo  urgentas  lavnrs  e  gronds  quitaus  della  casa. 
Vevan  scberau  siu  pei,  ligiau  sia  detta  lingierra. 
Scbia  cb'  enqual  pedal  fagieva  canerra  macorta. 
Quei  baveva  sentiu  la  Signura  giu  ella  trucca 
E  giu  detg  al  cumpar  sil  pass  della  porta  santeri: 

10  „Oz  ba'l  Toni  sunau  sc' in  tat,  cbe  ba  la  trembletga." 
Lez  respondeva  sinsu:  „Igl  ei  nagina  merveglia. 
Toni  ba  gie  cattau  sin  oz  in  diember  spatlunzas." 
Fuva  quei  gie  la  verdate  il  Toni  baveva  spatlunzas! 
Steva  daditg  in  mantun  de  glin  ligiau  si  en  breuncas. 

15  Fetg  e  bein  fullaus,  curclaus  e  cuvretg   cun   batliniss 
Von  siu  nuegl  spazius  e  si  en  stiva  sin  pegna 
Fuva  in  auter  mantun  bugnaus  enzacu  dalla  plievia. 
Mo  silla  meisa  de  fau  e  giu  sil  puffen  de  ruver 
Fuva  il  solver  pinaus:  savurus  cafcbiel  e  piscbada, 

20  Peun  e  truflPels  bersai   e  bien  cafe  ella  bonta. 
Toni  resava  activs  la  bella  tuaglia  gaglia. 
Spert  purtava  neutier  tscbaduns  e  cuntells  la  fintschalla 
E  melteva  a  liug  las  stupentas  scadiolas  miola. 
Er  in  vegliurd,  il  tat  vegneva  ordavos  pegna 

25  E  mirout  sill'  ura  de  preit  vilaus  raurmigniava: 

„Tgei  las  ein  aunc  ca  cbeu  las   stodas  futidas  matatscbas: 
Ab  col  mund  ei  midaus!  —  Dil  temps  che  jeu  aunc  luvravel, 
Gneva  la  glieut  pi  mervegl,  luvrava  entocben  la  sera. 
Ussa  vegn  tut  de  miez  di  e  turna  naven  da  marenda."  — 

30  Cbeu  rebatt  il  zule  de  legers  discurs  e  risdadas; 

Toni  cloma:   „Las  vegnan",  ed  arva  gl'escb  cun  furtina. 


YJ^S  Giachen  Caspar  Muoth 

In  curteseivel  salit  de  quellas  babellas  amablas 
Renda  e  grazia  al  giuven  per  quellas  dueivlas  manieras.  — 
Beinvegnentas  matteuns  e  veglias  tuttas  ensemen!" 

35  Clora' il  vegliurd:   „E  vegni,   nus  lein  semetter  a  meisa!"  — 
Mo  nagina  vul  len  de  far  empau  la  maltscbecca. 
Sesa  gie  la  cumar  dil  tat  la  vieua  Cecilia 
Gia  daditg  sil  sessel.    Matteuns  ein  adina  scbanadas 
Mo  il  Toni  dentont  prendeva  la  prusa  Rosina 

40  E  plazava  giudem  el  plaz  della  mumma  de  casa. 
Fuva  Rosina  gia  la  spusa  dil  cau  en  baselgia, 
Dunna  per  cugl'  advent  haveva  fatg  plaz  agli  Scbeiver. 
Ussa  haveva  la  feglia  dil  Gion  la  bella  Margretta 
Era  la  curascha  de  seser  osum  il  pez  dina  supia, 

45  pji-a  la  Tina  fagieva  ca  fei  ded  ir  ella  falla^ 

Cu  Cunigunda  haveva  ugiau  de  seser  spei  Toni.   — 
Cheu  envida  il  tat:  „Matteuns  mo  bucca   schenadas!" 
Brav  buei  e  maglei,  stueis  oz  esser   euntentas 
Mo  cun   pauc."  —  „0   na  cumpar  gliei  cheu  detgiavunda!" 

50  Scheva  sinsu  la  ,cumar  el  sessel,  la  vieua  Cecilia, 

Tuttas  fuvan  d' accord:   „Ai   gie  gliei  cheu  detgiavunda!" 
Strusch  tuccavan  ils  dens  las  stupentas  scadiolas  miola, 
Peun  e  caschiel  circulav'  en  bellas  talgias  satellas  — 
Mo  las  fagievan  ca  not,  sehe   gie  che  tut  envidava. 

55  Tgi  vul  far  il  raaltschec?  —   Sulet  la  prusa  Rosina 
Schava  derscher  en  duas,  perquei  che  siu  Toni  voleva, 
Fuva  la  brava  gie  la  raesa  mumma  de  casa. 
Ussa  las  spatlas  sutbratsch  menava  Toni  las  feranas 
Giu  el  nuegl  spazius  per  oz  lur  laboratori.   — 

60  Quel  terlischa  scuaus   per  tutt  schubergiaus  dellas   teilas, 
Che  tertognan  scbiglioc  las  preits  e  la  peleunca  misclada. 
Bein  figienta  calira  dil  muvel  en  stalla  visehina, 
Or  d'  in  diember  barcuns  fladescha  tras  la  ferdaglia. 
Cun  graziusa  spertezza  comparan  las  bellas  en  stalla. 

65  Volvan  la  schuba  suren  e  mettau  en  urden  las  spatlas, 
Ligian  in  brav  fazalet  entuoru  il  meun  e  la  schlappa 
Sco  schurmetg  dellas  tschuffas,  mordentas  restas  sehnen  gia, 
Lu  cun  tutt  alla  fin  camonda  la  vieua  Cecilia: 
—  Quella  haveva  dil  tat  survegniu  il  niebel  imperi. 

70  Ella  seseva  perquei  a  miez  silla  pun  principala.   — 
„Toni,  breuncas  neutier  e  canastras  pintgas  e  grondas! 
Nus  volein  luvrar,  entscheiver  zacu  e  lu  ventscher." 
Toni  scarsav'  il  mantun,  fertont  che  l'activa  fintschalla 
Spert  cureva  neutier  cun  canastras  pintgas  e  grondas. 


Las  SpatluDzas  719 

75  El  metteva  parziuns  suent'  il  camond  de  Cecilia, 
Tut  uliv  e  giest  a  mintga  spatliuiza  vegn  breuncas. 
Stent  sper  sia  Kosina  fagiev'  el  lu  quella  tschoutfcha: 
Oz  lai  aunc  il^  quitaus  a  femnas  meglier  disadas, 
Gleiti  vegn  gie  per  tei  il  temps  de  regier  la  barca; 

80  Mo  lavura  pleuntiu,  sedrova  e  braha  ca  memia, 

Temma,  fui  la  malsognia:  —  Rosina  rient  rispundeva: 
„Eis  bia  memmia  quittuss,  mo  va  e  turna  sin  stiva; 
Lai  las  spatlunzas  cunbien,  ti  sclilotter  e  bans  surraanaderl" 
El  obedescba  sinquei  e  bandunava  la  stalla, 

85  Mo  sill  pass  dil  nuegl  clamav'  el  aunc  alias  Bellas : 
„Bunna  ventira  encass,  ob'  ei  dess  euzacu  la  bataglia 
Denter  vus  e  murons,  cb'  enqueran  vossa  carezia. 
Bomberdai  quels  scbanis,  cb'  ei  fugiau  dado  la  viscbneunca!" 
„Qnei  vegn  scbon  daventar",  replica  spert  Cuuigunda. 

90  Tnttas  prendevan  sinquei  las   breuncas  ual  sburatscbidas. 
Stevan  cul   pei  silla  suppia  suten,  tscbaffaven  la  spatla ; 
Bastunavan  il  glin,  cbe   scbuengia  siglieva  springieva 
Spess  pil  nuegl  entuorn.     La  bella  Margretta  fagleva: 
„Ai  tgei  tscbufia  lavur!"   „Gie  tschuffa,   mo  buna  rendeivla," 

95  Scbeva  tut  de  vilau  sinsu  la  vieua  Cecilia, 

„Quellas  poppas  ded  uss  sescbnuescban  avon  ina  resta, 
Van  pli  bugien  enturn   en  camiscbas  ruttas  scarpadas." 
E  la  feglia  dil  Gion  murdeva  la  lieuuga,   cusebeva  — 
Mo  la  vieua  Cecilia  dil  rest  ina  mala  veglietta 
100  Leva  midar  discurs :   „11  Gion   Antoni  maridi, 

Sa  ins  aunc  bucca  cun  tgi?"   „Nagina  deva  rispofta. 
„Paul  ba  pers  ina  vacca  e  sa  nagiu  la  malsogna?" 
Tuttas  cnscbevan  tgeu  per  f'ar  raeritada  vendetga  — 
Devan  pli  stagn  sil  glin,  volvevan,  tundevan  la  breunca, 
105  Devan  aunc  inaga,   stribaven,   f'ormaven  la  poppa, 
Ferm  strinescbevan  il  nuv  e  frevan  ella  canastra. 
Mo  Rosinn'  interump'  il  malemperneivel  silenzi 
Culla  legra  canzun,  cbe  contan  savens  las  spatlunzas: 


Dai^  spatlunza!  —                   Bella  resta 

Tgei  speronza  Nossa  vesta 

Scbai  cbeu  Sa  far 

En  quei   glin  Terliscbar 

5  Manedel  fin!  10  D' admirar. 


720 


Giachen  Caspar  Muoth 


Biara  resta 
Nus  dadesta 

Lu  fi 
In  murons 
15  Eis  megliers  ons. 


Seh'  ina  dunna 
Ver  sin  cruna 

Sa  bia 
Glin  spatlau, 
30  S'  ei  gartiau. 


Quella  matta 
Ei  ca  fatta, 
Tgi  sa? 
Din  ei  uss 
20  E  prendan  nus. 


Quellas  poppas 
Pops  e  poppas, 

Lain  bein 
Enfifchar 
35  E  scbigientar. 


Bellas  teilas 
Ein  las  steilas 
Gie  franc, 
De  grond  cletg 
25  En  ina  letg. 


Spatla  pia 
Cun  legria! 
Glin  fin 
Bein  spatlau 
40  Ei  miez  filau. 


Eunc  semischeidan  autras  canzuns  cun  quell'  harmonia 

110  Deuter  las  remas  sluettan  despass  e  schnueivlas  risadas, 
Fin  che  las  vaccas  se  destan  si  e  scadeinan  las  stgellas. 
Von  il  clavau  serimnan  ils  buozs  e  mattatschas  de  scola, 
Vulen  tadlar  las  bellas  canzuns  e  giuvens  semussan 
Ora  sin  porta  nuegl  e  salidan  cun  stuccas  las  bella, 

115  Pagau  denton  culla  fugia  las   memia  grondas  merveglias, 
Vegn  gie  allura  sur  eis  in  uradi  de  nauscha  schuengia. 
Mo  alla  fin  cuschevan  las  vuschs  e  Margretta  risdava: 
Co  la  ser'  eil'  hagi  ritschiert  la  cara  visetta 
Dil  bi  giuucher  Micbel,  il  fegl  della  buna  sigaura, 

120  Co  quel  hagi  rugau  e  spluntau  vid  sia  fanestra, 
Co  lu  ella  malign  fagievi  nagina  risposta, 
Mo  alla  fin  lu  hagi  aviert  tut  commuentada. 
„Na,  jeu  fetschel  cas  nuot,  sahonnel  de  quellas  visettas!" 
Schava  ella  sentir  mo  era  tuttina  cuntenta, 

125   „Pli  bugien  ch' il  giuncber  Michel  embratsch' jeu  miu  Toni." 
Scheva  Rosina  bufatg,  niiront  silla  vieua  Cecilia, 
Leza  fagieva  sin  quei :   „Gie  raeglra  ei  tia  letga!" 
Lura  risdava  la  veglia  debia  dellas  nozas  dil  Toni, 
Tgei  custeivel  gianta  e  tgei  farausa  merenda 

130  Quel  bein  vegni  pinar.     Ins   sapi  bein  ver  la  speronza 
Desser  quei  di  tier  el  e  gidar  migliar  perdanonza. 


La  vusch  de  S.  Gliezi  721 

Et  alla  fin  risdava  citgei  daniev  finadina, 

Baul  de  quel  e  de  tscbel,   e  baul  de  glin  e  de  teilas, 

Baul  de  vaccas  e  fein,   da  plievia,  sulegl  e  brentiim.   — 
135  Ufsa  vegneva  dabot  il  Toni   g[i]uaden   stalla, 

Sefursebava  ils  mauns  e  scbcva  pleins  de  letezia: 

„Gni^  calei  de  liivrar,  dabot  si  eu  stiva  a  tscbeiua!" 

Mava  lu  giuado.    La  vieua  Cecilia  tsebaffava 

Spart  las  poppas  de  glin,  metteva  tscbunconta  ensemen, 
140  Tscbellas  ligiaven  ils  meis  e  scbubergiaven  la  scbuengia, 

Lu  stribavan  ils  cavegls  e  rnettevan  en  urden  la  scblappa 

Maven  lu  sil  camond  della  vieua  siaden  stiva. 

Cheu  seseva  pertut  sils  beuus  e  giu  davos  pegna 

Giuvens  bein  regulai,  ils  adoraturs  dellas  beilas, 
145  Cb'  eran  serabitscbai  per  far  in  tur  culas  caras. 

Bass  tunav'  il  salit.     Las  caras  maven  a  tscheina. 

Lu  arvev'  gl'  orgauist  si'  orgla,  tergiev'  ils  regbistera 

E  sco  1'  aua  dil  Rbein  sburllaven  Walzers  e  Hopsers; 
150  Giuvens  alzaven  il  pei  e  las  giuvnas  seravau  la  bratfcba 

Ötretg  enturn  culiez  e  mavan  enturn  en  rudella. 

Vieua  Cecilia^  il  tat,  sesevan  denton  davos  pegna 

Discurevan  dil  temps  vergau,  il  zun  ventireivel. 

Suenter  lur  manigiar  dev'  ei  lu  autras  saltunzas, 

Cbe  savevan  saltar  scoiauda  il  Walzer  e  Hopser. 
155  Ussa,  scbeva  il  tat:   „bem  ei  cun  quellas  Mazur[c]as, 

Polcas^  Scbotiscb  et  auter,  cbe  mo  lapadira  capefcba. 

E  Cecilia  dev'  il  tgau,  sbassav'  ils  egls,   confirmava. 

Sclii  enzulava  pliscber  sin  pliscber  entocben  las  dudiscb, 

Cbeu  levava  il  tat  e  vegneva  ordavos  pegna, 
160  Scbeva  si  pils  corapogns  cun  vuscb  ual  imperiala: 

„Ussa  calei  mia  glieut,  ruassai  e  mei  lu  a  casa, 

L'  auter  on  puspei  saveis  vus  saltar  e  far  fiasta." 


La  TUsch  de  S.  Gliezi. 
(Aus  der  Ligia  Grischa,  Nr.  47,  1872.) 

Leu  silla  greppa  en  siu  cuvel  5  Gl'  aplestel  ura  tochen  glina. 

ürav'  S.  Gliezi  pil  pastur,  La  notg  eozuglia  il  murte. 

Che  pasca  ella  val  siu  muvel  Gl'apiestel  ura  aunc  adina, 

E  sa  aunc  nuot  dil  ver  Signur.  Cu  '1  di  compara  sil  glatschö. 

Romanische  Forschungen  VIII.  46 


i)i 


99 


Giachen  Caspar  Muoth 


Ed  inflamaus  dil  Segner  cloma 
10  S.  Gliezi  lu:  „Mo  In  ei  Diu!  — 
Quel  met'  il  firmaraent  en  floma 
E  tschiel  e  terra  tutt  ei  siu. 

Pastur,  tras  quei  Diu  verdeghescha 
Gl'  uaul  barbus,  il  grass  muletg, 
15  Tras  quel  la  spia  madirescha, 
La  plonta  ha  de  quel  siu  fretg! 

Quei  Diu,  che  rocla  las  lavinas, 
Ei  quel,  che  plaida  tras  il  tun 
E  quel,  che  meina  las  brentinas 
20  E  che  spumescha  el  dargun: 


E  la  pussenta  vusch  resunna, 
Sco  las  tunnadas  tras  ils  aults. 
„In  Diu  folet  e  Jesus"  tuuna 
La  teissa  pezza,  ils  uauls. 

25  II  habitont  la  vusch  udeva 
E  serimnava  per  tadlar, 
II  Sogn  mussav'  ed  el  capeva, 
Qual  Diu  el  stopi  adorar. 

Ed  il  luvrer  sper  siu  arader, 
30  Ed  il  pastur  spei  galitschö, 

Tutt  cloma  laud  agli  Spindrader. 
Gl'  ei  in  nuel  ed  in  nurse.  — 


II  bov  e  la  raiiiia. 

(Aus  der  Ligia  Grischa,  Nr.  45,  1872.) 


Desperas  in  puoz  pascava 
In  bov  uliv  e  fin 
E  giu  d'  in  crap  mirava 
La  rauna  sil  vischin. 
5  Quei  grass  mitun  plascheva 
Ad  ella  nuota  mal, 
Mo  ella  secarteva 
Er  d'  esser  in  armal. 


La  rauna  sespanegia 
10  Entscheiv'  a  sescuflar, 
Sedrova  e  laghegia, 
Fin  eh'  ella  sto  slopar.  — 
E  has  ti  buc'  1'  entrada 
E  vul  sefar  il  gron, 
15  Sehe  sas  ti  inagada 
Pigliar  il  medem  don. 


II  spuenlegl. 

(Aus  der  Ligia  Grischa,  Nr.  45,  1872.) 

L'  uolp  cattava  sin  ina  talina 
In  spuentegl  e  clamava:  „0  tgei  mina 
Tgei  parada  la  scrota  vul  far ! 
Tups  ei  quel,  che  selai  cuglienar: 
5  Bia  canera  e  pauca  Valetta, 
Fa  von  mals  miserabla  paretta." 


Igl  äsen  e  siu  patrun,  La  dunna  e  la  gaglina,  Pregiudezis 


723 


Igl  äsen  e  siu  patrun. 

(Aus  der  Ligia  Grischa,  Nr.  45,  1872.) 


Pleins  tema  mava  in  veglet 
Cun  gl'  äsen  ora  sin  pastget. 
Ei  fuva  giest  in  temps  d'  ujarra 
E  pauc  sigir  en  quella  tiarra. 
5  Ciieu  ves'  el  gl'  inimitg  vegnir 
E  di  agl  äsen  de  fugir. 


Mo  quel,  giezont  Sias  ureglias: 
„Ti  tat!  jeu  vessel  er  marveglias; 
Con  quella  glieut  fan  mei  portar?" 
10  „Gie  clierli  ton  sco'  i  san  cargar." 
„Bah  lu,"  di  gi'asen,  „fai  ca  prescba, 
Ti  cargas  er  pli  ch'  ei  survescha." 


La  dunna  e  la  gngliua. 

(Aus  der  Ligia  Grischa,  Nr.  45,  1872.) 


Ina  dunna  povretta 
Veva  ultra  la  casetta 
Conservau  per  ses  vegls  ons 
Ina  bella  biua  nera, 
5  Che  haveva  mintga  fera 
Egl  igniv  in  jev  davons. 
Mo  la  dunna  buc  contenta 


Leva  aunc  haver  dapli. 
EU'  entscheiva  ad  engraschar 
10  La  gaglina  notg  e  di, 
Tochen  quella  cun  magliar 
Igl  uar  emblida  vi. 
Cun  gargiar  il  nuupusseivel, 
Perdan  biars  il  demaneivel. 


Pregiudezis. 

Novella   original a. 

(Aus  der  Ligia  Grischa,  Nr.  40  und  41,  1875.) 

II  Mardis  avout  Gievgia  grassa  ei  eben.  Ses  sunadurs  ein  arrivai.  Ei 
fuva  il  parier  grond  e  siu  quinau  cun  violina  e  clarinetta  e  lur  dunnauns 
cun  harmonica  e  hacbrett.  La  sera  avont  haveva  era  il  viturin  giu  raanau 
duas  carga(u)s  vin  a  Cresta  e  casau  quellas  el  tschaler  della  casa  de  scola.  — 
II  caluster  ha  priu  ils  bauns  ord  la  stiva,  e  lavau  si  il  plau[n]tschiu.  Ils 
scolars  han  treis  treis  dis  vacanza.   — 

Tgi  voless  ussa  descriver  la  legria  de  rascluuieivels  car[s]t(a)geuns  la 
damaun  dil  Mardis  avont  Gievgia  Grassa?!   — 

In  che  havess  cun  in  niev  microscop  saviu  contemplar  oz  ils  cors  della 
Giuventetgna,  havess  enflau  en  quels  in  parvis  pleins  de  splendur  e  pleins 
d'aunghels  en  barmonia  celestiala;  las  passiuns  ed  ils  quitaus^  quels  aunghels 
cnl  peil  ner,  che  prendan  enqual  gada  possess  dil  cor  human  e  midau  quei 
parvis  en  in  ufiern,  haveva  oz  in  uiev  erzaunghel ,  la  legria,  fiers  ellas 
stgiradetgnas  dadora. 

46* 


724  Giachen  Caspar  Muoth 

La  j)li  impurtouta  caussa  fuva  quella  damaun  en  casas  de  matteuns, 
ultra  dc'lla  giufna  seza,  il  canaster.  Quel  stava  sin  meisa  sco  in  retg 
sin  ßiu  thron  e  denturu  el  fuva  1'  entira  familia  rimnada.  La  mumma 
ve^Tjeva  uautier  cun  veschlas,  la  tatta  teneva  pettas  zartas,  i]  bab  portava 

5  in  scbnueivel  schambun  cotg,  il  frar  sraanava  pulpas  ed  andutgels,  ed  ils 
affonts  manedels,  nua  eh'  ei  deva  tals,  bettliava(u)[n]  e  litgiaven  la  detta, 
e  tut  quellas  preziusas  caussas  schvauevan  el  ravugl  dil  cauastev  sco  en  ina 
gula  inferuala.  Quel  dueva  accompognar  la  saltunza  tier  il  scheiver  e  sur- 
vir  ad  ella  ed   a  siu    signur  per  fortificaziun    ed    ustonza    encunter  las  nun 

10  dumbreivlas  lunnas  dil  raagun  ;  dcfertont  ch'  il  signur  haveva  1'  obligaziun 
de  dustar  la  seit  a  sia  signura  cul  vin  el  tschaler  suteran  della  casa  de 
scola,  Bab  e  murama  volevan  gie  che  lur  mata  fetschi  honur  a  la  familia, 
per  qxiei  haveva  il  canaster  oz  tala  impurtonza.  — 

Semussont  vonzei  il  sulegl  ella  val,  bandunan  ils  mats  en  lur  resti  de 

löfesta  las  casas  paternas,  per  ir  a  solver  tier  lur  signuras,  —  II  pauper 
Lazarus  avont  la  porta  dil  rechum  havess  oz  preferiu  las  miulas,  che  cur- 
davan  giud  las  meisas  dellas  matteuns  de  Cresta  a  quellas  della  meisa  de 
siu  signur  el  niev  testament.  —  E  cun  tgei  preschieutscha  ei  lu  la  pera 
suenter  solver  comparida  en  casa  de  scola! 

20  Lau  ein  ils  sunadurs  postai  en  in  cantun,  ed  alzont  vonzei  la  clarinetta 

dil  Stoffel  sia  vusch  tremulonta,  semetta  la  pera  en  retscha  e  piclont  la 
duna  dil  parier  grond  las  cordas  dil  Uacbrett,  entscheivan  ei  ad  ir  enturn, 
il  capitani  cun  1'  Emma  ordavont  e  laschont  la  harmonica  udir  ses  miedis 
mieivels  e    la  violina   ses    tuns  sprezis  e  pleins    d'energia,    entscheiva    ina 

25  furiusa  galoppada,  che  la  casa  strembla,  e  suenter  vegnia(u)[n]  ils  turnighels 
d'  in  valzer  ed  allura  las  traversadas  d'  ina  polca  e  pli  ils  sparuns  d'  in 
schottisch  e  las  zacussas  d'  ina  mazurca;  e  fagient  il  parier  grond  in  liung 
streb  sin  la  corda  grossa  sefiera  puspei  cun  niev  Fanatismus  1'  entira  schu- 
mellina  en  ina  sturna  galoppada,  —    ed  aschia  vinavont  entochen  miez  di 

30  e  suenter  marenda  fin  a  mesa  notg. 

La  festa  populara  ha  priu  sia  entschatta  e  la  giuventetgna  de  Cresta 
sedat  vi  al  divertiment  senza  reserva  e  beiba  il  calisch  de  letezia  cun  seit 
ardcntä.  —  Ella  ei  tschorventada  de  quei  nar  e  curios  delizi  de  saltar,  pil 
quäl  la  giufna  schlateina    ton  dils  raarcaus    sco  dils  vitgs,    ton  dils  signurs 

35  sco  dils  purs  ha  ina  nara  fleivlezia  ed  ina  intima  propensiun. 

Cun  tgei  tenerezza  tenevan  ils  mats  lur  signuras  enturn  tschenta,  co 
giravan  las  giufnas  lomamein  enturn  lur  saltunzs,  tadlont  sin  la  emperneivla 
melodia  dil  harmonium!  E  siglent  la  clarinetta  sisum  la  scala  chromatica, 
giubilont  cun  la  vusch  la  pli  gita,  sco  [s]che  ella  voless  penetrar  il  firma- 

40meut;  tgei  grins  devan  ils  mats  si,  co  bettevan  ei  lur  capiallas  egl  aut!  — 

E  mont  la  violina  giu  en    las    profunditads,    ramurout   sco  il  tun  car- 

teva(u)[n]  ils  saltunzs  d' era  stover  sebetter  giu    ad   en    ella  tauna,    ord  la 

quala  il    parier   grond    prendeva  si  ad    ora  ses  tuns,    e  co    sesturschevan  e 


Pregiudecis  725 

sesbassaven  ei  clieu  bunamein  lochen  plauu!  —  M  »  manizont  il  Hacbrett 
siu  miedi  sco  de  scuder,  a]zava(u)[uj  ei  lur  combas  e  scudevau  sil  plantschiu 
suenter  il  tact  per  cun  ina  gada  puspei  sgular  snn  la  clariuetta  si  eis 
nibels.  —  E  tgei  bi  tgietschen  cuvreva  las  vestas  dellas  matteuns  e  co 
sbrin(g)[z]liaven  lur  egls !  Segner  car,  tgi  voless  descriver  tut  quei  ?  5 

Dus  dis  haveva  il  scheiver  cuzau.  Tut  haveva  saltau  bufatgiamein, 
mo  avunda  aunc  buc.  II  inender  fuva  ei  stau  cul  Pieder  e  cul  cuse,  il 
Duitg  ziep  I  La  Stina  haveva  bucca  voliu  vegnir,  tement  malemperneivladats 
ed  aschia  fuva  el  staus  senza  saltunza ;  Pieder  haveva  giu  sias  difficultads 
pervia  dil  rumien.  Mo  gleiti  ha  la  legria  giu  lomiau  ils  cors  ed  il  vin  10 
lavau  giu  la  gretta  e  Pieder  e  Duitg  siglevan  enturn  sco  ils  auters. 

La    legria    renda  ils    cors  generus    e    per    quella    raschun    fuva   ei    als 
mats  buc  endretg,   che  Stina  era  bucca  vegnida. 

Quei  furava  perfin    ils    conservativs ,   —    e  Valentin  scheva    differentas 
gadas:   „L(e)[a]  Tnchagrunusa  sto  nau!  Quei  ei  buc  endretg,  de  sclauder  ora  16 
ina  pulita  matta,    perquei  ch'  ella    ei    ina  Tschagrunusa ,  —    il    capitani  ha 
rischun.     La  Tschagrunusa  sto   nai;  I" 

E  la  davosa  uotg  fuva  ei  il  general  giavisch  della  compagnia,  de  far 
veguir  la  Stina  e  saltar  cuu   eis.   — 

Entupont  l'autra    dameun  il   capitani    la  Stina  sper    la  fanteuna,  va  el  20 
vitier  ella,  peglia  sin  meun  ed  exprima  il  giavisch  della  compagnia  e  Stina 
saveva  buca    far    meins,    ch' ir  a    casa,    sefittar    si    empau    e    comparer  en 
stiva  de  scola.  — 

Tier  sia  arrivada  fuva  grond  silenzi,  ed  igl  emprem  era  la  compagnia, 
vivont  schi  legra ,  empau  schanada  e  deprimida.  La  Brida,  la  matta  25 
veglia,  stueva  perfin  tuoscher  e  scheva  si  per  la  Emma,  che  siseva  sper 
ella,  ravolvent  ils  egls:  „La  Tschagrunusa!?"  Mo  vonzei  mava  tut  (s)[p]uspei 
en  regia.  Ils  mats  fuvan  pleins  premura  per  la  nova  saltunza,  —  ed  in 
dils  pli  premurai  fuva  Paul.  —  El  negligheva  bunamein  sia  Emma  e  fuva 
mezs  ordcadeina.  Mo  la  Stina  saltava  era  stupent  e  fuva  ton  pulita  e  30 
modesta. 

Ual  saltava  Paul    ina    Polca    cun   la    feglia    dil    pindrer.     La  Brida  e 
1'  Emma  pusavan  sper  la  pegnia,  buevan  in  glas  vin  e  la  matta  veglia  ma- 
gugliava  leutier  fava  de  prers.    „Tiu  signur  ei  zun  premuraus  per  la  Tscha- 
grunusa!"   morda  la  Brida.     ,.E1    saulta    gie    bucca    pli    cun    tei.     Basta  la35 
Tschagrunusa  saulta  halt  megler,   ella  ei  pli  loma."  — 

Emma  survegn  ina  tuss  de  bunamein  stenscher;   in  fava  de  prer  de  la 
Brida  fuva  ius  ad  ella  entraviers.   — 

„Mira,  mira  lau,    co  el    fa  compliments  !"    conlinuescha  Brida.      „Tgei 
egls  el  fa!  —    Ella  vegn  gie  tut  cotschna.  —    Oh !  ed  ussa,  co  el  strocla40 
ses  mauns!  Emma,  Emma,  se  pertgira  della  Tschagrunusa!  sas,  Tschagru- 
nusa!"   —     Emma    haveva    suondau    cun    egls    gross    e    stui    la    direcziuu, 
che  la  Brida  haveva  dau.     Ella  fuva   melna  sco    il  fei    e  larmas  vegnevan 


726 


Giachen  Caspar  Muoth 


ad  ella  eis  egls.  „Na,  iia!"  —  Quei  ei  iua  vergugnia,  ina  vergugnia!" 
stausclia  ella  oia  e  bauduna  la  sala.  — 

Duas  entiras  uras  saveva  nagiii,  nua  la  Emma  fussi,  e  retuniont  ella 
puspei  sbrinzliaveii  ses  egls  sco  quels  d'  in   giat  vieti.   — 

Paul  sez  haveva  fatg  pauc  attenziun  sin  V  absenza  de  sia  signura,  car- 
tent,  cb' ella  segi  ida  a  casa  per  regulär  giu  fatscbentas  ni  per  dormir. 
Brida  deva  bein  mintgiatont  tuccas ;  mo  Paul  fuva  raezs  ord  cadeina  e 
fagieva  pauc  stem  sin  las  tscbontschas  della  paterliera.  —  La  sera  dentont 
dueva  igl  uradi  rumper  ora.  — 


LA  DERTGIRA  NAUSCHA  DE  VALLENDAU. 

(Aus  dem  Cudisch  de  lectura  da  Gerold  Eberhard  IL,  Cuera,  1882,  p.  284 ff.) 


[p.  284]  La  vall  Versom  rabatta  stagn 
Da  roschas  bein  armadas; 
La  Rabiusa  rocia  ferm 
Las  auas  tschallatadas; 
5  Ils  pegns   ballontschan ;    ils  umens 
tschontschan 
E  fan  rueida,  tenent  cusseida 
Sur'gl  um  che  marscba  tribulaua 
Amiez  la  roscha  cadenaus. 

La  vall  Versom  rispunda  spes» 
10  In  num  e  niebei  tetel ; 

La  selva  resda  repetent 

De  dretgs  e  curain-6tel, 

De  tirannias  e  felonias 

E  de  sbarradaa  e  de  terradas, 
15  E  mintga  mai  aud'  ins  schement 

Amiez  la  fuol'  il  delinquent. 

Ils  pievels'  vevan  engirau 
A  Trim  la  Ligia  sura, 
Per  se  riscuder  dils  tiranns ; 
20  Gerts  nobels  auncallura 

Cul  pievel  tegnan  e  se  convegnan. 
Mo  lur  natira  ins  v6ss  scungira; 
Eis  vegnan  prest  unfis  dils  pars 
E  se  uneschan  culs  signurs. 


25  [p.  285]  E  Ligia  nera  'veva  num 

La  nobla  allianza. 

Ils  comts  de  Werdenberg -Sargans 

Vivevan  en  scarpanza 

Cun  lur  fideivels  pauc  obedeivels 
30  De  Schons   e  Spligia.     Cun   pauc 
fadigia 

Ha  Schons  terrau  ils  n6rs  e  priu 

La  libertad  da  surengiu. 

E  tiels  signurs,  che  'vevan  rut 

Als  purs  la  fei  prestada, 
35  Udiva  Heinrich  de  Razin, 

Auctur  deir  engirada. 

Mo  la  battaglia  mett'  el  en  paglia. 

El  crod'  sin  via  en  prischunia, 

Volent  en  siu  casti  mitschar, 
40  Pon  el  ils  pugns  piirils  tschaffar. 

Perquei  atras  la  vall  Versom 
II  pievel  oz  marschava; 
II  grass  barun  dil  Plaun -Razin 
Invan  se  lamentava. 
45  Dil  pur  la  gritta  vul  sia  vita, 
A  tgi  cugliuna  el  vess  perduna. 
II  pievel   tegn  siu  plaid  e  crei,  — 
Pretenda  plaid  e  fatg  puspei. 


La  derteira  nauscha  de  Valendau 


727 


II. 

Sil  plaz-cumin  a  Vallendau 
50  Se  rimna  la  tschentada: 

Ils  purs  dils  aults  e  dellas  valls, 

De  tegias  isoladas. 

II  pievel  drova  siu  dretg  e  trova 

A  fil  de  spada  la  sullevada. 
55  Nuot  gida  Heinrich  siu  schemer;  — 

La  sort  ei  fretgia,  sto  valer. 

[p.  286]  Serraus  en  stiva  ca-cumin, 
II  spirt  agli  presenta 
II  led  vergau,  11  trist  futur, 
60  La  nobla  sort  rlenta: 

Servillas  fatschas,  fugusas  catschas, 
Las  legras  pratgas  e  fioas  tratgas; 
La  posiziun  din  losch  barun 
II  grass  signur  molesta  zun. 

65  Cheu    arv'  in     raantel    tgetschen' 
gl'  esch ; 

II  carnifex  compara, 

Per  salutar  il  delinquent, 

Pallids  sco  ina  bara. 

El  se  perstglsa  tenor  la  disa; 
70  Mussont  la  spada  zund  fin  luolada: 

„0,  bien  Signur,  negin  sterment! 

Quei  ei  tiniu  en  in  moment." 

Ed  in  cavegl  el  sdrappa  spert 

Ord  sia  barba  grischa, 
75  E  suffla  quel  pernalez  sil  fil 

De  sia  spada  glischa; 

Mo  paue  levgiescha,  pauc  consolescha 

In  tal  auspizi  siu  grond  snuizi. 

Tgei  gida  bein  1'  annetga  mort 
80  Ad  in,  ch'  veva  buna  sort? 

III. 
Avont  la  casa  vegn  dentont 
La  fuortga  erigida. 
La  glieut  se  fultscha  vi  e  neu 
Patiarla,  se  comblida.  — 
85  Ils  mats   festinan,    ils   posts  s' en- 

clinan, 
Las  travs  s'  emplunan ,   las  aissas 

tunan 
E  gleiti  stat  il  pallancau; 
Tut  spetgia  mo  sil  condemnau. 


[p.  287]  Cheu  segli'  in  giuvenot  sil  plan 
90  E  ferm  gesticulefcha : 

In  servitur'  dil  trist  barun. 

Leu  per  udida  grescha. 

Siu  bien  giudizi  in  artitizi 

Uss'aunc  emprova,  II  mat  se  drova; 
95  La  fuola  fa  uss'  attenziun 

E  vul  tadlar  la  couiuiissiun. 

„Signurs  Confederai!  Vischins! 
La  clara  vusch  resuna, 
„Nies  bien  barun  dil  Plaun-Razin 
100  Ha  grouda  disfortuna: 

El  oz  endira  la  peina  pira: 
Quei  ei  dueivel;  mo  er' snueivel. — 
II  cau  voless  avont  morir 
Cun  ses  vischins  se  conferir. 

105  El  ei  adina  staus  in  um 

De  nobla  cortesia, 

Laschava  cuorrer  ils  boccals 

En  legra  compagnia, 

Sin  radunonzas  e  perdanonzas, 
110  Fagieva  scheiver  pagont  de  beiver. 

Avont  morir  vess  el  bugient 

Cun  vus  in  tal  divertiment." 

II  pievel  quescha  tut  surprius, 

Ils  caus  delibereschan, 
115  E  siu  giavisch  vegn  concedius; 

Las  roschas  applaudeschan. 

E  giud  seantschalla  il  giuven  balla, 

II  past  restegia  e  zund  barregia; 

Per  far  a  siu  patrun  d'  engrau, 
120  De  bein  survir  vegn  procurau. 

IV. 

[p.  288]  Ils  bells  curtins  de  Vallendau 
Bizarra  vista  porschan; 
De  paun  e  vin,  caschiel  e  carn 
Las  meisas  tut  se  storschan. 

125  II  pievel  sesa  e  se  pervesa, 
Bottiglias  svida  e  se  comblida  5 
Las  tscheras  bruttas  van  stulir, 
Perfin  ils  caus  fan  sco  de  rir. 

E  d'  ina  meis'  all'  autra  va 
130  II  giuven  ed  envida 

E  d'  allegar  las  bia  vertits 
De  Heinrich  bucc  emblida. 


72S 


Giachen  Caspar  Miiotli 


II  pievel  lauda,  sin  tut  applauda, 
Coinplimentescha  ed  adulescha 
135  Congiesch'il  past  de  sin  signur, 
Rendent  a  pign  e  grond  honur. 

La  tresta  sort  dil  niebel  cau 
II  ginven  zund  lamenta, 
Cun  siu  confar  e  ses  merits 
140  La  buna  glieut  fatscbenta: 

Scadin   che  creigi,   che  Heinrich 

seigi 
In  um  gideivel  e  buntadeivel : 
Quei  hagi  lez  mussau  savens 
E  biars  gidau  en  lur  basegns. 

145  „EI  ha  gidau,"  exclom'  il  mat, 
„Fondar  a  Trun  la  ligia 
E  pauc  mirau  sin  siu  profit 
Se  dent  leu  bia  fadigia; 
Fuv'  el  contraris,  culs  adversaris, 

150  Scheglioc  tenevi  e  ae  unevi! 
Units  bavessen  eis  podä    ■ 
Saviu  surventscher  nus.  Tgisä.?  — 

[p.  289]  „Mo  ses  parents  de  Werdenberg," 
II  giuven  leu  marmugna, 

155  „Han  surmanau  quei  bien  signur! 
Molestan  el  e  tugnan. 
II  pass  perstgisan  ed  el  unfisan, 
E  la  finala  cun  bun'  ni  mala 
Ha  Heinrich  dau  siu  plaid  fatal 

160  E  fatg  a  sez  il  pli  grond  mal." 

Aschia  va  il  mat  plidont 
De  r  in'  all'  antra  meisa: 
Ils  arguments  bugnai  cun  vin 
Survegnan  meglra  peisa: 
165  La  gritta  tschessa,  e  sin  remessa 
Ils  cors  sevolvan,  e  biars  absolvan 
En  lur  intern  il  tradiment 
E  perdunassen  el  bugient. 

Avont  il  pievel  en  debatt 
170  II  trist  barun  compara, 


II  tgan  a  bass,  cun  pass  pesont, 
Soleran  sco  ina  bara. 
La  lerma  quescha  e  tut  stupescha, 
Negin  s' ueglia  ni  se  regheglia; 
175  Ils  cors  ein  pleins  de   compassiun, 
E  tut  sin  el  fa  attenziun. 

El  passa  tras  ils  vasts  curtins, 
Eis  egls  malenconia, 
Salida  quei,  salida  tschel 
180  Cun  bialla  cortesia, 

E  stat  lu  eri  spei  dicasteri, 
Empau  bubronda  da  quei  domouda 
E  seremess  en  siu  castitg 
Prend'  el  comiau,  buent  in  sitg. 

185  eben  clom' in  um  sut  in  pommer 

Cun  clara  vusch  de  tiba 

„Nies  bien  barun  dil  Plaun  -  Razin 

El  vivi  ditg!  E  viva!" 

E  las  masadas  sco  tschien  tunadas 
190  Ad  el  rispundan  da  plauns  e  spundas ; 

„EI  vivi  ditg,  e  vlvi  bein ! 

Siu  fallament  nus  perduuein!" 

La  vall  Versom  terlischa  dar 
Dagl  aur  de  glina  pleina, 
195  Ed  il  barlott  de  Vallendau 
Atras'gluaul  scadeina: 
Ornada    cun    dascba   I'  entira    ba- 

gascha, 
Cun  spass  e  risaglia  signurs  e  pu- 

raglia, 
Et  il  barun  e  siu  fumegl 
200  Ein  d'  ina  luna  senza  preigl. 

E  sur  il  vast  uani  de  Lax 
Dus  pivs  veglurds  sgolavan, 
Sesevan  giu  fil  Crap  de  Flem 
Ed  in  concert  mulavan : 
205  In  Signuradi  mo  pauc  garmadi, 
Empau  dueivel  e  buntadeivel 
Quei  tegn  adina,  rumpa  mai, 
E  se  recuvra  mintga  mai. 


La  cicogna  a  Luzern  729 

La  cigo^ua  a  Luzern. 

(Anno   1613.) 

(Aus  dem  Cudisch  de  lectura  da  Gerold  Eberhard  IT,  Cuera,  1882,  p.  90  ff.) 

[p.  90]        1.   Tgei  ciaorra  sin  gassa  la  fuol*  anguschusa? 
Tgei  munt'  il  terribel  fracass? 
Mo  teidla,  tgei  grescha  la  vusch  stermentusa 
Dil  zens  e  dils  corns  cnn  lur  bass? 
„Hol  fiuc!"  ei  il  dorn   dapertutt  ramuront. 
„Ho'i  fiuc!"  e  tut  cuorra  sadellas  portont. 

2.  Snueivel  la  pitga  cotschnauna  se  mova, 
Turnigals  fagient  a  traviers  'gl  enlatiu. 
La  fuola  concuorra,  se  stenta,  se  drova, 
Sprezzont  curaschusa  1'  ardur  dil  burniu 
E  travs  sballunoutas,  surpren  de  spindrar 
La  glieut  en  perighel,  il  mobiliar. 

3.  Mo  r  alva  fignra  amiez  la  fughera! 
Tgi  tsclierca  pomai  incitgei  en  tal  liuc, 
Nu'  buglia  se  catscha  snueivla  tscbocchera; 
Sclarida  da  brinzlas  e  liungas  de  fiuc? 
La  panpra  cigogna  girescba  gl'  igniv; 

Ils  giuvens  retegnan  la  veglia  pitgiv.  — 

4.  E  commuentada  la  fuola  se  senta, 
Stermenta  cun  crappa  e  lenna  'gl  utschi 
E  grescba,  spuenta ;  mo  vau'  ei  la  stenta, 
L'  utscbella  persista,  se  fetga  mo  plt. 

Mo  nua  spergnass  ina  mumma  siu  saun, 
Per  ceder  dal  letg  de  siu  pitscben  malsaun. 

5.  Pli  spessa,  pli  nera  vegn  leu  la  fimaglia, 
Flommadas  se  saulzan,  sclarent  sco  '1  cametg, 
Sloppegian  e  letgau  gia  vid  la  farcagliaj 
Prest  sf'racc'  il  culmach  e  sballuna  il  tetg! 

L'  utscbella,   speronz'  et  agit  bandunont, 
Se  placca  sils  pitscbens,  las  alas  rasont. 

6.  „E  —  Jesus  Maria!"  il  pievel  exclomma, 
Da  fitgas  6  freidas  snavurs  penetraus. 

El  tscherna  in  giuven  passont  ellas  flommas 
Da  brastgas  sbrinzlontas  e  fim  attacaus. 
Siu  cor  generus  1'  ha  schizun  admoniu, 
Ch'  el  ha  trallas  flommas  la  via  battiu. 


Y30  Giachen  Caspar  Muoth 

7.  E  mellis  implurau,  che  Dieus  el  protegi; 
E  tut  giubilescba:  „Igl  ei  reussiu!" 
Vesent,  co  il  cuvel  ad   ault  el  smauegi. 
La  veglia  bandunna  il  liug  de  burniu. 
Da  scala  ardenta  el  seglia  givloiit. 

La  fuol'  inturescba  il  mat  grata! ont, 

8.  11   giuven  entaupan  carinas   egliadas 
Pertut,  nu  ch'  el  pafs'  en  marcaus  et  uclauns. 
Ils  umens  gli  toccan  il  maun   cun  stroeladas 

[p.  92]  Et  el  beuedeschan  ils  cors  de  duuauus. 

Seh'  in  retg  persuenter  la  cruna  gli  dess, 
El  bein  sur  la  paupra  pagaglia  riess, 

9.  Las  cronicas  resdan  la  gronda  bravura, 
E  pretgan  dell'  ovra  al  posteriur. 
Negina  dentont  ha  enflau  auncallura  — 
Jeu  ditgel  uuidis  —  il  num  digl  auctur. 
Mo  maune'  er'  lausura  in  frauc  document, 
Seh'  emblid'  ella  bucca  igl  Oranipoteut. 


La  veglia  lavouza. 

(Aus  dem  Cudisch  de  lectura  da  Gerold  Eberhard  IL,  Cuera,  1882,  p.  227  ff.) 

[p.  227]     1.  La  veglia,  mira  leu  spei  begl  1'  activa, 

Cul  tgau  tut  alv,  smugliont,  lavont  ils  ponns! 
Lavonza  ferma,  frestgia  auuc  e  viva, 
Malgrad  ils   ses  passai  siatontotg  onus ! 
Siu  paun  ha  quella  duna  gudognau, 
Activa,  prusa  semper  e  honesta, 
Cun  barghignar,  uss'  gleiti  consumau 
Ils  maghers  dis  de  sia  sort  raodesta. 

2.  11  temps  de  sia  bella  giuvintetgna 
Ha  eil'  amau,  fidau,  se  maridau, 
Portau,  surfriu  la  sort  de  passadetgna; 
Quitaus,  disgusts  han  era  bucc'  muncau. 

[p.  228]  Ha  flegiau  fiu  um  malsaun,  pupratsch, 

Dentont  a  treis  affonts  dau  la  nascbienscha, 
Schaschent  igl  um  spartius  sut  il  terratscb, 
Mai  bucca  pers  fidonza  e  cardientscha. 

3.  Treis  orfans   de  uutrir  ei  se  tractava. 
La  duna  quei  surpren  cun  bien  humor. 
En  buna  disciplin'  eis  educava, 
Activitat  e  regl'  ei  siu  tresor. 


La  veglia  lavonza,  Igl  Eremit  S.  Sigisbert  731 

La   mumm'  eis  benedescha  admonent, 
Cur  eil'  ils   cars  a  gudognar  termetta, 
Bargogna  vinavont  cun  legarment^ 
Restont  a  casa  gie  uss'  tut  soletta. 

4.  EU'  ha  spargnau  e   spiculau  adina, 

Ha  glin  comprau,  duront  las  notgs  vigliau, 

Quei  glin  filau  en   bella  resta  fina, 

La'  rest'  allura  tiel  tissunz  portau. 

'Vent  lez  la  teila  fiu  lenziel  tessiu, 

Er'  ella  fori'ch  e  guila  prenda 

E  cusa  di  e  notg  vid  iu  vestgiu,  — 

E  fa'  gl  abit  de  bara  ord  la  tenda. 

5.  Quei  trist  bategl^  siu  camisol  de  bara, 
Sco  in  custeivel  bein,  stira'  ella  zund. 
Sil  plaz  d'  honur  en  bella  scaffa  siara, 
El  ei  siu  spargn,  siu  deletg  dil  muud. 
Mo  de  Domengias  devoziusamein 

Cun  quei  bategl  la  dunna  si  se  fitta, 
Mett'  el  lu  d'  ina  vart  pulitamein 
Pil  di  fuprem  de  si' activa  vita. 

6.  Cu'  i  va  in  di  cun  mei  enconter  sera;  — 
[p.  229]        0,  'vess  jeu'  era  fatg  ed  adimpliu 

II  miu  dover  fin  tutt  mia  carriera, 

Sco  quella  buna  dun' ha  compleniu!  — 

0  vessel  jeu  saviu  cun  lev  humor 

Svidar  il  calisch  peter  dulsch  sin  tiarra! 

Savefs  jeu  po'  ör'  se  legrar  de  cor 

De  miu  davos  vestgiu,  il  trist  habit  de  bara! 


IGL  EREMIT  S.  SIGISBERT. 

(Aus  dem  Calender  Romonsch,  1885,   p.  37 — 43.) 
L 
Dal  cuolm  d'  Ursera  si  camina  spert 
11  venerabel  pader  Sigisbert. 
El  ei  unfis  dil  mund  e  siu  entiert 
E  va  per  sezuppar  en  in  desicrt. 

5  Vul  evitar  la  glieut  e  lur  puccaus, 

Per  daventar  en  tschiel  tont  pli  beaus.   — 
Havent  la  vall  d'  U[r]sera  convertiu 
Veguev'  el  bunamein  tenius  per  Diu. 


732  Giachen  Caspar  Muoth 

E  quei  contrisf  il  cor  dil  bien  pastur, 
10  Ch'  ins  detti  pli  ad  el  ch'  a  Diu  1'  honur. 
Meins  prigulus  eiu  Infs  tschervers   ed  uors, 
Ch'  ils  lauds  d'  in  pievel  tscbiec  e  ses  recuors. 
El  tema  cbe  siu  spirt  de.  vanadat 
Savefsi  macular  la  sontgadat. 

15  Dal   cuolm  d'  Ursera  giu  sbargatta  spert 
II  niebel  eremit  s.  Sigisbert. 
El  pafsa  sper  il  lac  de  Toma  vi 
E  guarda  siu  las  cornas  dil  Scopi ; 
El  auda  rumuront  il  giuven  Rein 

20  E  bogna  sia  fatsch'  el  dutg  serein. 

Las  scaglias  dil  Crispalt,  la  vall  Sarcuns 
Scadeinan  e  rebattan  tschien  d'  arguns. 
In  dar  solegl  terlischa  sil  Badus, 
Sclarescba  cbeu  in  tempel  majestus. 

25  Mo  Sigisbert  festgina  vinavon; 

In  ferm  disturbi  dat  all'  olma  donn. 

Ils  cuolms,  las  valls  fan  memia  grond  fracass, 

Ch'  ins  sappi  dir  in  paternies  de  bass. 

E  Sigisbert  arriva  giu  en  vall 
30  Ed  af'flla  cbeu  pertut  in  lartg  vial. 
Las  pradas  verdegbeschan  sco  in  jert 
E  selvaschinas  cuorrau  ordaviert. 
Mo  selvaschinas  portan  distracziun 
Ad  in  che  vul  quiet  far  oraziun. 

35  E  puspei  tuorna  Sigisbert  ad  ir 
E  vegn  en  in  uaul  desert  e  stgir. 
El  spess  cagliom  seperdan  cbeu  ils  trutgs, 
Discbrina,  sterpa  staupau  si  ils  dutgs. 
Pignola  stetga,  pegns  de  tscbentaners 

40  Cuvieran  plauus  e  spundas,  crests,  multers. 
El  fa  sin  grips  e  largias   attenziun. 
Per  insaco  afflar  la  direcziun. 
Mo  pli  affuns,  eh'  el  vegn  el  vast  desiert 
E  pli  siu  cor  resenta  dulscb  confiert.  — 

45  El  va,  seruschna.   cuorra  giu  e  si 
Entochen  che  la  notg  finesch'  il  di. 
E  dal  stentus  viadi  slrapazzaus 
Eis  el  orsum  in  Conn  uss  arivaus, 
El  sesa  giu  sil  crest,  vul  far  in  paus 

50  Ed  ei  en  paucs  moments  sedormentaus. 


Igl  Eremit  S.  Sigisbert  733 

La  glina  mira  gin  dal  piz  Russein 
E  tras  la  selva  tili'  in  dulsch  serein. 
Ed  ina  vusch  de  tschiel  aud' el  clomai-: 
„Cheu  eis  ti  Sigisbert!  —  Cheu  stoss  ti  starl 
55  Essent  mitschaus  dals  latsclis  dell'  ambiziun 
Dun  jeu  a  ti  la  nobla  commissiun, 
De  coudiiir  sils  trutgs  de  libertat 
In  pievel  simpel,  senza  vanadat." 

11. 

La  selva  deserta  aunc  maine  snizzada 
60  Kebatta  da  sfracs  e  da  fridas- cugnada. 

II  Sogn  obedeivels  al  Segner  prepara, 

De  far  ina  tegia  per  star  en  la  tiarra. 

Lavura  cun  forza  e  peina  pignola: 

El  sroma,  spalletscha,  tscliancuna  e  dola, 
65  El  runa,  mesira,  eraplnn,  cuviera 

E  fa  lu  de  miscal  lient  la  litgera,  — 

In'  esca  dil  satan  ei  quel  che  s'  empatscha 

De  star  en  palazs  e  dormir  sin  plumatscba. 

Sil  crest  della  largia  cun  gronda  fadia 
70  Bagheg' el  in  tempel  a  Mumma-Maria. 

Traffica  cun  crappa,  cun  pal  e  palutta; 

„Pli  gronda  premura  marett'  la  caplutta",   — 

Ornescha  gl'  altar  cun  pizzets  e  cun  teilas, 

Cun  matgs  e  giidandas,  cun  vuts  e  candeilas, 
75  E  tscbenta  sil  trun  la  migeivla  auctura 

De  tut  sias   ovras,  la  mumma- Signura. 

La  grippa  quietta,  la  vall  bandunada 

Resunna  da  bimnis,  da  messa-cantada. 

Parfincals,  merlotschas  sgolatscban,  seplontan 
80  Sil  tetg  della  tegia,  scbulitgan  e   contan. 

Ils  uors  en  lur  taunas  ein  pleins  de  merveglias, 

Marmugnan  e  cuorran  gizzont  las  ureglias, 

Mo  prendan  la  fuigia  lu  tut  en  derutta, 

Vesent  la  statui'a  dil  Sogn,  la   caplutta, 
85  Ed  or  sin  la  muotta  compara  la  tscberva 

E  gauda  segira,  ruasseivia  dell'  erva. 

Per  ina  pitescb'  el  negina  muuconzaj 

De  fretgs  e  ragiscbs  ba  gl'  uaul  abundonza ; 

Dentont  calculescb'  el,  che  fia  pastira 
90  Savessi  vegnir  ina  buna  cultira. 

El  runca  las  caglias  e  scava  la  terra, 

El  tschincla  la  prada  cun  seif  de  palera. 


'734  Giachen  Caspar  Muoth 

El  batta  las  vias  e  sterna  galera, 
El  fiera  semenzas  e  plonta  pommera. 
95  Tscbariescbas  selvatgas,  spinatscbs  de  melaiscba 
Cattav'  el  avunda   sper  plontas  de  daiscba. 
Correger  selai  la  natira  mendusa, 
La  cura  dell'  olraa  fufs  pÜ  fadigiusa. 
II  Sogn   meditescba,  gigina  ed  ura, 

100  II  pader  ruaussa,  selegra,  lavura. 

E  tut  che  pruescba,  che  catscba,  che  crescba, 
Cbe  sia  cultira  dil  meglier  florescba. 
Pertut  ei  ruaus  e  beada  letezzia, 
Perfin  ils   glimaris  ban  pers  lur  malezzia; 

105  Cb'  iu  uors  iua  sera  compara,  semetta 
Cun  cots  e  gaglinas  avon  la  casetta, 
Cb'  el  letga  dil  pader  la  criua  manutta 
E  tuorna  pufpei  egl  uaul  alla  trutta. 
Savent  gl'  eremit  ca  guder  las  gaglinas 

110  Havent  la  baselgia  las  sontgas  giginas. 

Ha  'lg  uors  per  mussar  cb'  el  capescbi  cureisma 
Portau  in  cavriel  silla  festa  Tscbuncbeisma. 

La  grippa  quietta,  la  bostga  deserta 
Da  giaps  e  trombettas  ein  oz  en  alerta. 

115  Tras  caglias  e  streglias,  per  crest  e  vallatscba 
Cun  tgeuns  e  fumeglia  scadeina  la  catscba. 
L'  utscbleglia  sezuppa,  glimaris  burlescban, 
Ils  tgeuns  e  catscbaders  siglieiitau  e  grescban 
II  Sogn  meditescba  sper  sia  capella 

120  E  tut  demaueivel  ei  scbon  la  canella. 
In'  ursa  blefsada,  terribel  glimari 
Compara,  tabegia  sil  prau  solitari. 
Cun  giaps  ed  aviras,  furtinas  e  queida 
Suondan  catscbaders  e  tgeuns  en  rueida. 

125  Mo  1'  ursa  vitier  la  caplutta  serenda 

E  sper  la  scbanuglia  dil  pader  sestenda, 
E  fitga  1'  egliada  sil  Sogn  cun  fidonza 
D'  baver  in  refugi  ba  certa  fperonza. 
Ils  umens  surstattan,  stupescban,  admiran, 

130  Ils  tgauns  secaveglian  giun  plann   e  deliran. 
De  far  in'  attacca  negin  cbe  ugbegia 
Sin  l'ursa,  cb' il  Sogn  cun  miraclas  protegia. 
E  1'  ursa  sesaulza  litgont  la  mamitta, 
E  tuorna  puspei  egl  uaul  alla  trutta. 

135  „Danunder  bas  ti  o  carstgaun!   la  pufsonza", 


Igl  Eremit  S.  Sigisbert  735 

Exclom'  in  catschader  de  fina  manonza, 

„Danimder  la  forza  de  ventscber,  confunder 

La  rabia  dils  tgauns  e  dils  urs?  Di  danimder." 

Co  vegnes  ti  eben  enten  questa  vallada? 
140  II  pievel  ei  paupcrs^  la  selv'  isolada." 

II  pader  rispunda:   „Signur  cun  lubienscba, 

II  Segner  conserva  quels  cb'  ban  la  cardienscba, 

Perves'  ils  glimaris,  nutrescba  1'  ntscbleglia, 

Ed  estga  cun  puorla  perfin  vermaneglia. 
145  E  mia  persuna  cun  pauc  secontenta. 

La  veglia  dil  Segner  adiua  daventa." 

„Mo  tgi  ei  quei  Segner,  cbe  regia,  commonda, 

Nutrescba  las  bestias?"  il  Niebel  domonda. 

„Quei  Diu  buntadeivel/'  il  Pader  rispunda, 
150  Avdescba  la  terra,  las  steilas  e  1'  unda. 

El  regia,  protegia  1'  entira  natira, 

Sustegn  il  ribun   ed  il  pauper,  cbe  plira. 

Siu  spirt  e  siix  bratscb  ein  la  spira  fermezia, 

Siu  cor  e  siu  egl  la  compleina  carrezzia. 
155  Quei  Segner  ba  oz  defendiu  il    gliniari, 

Scbibein  sco  '1  proteg'  in  carstgaun  solitari?" 

Cun  questa  risposta  sevolva,  banduna 

II  pader  la  catscba  —  va  tier  Nossadunna, 

Semett'  en  scbanuglias  avon  la  Signura 
160  E  cont'  ils  ufficis  cun  fiuc  e  ramura.  — 

De  quella  manonza  signur  e  fumeglia 

Surstat  e  protesta,  rient  sesmerveglia, 

Vesent'  il  curtin,  il  sontget,  la  casetta, 

Allura  puspei  sin  la  catscba  semetta. 
165  Silenzi  regeva  sil  prau  solitari, 

II  pader  suspira  en  siu  sanctuari : 

„Eis  ei  0  Signura,  negliu  il   pusseivel 

D' enflar  in   desiert,  in  cantun  ruasseivel! 

Pertut  la  rueida  dil  mund  e  siu  tenti,   — 
170  Dentont  tia  veglia,  o  Segner,  daventi." 

La  notg  terliscbavan  tizzuns  e  cazzolas 

Sils  Cons,  sin  la  Furca  e  giun   Carcarolas; 

Ed   aungbels  cun  rassas  blibidas  e  brinas 

Sunavan  las  tibas,  cantavan   mudinas. 
175  II  Sogn   cbe  vegliava  udiut  1'  barmonia 

Sentev'  en  siu   cor  ina  dulscba  legria 

E  scbeva:  „la  veglia  dil  Segner  daventi. 

Scbe  bien  pia  batter  cul  mund  e  siu  tenti." 


736  Giachen  Caspar  Muoth 

AI  pierel  romonsch. 

(Aus  eleu  Annalas  della  Societad  Khaeto-Romansclia,  Seconda  annada,  1887, 

p.  358  flf.) 

Stai   si!  defeiida, 
Romonsch,  tiu  vegl  lungatg ! 
Eisguard  pretenda 
Per  tiu  pertratg! 
5  Dedesta  tut  cul  tun  sonor 

Dil     fronsch     romonsch,     cantau  de  cor! 
Quel  tuna  ferm  e  suna  dar 
E  quora  senza  balbegiar, 
[p.  359]  Gie  quora  senza  balbegiar, 

10  Essent    artaus   dal    best    matern,  schi  car. 

Stai  si,  sedosta 

Romonsch,  pil  plaid  grischun! 

Lai  buc  a  posta 

Satrar  tiu  dun ! 
15  Tiu  cor,  tiu  spert  ein  umbrivai 

Dal  vierv  romonsch  e  vegnan  mal 

A  concepir  in  auter  senn, 

A  parturir  in  niev  talent, 

Gie  mai  midar,  il  scaffiment. 
20  Romonsch    ei    tia   sort    tiu    truaraent. 

Stai  si  e  mira! 

Romonsch,  tgei  avantatg 

Midont  natira, 

Tes  frars  han  fatg! 
25  11  vierv  matern  vegn  emblidaus; 

II  plaid  tudestg  ei  scumbigliaus* 

Biars  plaiden  mender  ch'ils  afFonts. 

Schizun  tudestgs  de  treischien    onus, 

Gie  tudestgai  de  treitschien  onns 
30  Han  aunc  adina  plaids  romonschs  dannons. 

Stai  si  e  senta! 
Romonsch,  el  cor  sincer 
La  vana  stenta! 
Va  buc  en  err ! 
35  IIa  schiembers   creschan  speis  glatschers. 
E  seccan  vi,   plantai   eis  ers. 
Ed  il  romonsch  lungatg  alpin, 
Naschius  el  dar  dil  matutin. 


II  tirann  Victor  737 


Carscbius  el  dar  mattutin, 
40  Riiina  tiu  talent  cnn  sia  fin. 

Stai  si  Giadina! 

Stai  si  de  Sut  e  Sursilvan! 

Tegn  car  adina 

Tiu  plaid  roman ! 
45  La  mumma  plonscha,  audas  ti ! 

Vilenta  quella  buca  pli! 

Mo  lai  siu  plaid  sincer  udir, 

Che  cuscheutava  tiu  bargir, 

Quei  plaid   migeivel^  dar  sentir, 
50  Che  VOSS  dus  cors   e   sperts   san  entelgir. 


11  tirann  Yictor. 
Ballada  legiendara. 

(Aus  dem  Calender  Romonsch,  1887,  p.  39  ff.) 

Victor  I,  preses  della  Rezia,  viveva  600  —  625  suenter  Chr.,  auctur 
della  mort  de  s.  Placi^  avdava  tenor  la  tradiziun  per  temps  en  siu  casti  cul 
num  de  Villingen  a  Caverdiras  u.  s.  Antoni  sper  Muster. 

[p.  39]  Sil  crest  de  Caverdiras  ei  stau  in  vegl  casti ; 

Negin  che  seregorda  gnianc  d' ina  muschna  pli; 
La  crappa  hag'  il  pievel  duvrau  de  baghiar 
AI  niebel  sogn  Antoni  in  petschen  sanctuar. 

5  En  quei  casti  avdava  'von  varga  melli  onns 
Victor,  Signiur  en  Rezia,  il  Cau  dils  perdavonts, 
Regieva  culla  spada,  regieva  cul  bastun, 
Siu  cor  enconoscheva  negina  remischun. 

II  suadetsch  dil  pievel,  las  raubas  dils  altars 
10  Spendev'  el  cun  muronzas,  cun  pompas  e  giautars. 
Cun  far  il  pittinader,  cun  far  il  baraccuu, 
Mettev'  el  aunc  en  cassa  muneidas  a  mantun. 

Sils  Cons  deir  antra  spunda  florevan  las  vertits 
De  Sighisbert  e  Placi,  dus  nobels  eremits; 
16  Quest  veva  sia  rauba  surdau  a  Sighisbert, 

Per  metter  ina  claustra  sco  glisch  el  stgir  desert. 

La  claustra  terlischonta  fagieva  mal  ils  6gls 
[p,  40]  Als  Gronds  de  Cavardiras,  lischai  e  buedregls; 

Romanische  Forschungen  VIII.  47 


738  Giachen  Caspar  Muoth 

Victor,  cusrin  de  Placi,  fn\'  era  pauc  contonts, 
20  De  schar  a  caussas  pias  la  rauba  din  parciits. 

In  di  visetta  Placi  la  tauna  dil  tirann, 
Sesprova  de  Converter  il  cor  dil  castellan; 
Mo  quel  lai  el  ciin  beffas  partir  —  e  pi  mazzar. 
Cheu  ha  il  giest  Derschader  entschiet  a  castigiar. 

25  Victor  sesev'  a  meisa  cun  ses  araitgs  sfarfatgs; 
II  vin,  la  compagnia  scaldavan  ses  pertratgs, 
Che  mavan  silla  tscherca  dil  tribel  niazzament, 
Che  sia  uauscha  schenta  commetta  gliez  moment. 

El  scglia  si  e  svida  sin   calisch  tocc'  a  funs 
30  E  grescha  cun  aviras:   „Buei,  vus  magliadruns! 
Jeu  hai  artau  la  rauba  de  raiu   signur  cusrin; 
Quei  dat  puspei  muneida  de  metter  en  il  vin." 

„II  pauper  cuccalori  voleva  far  il  Sogn, 
Portar  la  rassa  nera^  cun  tschent'  e  rentaniogn, 
35  Satrar  en  ina  zella  siu  tgierp  avon  spartir; 

Mo  tgei  drov' ins  las  claustras,  per  tgiunschamein  morir? 

Tgei  drov'  ins  tonta  stenta,  d'  urar  e  giginar, 
Tgei  drov'  ins  ton  de  spender  e  paders  d'  engraschar, 
Per  prender  tut  en  ina  en  gl'  auter  mund  albiert? 
40  —  „II  tschiel  ei  gie  la  patria,  la  tiarra  in  desiert."  — 

„Ed  e  la  vermaneglia  stovein  uns  pirentar, 
Che  ha  en  sias  raubas  entschiet  a  secasar. 
lls  paders  ston  a  frusta;  la  claustra  sto  navent; 
Cun  fing  e  cuUa  spada  fagiein  nus  truament." 

45  Cun  gibeis  e  risadas  expriraan  lur  applaus 
[p.  4lJ  lls  uraens  de  rapina,  las  femnas  de  puccaus. 
E  musicants  sedrovan  cun  tibas  e  fagotts, 
De  metter  en  alerta  ils  smanis  dils  barlotts. 

Cheu  aud'  ins  la  canera  dil  tgiern  dil  guardiau, 
50  Sco  seh'  in'  entir'  armada  vogness  sul  castellan. 
E  fatga  la  damonda  dal  preses  leventau, 
II  guardiau  rispunda,  ch'  el  hagi  buc  cornau. 

II  castellan  savilla.     Cheu  vegnian  a  buffont 
En  sala  la  sbiraglia  e  cloman  lamentont: 
55  „0,  caussas  stermentusas !  o,  grazius  Signiur! 

Cun  vies  parents  daventan  miraclas  de  sgarsehur." 


II  tirann  Victor  739 

„Tgei  leis  cun  vossa  tschontscha,  bai'gada  senza  tgiavi! 
Fagiei  vns  vies  uflfeci !  il  rest  ei  miu  quitau," 
Gresch'el;  mo  auters  pliran:   „Nus  vein   mazzau  in  Sogn; 
CO  Quel  porta  en  perpettcn  encunter  nus  il  plogn." 

11  castellan  smanatsclia.     Mo  ses  ainitgs  lischai 
Retegnian  sia  rabgia  e  cloman  stermentai: 
„Sehe  lai  risdar  la  caussa:  Tgei  eis  ei  daventau? 
Tgei  ha  v^ossas  conscieuzias,  sbiraglia,  destedauV" 

65  Ed  in  dils  sbirs  risdava  de  tema  tut  tremblont: 
„Persequitont  il  pader  suenter  vies  commond, 
Havein  nus  el  sin  via  raaneivel  saguttiu 
E  senza  ceremonias  las  ordras  exeqniu. 

„Mo  caussas  mai  s'  udidas  daventau  quei  moment. 
70  II  best  en  sanganada  seniett'  en  raoviment, 
Sevolva  giu  e  tonscba  la  testa  si  da  pleun, 
E  va  encunter  claustra  cun  quella  entameun. 

„E  nus,  surprii  d'  anguoscha  de  bunamein  snarir, 
[p.  42]  Havein  entschiet  a  currer  de  mo  poder  fugir. 
75  Perquei  misericordia,  Signiur  cun  vos  spiuns! 
Nus  vein  uagina  possa,  per  batter  cun  striuns." 

II  preses  mo  snaregia:  „Vus  bigliafeis  pilver! 
Manzegnas  inventadas  voleis  vus  dar  de  crer." 
Mo  ses  compogns  d'  ujarra  cuschevan  tut  surpri, 
80  L'  anguoscha  sillas  tatschas,  sgarschur  eis  egls  stui. 

Ed  el,  öcaldaus  da  rabgia,  entscheiv'  a  smaladir, 
Cu  tut  en  ina  gada  ils  zens  selain  udir: 
Ils  zens  deir  aulta  claustra  rebattan  lunsch  entuorn, 
Scadeinan  e  lamentan,  sco  de  tuccar  de  stuorn. 

85  Tut  seglia  sin  fenestra,  la  Plaunca  contemplont, 
E  vesa  leu  ils  paders,  la  claustra  bandunont, 
E  mont  en  liunga  rietscha  cun  cruschs  e  caffanuns, 
Gl'  avat  ornaus  cun  gniefla,  lunsch  oragiu  pils  funs. 

Eis  audan  V  harmonia  dils  psalms  a  rebattent 
90  E  vesan  la  persuna  dil  sogn  en  raoviment, 

Co'  I  va  vi  tier  ils  paders,  tut  daguttent  de  seun, 
E  tschent'  a  Sighisbertus  sin  scazi  giudameun. 

lls  spectaturs  sesmidan.     Eis  dattan  si  in  griu, 
E  crodan  senza  schienscha  sco  lenna  sil  plantschiu; 

47* 


740  Giachen  Caspar  Muoth 

95  11  caatellan  sepeglia  bein  vid  il  pusalau, 
Setegn  e  fa  1'  emprova  de  revegnir  empau. 

Mo  gleiti  sesnuescha  aiu  tgierp  de  tala  sort, 
Ch'  el  crei  de  ver  presenta  la  desperada  mort. 
Ed  enaquella  tschaffa  siu  cor  desperaziun, 
100  Ch' el  seglia  si  e  buorla,  sminont  la  perdizkin : 

„Canaglia  smaladida,  stei  si!  levei  sin  peis! 
II  tschorvament  dils  paders  ei  gie  negliu  perpeis. 
[p.  43]  Stei  si  gienira  Stria,  bargada  de  poltruus! 
Nus  lein  untgir  ord  via  als  cmaladi  striuns. 

105  „All^,  pigliei  curascha!  nus  vein  aunc  bia  castials, 
Allo,  pinei  cavesters  e  sialas  pils  cavals!" 
La  sala  resunava  dal  grir  e  smaladir, 
Ed  in  suenter  lauter  entscheiv'  a  revegnir. 

Las  neblas  d'  in  urezi  surtrain  il  firmament 
110  E  creschan,  radunadas  d' in  suffel  vehement; 
Cametgs  e  tuns  terribels  sagiettan  ellas  vals, 
Cu'  Is  cavaliers  semettan  eun  prescha  sils  cavals. 

E  giu  da  Cavardiras  eis  vegnian  a  sparuns, 
En  fugia  desperada  per  caglias  e  per  funsj 
115  Eis  vegnian  sillas  rivas  dil  Rein,  il  furibund, 
E  tut  la  cavalcada  secatscha  silla  punt. 

E  stont  amiez  de  quella,  —  sesluccan  sias  clavs, 
Sesparta  la  paleunca,  sesfraccan  sias  travs, 
Untgeschau  sias  sutgias  —  e  derschan  sballunont 
120  L'  entira  cavalcada  giu  f'uns  il  Rein  spimont. 

Uss  ha  Victor,  il  preses,  calau  de  guvernar, 

De  Spender  cun  muronzas  las  raubas  digl  altar. 

Mo  ina  vusch  gareva,  curdont  la  pun  de  part: 

„Ti  has  raschun,  o  Placi,  —  mo  gliei  uss  memia  tard." 

125  Sils  cons  de  Disertina,  uss  varga  melli  onus, 

Terlischa  aunc  la  claustra,  risdont  dals  perdavonts, 
Ed  en  las  simplas  zellas  floresclian  aunc  vertits 
De  Sighisbert  e  Placi,  dus  nobels  eremits. 


A  Mesiras 


741 


A  Mesiras. 

(Ineditum  nach  dem  Autograph  des  Dichters.) 


Ina  Cantada  alpina. 
Sin  tscheugals,   pardatschs  e   pit- 

gognas. 
Prueschan  las  jarvas  e  catschan; 
Solett  las  pli  aultas  montognas 
Cun  neivs  e  garniallas  smanatschan ; 
5  Las  alps  dils  Grischuns  ein  cargadas, 
Las  tegias  puspei  habitadas.  — 
Las  vaccas  remeglian  compleinas 
E  schaian  eis  fops  dils  muletgs, 
E  per  las  pitgognas  terreinas 

10  Secatschan  e  sgaran  ils  schetgs; 
Fultschi  en  lur  stretgs  dormitoris 
Sesgregnan  ils  tschufs  salvanoris.  — 
II  zezen  fa  lennas  en  paglia, 
E  tilla  ciil  buob  la  panaglia, 

15  E  sper  la  caldera  menascha, 
Trafica  cul  latg  il  sagnun 
Fabrica  cul  quaigl  e  scotg-ascha 
Custeivel  caschiel  e  tschagrun, 
Pervesa  cun  spitg  la  fumeglia 

20  E  fa  las  vacanzas  en  tregiia. 
Beinduras  il  paster  arriva 
Sil  tgiembel  e  suna  la  tiba. 

II  di  de  dugar. 

Cheu  comparan  sut  ils  stavels 
Lur  patruns,  ils  personavels, 

25  Vegnan  oz  teuer  mesiras, 
Far  il  quint  per  lur  latgiras, 
Per  gl'atun  suenter  latg 
Obtener  scadin  siu  fatg.  — 
Primo  vegn  uss  quel,  che  regia 

30  Tut  las  caufsas  dina  tegia, 
II  stimau,  prudent  Cautegia, 
Fruscha  giu  il  suadetsch, 
—  Gl'  ei  in  di  empau  cametsch,  — 
Curtaseivlamein  salida 

35  II  sagnun  e  la  fumeglia, 
Sia  pipa  lu  envida, 
Sesa  giu  sil  lenn  de  tregiia, 
Ed  in  brav  bercagl  cun  penn 
Giu  da  meun  al  paster  prenn.  — 

40  En  sparuns  vegn  uss  en  tegia 
E  salida  siu  Cautegia 
Gieri  Briec,  il  paschentader 
En  uflfezi  pertgirader, 


En  uflfezi  urentader 
45  E  de  bischas  sco  gidadcr 

Elegius  dals  personavels. 

Giei'i  Briec,  il  paschentader, 

Sa  discuorrer  tont  de  leischen, 

Secapescha  sin  parada, 
50  Fa  empau  il  seludader; 

Ei  per  auter  fetg  capavels, 

Ha  el  si  capialla  lada, 

Entameun  il  fest  culeischen. 

Sut  il  spitg,  la  nauscha  via, 

55  Vegn  l'emprima  cumpagnia, 
Va  pleunsiu,  surstat  e  cuorra, 
Spergamenta  e  discuorra, 
L'  in  a  1'  auter  nauschas  dattan, 
Secattinan  e  sesgrattan. 

60  Quel  pretenda,  sia  Blaua 
Detti  latg  dariet  sco  aua, 
Lezza  devi  de  mughera 
Sis  mesiras  per  tschavera. 
Quei  siu  bien  amitg  attesta. 

65  Mo  il  Gilli  ferm  protesta, 
Che  quei  seigi  nunpusseivel^ 
Mo  la  Fuostga  digl  Antieni, 
Sco  ei  seigi  aunc  raschieni, 
Quella  devi  sil  misös 

70  Mintga  sera  dus  curtös-, 
Sia  Cotschna  seigi  6ra 
Derivonta  da  quell'  era,  — 
„Ti  manegias  la  Barschada  ?" 
Dat  in  auter  denteren.  — 

75  Gilli,  senza  far  per  senn: 
„Mia  Cotschna  ei  scurnada, 
Ei  vegnida  strapazada 
Cun  il  criec  la  permavera-, 
Fuss  quei  bucca  daventau, 

80  Vess  la  Cotschna  domognau 
Bein  maneivel  la  pugniera."  — 
Cheu  rieva  tut  la  roscha, 
Protestava  cun  reproscha; 
Fuva  gie  il  seludader 

85  In  notori  tgierlentader, 
Che  la  biestga  carpentava, 
Mo  perquei,  ch'el  sesprovava 
De  parcr  in  um  pussent. 
Che  siu  bab,  igl  Assistent, 

90  Dudisch  vaccas  vessi  giu, 


742 


Giachen  Caspar  Muoth 


Qoei  tcnev'  el  cndament-, 
Mo  ch'cl  vessi  lu  partiu 
Tut  quei  muvel  cul  quiuau 
E  medemamein  il  prau: 

95  Quei  havev'  el  emblidau.  — 
E  giudem  muletg  ils  stavels 
Vegnan  autevs  personavels: 
Gion  Migiur  e  la  Tudesca, 
Ch'  ha  bugiciit  paschada  fresca-, 

100  Paul  Caluster,  sia  dunna, 
In  crudeivel  capitani 
De  siu  um,  in  pauper  schani; 
K^st  vischlfer  e  sia  schenta, 
Envernada  cun  polenta, 

105  E  cun  quels  bia  mattatschaglia, 
Che  patiarlan  tut  en  paglia; 
Placi  gob,  il  peglia-talpas, 
Placi  gob,  ehe  va  cun  crutscha, 
Ha  cargau  mo  ina  hutscha, 

110  Vegn  tuttina  a  mesiras ;  — 
El  ha  tont  bugient  latgiras. 
Per  la  spunda  sut  la  via 
Vegn  la  legra  compagnia: 
Giuvens  svelts  cun  ferma  bratscha, 

115  Pipas  curtas  en  lur  buccas, 
E  mattauns  de  bialla  fatscha 
Cun  la  lieunga  pleina  tuccas; 
E  las  giuvnas  s'accompognan, 
Van  a  bratsch  ed  a  manutta 

120  E  tarlahan  e  scafrognan; 

Ed  ÜB  mats,  che  van  suenter, 
Fan  lur  storgias  e  deruttas; 
Mo  las  giuvnas  dattan  denter, 
Partan  ora  lur  canasters, 

125  Tundan  brav  ils  giuvenasters.  — 
Mo  giudim  muletg  ils  stavels 
Vegnan  umens  pli  capavels, 
GFaug  Mistral  e  gl'aug  Scrivon, 
Giuncher  Casper  cul  Caplon 

130  Cun  suitas  de  Gieraus 
E  de  tuttas  sorts  Ugaus; 
Gie  perfin  gl'  Ugau  de  spenda, 
Quei,  ch'il   graun  dils  paupers 

venda. 
Tgeuamein  a  discurint 

135  Dal  passau,  dagl  avignint 
Munta  cun  commoditat 
Si  pil  crest  la  societat; 
Plaidan  d'ammegliuraziuns 


Vid  las  alps  e  vid  il  funs, 

140  Plaidan  de  cultivaziuns, 
E  scuvieran  toca  funs 
Tuts  ils  mezs,  ch'  in  sa  dovrar, 
Per  il  tratsch  bein  cultivar.  — 
Mo  il  nausch  ugau  de  spenda 

145  Anfla  da  pertut  la  uienda. 
Si  von  tegia  ei  rimnada 
üssa  tutta  la  caschada-, 
Gl'  aug  Mistral   e  gl'  aug  Scrivon, 
Giuncher  Casper,  il  Caplon 

150  Ein  vegni  beneventai 
E  cun  gromma  buentai. 

Bucca  mo  ils  personavels, 
Er'  las  vaccas  ein  en  stavel, 
Vaccas  grischas,  vaccas  brinas 

155  Cun  platiallas  e  brunsinas, 

Vaccas  grassas,  vaccas  grdvas; 
Vaccas  nielnas,  vaccas  16vas, 
Vaccas  alvas,  vaccas  stretgas 
Cun  tallacs  e  stgellas  sötgas-, 

160  Ed  il  taur  si  sur  la  tegia 

Scav'il  tratsch  culs  corns  e  megia. 
Pign  e  grond  ei  fiuc  e  flomma, 
Puscha!  puscha!  tut  che  clomma, 
Carmelescha,  beneventa 

165  Sias  vaccas,  et  urenta 
Lu  ils  ivers  e  las  costas, 
Sch'ellas  seigien  bein  dispostas, 
Sch'ellas  fetschien  6ra  prova, 
Cheu  en  1'  alp,  sill'  erva  nova. 

170  Mo  vonzei  ha  nies  Cautegia 
Kadunau  avon  la  tegia 
Personavels  e  fumeglia.  — 
Sin  in  tschepp  el  secaveglia, 
Fa  citgei  sco  reverenza, 

175  Piaida  lu  cun  eloquenza: 
„Quels  signurs  e  personavels 
Sto  jeu  ussa  supplicar, 
Ded  entscheiver  a  dugar. 
Vus  saveis,  che  la  caschada 

180  Ha  dumbrau  tier  1'  ulivada 
Trenta  schetgas  u  genetschas 
E  sisonta  vaccas  bl6tschas, 
Quei  vul  dir,  che  dattan  latg. 
Nofsas  sorta  havein  nus  fatg; 


A  Mesiras 


743 


185  Tut  tenor  igl  norden  veder, 

Tchunc  per  in  sin  in  mulscliedcr. 
Tchunc  ga  dudiscli  fan  sisonta, 
Sco'  1  siguur  scolast  pietenda 
En  sin  qiünt  delT  envernonta, 

100  Dat  mulscheders  pia  dudisch. 
Mo  tenor  artichels  veders 
Valan  mo  de  far  mulscheders 
Uraens  gieats,  nunpartisehonts. 
Tuts  patruus  e  ses  fargliuns, 

195  Bab  e  mumma  cd  aflfonts, 
Tats  e  tattas  e  cusrins, 
Augs  ed  ondas  e  zavrina 
Ston  la  sort  lu  turnentar, 
Cur  ch'  ei  vegn  de  bollettar. 

2<J0  Mulscher  deigi  quei  mulscheder, 
Sco  sch'el  oz  fufs  perveseder, 
Mulscher  lev  e  tr6r  pil  lepp, 
Ch'ella  detti  aunc  in  schlepp, 
Bucc  laschar  il  latg  egl  iver 

205  Ed  ils  paupers  lu  schar  viver!" 
Schia  plaida  quei.  che  regia 
Tut  las  caufsas  dina  tegia, 
E  suenter  pintg'  urialla! 
„Paschentader!  la  capialla! 

210  Ufs  volein  nus  bollettar!" 
E  scadin,  che  vegn  e  metta 
Ent'  il  cup  siu  toc  bolletta, 
Ina  tezla,  beiu  niarcada 
Cun  la  noda-cas'  artada. 

215  Paul,  il  pop  digl  aug  scrivon, 
Gl'innocent,  carin  affont, 
Ha  r  honur  de  trer  las  sorts, 
Ei  gremprim  empau  schanaus, 
Er  el  gie  aunc  bucc  disaus, 

220  Sco  siu  bab  de  star  avon; 

Quei  vegn  meglier  onn  per  onn. 

Mo  fertont  ch'  ils  dudisch  uiuens 
Sin  commando  inavan  sut, 
Eran  spattatschai  pertut, 

225  E  fertont  ch'  ils  emploiai 
Cid  uiarcar  ein  fatschentai, 
Curran  auters  tras  il  stavel 
Paterlout  e  criticont 
Spiculont  e  spiunont. 

230  Er'  la  Stina,  la  Calustra, 

Mav'  entuorn  f;igient  la  niustra, 
Peglia  tema,  cu'  la  vesa, 


Co  gl'  ugau  de  spcnda  scsa 

Sut  la  vacca,  la  solletta, 
235  Ch'ella  veva  en  bolletta, 

AI  mulscheder  sevischina 

Tut  bufatg  la  casarina. 

„Catsch'ei  brav?  Signur  ugaul" 

Di  la  dunna.     „Moh,  empau." 
240  Fa  gl'  ugau  tut  bruscaraein: 

„Vus  haveis  halt  bucca  fein; 

Maunc  il  fein,  sehe  maunc'  il  latg; 

Schia  stat  ei  cun  il  fatg."  — 

E  la  dunna  tummentada 
245  Se  retrai  cun  ina  gada; 

Fufs'  ei  stau  il  Gion,  siu  um, 

Fufs'  eir  ida  tocca  sum. 

Mo  il  nausch  ugau  dils  paupers 

Er'  en  caufsas  bucca  maufers. 
250  E  dalunsch  la  dunna  mira 

Sil  mulscheder  e  suspira. 

Ella  vesa,  co  el  tilla, 

Co  el  stroccla,  co  el  stilla. 

Mintga  schlepp  va' i  ina  fetga, 
255  „Schia  vegn  la  vacca  schetga."  — 

Mo  turnont  dal  stavel  giu 

Catta  Stina  siu  raariu, 

Co  quei  deva  giest  il  sal 

Alla  N6ra  d'  gl'aug  Mistral. 
260  Dunna  Stina  ha  suspect, 

Ch'el  per  temmas  e  respect, 

Ord  risguards  e  tuppadat 

Mulschi  mo  la  mesadat. 

AI  caluster  va  'i  schnavurs, 
2t)5  Dont  la  dunna  leu  sinzur, 

E  tuccont  quell'  en  ils  cauls, 

Fufs  el  prest  daus  vi  de  mauls.  — 

Dunna  Stina  vegn  cul  pugn 

AI  Caluster  si  pil  grugn: 
270  „Ti  vi  jeu  mufsar  de  viver! 

Sehe  ti  lais  il  latg  egl  iver! 

„Sas  ti  bucc,  ti  bov  cun  pl^tg 

Mulscher  quella  bein  endretg? 

Sgniappatagner,  cuccalori, 
275  Tgiagiacaultschas,  tappalori, 

M61  cun  cornas,  tup  e  gniuc, 

Miserabel  lap  e  cuc, 

Bab  de  casa  turpigius, 

Venterleufer,  piertg  rugnus, 
280  Kustg  carpau  e  tgau  tschagrun, 

Mender  schani,  ver  paltrunl 


744 


Giachen  Caspar  Muoth 


Vul  ils  rchs  aunc  engraschar, 
De  fertont  ch'ins  sto  ciapar. 
Quel  cheusi  gl' ugau  clils  paupers, 

285  Ei  de  raulscher  bucca  maufers, 
Tilla  bunamein  la  beglia 
Ord  il  venter  alla  veglia."  — 
Dunna  Stina  scadenafs 
Uras  via,  Sch'll'  astgafs; 

290  Mo  leu  cuorra  pign  e  grond 
En  agit  al  pauper  Gion. 
Gl'aug  Mistral  dat  si  in  giap: 
„Quescha  tgeu,  snueivel  lap! 
Talas  tschontschas,  tont  smuldir, 

295  Quei  savein  nus  bucc  vertir!" 
El  pretenda  resolut, 
Ch'  il  caluster  mundi  sut, 
Mulschi  giu  pulit  il  latg, 
Che  tut  seigi  satisfatg. 

300  Quei  ha  giu  in  bien  eflfect. 
Biars  plidavan  cun  respect; 
Biars  ludavan  gl'  aug  Mistral : 
Quei  sei  halt  in  um  perdert, 
Fetschi  tut  las  caufsas  spert, 

305  Sei  naschius  pil  tribunal.  — 
Mo  il,  fegl  digl  Afsistent 
E  gl'  ugau  de  spenda,  Gieri, 
Fuvan  bucc  da  quei  pareri: 
„Oh,  dil  temps,  ch'il  bab  regeva:" 

310  —  Scheva  Gilli  e  stendeva 
Siu  culiez  si  en  las  neblas  — 
„Gie,  dil  temps  dil  regiment 
De  miu  bab,  igl  Assistent, 
Fuv' ei  aunc  regulament; 

315  Lu  regiev'  il  ranschament, 
Ch'  ins  podeva  refusar 
Gerts  mulscheders  tiel  dugar; 
Mo  ufs  astga  mintga  ragner, 
Mintga  fuscher  e  patagner, 

320  Gie,  perfin  la  bettleraglia, 
Schelmamenta  e  canaglia 
Trafficar  cul  fatg  dils  purs: 
Quei  ei  gl'  uorden  dils  signurs." 
E  gl'  ugau  fa  reverenzas,  — 

325  Tilla  frestg  las  consequenzas, 
Che  quei  stoppi  ina  gada 
Dar,  sa  co?  ina  midada.  — 
Mo  vonzei  vegn  nies  cautegia 
Or  sils  pafs  dell'aulta  tegia, 

330  Clomm'  enseraen  la  caschada, 


Mett'  ils  dudisch  en  parada 
Cun  lur  sutgas  e  sadellas 
E  revolva  las  tabcHas, 
Prenn  amauns  il  liung  register, 

335  Che  contegn  ils  nums,  ils  mettels 
De  scadin  dils  personavels, 
Spezialmein  lu  ils  tetels 
De  sisonta  bunas  vaccas  — 
E  domonda  giu  e  noda 

340  Mintgamai  suenter  roda, 

Seh'  ellas  hagien  schau  giu  latg, 
Als  artichels  satisfatg, 
Qualas  astgien  miserar, 
Qualas  seien  de  strihar, 

345  U  pli  tard  de  risguardar.  — 
Tgi  volefs  citar  las  leffas, 
Tut  las  storgias,  tut  las  beffas, 
Ch'  ils  mulscheders  han  per  moda 
D' applicar  cun  bocca  stoda? 

350  Tgei  fabrica  defs  la  plima 
De  cheu  metter  bein  en  rima 
Tuts  tschantsch^ms  e  paterlöms 
E  salvadis  critich6ms, 
Buns  cufsegls  e  gronds  pareris, 

355  Tuttas  breigias  e  marteris, 
Che  fumegls  e  personavels 
Ein  quei  di  de  far  capavels? 
Tgei  poet  volefs  scaffir, 
Tgei  spinn  intervegnir, 

360  Tgei  striun  reproduzir 

Tut  las  storgias  e  pulaccas. 
Las  caueras  e  baraccas 
Della  legra  giuventetgna? 

Mesiras. 

(In  Fragment.) 

Pleina  legria,  spir  speronza 
365  Vegnau  oz  ils  personavels ; 
Ni  cuidas,  ni  scuidonza 
Ein  de  nöscher  pli  capavels; 
Mulscha  gie  scadin  las  sias. 
Tgi  che  fa  oz  porcherias, 
370  Fa  cul  siu,  e  quei  contenta 
Gie  la  pli  maltschecca  schenta. 
Mo  scadin  ha  oz  la  mira 
Gie  de  far  empau  mesira, 
Per  haver  in  tecc  latgira; 
375  Mo  da  quella  gie  dependa 


A  Mesiras 


745 


Quei,  che  sia  vacca  reiida, 
E  gl'  atun  ha  tut  bugien 
Bravas  sliusas  cun  purracn 

Berghels,  megs  e  stgallinems, 
380  Gibeis,  uorls  e  patterlema 
En  partidas,  en  mischeida, 
Tras  il  stavel  fan  rueida, 
Fan  saver,  che  la  caschada 
Sei  complettamein  rimnada. 

385  Ufsa  tschenta  nies  cautegia 
En  in  fiep  avon  la  tegia 
La  Caldera  terlischonta, 
E  lien  la  scuossa  plonta, 
Per  tener  la  conterpeisa, 

390  Metta  lu  in'alfsa  lada, 
Bein  splanada  ni  lavada 
Suravi  e  fa  la  meisa. 
Cun  in  gron  e  bi  curte 
Vegn  il  zezen  ord  tschallö, 

395  Tschenta  lez  sur  l'aifsa  vi. 
II  sagnun  vegn  cul  Vaschi, 
Cul  vaschi  de  latg,  ch'  ins  drova 
Oz  de  far  il  quint  d'  emprova, 
Cul  vaschi  per  exellenza, 

400  Tschenta  quel  tut  commodeivel 
El  curtö  de  latg  maneivel. 
Quei  vaschi  de  concurrenza, 
Inventaus  dals  perdavons, 
Schon  avon  in  per  tschien  onns, 

405  Ei  de  fina  construcziun, 
Ha  in  funs  interiur, 
Tegn  de  sut  e  tegn  de  sur, 
Tut  tenor  la  partiziun. 
Gie,  dil  temps,  che  nos  babuns 

410  Cultivavan  aunc  ils  funs, 

E  dil  temps,  ehe  mintga  vacca 
Dava  latg,  sco  cu,  ch'  ei  dracca, 
Lu  tenev'  in  tal  vaschi 
El  caviertg  mo  d'  ina  vart 

415  Sis  mesiras  e  depli, 

Ed  el  barcagl  de  1'  antra  vart 
In  cavrein  u  miez- vaschi. 
Mo  las  vaccas  d'  oz  il  di 
Fan  pli  pintgas  pretensiuns, 

420  Han  striblau  las  dimensiuns, 
Se  contentan  culs  cavreins,  — 
Fufsen  quels  adina  pleins,  — 


E  sutten  scadin  che  vcsa 
Mont  maneivel  en  la  mesa.  — 

425  Gieri  Briec  il  paschentader 
Spetga  leu  schon  in'  urialla 
Cul  tschadun  e  cun  la  stlalla ; 
Cul  tschadun,  che  tegn  in  quercli, 
Dividius  en  sis  alzadas 

430  Tras  tschunc  ruosnas  scurvanadaa, 
Mintga  ruosna  val'  in  rizzer, 
En  valur  d'in  bluzger  svizzer;  — 
Tegn  las  tezzlas  ulivadas, 
Ch'  ein  pendidas  e  rentadas 

435  Vid  la  stialla.  —  In  avat, 
Um  de  gronda  pietat 
Ed'  aunc  pli  perdertadat, 
Ha  dil  temps,  ch'  ins  leva  viver, 
Senz'  haver  empriu  de  scriver, 

440  Gin  mufsau  a  ses  subdits, 
Far  il  quint  dils  eremits, 
Cun  nodar  sin  tocs  de  lenna 
Tschuncs  e  dieschs,  tagls  e  crefla 
E  tener  sin  quella  moda 

445  Bien  e  schliet  dil  siu  per  noda. 
Gieri  Briec,  il  paschentader 
Parta  pia  or  las  tezzlas, 
In'  ed  ina  per  caschader-, 
E  scadin  ladinamein 

450  Fa  la  noda  sin  siu  stgein, 
Fa  la  noda  cul  cunti, 
Rida  cotschna  ni  rispli. 

„Personavels  de  cumin! 

Vegni  tscheu,  fagiei  il  rin!" 
455  Aud'  ins  ufs  'la  vusch  profunda 

Dil  Cautegia,"  ditg  avunda 

Han  las  vaccas  leu  spetgau, 

Ufsa  vegn  ei  miserau. 

Quels  Signurs  e  Personavels 
460  San,  ch'  ils  vegls  e  lur  artavels 

Han  adina  giu  la  moda 

De  dugar  suenter  roda; 

Mo  la  roda,  ch'  oz  commonda, 

Ei  quella  della  rauba  gronda, 
465  II  pofses  e  la  fortuna 

Portan  dappertut  la  cruna. 

En  vertit  e  consequenza. 

De  nies  norden  de  caschada 

Ha  il  reh  la  preminenza. 
470  Quei  fufs  cheu  nies  aug  mistral, 


74b 


Giachcn  Caspar  Muoth 


C'li'  li:i  duiubrau  tier  1'  ulivada 
Dudisch  vaccas  de  bual, 
Sut  a  diidisch  va  mo  cjuel. 
Sut  ad  indisch  vegn  cun  el 

475  Min  Ciimpar,  il  Giuncher  Casper; 
Sut  a  diesch  van  lu  bein  asper 
Giacuin,  Gion  e  gl'aug  Scrivon, 
Ed  aschia  vinavon. 
Grescbel  Jen  lu  sut  a  tuttas 

480  Curran  er  cuu  lur  sadluttas, 
Qucls  ded  Ina  spertamein. 
Er'  eh'  ins  mulschi  recliamein, 
Fetschi  bucca  mischedeuis, 
Slavidrems  e  tartignems, 

485  Vi  jeu  auuc  haver  visau; 
Quei  vegnefs  lu  castigiau.  — 
Che  scadiu  tont  sco  pofseivel 
Sepertgiri  lu  de  spouder, 
Secapöscha  bein  maneivel. 

490  Quel  stovcfs  lu  sur  risponder 
Als  artechels  de  nies  norden. 
Mo  per  far  ils  fatgs  en  norden, 
Sto  jeu  ufs  aunc  domondar, 
Cu,  eh' ins  vegli  marendar. 

495  Leis  schar  far  oitgei  de  cauld 
Sillas  qnatter,  ne  pli  bauld, 
Forsa  hosi,  forsa  spitg? 
—  Lez  ci  gruls,  e  quest  tegn  ditg  — 
Ne  vuleis  secuntentar 

500  Can  latgiras?  Tgei  leis  far? 
Jeu  domondel  quels  Signurs: 
Gl'  aug  Mistral  e  gl'  aug  Scrivon, 
Giuncher  Casper,  il  Caplon, 
Era  vus,  undreivels  purs, 

505  Schei  vofs  meinis,  laschei  ver, 
Co  vus  leis  oz  sci)erver. 
Fufs  il  rang  fors'  interruts, 
Perdunei,  sai  mal  cun  tuts!" 
Gl'  aug  niistral,  sco  um  perdert, 

510  Dat  siu  meini  curt  e  spart: 
„Sun  adina  staus  amitg 
Tont  dil  hosi,  sco  dil  spitg. 
Mo  sch'il  si)itg  fufs  meniia  grafs. 
Mei  il  hosi  coutentafs." 

515  Gl'aug  Scrivon,  che  vegn  suentcr, 
Vul  in  hosi  metter  deutcr, 
Quel  sco  buus   per  mal  il  venter. 
Giuncher  Casper  vefa  bugient 


Aunc  11  spitg  per  cungiament. 

520  II  Caplon  fagiefs  cureisma, 

Fufs  ei  bucc  firaus  Tschuncheisma; 
Giacum,  (üon  e  Gion  e  Gieri, 
Domondai  per  lur  pareri, 
Quels  rispundan  adual 

525  Sco  il  meini  d'gl,  aug  Mistral. 
Mo  il  fegl  d'  igl  Afsistent 
Ufs  entscheiv'  a  grir  terment: 
„Tgei,  in  hosi!  porta  neu 
De  perver  si  quels  magliaders 

530  Senza  vaccas!  Ein  gie  cheu 
Bucca  mo  ils  buns  caschaders, 
Sunder  bia  de  quella  schcnta, 
Envernada  cun  pulenta-, 
E  per  tals  ei  latg  e  penn 

535  Bien  avunda,  Gianterenn!" 
Auters  dattan  denteren. 
De  perver  schi  bia  bargada, 
Drov'  ins  memia  bia  paschada; 
Hosi  detti  bia  iavur, 

540  Hagi  gnianc  tont  bunna  mur. 
Plazi  Gob,  il  pegliatalpas, 
Cheu  protesta,  giavatschen! 
Hosi  ha  la  detgia  mur; 
Hosi  vefsel  jeu  bugient. 

545  Kest  Vischler  dat  er  sinzur: 
„Gilli,  ti  impertinent 
Grobian  digl  Afsistent, 
Vul  ti  schar  la  glieut  cuu  bien! 
Venterleufer,  seh' eis  ei  bien! 

550  Quei  va  tier  a  ti  in   Strien, 
Co  jeu  tillcl  mia  schenta, 
Tillel  bucca  sterlamenta, 
Sco  tiu  bab  ha  tratg  si  tei. 
Neu  culs  pugns,  s'ti  vul  zitgei!" 

555  Gl'  era  cheu  vigniu  a  strada 
Ina  brava  scadanada; 
Mo  11  mann  de  nies  cautegia, 
Che  las  eaussas  bein  diregia, 
Fa  la  tscherna  tut  de  prescha, 

560  Las  caner;is  quietescha. 
Cuu  applaus  e  cun  legria 
Della  giuvna  compagnia 
Vegn  il  hosi  approbaus, 
Ed  il  cau  di  consolaus: 

565  „Quei  fufs  fatg,  quei  fufs  legal, 
Sut  a  dudisch,  aug  Mistral!" 


II  cumin  d'  Ursera  1425 


747 


II  dimlii  d'  Ursera  1425. 
1.  Co 'gl   avat  «1(!  iMuster,  Pioiler  de   Palten  gia   v;i  a  cum  min  ou 

d'  Ursera. 
(fneditum  nach  dem  Autograph  des  Dichters.) 


Ina  loscha  oavalcada, 
Roscha  feruia  sco  de  guerra, 
Pass' ils  trutgs  de  vall  d'Urs'Ta: 
Segner  Pieder  de  Puitengia, 

5  Igl  avat  de  Disertina, 
Va  a  per  cun  Clan  Camengia, 
II  masser  de  glient   cumina, 
E  migiur  de  Hospental. 
Quels  snonda  Gion  Puitengia 

10  Sco  menader  e  mistral. 
Segner  Pieder  sin  viadi 
Culla  glieut  dil  vasalladi,  — 
Cumpognans  da  quater  paders, 
Ils  capabels  urentaders 

15  Deltas  caussas  e  fatschentas 
Delicatas  et  urgientas, 
Pertgiraus  dals  caropinns, 
Simpels,  nobels  e  baruns, 
Dals  honors  della  Cadi, 

20  Cheu  rimnai  en  in  tschupi. 

AgI  avat  la  crusch  terlischa 
Sut  la  lada  barba  grisclia; 
Gion  Puitengia  tegn  !a  spada 
Sin  la  qneissa  enferrada; 

25  La  bandiera  della  ligia 

Porta  r  Uolp  de  Sulvanigia; 
Tschegn  de  Phiesel  tegn  la  lontscha 
Silla  tschenta  en  ballontscha: 
Clar  terlisclian  ils  sparims 

30  D'Adalbertus  de  Chischliuns; 
Anne  pli  clar  las  capellinas 
D'ils  dus  fegls  de  Clau  de  Spinas; 
II  turschett  ferm  entaraeun 
Vegn  de  Medel  iiPagenn: 

35  Paul  de  Sax  va  e  gagliard 
Sil  schnvi  il  halumbart; 
Placi  Berther  vegn  a  spass 
Calla  mazza  sil  cuirass; 
Cul  roarti  de  fravi  grond  — 

40  Levamein  a  presantond  — 
Vegn  il  fravi,  Kisch  Liconis 
Cun  siu  Schleuder  deAntonis: 
Giacum  Fiergnia  de  Bugeus, 


Gion  d'Artuglia  giu  de  Laus 
45  Van  cul  Segner  de  Ziguiau.  — 

Tgei  sventir' ei  daventada: 
Ei  ia  ligia  onn  fondada 
Lezza  ligia  entschallida 
Sut  'gl  ischi,  leu  entardida?  — 

50  Che  'gl  avat  cun  ton'  premura 
Oz  serenda  sur  1'  Alpsura, 
Che  'gl  auctur  de  lezza  ligia 
Sur  montognias  sefadigia? 
Na  la  ligia  pauc  emporta 

55  Als  vischins  avon  la  porta 
Dil  Gotlhard  e  vall  Scallina, 
Separai  ein  stai  adinas 
Tras  las  cornas  dil  Badus, 
Han  giu  pauc  de  far  cun  nus. 

60  Isolai  en  lur  vallada 

D'aultas  pezzas  circumdada 
Vivan  eis  en  disfidonza 
De  scadina  cuminonza. 
Sco  selvadis,  seconvegnan 

65  Denter  eis  e  ferm  mantegnan 
Lur  usits  e  dretgs  privats, 
Concedi  dals  vegls  avats, 
Vulan  nuot  de  nofsas  ligias, 
Gaudan  sezzi  lur  fadigias, 
Vulan  nuot  saver  de  grazias, 

70  Portan  sezzi  lur  disgrazias 
E  sefetgan  tut  garmadi, 
D'  efser  propi  Segneradi, 
E  pretendau  abstinenza 
r)a  scadina  dependenza, 

75  Portan  vefs,  cun  aversiun 
Dals  avats  la  protecziun, 
Renconuschan  strusch  ils  dretgs, 
Aunc  schi  vegls  e  schi  perfetgs. 

Schia  va  cun  Clau  Camengia 
80  Segner  Pieder  de  Puitengia 
Silla  senda  ded  Ursera, 
Sco  '1  pastur  cun  montanera, 
Cun  ses  umens  de  suita, 
Tras  vallatschs  cun  crappa  gitta, 


748 


G lachen  Caspar  Muuth 


85  Per  la  pleunca  lavinera, 
Sur  la  neiv  e  sur  gallera, 
Denter  matgs  de  ros'  alpina, 
Denter  truscia,  sur  burschina 
E  svanesclia  sulla  sella 

90  Sils  pastetgs  de  muntanella. 

Segner  Pieder  de  Pultengia 
Scheva  cheu  a  Clan  Camengia: 
„Sas  Ti  propi  sin  tgei  fin 
Ils  d'  Urser'  han  oz  cumin? 
95  Setractesch'  ei  cheu  de  leschas 
Ni  de  nauschas  interpresas? 
Ei  la  nova  propi  vera 
Relschevida  jer  la  sera, 
Vulan  eis  seseparar, 

100  Senza  nns  mo  salidar? 

Quei  va  vess  a  mi  de  crer; 
Mo  en  curt  vegnins  a  ver." 
Clau  Camengia  cheu  rispunda: 
Vofsa  Grazia !  Bein  avunda 

105  Sundel  jeu  ufs  inforinaus. 

Ord  las  tschontschas  dils  gieraus 
Claramein  ei  resultescha, 
Ch'  il  cnminin  vul  tut  en  prescha 
Dalla  claustra  sespartir 

HO  E  cugl  Uri  seunir. 

„Vossa  grazia,  sa  ch'  igl  Uri 
Onns  et  onns  suten  lavura, 
Per  vegnir,  sei  baul  ü  tard, 
En  pofsefs  dil  pafs  Gotthard. 

115  Ch'  el  nutrescha  la  speronza, 
D'  augmentar  cheu  la  pufsonza 
Per  ligiar  la  Leventina 
Cun  il  vau  de  vall  Sealina, 
Per  retrer  sil  quolm  il.daci, 

120  Ch'  appartegn  a  nies  sogn  Placi. 
Quels  ded  Uri  ein  gutrus, 
Mo  pli  mala,  pH  ferms  che  nus; 
San  salvar  lur  interess 
E  lavuran  cun  succefs." 

125  „Mo  l'Ursera?"  cheu  repüca 
Segner  Pieder.     „Tgi  traffica 
Leu  schi  mal  cun  nofsa  schenta? 
Tgei  la  renda  malcuntenta? 
Vein  nus  bucca  approbau 

130  Tuts  ils  dretgs,  ch'  eis  han  artau? 
Pon  eis  bucca  sez  elegier 


Quels,  che  dein  lur  caufsas  regier 

Ha  sacu'  la  claustra  fatg 

Enzitgei  per  disvantatg, 
135  Molestau  la  glieut  cun  taglias 

Casehunau  agli  travaglias? 

Na,  eis  han  negliu  raschun 

De  portar  lamentaschun. 

Lur  lungatg  e  lur  naziun 
140  Stat  cun  nus  en  connecziun. 

Sco  las  mummas  de  Rueras 

En  lur  mummas,  las  Urseras, 

E  Romonschas,  lur  aflfonts 

Ein  Romonschs,  sco  'Is  perdavonts, 
145  Han  artau  in'  aversiun 

Pils  schuobs  e  lur  naziun. 

Ein  eis  bucca  stai  adina 

Leu  cugl  Uri  en  carplina? 

Dat  ei  bucca  sepitgem, 
150  Sco  ch' eis  audan  tudestgem? 

Quels  d'  Ursera  e  quels  de  Wasa 

Dein  tener  ensemen  casa? 

Vivan  gie,  sco  tgaun  e  gatt 

En  artada  nauschadat 
155  E  sescognan  e  sedattan; 

Cu  i  sentauppan  e  secattan!" 

Clau  Camengia  cheu  rispunda: 

„Vofs  subdits  san  bein  avunda 

Con  ch'  eis  han  ded  engraziar 
160  Alla  claustra.    Lur  confar, 

Lur  caracter  de  present 

Port'  in  auter  fundament. 

'Gl  ei  la  tresta  consequenza 

Deir  ujarr'  e  pestilenza, 
165  Che  lur  pievel  ei  vignius 

Decimaus  e  sminuius, 

Che  Tudestgs  ein  arrivai 

Elia  vall,  leu  secasai 

Ed  ein  daventai  patruns 
170  Dina  gronda  part  dils  funds. 

Quels  Tudestgs  ein  indersefs; 

Mo  domminan  gl  interefs. 

Regimen  e  beins  cumins 

Audan  bein  als  vegls  vischins; 
175  Mo  la  glieut  activa  nova, 

Che  lavura,  che  sedrova. 

Ha  la  rauba,  1'  Influenza; 

Daferton  che  decadenza 

Regia  denter  nofs  subdits.  i 

180  Lur  caracter,  lur  vertits 


II  cumin  d'  Ursera  1425 


749 


Ufs  sesperdan  pH  e  pH, 
Toch'  ei  vegn  sacü  in'  di, 
Ch'  ils  Tudestgs,  ils  vagabunds, 
Mettan  sut  ils  oriunds. 

185  0  savefs  ins  ver  la  spronza, 
Che  miu  quen  mafs  en  fallonza. 
Vofsa  Grazia,  Segner  Pieder! 
Mo  la  claustra  po  gidar, 
Sch'ella  lefs  sefitschentar 

190  Cun  nofs  fatgs  empau  de  pH. 
Sia  Grazia,  pren  a  mi 
Bucc  en  mal  miu  paterlem. 
Nofs  signurs,  lur  rigelem 
Valan  paue,  gie  quels  protegian, 

195  IIa  Tudestgs  e  nus  handregian, 
Ein  cun  Uri  alliai, 
Cun  Tudestgas  maridai. 
Quellas  tilan  si  affonts, 
Che  san  nuot  dils  perdavonts, 

200  Seturpegian  dil  Romonsch. 
Gie  r  entira  giuncheraglia, 
Ina  vera  buccadaglial 
Fa  de  schävet,  sestellegia 
Sco  'Is  Schachs,  schuob  balbegia. 

205  Ensaconts  dils  giuvens  purs 
Imiteschan  ils  signurs, 
E  secrein  de  far  perdert, 
D'  efser  schuobs  6  tont  pH  spert. 

Nofsa  gHeut  degenerada, 
210  Miez-maset'  e  schuobigiada, 
Oravon  Mistral  de  Moos 
Cun  siu  tgau  davöndavös, 
Han  urdiu  il  tradiment, 
Che  fatscheuta  de  present 
215  Nies   Cumin.     —     Jeu   hai    spe- 
ronza, 
Ch'  eis  survegnien  la  pleronza, 
Cur  ch'  eis  vesan  Segner  Pieder 
Arrivont  sin  sin  pulHeder." 
Segner  Pieder  engraziava 
220  AI  masser  e  quel  ludava 

Per  la  tschoutscha  da  franchezia, 
I  Per  la  flomma  de  carezia, 

'  Flammigionta  per  siu  pievel 

En  in  cor  sincer  e  niebel. 
225  E  duront  ch'  el  cavalcava, 
E  duront  ch'  el  ponderava, 
Tgei  masiras  sein  de  prender, 


Per  il  vegl  romonsch  defender, 
El  quittava  ded  udir, 

230  Sia  mumma  leu  bargir 

Entafuns  il  lac  sper  via  — 
Larmas  spir  malenconia 
D'  ina  mumma,  che  lamenta, 
Ch'  ella  seigi  maltractada 

235  Dals  uffonts  e  bandunada. 
L'  aua  tgeua  reflectava 
Leu  gl'  avat  che  cavalcava, 
Ed  ils  umens  silla  riva 
Admiravan  sia  umbriva. 

240  Tut  en  ina  Gion  Pultengia 
Sevolvent  tier  Clau  Camengia: 
„Seh'  ils  d'  Ursera  vegnan  miervis, 
Seh'  efsen  nus  ton  pH  supiervis. 
Finadin  de  nus  regorda, 

245  Tgei  che  leza  vall'  bagorda 
Ha  schon  dau  de  far  a  nus; 
Tgei  viadis  prigulus 
Schon  nofs  tats  han  giu  de  far 
Per  r  Ursera  consalvar, 

250  Per  1'  Ursera  scompentar 
DaHa  bestia  furibunda. 
Che  ha  mai  magliau  avunda. 
„Nus  tenin  bein  endament," 
Clom'  il  pader  Assistent, 

255  La  disgrazia  d'  Hospental, 
La  terrada  dil  mistral 
Tin  de  Sax,  miu  tat  permiert. 
Ins  ha  fatg  ad  el  d'  entiert, 
PH,  ch'  el  vess  giu  meritau; 

260  Mo  il  Tin  ha  reparau 
Si'  honur,  la  vana  gloria, 
L'  ei  curdaus  tier  la  victoria 
De  Realp,  havent  viviu 
Indisch  onns  sco  in  murdiu. 

265  Miu  confrar,  Beat  de  Funs, 
Quel,  che  fa  sin  tut  canzuns. 
Ha  e  cheu  gizzau  la  plima 
£  mess  giu  quels  fatgs  en  rima.*' 
Tut  che  quescha  in  moment 

270  Per  respect  digl  Assistent. 
Mo  uss  dat  il  de  Zigniau, 
Um  rubiesti,  maldolau 
Alla  Fiergna  de  Bugaus, 
Bucca  meins  maltschecs  e  nauschs, 
275  In'  enzenna  cun  in  stausch. 
E  Bugeus,  tut  grittentauS; 


750 


Giachen  Caspar  Miioth 


Fa  in  segn  e  dat  in  sgregn 
Et  entscheiva  nauschamegn 

La  Canzun  dil  Tin  de  Sax: 

280  „Mistral  de  Sax,  mistral  de  Sax! 
Ti  eis  spir  sgreffela  e  spir  tacs! 
Nu  has  ti  noss'  armada?" 
A  Hospental  terrada! 
„Nu' has  ti  schau  ils  paders?" 

285  „Eis  ein  ameuus  als  laders. " 
„Nu' has  ti  la  bandiera?" 
„Ad  Altdorf  sin  plaz  fiern." 
„Tgei  fan  quels  d'  Ursera?" 
„Eis  stenechan  en  fimera." 

290  „E  nii'  ein  quels  ded  üri?" 
„Eis  vegnen  sur  1'  Alp  sura" 
„Mistral  de  Sax,  mistral  de  Sax! 
Sependa  si,  perves'  ils  quacs! 
Neu  buc  avon  il  pievel! 

29f)  Tgei  gida  tiu  de  niebel ! 
Tgei  gida  tia  spada. 
EU'  ei  gie  gnanc  gizzada 
Tgei  portas  capellina? 
Quell'  ei  tut  de  ruina. 

300  Tgei  vala  tia  bratscha? 

Quell'  ei  sco  nauscha  stratscha, 
Mett'  ina  paisch  de  rascha 
Sil  pez  e  fai  curascha!" 
Mistral  de  Sax,  mistral  de  Sax! 

305  Va  per  entuorn,  runont  il  sacs! 
E  rog' avon  las  portas! 
Merettas  quella  tortal 
Has  fatg  tenien  canera 
E  piars  la  vall  d'  Ursera, 

310  Has  enterdiu  la  tiarra 
Cun  caschunar  1'  ujara, 
E  schau  r  entir'  armada 
A  Hospental  terrada. 
Las  vieuvas  leu  che  pliran, 

315  Ils  orfans  leu  eh'  endiran, 
Pon  mai  cun  tut  lur  larmas 
Lavar  giu  tias  armas, 
Mo  leinan  en  pli  fetg  ils  tacs 
Per  tei  e  tuts  ils  pigns  de  Sax." 

320  Paucs  cantavan  la  canzun. 
Bucca  legers  fuv'  il  tun, 
Sco  il  pievel  nauschs  e  stregns 
Ussa  giaps  et  ussa  sgregns. 


Quei  fagieva  il  de  Bugaus 
325  Sco  la  fiergna  raucs  e  nauschs; 

Lu  in  raig  e  lu  in  schem 

Quasi  sco  in  requiem, 

Lamenteivel,  murtirau 

Pil  de  Sax  il  de  Caprau 
330  E  davos  in  grep  udeva 

Ins  in'  uolp,  che  respondeva. 

Et  il  pader  Asistent 

Quei  tadlava  pauc  bugient. 

Mo'  gl  avat  als  campiuns 
335  Perdunava  bia  canzuns. 

Cuschentada  la  ramur 
Intonesch'  il  catschadur 
Gion  de  Runs  giu  de  Cartatscha 
Cun  rienta  leda  fatscha, 

340  CuUa  vusch  sonora  clara 
Sco  trombettas  en  l'  ujarra, 
Ina  viarva  pli  legreivla 
Ed  als  paders  pli  plaacheivla, 
Viarva  loscha  e  pompusa 

345  Dina  lutgia  gloriusa, 
Melodia  giubilonta, 
Dalla  pizza  resunonta 
Sco  las  tibas  giu  dell'  alp: 

La  victoria  de  Realp: 

350  La  fiasta  de  Sogn  Placi 
Vev'  igl  avat  udiu, 
Che  quels  ded  Uri  hagien 
In  plan  raalign  urdiu, 
De  prender  cun  inschin 

355  II  pass  digl  Avellin, 
D'  imponer  alla  Vall 
Tributs  e  Tribunal. 

Cheu  ha  il  bien  Sogn  Placi 

II  pievel  destedau, 
360  Che  tut,  per  sedefender, 

Ei  prest  serestiau. 

L'  Urser'  ha  la  punt 

Dil  Giavel  furibund 

Cun  umens  occupau 
365  E  per  in  temps  salvau. 

II  di  de  Sontga  Frena 
Las  uras  de  mervegl, 
Arrivan  quels  ded  Uri 
Cun  in  terment  rugegl, 


II  cumin  d' Ursera  1425 


751 


370  Sederschan  sin  la  punt, 
Catscbont  ils  dos  a  mnnf, 
Ch'  eis  ein  dabot  fugi 
Sur  vall  Sealina  si. 

Mistral  Guglielm  Pultengia 

375  Campava  sut  Realp. 
El  fuva  cun  1'  armada 
La  notg  vegnins  sur  1'  Alp, 
Culs  nobels  campiuns, 
Las  petgas  dils  Grischuns, 

380  Culs  purs  della  Cadi, 
Rubiestis,   burgali. 

Vesent  ins  queis  d'  Ursera' 
Fugient  atras  il  Plaun, 
Ha  prest  Guglielm  Pultengia 
385  Porschiu  ad  eis  il  mann, 
Lur  fugia  reteniu, 
La  tema  supprimiu 
E  dan  ad  eis  staziiin 
Davos  ia  processiun. 

390  Las  roschas  uranesas. 

Entscbeivan  a  seglir; 

11  bov  dellas  Surrenas 

Entscbeiva  de  migir. 

Ed  ussa  stat  sil  Plaun, 
395  Pinaus  de  sponder  saun, 

In  triep  de  mintga  vart 

Cun  lontsch  'et  haliunbart, 

Ils  valerus  sedrovan 
Cun  punscher  e  pedar; 

400  In  leva  bucca  ceder 
E  r  auter  mai  calar ; 
In  gneva  traversaus 
E  1'  auter  cupitgaus, 
Ils  praus  ein  sanganai, 

405  Pleins  morts  e  vulnerai. 

Cheu  clom'  il  Capitani 
Guglielm  cun  aulta  vusch: 
„Mettei  la  detta  crutscha 
Sils  guotters  leu  en  crusch! 
410  Segli  viden  eis  grugns 
E  dei  cun  peis  e  pugns, 
Cargei  sco  de  Cumin 
Cun  forza  in  ed  in!" 

Sco  lufs  la  muntanera 
415  Attacan  a  sparuns, 


E  traversont  la  roscha 
Schmerschentan  tut  a  funs, 
Aschia  ein  segli 
Ils  purs  della  Cadi, 
420  El  scbegn  e  sil  capetsch, 
El  pez  e  strnngalctsch. 

Cheu  ha'l  il  Pagann  de  Medel 
Rut-en  il  baditschun 
AI  gries  herox  de  Wasa, 
425  Ch'  el  ei  curdaus  a  mun, 
Strunglau  in  d'  Attinghaus, 
Cupau  divers  gieraus 
E  dudisch  fatg  snarrir, 
Avon  che  sez  murir. 

430  Cheu  ha  Gudegn  de  Piiicsel 

II  niebel  caiupiun, 

Scurnau  il  bov  ded  Uri 

E  priu  il  cafanun ; 

Mo  buc  podiu  raitscbar, 
435  La  vita  stoviu  dar, 

Tonschent  il  cafanun 

A  Gilli  de  Chischliun. 

Mo  lu  han  quels  ded  Uri 

Entschiet  a  seretrer. 
440  Igl  era  tgiunsch  d' encorscher, 

Ch'  eis  fussien  i  en  err. 

Eis  vevan  ils  Romontschs 

Teniu  per  mischs  e  ronschs; 

Quels  vevan  oz  inussau, 
445  Ch'  eis  seigien  si  de  tgau. 

Cheu  ha  il  bov  ded  Uri 
Calau  de  sepugnar. 
II  di  de  Sontga  Frena 
Ha  quel  stoviu  tilar, 
450  Fetg  malamein  tartaus, 
Spir  sgreffels  e  scurnaus 
D'  la  punt  dil  giavel  giu.  — 
„S'  ti  tuornas,  neu  pleun  tiu!" 

Tuts  cantaven  la  canzun, 
455  Siu  complein  e  legher  sun 
Resonava  tras  la  val, 
Rebatteva  dal  Crispalt, 
Respondeva  da  Crestalt, 
Yev'  eunc  strusch  cuschiu  dil  tut 
460  Sut  la  tegia  de  Calmut. 


752 


Giachen  Caspar  Muoth 


Cbeu  sesarva  la  vallada; 
Tut  r  ürsöra  vegn  ä  atrada: 
Ses  perdetschs  a  la  planira 
EI  ravugl  de  pizza  stgira. 

465  E  la  Reuss  sereina  blaua, 
Che  tschallatta  leu  si'  aua, 
Cun  ses  dutgs  per  la  cultira, 
Qhe  dedestan  la  verdira, 
E  mantegnan  la  fecada, 

470  Cu  la  spuDda  vegn  barsada. 

El  curtin,  tschinclaus  da  pleuncas, 
Paradeschan  treis  vischneuncas. 
Andermatt,  che  leu  ruaussa 
Giu  a  mun,  davos  la  draussa 

475  E  Realp  de  bella  tscbera 
Spar  la  selva  verda-nera, 
E  la  tuor  de  Hospental, 
Che  terlischa  tras  la  vall, 
Mo  giudem  enconter  Uri 

480  Aud'  ins  buc  in  bien  auguri, 
Leu  ramur  la  val  Scallina, 
Tut  zugliada  en  brentina. 

E  'gl  avat  sil  spitg  surstava, 
Sia  tiara  contemplava,  . 
485  In  suspir  migieivel  deva 


E  tier  pader  Pleunca  scheva: 
„Quella  tiarra  benedida 
Dess  k  nus  vegnir  scarplida! 
Quei  astgein  nus  mai  vertir, 

490  Anzi  batter  e  morir!" 

Fader  Pleunca  dev'  il  tgau  : 
„Quei  ei  nies,  savein  ca  grau, 
Essau  eunc  en  plein  posses; 
Vegnien  per  ils  Uranes!" 

495  Uss  sevolva,  lu  serenda 
Segner  Pieder  per  la  senda 
Dil  Sulau  cun  crappa  gitta 
Cun  ses  umens  de  suita, 
Ina  via  fadigiusa, 

500  Tras  sulad'  eunc  pli  carpusa, 
Ina  pleunca  ratta  teissa, 
Che  tschancuna  ferm  la  queissa. 
La  matteglia  giubilescha 
E  descenda  tut  en  prescba; 

505  Mo  ils  umens  van  lur  paas 
E  setegnan  sils  carreuns, 
Lu  arrivan  giu  el  bass 
Sper  la  casa  dil  parpeun, 
Nu  ob'  ei  vegn  pagau  il  dazi 

510  Per  il  transit  a  Sogn  Placi. 


2.    Co'  ils    d'  Ursera   fan   cum  in. 

Avon  la  porta  gronda  dil  crap  de  Hospental 

Ei  oz  la  redunonza  dils  umens  della  Vall. 

In  tschepp  de  melli  rigas  stat  leu  sil  plaz-Cumin; 

515  II  pievel  fa  en  fuola  entuorn  la  buor'  in  rin. 

Dasper  la  buora  stattan  vischins  de  plein  possess, 
Ed  ordentuorn  ils  jasters  e  simpels  hindersess, 
E  sper  la  buora  spetga  —  leu  senza  gnir  unfis  — 
11  cau  de  quels  ded  Uri,  Signur  Mistral  de  Fries, 

520  E  silla  buora  seglia,  Signur  Mistral  de  Moos, 

Vistgius  cun  rassa  nera,  cun  'gl  uors  en  cramados, 

Cul  pegn  en  sia  toppa  sin  grundas  de  rubin; 

E  gl'  um  che  porta  1'  Uorsa  entscheiva  uss  cumin : 

„Undrai  signurs  ded  Uri,  Vies  malvengonz  Mistral 

225  Vus  aultditgiai  Parsuri,  E  Cau  uffizial, 

Seis  beinvigni  en  Vall!  Sehe  prend'jeu  la  lubientscha, 
In  beinvignent,  vischins!                        535  De  meter  en  preschienscha, 

Vus  umens  ded  Ursera,  D'  admeter  e  proponer 

Ton  nobels  sco  cumminsl  Als  umens  cheu  presents 

530  Undreivla  redunonza!  En  questa  val  sesents, 

Essent  per  confidonza  Ils  quals  ein  suttamess 


II  cumin  d'  Ursera  1425 


753 


540  AI  Stab  dil  Segneradi 
E  han  cuniplein  posses 
Dils  dretgs  dil  vischinadi,  — 
La  causa  ditg  vertenta 
Dell  uniun  urgenta 

545  Clin  Uri  nies  vischin.  — 
P'etsch  quei  sin  buna  fin.  — 
Vus  umens  della  vall! 
Nigin  sa  dispitar 
Nies  dretg  de  s'  alliar, 

550  Quei  dretg  ei  schi  perfetgs, 
Sco  tuts  noss  auters  dretgs, 
Dals  retgs  documentaus 
E  tsehiens  ga   approbaus. 
Vein  gie  las  truccas  pleinas 

555  De  quellas  purgameinas. 
Ils  paders  de  Muster 
Secreian  bein  d'  haver 
Gerts  dretgs  sil  regiment. 
Quels  valan  de  present 

560  Mo  aschi  lunsch  sco  nus, 
Cun  Star  modest  e  prus, 
Surfrin  lur  ugadia, 
Vertin  lur  signeria, 
II  tratsch  de  nossa  vall 

565  Ei  tratsch  imperial, 
E  mo  gl'  imperatur 
Ei  nies  suprem  Signur. 
Bein  han  noss  perdavonta 
Gudiu  in  per  tschien  onus 

570  La  protecziun  claustrala, 
Et  en  vertit  legala 
Portau  la  consequenza 
De  tala  dependenza; 
Mo  lezz'  advocatura 

575  Ei  Stada  mo  procura, 
Procura  pigl  imperi 
U  simpel  ministeri, 
En  num  e  competenza 
Dil  retg  en  si'  absenza, 

580  Pussonza  empristada. 
Che  sto  vignir  turnada, 
Pussonza  per  semeglia 
Sco  quella  de  fumeglia, 
Pladida  d'  in  patrun. 

585  Vus  umens  della  Vall 
Gudia  la  libertat, 
Schi  ditg  sco  1'  Uorscha  stat, 

Romanische  Porsphungen  VIII- 


Schi  ditg  sco  Andermatt, 

Realp  e  Hospental 
590  Existan  cheu  en  vall. 

Noss  purs  han  mai  schigian 

II  paun  de  servitit, 

II  pievel  mai  portau 

Cadeinaa  de  subdit. 
595  La  tuor,  che  mira  leu 

Sin  nus  aschi  de  tgeu, 

Stuess  vus  dir:  „Adina 

Ha  cheu  la  glieut  cummina 

Tenor  isonzas  e  vegls  patgs 
600  Teniu  cummin,  regiu  ses  fatgs, 

Tscherniu  tuts  ses  offizials, 

Tuts  ses  gieraus,  tuts  sesmistrals; 

E  quei  ch'il  pievel  cheu  tschentava, 

Quei  fuva  lescha,  ch'  obligava 
Gö5  Signur  e  pur,  schizun  gl'  avat. 

Quei  fuva  tschentament, 

Qual  ei  in  meglier  mussament, 

Vus  umens  della  vall, 

Per  nossa  libertat? 
610  Bein  existev'  il  condament, 

Che  nies  mistral  regent 

Ritscheivi  dal  convent 

II  niebel  dretg  de  spada, 

Sco  forza  empristada 
615  Dals  retgs  e  dagl  imperi. 

Perquei  sto  nies  mistral 

Cun  tut  il  dicasteri 

Naven  da  Hospental 

Serender  a  Muster, 
620  Per  leu  tenor  isouza 

La  spada  obtener; 

Mo  pintga  importonza 

Posseda  quei  viadi. 

Ils  dretgs  de  Signeradi 
625  Surdai  als  vegls  avats 

Ein  mo  formalitats 

E  piardan  di  per  di 

Lur  forza  pH  e  pli. 

Las  tschentadas  curdadas 
630  Ston  esser  approbadas, 

E  las  misiras  pridas 

Vegnir  renconaschidas; 

Perquei  podeis  vus  era, 

Vus  umens  ded  Ursera! 
635  Cun  Uri  seligiar-, 

48 


7:34 


Giachen  Caspar  Muoth 


Quei  senza  doinendar 
'Gl  avat  per  permissiun, 

E  senza  violar 

Siu  dretg  de  protecziiin. 
640  Las  spendas  e  tscheins  fier, 

Che  aiidan  leu  vitier, 

Nigin  che  vul  pretender; 

11  Lur  volein  nus  render; 

Mo  nossas  competenzas 
645  Vulein  nns  cousalvar; 

En  tiittas   occurrenzas 

Decider  nus  e  far 

Quei  ch'  ei  la  convegnientscha 

E  viver  de  prudientscba. 
650  Vus  umens  della  Vall! 

Gl'  avat  ha  gl'  onn  vergau 

Snueivel  sedovrau, 

Fondau  in  uniun 

Cul  pievel  leu  a  Trun. 
655  Tgei  munta  quella  ligiai" 

Jeu  quettel  mo  fadigia 

Disturbis  e  surpresas. 

Tgei  novas  interpresas, 

Gl'  avat  cun  quell'  intenda, 
6G0  Negin  che  aunc  comprenda. 

Leu  vid  ils  precipicis 

Cupidan  ils  urecis, 

Leu  saulzan  las  brentinas, 

Leu  neschan  las  purginas, 
665  Leu  creschan  ils  selvadis 

Darguns  e  squatschs  d'  uradi, 

E  leu  a  tras  ruinas 

Sederschan  las  lavinas; 

Da  leu  vegn  bia  bahaultscha, 
67Ö  eil'  ha  pauc  en  sia  caultscha. 

Vus  umens  della  Vall! 

Adina  han  noss  vegls 

Cun  gl'  Uri  giu  scumbegls, 

Aviras  e  degrettas 
675  Rabantschas  e  dispettas. 

Pertgei  schi  malas  vettas? 

Perquei  ch'  ils  buns  avats 

Nies  pievel  endridavan, 

Quei  semper  complicavan 
680  En  lur  hostilitats. 

Vus  umens  della  Vall! 

Leins  bucca  stabilir 

La  pasch  e  secuvignir, 


Dismetter  la  discordia 

685  E  viver  en  concordia, 
En  pasch  e  comportonza 
Cun  nossa  vischinonza? 
Perquei  Compatriots, 
Vulein  nus  prender  oz 

690  Masiras  leu  suenter 

E  metter  pasch  cheu  denter 
L'  Urser'  e  vall  Sealina 
Per  oz  e  per  adina.  — 
Vus  Umens!  jeu  quitass 

695  Ch'  in  tal  ligiom  spargnass 
Bia  donns  a  nies  entschess 
E  fetg  bein  convegness. 
Vus  umens  ded  Ursera! 
Per  buna  pasch  fundar, 

700  Cugl  Uri  nies  confrar 
Volein  nus  seligiar.  — 

II  pievel  haveva 

Gizzau  las  ureglias, 

Tadlau  cun  marveglias, 
705  Cun   quet  e  furtina 

La  nova  doctrina 

Dil  Cau  ded  Ursera. 

11  pievel  euscheva, 

Tremblava,  scheraeva, 
710  De  dar  decisiun 

En  tala  questiun. 

Epi  paterlava, 

Fagieva  canera 

Sco  schauma  villada, 
715  Epi  scadanava 

Sco  1'  aura  stemprada 

E  sescumbiglieva, 

Segreva,  segliava. 

Epi  sesparteva, 
720  Fagieva  partidas, 

Pinava  cun  fridas, 

De  prender  e  render 

Culs  pugns  de  defender 

Scadin  siu  pareri. 

725  Mo  U88  stat  tut  eri. 

Fries,  mistral  ded  Uri,  stava 
Silla  buora,  s'enclinava 
Sin  tuts  meuns  e  perdegava 
Per  tudestg  e  zacudeva 


II  cumin  d'  Urseia  1425 


755 


730  Loachamein  la  rassa  melna, 
Rassa  melna  sco  igl  aur, 
Surcusida  cun  in  taur. 
„Umens  libers  della  Vall! 
Sundel  buca  vies  Mistral, 

735  Vai  cheu  nuot  de  commendar; 
Mo  astgias  jeu  cufsegliar 
Per  vies  bien  e  vies  salit, 
Per  promover  vies  profit, 
Sehe  stuess  jeu  dir  a  vus: 

740  „Menaschei  e  stei   cun    nus!" 
Vossa  vall  ei  situada 
El  ravugl  de  nossa  tiara 
E  dependa,  isoiada 
Tras  montognas,  per  1'  ujarra 

745  E  pil  transit  e  hanletg 

Tuttafatg  da  nies  schurmetg. 
Tgei!  leis  currer  snr  1' Alp   sura 
Tras  nevadas  e  lavinas 
En  miserias  e  furtinas? 

750  Stein  nus  bucca  pli  maneivel, 
Fuss  ei  bucc  pli  commodeivel, 
De  haver  iu  taur  sin  porta, 
Scbmanatsehont  la  corna  storta, 
De  haver  igl  uors  de  Berna 

755  E  las  puntgias  de  Lucerna 
En  agid,  per  sedefender, 
Cur  ch'  in  jester  less  offender 
Vossas  veglias  libertats? 
Voss  avats  ein  eremits, 

760  Cultiveschan  las  vertits, 
E  lur  propi  ministeri 
Ei  Converter  ils  pucconts 
E  spindrar  ils  perdavonts, 
Or  dil  fiug  dil  purgatieri. 

765  Eis  ein  biic  in  segneradi 
Cudeschiu  cul  mund  glenadi. 
Per  defender  privilegis 
Sto  ins  esser  oz  garmadis, 
Star  stinaus  sco  mez  salvadis; 

770  Libertats  ein  garentidas 

Mo  cun  forza,  pugns  e  fridas. 
„Noss  avats  ein  nauschs  avunda!" 
Ina  vusch,  che  furibunda, 
„Fridas  bien  auaitg!  podein  nus 

775  Era  parter  6  pulit; 

En  quei  grau,  Mistral,  havein   nus. 
Quettel  jeu  in  bien  credit." 


Tscheu  e  leu  in  scaf¥ergnava, 
Mo  de  F'ries  continuava 

780  „Ducas,  conts  e  rechs  baruns 
Regian  leu  sin  tuts  cantuns 
E  sgurtegiau  la  puraglia, 
Mettan  gl'  um  cumin  en  paglia. 
Lunsch  entuorn  tut  che  suspira 

785  Sut  il  giuf  diis  gronds  e  plira. 
Umens  libers  ded  Ursera, 
Possei  buca  far  canera. 
Lessei  buca  seludar; 
Mo  astgass  ins    domondar: 

790  Tgi  defend'  uss  glinteress 

Dils  cumins  cun  bien  success? 
Tgi  domogna  la  luschezia 
Dils  baruns  e  lur  noblezia? 
Tgi  ha  uss  rut  la  tirannia 

795  E  las  tuors  de  garmaschia? 
Cun  in  plaid  tgi  liberescha 
Oz  ils  pievels  e  scaflfescha 
Sillas  Alps  la  libertat. 
Ed  unescha  cheu  in  stat, 

800  Nu'  che  pign  e  grond  po  viver 
Seconvegu  e  resta  über? 
Ina  vusch  recenta,  gitta 
Denteren,  che  seschluitta: 
„Uih  ils  purs  de  Ligia  Grischa 

805  Han  e  bucca  1'  ossa  mischa." 
„Vossa  ligia  ei  rest  nova, 
Ha  aunc  bucca  fatg  1'  emprova." 
II  mistral  de  Fries  sedrova. 
„Nossa  ligia  ei  garantida 

810  E  cun  seung  ferm  entschallida. 
Nus  havein  en  tschien  battaglias 
Tuts  baruns  sdrenau  en  scaglias 
E  savein  gidar  scadin, 
Che  vul  bucca  far  de  fin, 

815  Vul  cun  nus  sealliar, 
Esser  libers  e  ristar. 
Umens  libers  della  vall! 
Tgei  carteis  vus  aunc  schi  mal, 
Tgei  mungleis  temer  tenien? 

820  Nus  vulein  gie  mo  vies  bien. 
Lezas  hurschas  e  sbarradas, 
Las  dispetas  e  sedadas 
De  nos  vegls  ein  emblidadas 
E  ston  uss  vignir  satradas. 

825  Vos  avats  han  en  quei  grau 
48  =••• 


75() 


Giachen  Caspar  Muoth 


Franc  daditg  tut  etnblidau. 

Era  porta  vies  convent, 

Bucca  pli  ton  disfidonza 

Ded  entrar  en  cmuinonza 
830  Culs  paes  confederai. 

Voss  avats  ein  selij^iai 

Clin  Glaruna,  cun  Turitg 

Era  Sviz  ei  lur  amitg 

E  cun  Uri  existevan 
835  Veglias  ligias  engiradas, 

Che  malgrad  in  per  sbarradas 

Comporteivladat  nutrevan 

E  perinadat  scaflevan. 

Ummens  übers  della  Vall! 
840  Enten  temps  sohl  malraaneivels 

Ston  ils  pigns,   cummins  e  fleivels 

Seligiar,  ensemen  star, 

Per  lur  dretgs  franc  scompentar. 

Pur  seligia  cheu  cun  pur, 
845  Pign  signur,  cun  pign  signur, 

Co  ils  pigns  survegnient  possa, 

Muss'  a  vus  la  ligia  nossa, 

Tgei  ch'  ils  pigns  uni  pon  far, 

San  ils  Svizzers   coraprovar. 
850  Vi  per  inagä  serar 

Cun  a  tuta  recommendar 

De  la  causa  ponderar, 

Ponderar  e  patertgiar, 

Less  cheu  mal  zitgi  sforzar." 
855  E  inistral  de  Fries  vegneva 

Giud  la  buora  zacudeva 

Bucca  mal  siu  taur  ded  Uri. 

Silenzi  rigieva 

Cheu  denter  11  rin ; 
860  La  viarva  teneva 

II  senn  de  scadin, 

Signur  e  cumin 

Culs  pertratgs  en  fermonza. 

E  tutta  scarponza 
865  Pareva  tschessada, 

Parev'  emblidada. 

E  schon  entschavevan 

Ils  giuvens  a  grir: 

„Cugl  Uri,  engl  Uri! 
870  Cun  Fries  siu  Parsuri 

Vulein  nus  s'unir! 

Cheu  vegnan  ils  vegls, 


Revolvan  ils  egls 
Domondan  lur  fegls : 
875  „Tgei  ha  quel  tschintschaii? 
Tgei  ha  '1  paterlau  V 
Savein  ca  tudestg 
Avunda  per  quei. 
A  nus  explichei 
880  U  propi  contegn 

De  quei  ch'  el  mantegn  ! 
Plidau  ha  el  frestg 
Maneivel  e  spert, 
Probabel  perdert." 
885  E  sin  declaronzas 
De  lur  figlilonzas 
Entscheivan  ils  vegls 
A  grir  sin  lur  fegls, 
Entscheivan  ils  veders 
890  Vischins  ded  Ursera 
Termenta  canera. 
„Gl'  avat  de  Muster 
Ha  cheu  de  guder 
Ils  tscheins  e  la  taglia 
895  De  nossa  puraglia. 

Las  dieschmas  tschentadas 
Sin  nossas  casadas. 
Nus  essen  subdits 
Dils  Sogns  eremits, 
900  Sco  nos  perdavonts 
Avon  milli  onns. 
La  crusch  de  Sogn  Placi 
Retilla  nies  daci, 
Gl'  avat  tegn  la  spada 
905  A  nus  empristada, 
E  buce  il  inistral. 
La  tuor  d'  Hospental 
Pertegn  al  Signur, 
Leu  stat  siu  migiur 
910  Cun  pleina  pussonza 
Sur  nossa  migionza; 
II  Gielli  de  Moss 
Sto  Star  anavos 
Cun  siu  paterlem, 
915  Che  vul  derogar 
E  giu  dispittar 
Cun  smanis  e  fem 
Hs  dretgs  digl  avat. 
0  tgei  nauschadat! 
920  Nu  veis  las  raschuns, 


II  curaiti  d' Ursera  1425 


757 


Vus  paupers  luitiuia! 

De  salameiitar. 

Ni  leis  baudonar 

In  niebel  patrun 
925  Tut  senza  rischun? 

Haveis  domondau 

Gl'  avat  per  lubientscha 

De  far  1'  allianza? 

E  ba  '1  demussau 
930  De  quei  contentlenscha? 

Nu  ei  r  obadieritscha 

De  vus  engirada? 

Nu  ei  la  prudientscha, 

Savens  emprovada 
935  De  noss  perdavonts? 

0  trests  suprastonts, 

Affons  Djalvengonzs! 

Haveis    emblidau 

La  Stent'  il  quitau, 
940  Ch'  ils  paders  han  giu 

Per  nus  mantener 

Sin  noss  privilegis? 

Co  eis  han  stuiu 

Adina  temer 
945  De  perder  noss  dretgs, 

Schi  vegls,  schi  perfetgs 

A  VOSS  Uranes, 

Che  fuvan  adina 

Sin  quels  sco  ils  spreiss 


950  Sin  uossas  gaglinas? 
Han  bucca  noss  paders 
Sco  buns  pertgiraders 
Stuiu  nus  defender, 
Cu  leu  nos  vischins 

955  Volevan  nus  prender 
Cun  forz'  e  rampins 
E  nus  sutametter 
A  lur  regiment? 
Tgi  sa  empermetter, 

960  Ch'  il  niev  serament 
Sigiri  nies  fatg 
Cun  pli  avantatg? 
Tgei  din  ils  Talians 
De  lezs  suverans? 

965  „Nischina,  Nischina!" 
La  Vall  Leventina 
Plonscheva  adina 
De  lur  ranveria, 
De  lur  garmischia. 

970  Voleis  sciaveria, 

Sehe  tuei  tiels  gutrns 
Ded  Uri,  mo  nus 
Laschei  aunc  morir, 
Avon  che  untgir 

975  Dal  Segner  present; 
Nus  essen  Romontschs 
Aunc  libers  e  frontschs 
E  glieut  dil  convent." 


Aschia  tschintschaveu  e  grevan  ils  vegls, 
980  In  tscheu  ed  in  leu  tier  schienders  e  fegls. 
E  tut  adumbatten  rogava  de  Moos, 
Saltont  silla  buor'  anavon,  anavos, 
E  greva  de  quescher  e  po  de  calar 
Cun  talas  caneras  e  po  de  tadlar 
985  Las  opiniuns  dils  auters  signurs, 

Tut  raucs  e  bognaus  de  melli  savurs, 


3.    Co  'gl   Avat  de-  Muster  dat  la  spar  tgi  da. 

Fertont  che  segrescha  sil  Plaz  la  gienira, 
Traversa  gl' Avat  a  cavagl  la  Planira. 

990  Ils  tgolis  festginan,  sbruflont  la  scamada; 
Lur  fiars  dattan  fing,  scadanont  la  sulada; 
Gr  Avat  cun  suita  rebalza,  setschenta; 
Atras  la  pulvrera  terlisch'  lorgiamenta, 
E  gleit!  coinpara,  passont  la  Crestatscha, 

995  II  Segner  sil  tgiembel,  al  pievel  en  fatscha,  — 


758 


Giachen  Caspar  Muoth 


II  pievel,  vesent  siu  patrim  en  pieechientsclia, 
Bat  ina  sgargnida,  fagient  retenientscha; 
Giest  SCO  ina  bova,  d'in  grep  retenida, 
Seferma  stremblonta  cun  ina  scrutschida. 

1000  La  fuola  stupescha,  cnschent  in'  iiriala. 
Schiargada,  zavrada  vegn  uss  la  caniala. 
IIa  umens  ded  Url  cun  Gilli  de  Moos 
Han  piars  la  curascha,  setrain  anavos. 
Ils  umens  lomontschs,  ils  vegliuords  ded  Ursera, 

1005  S'avonzan,  fagient  gloriusa  canera, 

E  gieschan :  „Pren  mira!  il  Segner  arriva! 
Eviva  la  Claustra!  Pultengia,  eviva!" 
Semettan  en  rietscba,  formont  la  spaliera, 
Ed  arvan  al  Segner  culs  ses  la  barriera. 


1010  II  Segner,  sco  de  far  termagl, 
Descenda  svelt  da  siu  calvagl, 
Stat  ferm  en  pei  sin  siu  terratsch, 
Ch'  el  dei  defender   oz  dil  latsch, 
Che  quels  ded  üri  bän  urdiu 

1015  E  cun  Mistral  de  Moos  tendiu. 
El  passa  lu  cnl  naeun  alzau, 
A  benedent  il  pur  surstau, 
Atras  la  fuola  separada 
Vitier  la  buora  bandunada,  — 

1020  E  munta  leu  maneivel  spert 

Sil   tschepp    =:   cummin   cun    cor 

detschert. 
Siu  egl  patern  dat  eunc  in  sguard 
Sco  in  cametg  da  mintga  vart, 
Fertont  che  sia  barba  grischa 

1025  El  dar  solegi  stupent  terlischa. 
El  aulza  lu  puspei  siu  raenn 
E  plaida  dar,  ded  aul  e  pleun: 
„Vus  umens  della  Vall- d'ürsera! 
Tgei    munta    quest    embrugl     de 
guerra  ? 

1030  Ha  cheu  davos  il  Piz-Scopi 
Entscbiet  il  Giuvenessen  di  ? 
De  quei  sminavan  nus  pilver 
Eunc  nuot  jer  sera  vi  Muster. 


Tgei  'veis  pomai  de  criticar 
1035  Vid  nies  confar  e  demanar, 
Che  vus  tenis  oz  radunonza, 
Senz'  avisar  la  suprastonza?! 
Tgei  'levas  far  tut  de  discus? 
Vus  essas  tuts  fetg  suspectus.  — 
1040  Pertgei  undrescba  Vies  Mistral 
Oz  buca  siu  patrun  feudal, 
E  neglegescba  tuttavia 
Las  reglas  della  cortesia, 
Mei  buc  salida,  beneventa 
1045  Tenor  la  fuorma,  ch'  ei  dischenta, 
Tegn  buc  la  staflFa,  sco  duei, 
In  v6r  vasall  de  miu  marscheivi 

—  Tgei  fas  ti  leu,  raistral  de  Moos,  t 
Cun  miu  manti  sil  cramados?         f 

1050  Pertgei  stas  buc  sin  tia  posta, 

Per  far  tiu  plogn  e  dar   risposta,  , 
S'  ti  quittas  de  haver  raschun, 
De  lamentar  de  tiu  patrun? 
Cun  tei,  de  Moos,  lein  nus  tener,  ] 

1055  In  di  dertgira  vi  Muster. 

—  Leu  tgisel  tei  de  felonia.  — 
E  tgi  de  sia  compagnia, 

Che  ha,  che  morda  la  conscienzia,  i 
Entscheivi  cun  la  penetienzia.         I 


1060  Ses  umens,  udent  la  smanatscha  mordenta, 

Bandunan  de  Moos,  —  e  quel  sestermeuta.  — 
II  Segner  cul  det  il  de  Fries  designescha 
E  cun  ironia  lu  continuescha! 


II  cuuiiu  d'  Ursera  1425 


759 


Mo  loii  dnvos  il  traditur  1U90 

1065  Vez'jeu  in  auter  grond  Sigriur. 

Seis  bein  vegui,  Mistral  de  Fries! 

'Igei  'veis  de  bien?   tgei   encurris 

En  Vall  cun  vossa  coinpaguia? 

Viis'  veis  pilver  falliu  la  via.  1095 

1070  Ni  'leia  cumprar  in  bov  de  raz, 

Stoveis  vus  far  vies  taur  de  mazV 

Mo  lu  duevas  sedrizzar 

Tier  il  patrim  per  marcadar. 

Signur  Misttal!  'vess  mai  cartiu,         1100 
1075  Ch' in    Fries   riiüipess    siu    plaid 
spendiu, 

Ch'  in  um  sco  Vus,  che  stat  avon, 

Fuss  habeis  din  schi  tre^t  engonn. 

Viis  'veis  podä  schon  emblidau  1105 

II  patg,  che  niis  igl  oun  vergau 
1080  'Vein  fatg  cun  Vus  de  cumminonza 

Ad  Altorf  siu  la  radunonza. 

Lei!  ha  vies  pievel  empermess, 

De  schar  laclaustr'en  siu  possess, —       1110 

De  schar  1'  Ursera  star  cunbitn 
1085  E  d'  in  a  1'  auter  far  dil  bien, 

De  viver  en  perinnadat 

E  respectar  la  Proprietät. 

'Veis  emblidau  il  serrament, 

'Veis  emblidau  il  documeut,  1115 


Che  jeu  e  Vus  vein  sutsiguau 
E  viceversa  sigillau?  — 
Signur  de  Fries!  gl' ei  mal  de  far, 
Seil'  in  sa  de  Vus  buc  selidar, 
Sehe  vus  duvreis  gl'engirament, 
Per  trafficar  in  tradiment 
E  sefigieis  de  buns  vischins, 
Mo  per  urdir  ereuns  e  rampins.  — 
Jeu  creig  denton  mai  pH,  ch'igl  Uri 
Sei   cheu   d'  accord   cun   siu   par- 

suri.  — 
Jeu  vegn  uonn  per  quella  fin 
A  comparer  sin  vies  cummin, 
Per  domondar  il  pievel  sez, 
Seh'  el  liagi  e  pigliau  vies  vcz. 
Duess  ei  lu  pilver  constar 
Ch'il  pievel  sez  lev'  engannar, 
Sehe  fetsch  jeu  pass  tier  la  Dieta, 
Per  dar  a  vus  giu  per  la  detta. 
Leu  'vein  nus  6r  enqual  amitg, 
Cunzun  Glaruna  cnn  Turitg, 
Ils  quals  cuu  nus  ein  alliai 
Ed  ein  adina  stai  tidai, 
E  vegnan  buc  schi  spert  unfis, 
De    Star    de   plaid,    sco    vus    de 

Fries.  — 
Per  oz  cargei  voss  mils  de  sauma 
E  returuei  en  vossa  cauma!" 


En  rabgia  s'avonza  de  Fries  il  mistral 
E  vul  siglientar  il  cummin  d'  Hospental 
Cun  dar  ina  hurscha  tras  sia  partida; 
Mo  prest  la  roschada  sesparta,  semida. 

1120  Ils  vegls  ded  Ursera  pertgiran  la  buora, 
Ed  era  la  massa  dils  giuvens  conquora, 
Kavent  entilgiu  las  raschuns  digl  Avat 
E  viu,  nua  regi  la  fei  e  verdat. 
E  sco  dus  mattatschs,  engartai  sin  dagrettas. 

1125  Ston  Fries  e  de  Moos  calar  cun  dispettas. 


Seguer  Pieder  uss  sevolva 
Tier  siu  Pievel  e  dissolva 
Cun  raschuns  de  fundament 
Ils  pertrags  de  tschorvament, 
1130  Implantai  eis  tgaus  dils  Puvs 
Tras  las  tschontschas  de  Signurs. 
El  scJarescha  si  ils  fatgs, 


Refutesch'  ils  avantatgs, 
Ch'  ins  voleva  far  valer, 
1135  Per  sesparter  de  Muster.  — 
Segner  Pieder  plaida  tgiunsch 
Sia  vusch  ins  auda  lunsch 
Segner  Pieder  ha  sco  Pader 
Studiau  de  perschuader. 


760 


Giachen  Caspar  Muoth 


1140  Tut  rebatta  franc  e  fresc 
Per  latin  e  per  tudesc; 
Mintga  plaitl  ei  ina  frida, 
Ton  sil  cor,  sco  sin  l'udida^  — 
Ed    U88   tachontsch'  el    eunc   ro- 
montsch 

1145  Cun  aiu  vierv  pusau  e  frontsch: 
Clau  Camengia  di  ami, 
Ch'  ii  lungatg  leventi  si 
Denter  Vus  las  confusiuns,  — 
Ch'  il  contrast  de  duas  naziuns 

1150  Tuttavia  diflferentas, 

Ch'  ein  en  questa  Vall  sesentas, 
Schendri  sbagls  e  dlsfidonza, 
Sgurdinont  la  comportonza  — 
E  ciischini  rizs  e  razs 

1155  Denter  vigls  e  denter  mats, 
Che  perquei  ils  Tudestguns 
Tscherchien  gl'Uri  per  patrun, — 
Gie,  ch'  ei  detti  giuvenasters, 
Che  sependieu  vid  ils  jasters 

1 160  E  brattassien  de  figliaster 

Nies  Romontsch  per  in  canaster. 


Ch'  ils  Tudescs   fan   vess    d'  em- 

prender 
Nies  Romontsch,  selai  comprender. 
Era  nus  havein  pitgiras, 
1165  Ded  emprender  lur  mistiras, 
E  plidassen  pH  bugient 
Mo  Romontsch  da  fundament; 
Mo  gl'  ei  fatg,  che  da  natira 
Mintga  viers  ha  sia  lira.  — 

1170  Essan  nus  deuton  schi  buns, 
De  vertir  ils  Tudestguns,  — 
Gie,  d'emprender  lur  lungatg, 
De  tractar  eis  schi  bufatg, 
Ch'els  pon  denter  nus  exister, 

1175  Senza  dal  Tudesc  desister ;  — 
Sehe  podessen  eis  bein  era 
Risguardar  enipau  noss'  6ra, 
E  silmeins  far  in'emprova, 
Ded  emprender  quei  ch'ins  drova, 

1180  Per  disquorer  cul  vischin, 

Senza  far  cheu  schi  da  fin.  — 
Quei  fagiess  da  bi  bugient 


In  carstgeun  cmpau  dischent. 

Mo  'Is    purs    cotschens    cun    leu- 
tagiens 
1185  Ein  en  tut  empau  ded  agiens.  — 

Malspirtai  da  ranveria 

Ei  lur  Diu  l'economia. 

Cortesia  ei  in  vez. 

Che  meritta  donns  e  spröz. 
1190  Cun  in  r6gl  malign  enguord 

Stat  mintgin  sin  sia  cnort 

Ed  enquerra  d'engannar 

Siu  vischin,  per  profitar. 

In  ed  in  ei  cheu  in  retg 
1195  E  respecta  mo  siu  dretg. 

In  ed  in  secrei  ded  esser 

Schi  perderts  sco  in  professer. 

Per  las  caussas  de  cummin 

Intereas  ha  el  negin. 
1200  Siu  princip  ei  car  de  vender, 

Bia  de  prender,  nuot  de  render. 

Oh,  cun  tala  glieut  selai 

Buca  viver  d'alliai ! 

Ha,  vus  paupers  oriunds,  — 

1205  Possessurs  ded  alps  e  funds, 
Vigls  vischins  e  purzonavela. 
De  tuts  dretgs  ils  vers  artavels! 
Essas  schi  da  buna  fei 
De  vegnir  da  quels  marschei, 

1210  De  straschar  voss  interess 
Als  rampins  dils  hindersess, 
Gie  perfin  de  trafticar, 
Per  vus  sezzi  engannar?  — 
Leis  commetter  l'ortgadat 

1215  De  cun  Uri  far  mistat, 
Ch'  ha  adina  cavistrau, 
Per  vus  metter  sut  ugau?  — 
Giuvenasters,  Giuvenasters 
Dei  adatg  empau  dils  jastera ! 

1220  De  sauer  empau  tudesc 

Tegn  vus  buca  si  de  fresc.  — 
'Scheis     vus    ils    Tudescs     sur- 

prender, 
Vai  cun  vus  adina  raender, 
Fin  ch'  eis  vegnan  schi  garmadis, 

1225  De  tractar  vus  sco  selvadis.  — 
Tgei  tartgeis  de  profitar 
Cun  in  schi  pervers  confar? 


II  cumin  d' Ursera  1425 


761 


Mo  pertgei,  risdei  pomai! 
Essas  VU8  8chi  trubeatgai, 

1230  De  snegar,  sprezzar  in  summa 
II  lungatg  de  vossa  miimmav  — 
Essas  schi  de  pauc  valzenii, 
De  disgir  vies  cor  e  senn, 
Ded  unfrir  vies  ver  caracter, 

1235  Per  far  tpcheras  d'in  calfacter?! 

Nies  Romontscb  ei  d'  origin 
In'  enfiarla  dil  latiD, 
Ch'ei  adina  staus  in  vierv 
Ciiitivau  e  plein  de  gnierv, 

1240  See  eunc  uss  la  sontga  messa 
Di  per  di  a  nus  confessa.  — 
II  latin  vegn  screts  pertut. 
Dil  Tudesc  san  ins  nagut 
Auter,  che  in  triep  barbar 

1245  Drovi  quel,  per  patterlar. 
Milli  onus  ein  passentai, 
Ch'  ils  Romeuns,  ils  vigls  latins 
Ein  vegni  sin  noss  confins, 
Han  fundau  sin  crests  e  spundas 

1250  Lur  culügnas  oriundas 

E  tschentau  amiez  la  vall 
II  Casti  dil  hospital.  — 
Perdavonts  de  milli  onns 
Stavan  cheu  en  vall  avdonts: 

1255  Um  e  dunna  cul  mattatsch, 
Cultivont  il  stess  terratscb. 
Voss  babuns  ein  cheu  satrai, 
Voss  aftonts  cheu  battegiai, 
E  VU8  essas  cheu  vischius, 

1260  Per  amur  dils  vigls  latins, 

Che  han  schau  als  descendents 
Cul  lungatg  lur  beins  schaschents. — 
Dat  ei  bein  zanu'  in  pievel 
Schi  tumpriv  e  schi  de  niebel?!  — 

1265  E  vus  lesses  barattar 


Vies  caracter  cul  barbar, 
Cul  lungatg  scultschiu  e  gob, 
Che  deriva  dal  Schnob, 
Ch'ei  d'obscura  derivonza, 
1270  Senza  stemma  ni  mionza?! 

Nua  'veis  vies  pugn  d'  honur? 
II  Romontscb  ei  eunc  en  flur. 
Cul  Romontscb  saveis  disquorer 
Giu  Ligieun  e  bein  conquorer, 

1275  Vender  ni  cumprar  in  tier 

Senz'  agid  d'  in  muiessier.  — 
Cun  Romontscb  plidar  saueis 
Culla  schenta  dil  Valleis. 
E  davos  il  piz  Scopi 

1280  Tut  capescha  vies  „bien  gi". 
Sehe  pertgei  voleis  unfrir 
Vies  caracter  e  disgir 
Vies  lungatg  artau  dals  vigls 
Als  ded  Uri,  quels  tschubigls, 

1285  Che  patiarlan  de  vertit, 

Mo  vus  porschau  servitit'?!"" 
E  gl'  avat  scaldaus  excloma 
Cun  in  plaid  sco  fiug  e  floma: 
„„Umens  libers  della  Vall! 

1290  Vai  plidau  in  Intervall. 

Jeu  pretend'  uss  curt  e  spört 
Ina  tschiarna  de  detscherf. 
„Leis,  vus  umens  della  Vall! 
Starsidretg  sco  niesVasall, 

1295  Renconoscher  il  poder 

Della  Claustra  de  Muster, 
Suondar  la  nobla  Cr u seh 
De   SognPlaci—    ni   dar   la 

vusch 
Leual  taurdequelsdedUri? 

1300  Jeu  domondel  sco  parsuri, 
Scheut  a  vus  la  libertat, 
De  far  vossa  voluntat."  — 


La  fuola  rimnada,  scaldada,  cametscha 
Sefä  vid  la  buora,  semetta  sin  retscha; 

1305  Ils  vigls  ordavon,  ils  giuvens  suenter, 

Pevfin  enzaconts  dils  Tudescs  vegnan  denter, 

E  clomau  e  greschan  —  in  cor,  ina  vusch: 

„Sogn  Placi!  Sogn  Placi!  nus  lein  tia  cruscb!' 

Ils  vigls  serebalzan  lu  eunc  ina  gada 

1310  E  cloman  cun  viarva  stendida,  scaldada: 


762  Giachen  Caspar  Muoth 

„0  tuuiuuia  romontscha!  Ti  iiiuiuma  carina! 
Nus  'lein  tia  tschontscha  salvar  per  adina!" 
II  Si^gucr  descenda  contents  dalla  buora 
E  va  couipognaus  dals  subdita  ella  tuora, 

1315  Per  far  ina  fiasta  cul  pievel  fideivel, 

Ciil  pievel  sincer  e  d'in  spert  raschuneiuel.  — 
De  Fries,  la  sabientsclia  cun  sias  caiubrolas, 
Banduna  la  plazza,  sgartoot  las  tarscholas, 
Gilli  de  Moos,  che  festgina  suenter 

1320  Cun  prescha  schi  gronda,  de  ruuiper  il  venter,  — 
E  gleiti  svaneschan  qiiels  umens  capavels 
De  crutschs  e  rampins  —  sut  la  crappa  dils  giavcla. 


Ils  dialects  r  letoromonischs 

(Nach  Anuales  VIII,  p.  9  fr.) 

Sin  il  vast  territori  digl  affluvi  dil  Rein  superiur  e  dil  Dauubi 
cuuicular  (la  Donau),  tocbeu  tier  la  confluenza  de  quest  cun  igl  Oenus 
(hin)  alpester  sper  PassaUj  pia  enteifer  il  territori  dellaRaezia  antica  e 
dellas  parts  confinontas  dellä  FI  el  vetia,  existevan  suenter  l'invasiungiermana 
5  medemaraein  differentas,  tscheu  e  leu  nuraerusas  restanzas  de  proviuzials 
latins  cun  lur  dialects  dil  latin  vulgär.  Tscheu  e  leu  ha  quel  malgrad  la 
vischinonza  de  colonias  tudescas  podiu  seraantener  aunc  divers  tschentaners. 
614  —  700  veng  tier  differentas  caschuns  allegau  ina  populaziun  roraana, 
p.  e.  ad  ArbQu  (C  Thurgau)  ed  a  Bregonz,  aunc  el  XI.   e  XII.  secul, 

10  en  la  anteriura  provinzia  de  Noricum  sper  Salzburg  (Juvavum),  nua  che 
ils  descendents  dils  Romans  e  buca  sco  tier  ils  nus  Tu  des  es  vegnan 
numnai  il  Walsers  q.  e.  ils  Walchs,  Wallachs  (ils  Galls,  die  Welschen)  = 
ils  Romontschs. 

Perfin  ina  carta  geografica  dil   XIT.  secul  presenta  eunc  in  vast  terri- 

15  tori  sin  la  spunda  septentrionala  dellas  Alps,  denter  la  Bavaria  e  la 
Suevia  en,  cul  nuin   Curvalia  q.  e.  la  tiara  romontscha  de  Cuera. 

Mo  la  preponderonza  politica  e  soziala  dils  colonists  giermans  en 
1  Älamannia  e  la  Bavaria  ha  eben  pleun  a  pleun  absolutamein  giermanisau 
las  spargliadas  restanzas  dils  colonists  roraans.     Da  lur  anteriura  existenza 

20dattan  denton  aunc  presentamein  perdetga  ina  quantitat  de  nums  locals, 
uums  de  vitgs,  de  culms,  alps,  valls,  de  funds  e  cultiras  e  las  restanzas 
romanas   contenidas  eis  dialects  tudescs  existents. 

La  filologica  historica  e  comparativa  moderna  ha  denton  constatau  in 
caracter  de  parentela  liuguistica  denter  tuttas  questas  restanzas  culs  actuals 

25  dialects  raetoroniontschs  el  Grischun  ed  el  Tirol  e  P\iaul  e  numna  perquei 
tiits  quels  dialects  il  „  Raetoromontsch ",  perquei  ch' eis  sepresentan 
principalmoin  sin  il  vegl  territori  della  Raetia  antica  e  sedisti[n]guan 
substanzialmcin  dals  auters  dialects  latins  vulj^ars  dell'  Italia  e  della  Gallia. 


IIs  dialects  raetoromouschs  763 

Sin  f'uutlament  de  talas  restauzas  el  caracter  raetoromoutsch  vegu 
luilsanavout  constataii,  ch'  ils  pievels,  ils  (j^uals  habitavan  avon  il  VIU.  e 
IX.  secul  eis  3  Cautuus  primitivs  della  Svizzera,  a  Luzern  e  Zug,  eu 
iua  part  dil  Turitg,  Appenzell,  Glaruna,  S.  Gagl,  en  ina  part  della  Tur- 
govia,  el  Valleis  superiur  etc.  seigieu  stai  Raetoromans,  ils  quals  seigien  5 
per  pli  tard  vegni  giermanisai  tras  colonias  tudescas  sin  la  medenia 
maniera,  p.  e.  sco  pli  tard  durout  il  XUI.  secul  el  Grischun  la  populaziun 
romontscha  de  Tavau  e  Vall-Rein. 

La  giermanisaziun  de  tuts  quels  differents  enclavs  raetoromans  ei 
denton  raai  Stada  violeuta  u  sforzada,  onz  adina  voluntaria.  Negliu  10 
ei  da  lezs  temps  tras  decrets  administrativs  la  populaziun  romontscha  vegnida 
sforzada,  d' emprender  tudesc  e  de  suprimer  siu  dialect  matern :  Mo  la 
preponderonza  dil  tudesc,  representada  tras  ilg  imperi  tudesc,  la  con- 
versaziun  cul  pievel  tudesc  dominont,  ha  era  moralmein  insinuau  als 
Romontschs  la  necessitat  d'  emprender  quest  lungatg,  ed  en  la  concurrenza  15 
cun  ils  dialects  d' in  lungatg  grond,  propagau  e  pussent  han  ils  dialects 
romontschs  spargliai  e  senza  susiegn  politic  pleun  a  pleun  piars  lur  im- 
portonza  e  valur,  ein  primariamein  vegni  neglighi  ed  allura  emblidai  e 
svaui.  Sin  quella  mauiera  ein  gl'  emprem  ed  oravontut  ils  dialects  ro- 
montschs spari  sil  territori  dell'  anteriura  Alamannia  e  Bavaria.  20 

Ina  empau  pli  favoreivla  sort  han  ils  dialects  raetoromontschs  giu 
enteifer  ils  vegls  territoris  dils  uestgius  de  Cuera,  de  Bozen  e 
Brixeu. 

Quellas    coutradas    fuvan    duront   la    gronda    invasiun    giermana    buca 
stadas  conquistadas  cullas  armas  dals  Alamanns,    Bajuvars    e   Langobards;  25 
solettamein    ils  Ostrogots    havevan    clieu  dominau    in    per    decennis,    mo 
senza  far  violeuza    visavi  al  pievel  roraan.      II  fundatur    de   lur    regienavel 
en  1'  Italia  e  la  Raezia  etc. ,  Tlieodoric  (Dietrich  de  Verona,)   haveva  anzi 
dapertut  conservau  las  veglias  relazinns  politicas  e  sozialas,  risguardau  ton 
sco  posseivel  las  restanzas  dil  vegl  imperi  occidental,  restabiliu  en  differents  30 
lögens,    denter    auter  era   en    la  Raezia    de  Cuera  igl    anteriur  Organismus 
civil  et  empruau  de  fusionar  ils  novs  colonists  ostrogots  cula  anteriura  po- 
pulaziun romana,  per  far  ord  ils  dns  pievels  ina  soletta  naziun    sin  Funda- 
ment dellas  veglias  relazinns.     Sut  las  medemas  favoreivlas  condiziuns  per 
ils  Raetoromans    ein    quellas    contradas    vegnidas    536    sut   il    regiment  dils  36 
Francs,  e  quels  han  aunc  cira  300  onns  midau  nuot  luudervi,    de  maniera 
ch'  ils    Raetoromans    han    cheu    podiu    serecuvrar    e    sesvilupar    libramein. 
Bein  ha  era  cheu  duront  questa  perioda  (400 — 1000)   la  colonisaziun  gier- 
mana fatg  in  continuau  progress;  rno  quella  invasiun  ei    succedida  plauu 
a  plaun,    succesivamein    e    sin    maniera    pacifica   tras    acquisiziun    privata,  40 
cumbra  baratt,  jerta,  infeudaziun. 

Quest  caracter  pacific  ha  1' immigraziun  tudesca  era  pli  tard  adina 
conservau,    fin  a  nos    temps.     Colonists   tudescs    en    vitgß    romontschs  ein 


764  Giachen  Caspar  Muoth 

(luroiit  qucst  tcmj)s  biaroiiz  vegni  romauisai.  La  populaziun  raetoro- 
montscha  liaveva  durout  questa  emprema  perioda  (400  tocben  circa  1000) 
a  rapport  dil  lungatg  siu  principal  sustegn  tier  las  sedias  episcopalas.  II 
clerus  fuva  il  solett  representant  e  promotur  della  Hcola  e  de  tutta  culti- 
5vaziuD  spirtala  et  existent  per  quella  fin  e  mira  in  sulett  luugatg  cultivau 
e  scientific  uumnadamein  il  latin,  sehe  vegnevan  da  part  della  baselgia  era 
ils  dialects  dil  latin  vulgär  sco  parents  dil  latin  de  scartira  pH  risguar- 
dai,  ch'  ils  dialects  giermans.  Gullas  cathedralas  fuvan  euncallura  gia  da 
lezs  temps   unidas   certas   scolas  latinas,   igl   intent  dellas  qualas  fuva  ded 

lOeducar  giuvens  per  il  sacrament  digl  uorden  spiritual.  Tals  instituts  con- 
sistevan  ord  ina  spezia  de  gimnasi  e  seminar  clerical.  ßenomada  ei  diu 
temps  Stada  la  scola  de  S.  Gliezi  a  Cuera^  nua  che  p.  e.  S.  Florin  de 
Rarauosch  ed  ils  dus  prinzipals  reorganisaturs  dellas  claustras  de  S.  Gagl, 
S.  Omer  (Othmar)  e  de  Muster,  S.  Urcisin,  bavevan  gudiu  lur  instrucziun. 

loSecund  il  medera  exenipel  fuvan  era  las  scolas  claustralas  de  Muster,  par- 

ticularmein    de  Faveras    e  S.  Gagl   organisadas.     E    daveras    bavevan    las 

scolas  de  Cuera  e  de  Faveras  durout   ils  8.  9.  e  diescbavel  tschentaner 

schizun  entscbiet  a  scriver  e  cultivar  empau  nies  latin  vulgär  ni  il  raetoroman. 

Perdetga  de  quei  dattan: 

20  priuio  differents  docuuienti«,  seutenzias  giudizialas  e  contracts  conservai 

en  igl  archiv  de  Faveras,  presentamein  en  gl'  arcbiv  de  S.  Gagl ; 

milsanavoDt  la  „lex  Romana  Curiensis  ni  Utinensis",  ina  lescha 
pils  Romans  dil  ducat  de  Cuera,  redigida  probablamein  dals  religius  de 
Faveras,  nua  ch'il  principal  manuscrett  ei  vegnius  anflaus ;  finalmein  ils 

25Capitulars  digl  uestg  Remedius  de  Cuera  (800  lochen  814),  q.  e.  Statuts 
civils  e  criminals. 

Quels  ein  daveras  screts  per  latin,  mo  en  in  latin  barbar ,  il  quäl 
risguarda  las  expressiuns  popularas  e  sesprova  en  prima  lingia  de  se  ap- 
proximar  ton    sco  posseivel  als    dialects  vulgars,    per  ch' el  vegni  entilgius 

30  dal  pievel  laic. 

Ch'  ils  religius  de  Faveras  ed  ilg  uestg  Remedius  savevan  da  lur  temps 
era  scriver  in  meglier  latin,  leu  nua  ch'  eis  volevan  conversar  e(i)  corrispunder 
culs  studiai,  ni  nua  ch' eis  scrivevan  enzitgei  destinau  spirontamein  per  il 
clerus   scolau,    comprovan   auters    documeuts    contemporans  dils    medems 

35aucturs,  denter  auter  la  correspondenza  de  Remedius  tun  Alcuin,  in  dils 
pli  perderts  umens  della  curt  de  Carli  il  Grond ,  e  la  redacziun  dils  Ca- 
uones  de  Cuera  tras  Remedius,  ina  lescha  destinada  per  las  baselgias  ed 
ils  fatgs  ecclesiastics  de  siu  uestgiu. 

II  latin   barbar  dils  allegai  products  ei  pia  effectivmeiu  tendenza  ed 

40adapziuu  al  latin  vulgär,  quei  che  resultescha  ultariuramein  aunc  ord  la 
determinaziun  fiuala  de  ses  capitulars: 

Nus  (Remedins)  stabilln  pia  finalmein,  che  mintga  plevon  hagi 
quest    breve    (statut)    tier   el    e    legi    avon    quei    a    tut    il    pievel 


Ils  dialects  raetoromontschs  .  765 

mintga  raeins  duas  gadas  ed  explicli  eschi  quel  al  pievel,  sina- 
quei  che  quest  possi  beiii  capir  e  saver,  nua  e  co  e  cum  ch' el 
hagi  de  secorregier  e  de  sepertgirar." 

Legiu  avon  vegn  per  regia  de  quei,   cli'il  pievel  capescha.     II  medem 
selai  6ra  constatar  a  rapport  dil  Tirol ,    particnlarmein  a  rapport  della  val  5 
Venusta. 

1000-1500. 

Cul  IX  avel  secul  dat  ei  dentou  a  rapport  dil  Raetoromontsch  ina  fetg 
disfavoreivla   viulta.     All'  entschata  de  tal  secxil  La  igl    imperatur  Carli  il 
Grond,  en  interess  dina   centralisada  administraziun  de  siu  reginavel,  non-lO 
spetgadamein  midau  giu  la  constituziiui  politica    della  Kaezia.     El    ha  pri- 
vat! igl    uestg   de  Cuera   tochen  lu  p  r  e  n  c  i   della  Raezia  de  Cuera  da  sia 
pussonza  politica,  reduziu  quel  sin  sias  corapetenzas  ecclesiasticas  e  surdau 
il  poder  politic  cullas  renditas,  las  qualas  appartenevan  a  quel  ad  ina  per- 
suna  seculara,  il  comt  ni  duca  della  Raezia  ed    als    uflFezials   subalterns  15 
de  quel,   medemamein   seculars.      Cheutras  ha  igl    uesc   de    Cuera    piars  la 
gronda  part  de  ses  beins,    de  sias  intradas  e  particularmein  de  sia  directa 
Influenza  sil  pievel  e  cun  quei  la  forza  de    conservar  e  mautener  il  lun- 
gatg,  il  vegl  dretg  e  la[s]  isouzas  artadas.    11s  Raetoromans  han  pia  piars  lur 
centrum  e  sustegn  politic.    In  gieneral  process  de  centralisaziun  ha  priu  20 
dalurenneu  sia  entschatta.   Centralisar  ei  sinonim  cun  unificar  ed  uniformar, 
ed  il  niev  centrum  per  1'  unifieaziun  ei  stau  la  Gierraania.     Suenter  la  de- 
finitiva  divisiun  digl  imperi  franconic  de  843  ei  nossa  tiara  pleun  e  pleun 
vegnida   unida    cun    il   reginavel    tu d esc,    particularmein   cul   ducat   della 
Suevia;  tochen  842  stava  igl  uestg  de  Cuera  sut  igl  arzuestg  de  Milaun,  25 
fuva  pia  unius  cun  1' Italia,  stava  sut  intluenza  italiana,  mo  dalurenneu  ei 
nies  uesc  in  suffragan  de  Mainz,  stat  pia  sut  influenza  tudesca. 

Ils  ducas  e  comts  della  Raezia  ein  dapi  843  tudescs;  ils  uestgs  e 
canonics,  ils  avats,  ils  rcligius  dellas  veglias  claustras  ein  medemamein 
tudescs;  ultra  de  quei  vegn  ei  dapi  il  XI.,  XII.,  e  XIII  avel  secul  fundau  30 
novas  claustras,  tuttafatg  tudescas,  sco  S.  Glieci  dils  Premonstratens,  Chur- 
walden,  S.  Giachen  en  Portenza,  S.  Nicolai  a  Cuera,  Marienberg  el  Tirol, 
Müstair;  culs  Signurs  arrivan  vasalls  et  uffizials  subalterns  tudescs,  final- 
mein purs  tudescs,  ils  quals  surprendan  las  curts,  bandunadas  e  privadas 
dals  Romontschs  en  consequenza  de  mortoris  e  pestilenzia  ni  vegnan  dapi  35 
il  XIII  avel  secul  casai  en  valladas  pauc  populadas. 

Igl  effect  de  questa  immigraziun  ed  influenza  digl  element  tudesc  ei 
stau  quel: 

1.  Ha  il  raetoromontsch  cheutras  totalmein  piars  siu  sustegn  politic  e 
moral.  40 

2.  La  noblezia  romontscha,  ils  religius  ed  il  clerus  nativ  romontsch  han 
piars  lur  anteriura  preponderonza  visavl  al  pussent  e  pli  numerus  element 
tudesc  ed  ein  curdai  absolutamein  sut  1'  influenza  tudesca. 


766  G lachen  Caspar  Muoth 

3.  Giost  perquei  ha  il  Raetoromontsch  puspei  survegnin  in  caracter 
vulgär,  puril  e  cummiu.  Gnianc  ils  nativs  Romontschs  (V  empau  valur  ed 
importonza  seoccupavan  pli  cuu  quel.  II  tudosc  ni  il  latin  predominavan 
tut.     Da  cheu    deriva,    che    tuts   vegls  documents    e  tuts  Statuts,    tochen  il 

5  XVII.  s.  ed  eunc  pli  tard  ein  screts  per  tudesc  u  latin.  La  svilupaziun 
din  lungatg  de  scartira  u  uffizial  romontsch  ei  tras  tala  influenza  tudesca 
Stada  sistida  per  entirs  tschentaners. 

4.  Mo  tras  la  colonisaziun  cun  puraglia  tudesca  ei  era  la  popu- 
laziun    agricola     vegnida     infectada     dal    tudesc.      Tras    talas     colonias 

lOtudescas,  p.  e.  en  Vall-Rein,  Stussavia,  Tavau,  Portenza  ein  era  ils  purs 
nativs  romontschs  vegni  stimulai,  d' emprender  il  lungatg  dil  pievel  do- 
minont,  quei  che  ha  giu  per  consequenza ,  ch' il  romontsch  ei  en  talas 
coLitr.KKis  gl'  emprem  vegnius  neghlighius,  epi  emblidaus.  Sin  tala 
maniera    ein    duront    differents    tschentaners    entiras    valladas    e   contradas 

lövegnidas  giermanisadas,  mai  cun  la  forza,  onz  adina  sin  la  via  de  volun- 
taria  denazionalisaziun,   en  consequenza  din  sabiut  razionalismus. 

Ina  viulta  en  favur  dil  raetoromontsch  ha  pär  la  Reformaziun  religiusa 
dil  XVI  avel  secul  portau. 

1500—1800. 

20  Tras  la  reformaziun  han  dapertut  ils  dialects  vulgars  survegnin  niev 

credit  e  nova  peisa. 

Voleut  endridar  e  gudognar  il  pievel  per  las  ideas  della  Reformaziun, 
han  ils  Reformaturs  stoviu  seplantar  sin  gl'iral  populär,  plidar  e  perdegar, 
ch'  il  pievel  capeschi,  e  scriver  el  lungatg  vulgär. 

25  Ed  essent  la  reforma  instradada,  ha  ei  setractau  de  procurar  al  pievel 

ils  elements  d' instruczinn  e  dil   cult  per  la  nova  confessiun  enten  ilg 
lungatg  populär. 

Quei  ei  stan  da  vart  reformada:  1)  la  versiun  della  bibla,  silmeins  dil 
niev  testament,  2)incatechismu8,  3)il  cudischdepsalmse  canzuns 

BOreligiusas,    4)  cudischs  d' oraziuns    ed  en   las   vertentas  dispetas  denter  las 

confessiuns  las  contro  versias  ed  ils  tractats,    insumma  quei  ch' il  pievel 

haveva  de  basegns,  per  defender  sez  sia  confessiun  visavi  als  adversaris. 

Questa    necessitat   ha   era    stimulau  ils  Reformaturs  grischuns  de 

procurar  al  pievel  romontsch  mintgamai  il  necessari  en  siu  lungatg.  Aschia 

35  ei  compariu  1552  la  „Fuorma"  da  Bifrun,  ina  versiun  ladina  dil  catechismus 
reforraau  de  Comander  e  Blasius,  1560  „L'g  nuof  testamaint"  da  Bifrun, 
1B62  „ils  psalms"  traas  Durich  Chiampel,  pli  tard  novs  catechismus,  epi  la 
bibla  entira,  controversias, historias  religiusas,  novs  cudischs  d'oraziuns  etc., 
insumma  ina  quantitat  de  publicaziuns  cun  caracter  confessional. 

40  Als   medems   basegns  survevan  da  questa  vart  dils  culms  dapi   1601 

„il    catechismus"     de    Bonifa  zi    (scolast   a  Fürstenau),    1612  „il  ver 
sulaz"  da  pievel  giuvan  e  1625  la   stadöra  da    pasar,    quala    sei   la 


Ils  dialects  raetoroinontsch  767 

Vera  religiun  tras  Stefan  Gabriel  (plevoii  a  Glion),   1648  il  „niev  testa- 
m  e  n  t"  tras  Luci  Gabriel  etc. 

La  baselgia  catholica  ei  cheutras  medemainein  Stada  insinuada,  de 
procnrar  al  pievel  romontsch  catholic  lectura  en  ses  dialects, 

Era  cheu  hau  ins  denton  secontentau  cul   catechismus,  cun  canzuns5 
religiusas  e  ligiendas,  p.e.la„Glischsil  candalier  euvidada"  (1685) 
da  Zacharias  de  Salö,  in  caputscliiner,  staus  plevon  a  Cumbel,   —  cun 
cudischs   d' oraziuns  e  culs  necessaris  tractats  de  caracter  apologetic. 

Aschi  ei  naschiu  el  Grischun  ina    litteratura   raetoromonscha  religiusa, 
fetg    numerusa    a    proporziun.     Las   bibliotecas    roraontschas :    la    biblioteca  lO 
cantonala,    quella  de  Berlin,    quella    de  Turitg,    de    Hess    ad    Ell- 
wangen, de  Professor  Hör  manu  a  Cuera,   de  Dr.  C.  Decurtins   a   Tnm 
diimbran  circa   1200  opus  stampai  cun  quest  caracter  confessional. 

Per  1'  instrucziuu  e  la  cultivaziun  religiusa  han  pia  ils  Spirituals  dad 
omisduas  confessiuns  procurau  abundontamein,  e  duront  il  16.  e  17.  e  ISavel  15 
secul  dava  ei  forsa  negliu  eu  1' Europa  in  pievel  cummin  aschi  bein  iustruiu 
e  versau  en  tuttas  controversias  edispetas  confessionalas  sco  il  pievel 
romontsch  griscbnn;  perquei  han  era  particularmein  ils  Romontschs  en  las 
sbarradadas  e  dispetas  dil  17  secul  giugau  ina  rolla  aschi  importouta. 
Gl' era  la  teologia  popularisada,  che  instigava  ils  purs  tier  las  explosiuns  20 
fanaticas  de  lezza  perioda. 

La  reformaziun  conteneva  denton   en  fiu  principi  populär   eunc  in  de- 
ment fritgeivel  per  la  cultivaziun  nazionala  dils   pievels. 

La  lectura  della  bibla,  dellas  legiendas  e  dils  auters  cudischs  religius 
romontschs  supponeva  sco  conditio  sine  quanon,  ch' il  pievel  emprendi  25 
hva,  de  legier  romontsch  —  e  questa  condiziun  milsanavout  ina  spezia  de  sco  la 
rurala  romontscha,  nua  ch' ils  aflfonts  sapien  emprender  silmeins  ils  ele- 
ments  de  quest  necessari  inschin.  Duront  il  17.  secul  ei  pia  naschiu,  gl'emprem 
en  las  vischnauncas  reformadas,  ina  spezia  de  scola  communala,  natural- 
mein  romontscha,  nua  ch'  ei  vegneva  mussau  de  legier  il  catechismus,  epi  30 
il  niev  testament.  Quei  fuva  da  lezzas  uras  il  solett  rom  obligatoric.  Cun 
quel' seunevan  sco  roms  facultativs  de  lezza  scola  il  scriver  e  far  quint 
u  quintar.  Las  ideas  fuvan  da  quelles  varts  aunc  tuttafatg  singular  as.  P.  e. 
cartevan  ils  Spirituals  ded  omisduas  confessiuns,  ch' il  mat  e  la  giuvna  de 
bassa  condiziun  dessen  buc  emprender  de  scriver.  Lez  hagi  quei  buca  35 
de  basegns  e  la  matta  surdrovi  quei  pröh  cun  scriver  brevs  d'  amur  ed  em- 
prendi cheutras  mo  de  murar,  II  quintar  seigi  da  surschar  als  Signurs,  che 
hagien  capitals  e  stopien  quintar  ora  lur  tscheius  ed  als  raercadonts  e 
mistergners,  che  hagien  de  trer  ensemen  lur  postas. 

Denton    fuva   la    scola    primara    grischuna  da  quei    temps  eunc    adina  40 
megliera,  che  quella  della  populaziun  agricola  eis   auters   Cantuns    della 
Svizzera  ni  en  la  Tiara    tudesca.     Leu  daventava  da   lezzas  uras  pil  pur 
pauc  ni  nuot.   Legier,  scriver  e  far  quint  vegneva  tier  nus  mussau  gieneral- 


768  Giachen  Caspar  Muoth 

mein,  ed  er' ils  uescs  deCuera  mussavan  premura  per  la  scola  elemen- 
tara,  sco  resultescha(n),  p.  e.  ord  in  breve  de  Johann  II.  de  Flugi  alla 
viscbnauuca  de  Breil  de  1659,  nua  che  quel  coramonda,  ch'  ins  deigi  pren- 
der  50  Stera  Greun  dalla  pervenda  de  Breil,  per  pagar  in  scolast,  che 
ß  mussi  de  scriver  e  legier  als  affonts  dil  viscliinadi. 

En  autras  tiaras  predominava  la  perschuasiun,  che  la  classa  luvrera  e 
particularmein  la  puraglia  stopi  vegnir  mantenida  en  l'iguoranza.  Aunc  1760 
cartevan  ins  gieneralmein,  ch' ei  seigi  prigulus,  seh' il  pur  emprendi  de 
legier  e  scriver.  El  deigi  emprender  las  lavurs  dil  funds,  quei  seigi  bien 
lOavunda  per  el,  e  perfin  J.  G.  Schlosser,  in  amitg  d'I salin,  pretenda, 
ch'ilpur,  che  sapi  e  capeschi  da  pH  che  quei,  che  sia  clamada 
domondi,  seigi  adina  malcontents  e  sventireivels. 

Eralas  tendeuzas  de  propagar  l(e)[a]  scola  e  l'instrucziun  da  Balthasar 
de  Luzern,  da  Bodmer  de  Turitg  etc.  alla  fin  dil  secul  vergau,  vulan 
15  mo  ina  megliera  instrucziun  dellas  classas  superiuras;  il  pievel,    parti- 
cularmein il  pur,  dovei  vegetar  en  las  stgiradetgnas.  — 

Sin  quest  bass  scalem  stavan  ils  Grischuns  en  gieneralbuc.  II  principi 
democratic,  veramein  representaus  da  lezzas  uras  solettamein  el  Grischun  — 
ils  Cantuns  svizzers  democratics  havevau  lu  eunc  ina  quantitat  d'  Instituts 
20feudals  —  concedeva  silmeins  d' emprender  de  legier  e  scriver  e  far  quent 
a  mintga  simpel  pistur,  e  sehe  biars  han  buca  fatg  in  meglier  diever 
de  lur  liberlat,  seh'  ei  buc  il  principi  democratic,  mo  1'  indolenza  dina  part 
de  quei  malvengonz  pievel,  ni  l'influenza  externa  Stada  la  cuolpa:  il 
stadi  las  confessiuns  e  la  Sozietät  mettevan  negins  impediments  alla 
25  cultivaziun  dil  pievel  sco  en  auters  cantuns  e  tiaras. 

Ils  cudischs  da  questa  primitiva  scola  populara  fuvan  naturalmein,  cor- 
respondent  al  scop  della  scola,  fetg  simpels  e  medemamein  primitivs. 

Ei  setractava  a   rapport  dil    lungatg   romontsch  e  tudesc  d'  emprender 

de  legier  e  scriver.     Ils    cudischs    relativs     consistevan  perquei   simplamein 

SOenfiblas:  priraariamein  la  „Taefla  de  Bifrun"  (1571),  successivamein  en 

novas  Taevlas    e   Tavlettas.     Quellas   contenevan    igl    „ABC"   romontsch  e 

tudesc  e  las  reglas  ed  ils  exercecis,  per  emprender  de  sillabar  e  legier, 

allura  oraziuns  ed  ils  Clements  din  catechismus,  ditts  u  sentenzias  ord  la 

bibla,  canzuns  etc.  Ina  quantitat  de  talas  taevlas  e  tavlettas,  cudischs 

35  d' ABC,  stampai  duront  il  17.  u  18.  secul  documenteschan  igl  interess 

dil  pievel  per  la  scola  e  la  cultivaziun  de  quella.   Ni  la  part  tudesca  de  nies 

cantun,  absol  utamein  sut  1' influenza  pauc  ludeivla  dils  tudescs  (sprezzont 

e  neghligent  quels  en  ault  grad  la  classa  purila)  ni  dellas   contradas  della 

svizzera  bassa,  han  de  presentar  en  quei  grau  ina  semiglionta  productivitat 

40  e  la  medema  premura  a  rapport  della  scola  u  dell'  instrucziun  della  popu- 

laziun  agric61a. 


Martin  Cadonau 


769 


MARTIN  CADONAU. 


€asti  Sogii  Gieri  eii  la  Snrseira  Grisckiiiia 

(Aus  II  Patriot,  Nr.  12,  1875.) 

Zun    ferm    fortificaus 
Stev  in  casti  sper  Uors, 
Sin  ault  crest  baghiaus, 
Omans  cun  aultas  tuors; 
5  Et  gl'  um  ch'  en  quel  avdava 
La  glieut  tirannisava, 
Fov  Jörg  da  Jörgenberg.  — 


Tut  era  stamentan 
Da  questa  sort  zun  trista, 
10  Tut  era  rabgientau 

E  pleins  da  gritta  gista 
Encunter  quei  barun, 
Dad  in  cor  dir  schizun, 
Sco  schel  fuss  fatgs  da  fier. 

15  Mo  'I  pievel  leva  render 
A  Jörg  il  siu  malfar, 
Vendetga  lev'  el  prender, 
II  siu  casti  spazar;  — 
Perquei   seredonaven 

20  Dascus  secongiuraven 

Encunter  Jörg  ils  caus.  — 

II  di  fixau  vegneva, 
II  schi  desiderau, 
Tier  il  casti  tergeva 
25  II  pievel  senga  paus. 
Buc  pli  ussa   tremblont 
Buc  pli  selamentont, 
Pleins  valarusadat. 

E  tgeuadat  regeva 
30  Enteifer  ils  ferms  mirs, 

C  ul  pievel  compareva 

Sper  il  pompus  casti. 

Nagin  sedefendeva 

II  cavalier  perdeva 
35  Curasch'  e  sentimen. 

Romanische  Foracbungen  VIII. 


La  dunna    castellana 
Vegneva  sil  balcon 
Per  grazia  ella  rugava 
In  pon  alv  sgalut[scb]ont 
40  Ils  uregiers  surstattau 
Ad  eil'  udida  datan 
AUa  migieivla  vusch. 


La  nobla  dunna  veva 
Tut  auter  sentimen, 
45  Adina  susteneva 
II  pievel  innocent; 
Pertgei  ch'  ella  veseva, 
C  ol  pauper  pur  schemeva 
Sutt  il  tirannic  giuf. 

50  Bia  larmas  er  spondeva 
Siu  egl  de  compassiun 
Pil  pauper,  che  schescheva 
El  stgir  della  perschun. 
Dascus  da  siu  mariu 

55  Igl  um  schi  dir  e  criu, 
Seregordav'  la  del. 

Ma  volver  buc  podevan 
Ses  plaids  ils  furius. 
Vendetga  eis  volevan 
60  Vid  Jörg  als  servitura ! 
Mai  ella  dei  fugir 
Daven  dil  liug  untgir 
Cul  pli  custeivel  bein. 

La  dunna  uss  fastiua 
G5  Daven  da  Jörgenberg 

Cun  temma  e  furtina 

Va  ella  tras  il  triep, 

E  crutschs  sut  il  grev  buordi 

Surprius  dil  gron  disturbi, 
70  Savund'  in  servient. 

49 


770 


Poesias 


0  tut  ei  en  mervegliä, 
Tgei  sei  el  sac    zupau. 
„Tgei  ha'la  priu  can   ellaV" 
Schi  vegn  ei  duraondau. 
75  Ei  vegn  fatg  ferm  suspett, 
Che  Jörg  de  Jörgenberg 
El  sac  sei  sluetaus. 

Gl'  emprim  menader  cloma, 
Vesent  il  sescultar ; 
80  „Vegni  vus  niebla  dunna! 
Laschei  nus  fastinar ! 
Che  buca  nossa  rabgia 
Nus  gleiti  aunc  survargi 
E  nos  maus  spondien  seun." 


85  Tras  siu  agit  mitschava 
Cul  scazi  ledamein 
Signura  castellana, 
O  niebel  sentimen! 
Daven  ella  stuleva 

90  E  mai  nigin  veseva 
La  nobla  fatscha  pli. 

Mo  il  casti  curdava 
Eis  mauus  dils  valerus. 
En  tscbendra  semidavan 
95  Las  fermas  aultas  tuors 
Schvanid'  er*  la  pussonza 
E  prida  la  ustonza 
De  Jörg  de  Jörgenberg. 


POESIAS. 

La  mnmma  sil  camp  de  baUaglia. 

(Aus  II  Patriot,  Nr.  25,  1878.) 

II  giuven  guerrier  sto  daven  el  combatt; 
Leu  vi  cun  pusonza  igl  anamitg  statt. 

A  casa  la  mumma  bragia  e  plira 
Per  il  car  figl  en  1'  ujarra  suspira. 

5  Dalunsch  auda  ella  ils  canuns  tunar 
La  ramur  dil  schumber  senza  calar. 

Fem  e  puorla  vez'  ella  salzar  — 

Siu  cor  dell'  anguoscba  entscheiv'  a  tremblar. 

II  pauper  figl  gli  vegn  endiraent; 
10  II  persul,  eh'  ella  veva  dil  Tutpussent. 

A  casa  (st)[p]o  ella  bucca  star  pli, 
Sil  camp  de  battaglia  vul  ella  ir. 

Mellis  guerriers  schain  cheu  en  il  seung, 
Biars  el  combatt  cun  1'  amara  mort  eung. 


La  raumma  sil  camp  de  battaglia,  IIa  seolars  della  scola  nera         771 

15  „0,  contas  unfrendas  la  mort  La  voliu!" 
Di  ella,  encurent  il  car  figl  siu. 

E  mira,  o  Dieus!  cheu  eis  el  gie; 
Ruaseivel  dierm'  el  sut  il  pummer, 

Cun  fatscha  rienta  ruausa  el  cheu. 
20  11  sien  el  para  de  ver  restaurau, 

II  meun  de  siu  figl  ha  ella  struclau, 
La  freida  fatscha  ad  el  bitschau. 

Adumbatten  ha  ella  siu  num  clomau  — 
El  ha  ils  egls  buc  pli  alzau, 

25  Immensa  dolur  ha  ella  surpriu, 
II  cor  ha  ad  ella  slopar  voliu. 

Mo  gleiti  ha  ella  sequietau 
E  Dens  per  siu  confiert  rogau; 

Ad  el  remess  la  trista  sort 
30  II  qixal  decida  sur  vita  e  mort. 

Comgnau  dal  camp  ha  ella  lu  priu, 
Purtont  a  casa  il  scazi  siu. 

„En  quest  vast  liuc  duess  el  restar?" 
„Na  en  santeri  duei  el  ruassar!" 

35  En  santeri  ruaussa  el  bein, 

A  sia  tscheudra  pasch  clomeio.  M.  G. 


Ils  seolars  della  scola  nera. 

Veglias  deigas  —  figuras  dil  temps. 

(Aus  II  Patriot,  Nr.  27,  1878.) 

Tut  nunprevegnius  veseva  ins  beinduras 
Baul  tscheu  e  bauld  leu  promenond  seriug 
Cun  miras  diversas,  fixond  certas  uras, 
Scultond  nuncapeivel,  figient  tut  discus, 
5  Da  quels  perdertissimS;  studiai,  raffinai, 
Che  vevien  schizun  u  tiel  ner,  u  tiel  huz! 


49 


772  Poesias 

Giu  fatg  las  lur  scolas,  e  leu  stai  dressai, 
Schi  fin  e  perfetg,  che  surstar  stuevien  tuts. 

De  tuors  e    castials  e  de  logs  isolai, 
10  Fatgs  antics,  hietorics  e  scazis  zupai, 
Havevan  jdeas  de  qxiel  certas  e  claras, 
Che  tut  admirav'  eis  cun  tem' e  respect: 
Scurlavan  beinduras  schon  lu  las  terscholas 
Nas  fins  e  magnats  sul  succes  dellas  scolas: 
15  Las  strias  schi  finas  daventiau  pleunsiu, 
Che  sez  la  giustia  cun  test'  e  nas  fin 
Las  drovian  el  temps  dil  barlot  per  pleuntschiu.  — 
Mo  quels  della  nera  —  la  scola  dil  huz,  — 
Quels  sapiau  eunc  pli,  che  las  strias  en  graus: 
20  Tras  scol'  et  il  nausch  seigi  tut  en  lur  tgaus. 
Seh'  ei  mav'  in  de  quels  tras  in  vitg  ne  ucleun, 
Seh'  urlav'  il  tgeun  buc,  —  mo  il  giat  selevava. 
Tschintschavan  zun  bia  en  sentenzias  e  vers, 
Schi  bein  e  schi  ver  sco  'Is  orachels  dils  grecs. 

25  Sco  caussa  zun  gronda  vegnev'  ei  quintau, 
Havev'  in  da  quels  la  cumar  visitau 
E  gronda  curella  fuv'  ei  lu  el  vitg, 
Seh'  eis  mavan  e  stevan  zanua  pli  ditg. 
Figievan  en  quei  sco  eunc  oz  el  di  fan: 

30  Cuevan  zun  buc  a  'nzitgi  '1  talisman. 

De  quels  havev' in  al  caluster  giu  detg: 
„Sehe  mo  ti  bien  um  conaschessas  tiu  cletg,  — 
Ti  fusses  pli  rehs,  che  la  Frontsch'  e  siu  relg." 
E  mond  de  Sumvitg  a  Muster  clom'  in  si, 
35  Mussond  silla  tour,  ch'  ei  si  sur  Clavadi : 

„0  Ti  Clavadi!  Ti  eis  bia  pli  rehs  che  tut  la  Cadi, 
Ei  va  gie  daven  dalla  tuor  tochen  Hhein 
In'aveina  ded  aur,  ch'  ei  schizun  suravi, 
Ch'  en  logens  savess  in  pluschein  scarsar  si." 

40  Perfin  ord  1'  Italia,  Vaniescha,  vegnevi 
In  tal  dalla  nera  scolaus,  in  malign, 
E  mavi  cun  scazis  an  en  senza  fin. 
Seh'  ei  schevan  co  far  per  vegnir  tier  ils  scazis, 
Sehe  eran  la  glieut  aschi  ortgs  e  da  bein, 

45  E  fegievan  mei  tut,  sco  eis  schevan  complein. 


A  Casa 


773 


A  Medel  havevan  perquei  buc  auflau 

La  gronda  foutauna  ded  aur  schon  cullau. 

Schiglioc  fuvan  quels  adiu'  ils  gasts  nobels 
Pagaveu  raei  nuot.     Tut  fuva  contents, 
50  Seh'  eis  schevan  sulet  in  misteri,  in  vers, 
Ne  mussavan  cul  det  erapau  pli  'ntraviers. 

Figuras  e  detgas  ha  '1  temps  modellau, 
Las  ortgas  de  vegl  han  ei  auter  formau. 
Sco  strias  e  ners  baubaus  et  utschacs 

55  Dal  tut  impossents  ein  vegni  pleun  e  pleun; 
Manzegn*  e  malezi'  han  adin'  il  surmeun: 
Quels  monsters  han  ellas  metamorfosau, 
E  sco  che  las  puppas  bau  giu  sesarvau, 
Seh'  haveva  pnspei  er'  il  huz  or  studiau: 

60  Sei  buc'  ils  seolai  lu  che  vegnan  puspei 
Cun  neras  colurs  e  divers  exponi, 
Sco'  1  spert  infernal  sufla  si  raintga  di?  — 


A  Casa. 

(Aus  II  Patriot,  Nr.  5,  1881.) 


A  cas'  —  e  cun  premura  — , 
Leu  sut  il  tetg  patern, 
Scadin  da  gnir  enquera, 
Tschercond  ruaus  intern. 

5  Per  sa  6  ml  igl  jester 
Schi  ber  vantira  dar, 
En  patrial  less  jeu  esser; 
—  Buc  sai  la  emblidar.  — 

II  leug  da  mia  tginna, 
10  Schi  paupers,  stretgs  sco  '1  ei, 
„Sogns"  ei  'i  a  mi  adinna, 
Schi  gitg  sco  viver  dei. 

La  schvalma  emigronta 
Dal  Süd  er'  sgola  neu, 
15  Prepara  si'  avdonza 
El  tetg,  che  1'  ha  nutreu. 


II  storch'  er'  sgolatescha 
Las  alas  schi  stupen, 
Da  lunsch  gnint  neu,  en  prescha, 
20  Seu  tetg  per  prender  en.  — 

A  tgi  che  Deus  ha  dau 
La  sort  de  rimaner 
A  cas',  —  e  cun  qnittau  — , 
Ils  vegls  de  sustener; 

25  Quel  sa,  si  asch  e  pitter 
Sco  para  seu  destin, 
Cuntents  adinna  esser; 
—  Buc  ton  sa  gir  mintgin,  — 

Egl  jester  1  —  bandunaus  — , 
30  E  senz' habitatiun, 

Da  prighels  circumdaus, 
0,  trista  positiun. 


m 


P.  Baseli  Berther 


Co  jubilsBch  'il  cor 
Dil  viandont  schi  fitg, 
35  Vesent  —  eung  lansch  dador 
Cazolas  de  seu  vitgj 

Et  —  eivers  de  legria  — 
Cun  aulta  vusch  clomood: 


„Salid  ä  ti,  o  patria!" 
40  A  Ti  jeu  mi  surdond  " 

In  reug:  0,  per  mi  'oasa, 
Cur  d'  vus  spartgir  dei, 
„Ed  Patria,  mia  fossa, 
Amitgs,  euDg  si  cavei!"    A.  C. 


P.  BASELI  BERTHER. 

La  lualgogua  dil  Tom. 
(Nach  dem  Autograph  des  Dichters.) 


1. 


fp.  34]  Bia  onus  gia  erel  cheu 
Tut  trests  e  contristaua, 
Jeu  mavel  tscheu  e  leu, 
Nigliu  complein  ruaus. 


5  La  Mengia,  coa  savens 
Ha  ella  bein  plonschiu: 
Tgei  has  pomai  dadens? 
Ho  dir  hat  mai  voliu. 


Las  tgauras  dapertut 
10  Vegnevan  da  scadin 

Signur  squitschadas  sut  — 
PerduD  strusch  deva  in. 

4. 
Naven  ston  ellas  franc, 
Tuts  grevan,  tgi  en  scret 
15  E  tgi  cun  plaids  e  gnanc 
Restar  pH  duess  el  spert. 

5. 
Quei  era  aura  sut! 
Nos  gronds  e  pigns  Signurs 
Ston  ver  il  nas  en  tut, 
20  Per  don  dils  paupers  purs. 

6. 
[p.  35]  Perfin  a  Bern,  tedlei ! 
No8  babs  han  rut  il  tgau, 


Co  bein  dismeter  quei  — 
Savein  pilver  pign  grau. 

7. 
25  Las  tgauras  maglian  giu 
Uauls  e  fan  grond  den-, 
Navenda  per  l'  amur  de  Diu! 
Gnanc  lenn  in  auter  onn. 


Nos  vegis  nuot  han  capiu, 
30  Stai  tgaus  de  ström,  uardei! 
Han  tontas  tgauras  giu.  — 
Con  tschecs  nus  essen  —  hei. 

9. 
Fetg  biars  capevan  pauc, 
Strusch  nossas  tgauras  viu, 
35  Aunc  meins  il  buc  digl  aug 
Martin  culs  corns  engiu. 

10. 
Bein  trest  pil  pauper  pur, 
Tgei  senza  tgauras  far? 
Mirond  el  temps  futur 
40  Tgei  po  a  mauns  pigliar? 

11. 

Co  far  caflfe  cumars? 
Co  dar  puschßgn  agl  um? 
Mo  ner  uss  cun  vinars  — 
Tgei  tresta  sort  pil  mundl 


La  malsogna  dil  Toni,  VeDderdis  8(»gn  sut  la  crusch 


775 


12. 
45  £  lu  quei  bien  mignuc 
Tier  truffels  eosalai;  — 
Mai  pli  o  pauper  gnuc 
Deis  uss  scbigiar  da  quei. 

13. 
E  cuD  il  zart  chiacbiel 
50  Svanir  ston  ils  caluns 
E  buna  carn  d'  ensiel,  — 
Fatal  per  dos  maguns. 

14. 
Ascbi  er'  ei  urdiu 
Da  tgaus  aalti  gros; 
55  Denton  ei  gliei  falliu, 
Vein  giu  agid  dals  Nos. 

15. 
Las  tgauras  dein  restar, 
Tener  stiiein  uss  bials  bucs 
E  meglier  cun  eis  far, 
60  Ils  vegls  ein  stai  stagn  lucs. 


16. 
Ascbi  ei  sin  cumin 
Dad  in  stau  proponiu, 
Tedlau  ba  quei  mintgin 
E  taffer  susteniu. 

17. 
65  E  lu  tgei  grond'  bonur,  — 
Per  mei  pli  dultscb  cbe  inel, 
Ei  stau  uonn  pil  pur 
Leuo  a  Neuchatel! 

18. 
Exposiziun  sei  stau, 
70  Ils  premis  suenter  gust 
Han  tgauras   reportau. 
Tgei  laud  uss!  safermust! 

19. 
Dil  scbliet  nuot  aud'ins  pli 
Las  tgauras  ban  lur  dretg. 
75  Cul  Toni  sei  uss  bien, 
Uss  auters  han  pli  stretg. 


Teuderdis  sogii  sut  la  cniscb. 

(Nacb  dem  Autograph  des  Dichters.) 

Cheu  mira  tiu  Salvader  La  mort  ba  '1  endirau, 

Co  '1  penda  plein  en  saung!  Per  tei  e  mei  spindrar 

Spir  piagas  siu  cadaver,  15  Da  peina  e  puccau, 

Forau  tras  pei  e  maun.  Nus  tiel  salit  gidar. 


Con  gronds  ei  il  puccau 
Cbe  tontas  peinas,  cruscb 
AI  Segner  ha  purtau? 
Carstgaun  semegli'  el  struscb ! 

Tgei  r  olma  ba  custau 
Cun  larmas  suspiront, 
Cun  cor  oz  endriclau 
Po  mira,  o  puccont! 


0  tgei  carezia  bein 
D'  in  Diu  encunter  nus ! 
0  tgei  ventira  vein, 
20  Ob'  el  ei  per  nus  vegnius! 

Ah,  Segner  dai  a  mi 
Ch'jeu  mieri  dal  puccau, 
Ed  audi  lu  a  Ti 
Da  Tei  schi  car  cumprau. 


Navos  vi  jeu  turnar 
Kestar  vi  er'  cun  Tei 
E  „Pastgas"  celebrar; 
0  Jesus  gl  da  mei! 


776 


P.  Baseli  Beither 


Perlralgs  <lil  Toni  de  scuas,  mond  tschei  di  tras  Musler. 

Clin    chiscliun    cli'  ei    gliei   vegniu   teniu   in  qnors  de   mussar  de 
cuschinar  a  Muster. 


Ah  paupers,  buns  maluns^ 
Bizochels,  tagliarins, 
Schi  cars  a  nos  babuns. 


(Nach  dem  Autograph  des  Dichters.) 

Co  cuschinar  dat  uss  de  far 
Fertont  che  mumma  scheva: 
„Vess  mo  zitgei  de  preparar!" 


Naven  ston  ussa  ils  capuns, 
5  Flugets  e  fermetins, 

Entochen  ussa  stai  schi  buns. 

Adia  veschlas,  gnocs, 

Patlaunas,  hosip,  spitgs 

Ch'  han  fatg  schi  ferms  nos  pops. 

10  Svanir  sto  al  progress 
Cuschina  simpla,  pintga 
Custass  ei  tgei  ch'  ei  less. 

Pertgei  tedlei:  de  cuschinar 
A  nus  vegn  uss  mussau 
15  E  CO  barsar  e  co  turschar! 


Panadas,  bien  barsau, 
20  Fortems  sco   ä  Paris 
Sil  meglier  preparau. 

Piziultas,  piscutins 
Schi  neidis  e  schi  bials 
Tastgets  cun  fidulins. 

25  Sas  ver  uss  suenter  gust 
Tgei  giauter  che  ti   vul  — 
Tgei  viver!  safermust! 

Progress  oz  pir  che  mai. 
Tgei  schessan  bein  nos  veglsV 
30  Ei  fussan  tut  surstai. 


Progress  de  di  en  di 
E  deivets  pir  che  mai 
Ah  car!  tgei  vul  de  pli. 


II 

(Nach  dem 

Profund  e  sogn  ruaus 
Leu  regia  sut  las  cruschs ; 
In  aud'  plirond  las  vuschs 
Pil  scazzi  leu  zuppaus. 

5  Ei  rump'  il  cor  a  mi 
Vesend  en  ner  schi  biars, 
Che  pliran  per  lur  cars, 
Da  nus  schi  spert  sparti. 

Con  trest  ei  bein  la  morti 
10  Dolurs  gia  a  scadin 


di  dellas  olmas. 

Autograph  des  Dichters.) 

E  larmas  senza  fin 
Prepara  qiiella  sort. 

Cun  larmas  ent'  ils  egls 

Cheu  rogan  tons  affous 

15  Quei  di  gia  onns  ed  onns 

Peir  olma  de  nos  vegls. 

Ah  Cars!  nu' esses  beiu? 
Leu  giu,  ne  gia  leusi? 
Cons  pliran  oz  aschi  ? 
20  O  Diu  con  grev  nus  vein ! 


II  di  dellas  olraas,  Jeu  cndirel  er'  cun  Tei 


777 


Po  lai  uss  Tiu  bargir! 
Almosnas,  communiuns, 
Ferventas  oraziuns 
Per  alias  sas  unfrir. 


25  Ah,  lai  uss  Tiu  plirar! 
Uarda  leu  la  crusch, 
Che  di  cun  clara  vusch: 
Sin  seveser,  miu  car. 


Je«  eiidirel  er'  cnn  Tel! 

(Nadal  1888.) 
(Nach  dem  Autograph  des  Dichters.) 

Tgei  quintar  e  tgei  studiar  25  „Schliatas  fieras,  nuot  gudogn, 
Tgei  miserias,  tgei  dolnrs,  Pauc  dad  alp,  pign  pagament  — " 

Tgei  pitir  e  tgei  cridar  Ein  las  tunas  onn  per  onn  — 

Dat  ei  bein  uonn  pils  purs!  Gie,  al  pur  ei  fa  sterment! 


5  Schon  ils  onns  che  ein  vergai 
Han  schi  pauc  a  nus  porschiu, 
Plein  speronza  essan  stai, 
Mo  uonn  aunc  pli  falliu. 

Stermentusas,  aultas  neivs 
10  Han  curclau  en  quolms  e  valls 
Han  sfraccau  en  tetgs  e  seifs, 
Caschunau  er'  plirs  gronds  mals. 

Endirar  han  bein  stoviu 
Paupers  tiers  rentai  en  nuegl; 
15  Permaver'  ha  mai  voliu 
Comparer  avon  nies  egl. 

II  solegl  ha  strusch  dau  caul; 
Plevias,  bischas  fetg  dariet, 
Er'  purginas  freidas  baul 
20  Schon  avon  ch'  haver  priu  fretg. 

Truffels,  quasi  tut  il  graun 
Sut  la  neiv  stuiu  cavar, 
Cut,  putrius  havein  il  paun, 
Truffels  marschs  stovein  migliar. 


Ah  bien  Segner!  tgei  trests  onns 
30  Deivets  biars  tier  aunc  pitir, 
Sez  il  paupers,  pigns  affons 
Ston  cun  nus  er'  quei  suffrir. 

Schon  daditg  havein  plirau 
Plans,  progress  ed  aunc   inschin 
35  Bia  studiau  e  tgei  gidau: 
Vein  miserias  senza  fin. 

Ah  miu  Carl  tgei  vul  cun  quei? 
Tgei  po  mai  vul  daventar? 
In  Signur  dei  bein  ord  Tei 
40  Tut  enin' il  Segner  far? 

Uarda  leu  il  car  Bambin! 
Ha  schi  freid,  sto  scher  sin  ström, 
Emblidaus  da  finadin  — 
Sez  endira  seit  e  fom. 

45  Tgi  ei  quei,  o  di  a  mi! 
Mira,  Tiu  Salvader  sei 
Schi  carin  el  di   a  Ti : 
Jeu  endirel  er'  cun  Tei. 


778  P.  Baseli  Berther 

Sas  cra  uua  Giiif  eif 

(Ineditum  nach  dem  Autograph  des  Dichters). 

Ei  era  in  di  de  Settember,  che  nus  sesanflavan  ella  vall  Tujetsch  ed 
havein  leu  auue  tard  encunter  sera  fatg  ina  pigutga  excursiun  sin  Giuf. 
5  Biars  onns  eran  spirai,  depia  che  nus  havevan  visitau  la  davosa  gada  quei 
liug  isolau.  Nossa  uratta,  Maria  Cathrina  Veuzin  era  de  Giuf  e  per- 
quei  havein  nus  aunc  adina  empau  simpatia  per  quei  tec  tratsch  leussi  sin 
quei  crest. 

Nus   eran    serendi    da  Rueras  a  Dieni,    da    leu   a  Muschnatscha  e  de 

lOCrusch  de  Giuf  si.  Ora  giu  sut  la  caplutta  sper  ils  faners  havein  nus  fatg 
ina  pausa  e  mirau  empau  entuorn.  In  ha  da  cheu  anora  ina  stupenta  sur- 
vista  sur  1'  entira  vall  Tujetsch,  priu  ora  dadens  gl'  uaul,  Selva  e  Tschamutt. 
Gl' entir  di  ora  havev' ei  ploviu  e  dracau,  ch' in  ha  stoviu  star  en  stiva  e 
bein  enqual  curaar  haveva  giu  mess  fiug  en  pegna ;  e  buca  per  nuot,  pertgei 

1 5  si  ded  ault  er'  ei  bess  la  neiv.  Denton  ussa  vi  encunter  sera  er'  ei  puspei 
setratg  si  ed  ei  pareva  de  far  bial'  aura  denovamein.  II  solegl  mava  de 
rendida,  la  umbriva  era  gieiti  demaneivel  della  riva  dilTgom;  ils  quolms 
entuorn  nus  porschevan  in  magnific  aspect. 

Leu  ora  giudem  vesein  nus  il  Muraun  cun  ina  capetsch'  alva,  che  para 

20  fle  tener  guardia  sur  il  far  e  demanar  dils  de  Tujetsch.  Nua  che  nus  stein, 
tratgan  ins,  mirond  encunter  Muster,  ch'  in  serabetschi  buca  pli  lunsch  che 
Carmischeras,  ne  sil  pli  entochen  la  vall  Franzosa,  essend  ch'ils  uauls 
Cavorgia  e  dil  Bostg  seüneschan  leu  sco  eis  lessen  serar  giu  tut  transit; 
en  certs   gi-aus    fuss   ei   enqual   ga  fetg   surviu !    —     Mirein   nus    de  mann 

25  seniester,  sehe  crodan  il  quolm  de  Vi  e  Chischle  en  egl.  Ina  curiosa  com- 
parsa  fa  quei  quolm  de  Vi  cun  sias  spundas ,  pilver  sco  in  per  caultschas, 
eh'  ein  cuntschadas  sil  pli  ault  grad.  Silla  palla  gronda  ina  termenta  scrota, 
sissum  Cugngieri  in' antra  e  lu  sin  Vons  tut  gagl.  Tgei  sei  quei?  Schegie 
ch'ils  Tujetschiners  han  giu  uonn  ina  buna   racolta  de  fein,    sehe   han  eis 

30tonaton  buca  piars  temps  e  puspei  rimnau  da  tuttas  vards  ina  massa  fein 
a  pastg;  ina  exelleuta  perdetga  de  lur  activitat  e  de  lur  spargnar.  II  fein 
vegn  scarts  uonn  e  lu,  avon  che  scagliar  naven  ils  tiers  per  nuot  ne  per 
pauc,  lein  nus  segiedar  sco  nus  saveiu.  Quei  ei  lur  calculaziun.  Jeu  creiel 
strusch,  ch'  il  fastatg  de  Vons  seigi  vegnius  isaus  ora  enzacu  schi  fetg  sco 

35  uonn.  Tscheu  e  leu  havevan  ins  era  serau  la  faultsch  pulit,  in  veseva  quei 
lunsch  naven. 

II  medem  aspect  porsch'  era  il  Chischle  cun  siu  barlot  de  veglia  me- 
moria. Las  pallas  de  Londadusa,  ch' in  veseva  mo  la  part  sissum,  ils 
trutgs  aults,  la  foppa  verda,  dapertut  era  ei  vegniu  racoltau.  —    Grad  sut 

40 la  foppa  verda  giu  schai  il  mises  Miliar,  il  quäl,  mirond  cheu  encunter, 
laventa  si  bein   enqual   legreivla   reminiscenza  ord    nos   giuvens  onns.     Siu 


Sas  era  nua  Giuf  ei?  779 

scbi  numnau  crap  gries  dess  ora  bein  enqual  buccada  de  metter  el  cafe, 
seh'  el  fuss  —  de  zucher.  En  quei  liug  havein  nus  era  fatg  nos  emprems 
Btudis  el  lungatg  tudestg.  Nus  buozs  havevan  mintgamai  in  agien  tschaffeiij 
curch'  in  ne  1'  auter  tudestg  vegneva  sul  Rizli  della  vall  Miliar  ora  giu, 
cuu  sias  caultschas  stgir  verdas,  cun  in  tschiep  aschi  quorts  sco  il  libroc  e  5 
la  liunga  capetscha  de  seida  cun  in  hazer  tingelin.  Cheu  devan  nus  bein 
adatg,  curche  quels  tscbintschavan  culs  umens  dil  mises  e  bein  gleiti  savevan 
nus  era  dir:   „Wo  gehnt  ihr  hi?  Uf  sant  Jacob  aba,  süli  go  reicha!" 

Grad  sur    nus  si,    sissum  la   spuretga  Pulanera   sesaulta   ina   termenta 
meidia,  sco  seh' ella  less  pertgirar  en  quei  dartgui  il  spert  de  lavina,   che  10 
ha  schon  fatg  bein  enqual  ga  sterment  als  habitonts  de  Eueras.  —   Sevol- 
vein  nus  sin  maun  dretg,  sehe  croda  gl'  emprem  igl  uaul  Tschupina  si.    La 
campagna,  che  nus  havein   giu  fatg   auno  82  cuUa   brigada  XV.  da  Cuera 
entochen  Hospenthal  ei  tier  uns  e  tier  tuts  de  Tujetsch   aunc   en  buna  re- 
gordientscha.    Nus  seregordein  aunc  bein,  co  nossa  partida  era  postada  en  15 
quei  uaul  quasi  in  entir  di  ora,  spitgont  sin  in  vehement  combatt,   fertont 
che    las    mattauns    de  Kueras    purtavan    de    beiber    a  nus.     Ils    menaders 
de  l'autra  partida  han  cun  quella  chischun  giu  mussau  pauca  enconischientscha 
dil    terren    della  vall  Tujetsch   e    cun  quei    havein    nus    giu    biala   veta  e 
spergnau  la  puorla.     Dil   rest  haveva   nossa  batteria  de  montogna,   ch'era20 
postada   si  Planatschs   fatg   ina    bravura   cun    arver  il  fing  sin   igl  inimitg, 
che  bandunava   tut   en   colonnas    seradas    il    vitg  Sedrun.     En  cas  d'ujara 
havess  in  tal  seavanzar  digl  inimitg  giu  ina  tresta  consequenza  per  el  sez. 
Per  1'  empremaga   havein  nus    era   saviu  valetar  la   muntada   dell'  artilleria 
de  montogna  cun  ses  m61s ,    che  mavan  dil  Calcogn    enagiu  schi  segirs  sco  25 
las  cauras.    Segiramein  fagiess  la  Svizzera  meglier,  seh'  ei  sto  ina  ga  tonaton 
esser,  —  de  teuer  in  tec  pli  bia  sin  1'  artilleria  de  montogna,  che  sin  quella 
de  campagna,  che  semova  schi  vess  ella  planira,  num  dir  sin    nos  quolms. 
Denton  fuss  il  survetsch  tier  1'  artilleria  de  montogna  in  tec  pli  fadigius  e 
lu  —  cun  mels  ei  buca  tut,  che  vul  sedar  giu.    Basta,  ussa  havein  e  sur-  30 
vegniu  nus  nossas  fortezias  e  cheu  duvrein  nus  gleiti  ni  mels  ni  cavalls,  — 
denton  daners,  stagn  biars  per  nossa  paupra  Svizzera. 

Per  Tujetsch  san  las  fortezias  dil  Gotthard  esser  d'  avantatg,  silmeins 
en  certs  graus.  Per  gl'  emprem  han  eis  obteniu  cun  quella  chischun  in 
flot  stradun  davenda  ils  confins  entochen  sper  las  tegias  dell'  alp  Tiarms,  35 
aschia  che  mintga  pur  sa  ussa  ir  e  vegnir  cun  siu  carret  rauba  sco  de 
durmir  cun  aunc  haver  la  buna  chischun  de  prender  in  refrestg:  „Zur 
Rheinquelle."  Per  1' autra  san  ils  Tujetschiners  haver  buna  speronza,  che 
la  Confederaziun  metti  ussa  ina  ga  neu  sin  siu  agien  quen  in  telegraf  sur 
1'  Alpsu  e  forsa  che  quei  pass  vegn  cul  temps  era  tenius  aviarts  durond  40 
gl'  unviern,  che  dess  lu  bia  fadigias.  Dagl  avantatg,  che  quellas  fortezias 
han  portau  e  portien  per  hoteis  ed  ustrias  en  nossa  vallada,  stovein  nus 
schar  tschintschar  auters. 


780  P.  Baseli  Berther 

Suv  igl  uaul  Tscliupina  vi  sesaulza  la  llunga  tenda  dil  Tgom  e  Nual; 
giu  de  funs  pastira  de  casa,  per  miez  ora  bostgia  e  caglias,  sissum  treis 
alps:  Tgom,  Nual  e  Mut.  Tenor  nies  manegiar  fuss  quella  Costa  per  miez 
ora  in  exellent  terren  per  plontar  en  niev  uaul.  Da  mann  sut  creschan 
5  ils  pegns  pli  dabot  ed  ei  dat  pli  biala  leüa.  —  Semenein  nus  cun  nies  egl 
pli  alla  dretga^  sehe  podein  nus  aunc  grad  ver  sur  Planatschs  e  Milez  vi 
il  Pez  Cavradi  ed  il  Badus,  che  terlischan  ella  splendur  dil  solegl  cun  lur 
nova  neiv,  sco  sehe  eis  fussan  ded  aur.  Sil  quolm  Val  havevan  ei  schon 
chitschau   a  stavel    ed    ei  gliei   num   ir  per  nus,    sehe  nus  lein  aunc  mirar 

10  giu  Giuf. 

Strusch  che  nus  havein  fatg  enzaconts  pass  anavon,  salidan  nus  dus 
robusts  umens.  Ei  eran  vid  il  segar  risdiv,  ch'  era  zvar  quorts,  mo  de  ton 
megliera  fixiuu.  Schegie,  ch' ei  haveva  giu  ploviu  quasi  gl' entir  di  ora, 
quels    dus   umens    havevan    tonaton    luvrau   tudi.     Malgrad    lur   vestgadira 

ISbletscha  eran  eis  aunc  de  bien  humor.  E  sco  eis,  havevan  aunc  biars 
luvrau  leu  ora  giu  pils  plauns  entuorn,  bein  seregurdond  dils  plaids,  ch'  in 
auda  en  Tujetsch:  Gl' atuu  san  ins  buca  durmir  giu;  de  s.  Mathiu,  pur, 
prenn  quei  ch'  ei  tiu  e  per  esser  pli  segirs  stauscha  quei  ch'  ei  ödem  gl'  iral 
entochen  entadem !    S.  Mathiu  er'  ei    schon  gl'  auter  di   e  de    quei   tschuppi 

20  alv  pils  aults  entuorn  sehanavan  ins  aunc  pauc ;  denton  ei  era  ina  enzenna, 
ina  admoniziun,  ch'  in  auter  signur  vegni  gleiti  sur  il  Rizli. 

Nies  pign  disquors,  che  nus  havein  manau  cun  quels  dus  umens  era 
sur  il  pagament  dils  tiers.  Quei  ei  adina  la  questiun  gronda  en  Tujetsch. 
Quei  che  nus  havein  dils  tiers,  —  auter  havein  nus  nuot.     „Uonn  paia  ei 

25  pauc,  aber  nus  spetgein  tochen  nos  Baiers  vegnan;  seh' enzitgi  paia  en- 
zatgei,  sehe  paian  quels;  del  rest  vein  nus  de  bie  fain;  de  quora  giu  on 
ei  bie  mender."  —  Rischun  havevan  ei  e  lur  calculaziun  era  buca  mal. 
Fertont  che  nus  scarvin  questas  lingias  ein  ils  prezis  tonaton  pli  aults  e 
cul  temps  vegn  ei,  speronza,  aunc  meglier,  mo  pazienza!   "Dius  pertgiri!" 

30  era  lur  cordial  salid,  fertont  che  nus  eran  schon  daditg  endisai  mo  cun 
bien  di  e  buna  sera. 


Avon  nos  egls  stat  ussa  Giiif  cun  sia  caplutta  dedicada  a  s.  Bistgaun. 
Giuf  dumbra  ussa  circa  10  bagetgs  pigns  ne  gronds  e  dei  esser  stau  tenor 

35veglia  tradiziun  in  dils  emprems  uclauns  en  Tujetsch,  sehe  buca  gl'  emprem. 
Zvar  sesanfla  leu  depresent  negiua  casa  pli ,  mo  ch'  ei  existevi  leu  pli  da- 
ditg in  vischinadi,  havein  nus  plirs  arguments.  11  num  Giuf  darriva  dal 
plaid  latin  „jugum",  che  vul  dir  ton  sco  giuf,  crest.  En  veglias  scartiras 
anflein  nus  perquei   aunc   savens   scret  Juf   enstagl  Giuf.     Era  la   posiziun 

40  dil  liug  muossa,  che  quei  num  hagi  sia  giesta  significaziun.  Sco  ei  vegn 
raquintau  era  la  sola  della  vall  Tujetsch  dad  in  temps  in  spess  uaul.  Pliras 
casas  dil  vitg  Rueras,  sco  per  exempel  quellas  nua  che  Duri  Riedi,  Martin 


Sas  era  nua  Giuf  ei?  781 

Peder  e  Giachen  Aut.  Venzin  statan  ussa,  deien  esser  bagegiadas  cun  lenna 
dils  plauns  Flurin.  Ei  gliei  f'etg  natural,  ch'  ils  emprems  habitonts  hagien 
fatg  si  lur  habitaziuns  sin  erests  soleglivs,  ord  vard  dils  spess  uauls,  nua 
che  de  tuttas  sorts  animals  selvadis  avdavan.  Tals  logens  eran  segiraraein 
Giuf  e  Caspausa,  che  vegnan  teni  per  ils  emprems  logs  babitai  en  Tujetsch.  5 

Danunder  ils  emprems  habitonts  de  Tujetsch  ein  vegui  savein  nus 
buca  dir,  denton  fetg  probablamein  sut  si  e  buca  sur  quolm  d' Ursera. 
Schebein  s.  Sigisbert  seigi  vegnius  sur  enneu  ed  aschia  tras  la  vall  Tiijetsch 
ner  buc,  lein  nus  buca  decider.  Ei  exista  ariguard  la  vegnida  de  s.  Sigis- 
bert a  Muster  treis  ideas.  Ina  part  pretendan ,  ch'  el  seigi  vegnius  sur  il  10 
quolm  d'  Ursera  (Crispalt),  auters  dian,  ch'  el  seigi  vegnius  sur  il  Lugmagn 
e  puspei  auters  manegian,  ch' el  seigi  vegnius  sutsi,  la  quala  pretensiun 
savess  forsa  esser  la  pli  probabla.  Cun  rischuns  e  motivs  lein  nus  buca 
seschar  en  per  oz,  forsa  in'  avxtra  gada. 

Historicamein  anflein  nus  igl  oun  1251  notizias  sur  il  casti  de  Putnengia,  15 
ord  il  quäl  la  renomada  schlateina  Pontaningen  deriva ,  che  ha  dau  alla 
venerabla  claustra  a  Muster  in  famus  avat  cul  num  Pieder  ed  alla  Surselva 
il  fundatur  della  Ligia  grischa.  Dil  num  Tujetsch  (Tivez)  vegn  ei  fatg 
menziun  per  igl  onn  1300  e  zvar  en  Ina  scartira  digl  avat  Nicolaus  I  de 
Muster,  nua  ch' el  surlai  sin  moda  de  regal  alla  claustra  de  Wettingen,  20 
cantun  Aargau,  ils  dretgs  sur  ina  certa  brava  dunna  |  honestam  mulierem 
Berchtam  |  sco  era  sur  ses  affons.  La  schlateina  Berther  (ßerchter)  existeva 
cumpatg  schon  da  gliez  temps  en  la  vall  Tujetsch. 

Sur  Giuf  sez  havein  nus,  malgrad  tutta  bregia  enflau  mo  paucas  nO' 
tizias  positivamein  historicas.  La  davosa  casa,  ch'  eri  leu,  sesanflavi  en  quei  25 
fop  dadens  il  bagetg  de  frars  Hitz.  In'  autra  stevi  entadem,  nua  ch'  in  va 
enagiu  tiel  flum.  In  ton  dils  mirs  statan  aunc  uss,  sehe  nus  sbiglein  buc. 
Ord  quella  casa  vegn  ina  certa  Liberata  Schmed,  che  steva  pli  tard  a 
Rueras.  Da  quella  femna  vegn  ei  raquintau,  ch'  in  havevi  mess  ina  gada 
ella  de  pign  affon  avon  casa  en  in  carret  d'  affons,  e  che  quei  carret  seigi  30 
jus  cun  ella  della  plaunca  giu  tochen  giu  ella  aua  senza  far  enzitgei.  Pilver, 
quei  affon  sto  haver  giu  in  bien  aungel  pertgirader! 

Gl'  onn  1805,  aschia  raquenta  P.  Placi  Spescha,  stevien  aunc  duas 
casas  a  Giuf.  Dil  rest  anflein  nus  aunc  ussa  leu  puozs,  chischnes  e  clavaus 
vegls  cun  irals,  in' enzenna,  ch' il  graun  ed  il  glin  vegnevi  cultivaus  e35 
regulaus  leu.  Ils  trutgs,  che  meinan  dadens  Giuf  videnagiu  ella  Kufna  e 
da  leu  annenasi  encunter  Mulinatsch,  survevan  senza  dubi  per  las  tgauras 
ed  auters  tiers  de  casa  dil  vischinadi.  A  Mulinatsch  mava  la  pastira  de 
casa  per  Giuf  entochen  en  sco  Pibiala  dat  neu.  Fetg  probabel  gudeva 
Giuf  era  Liets  sco  pistira  de  casa  ne  sco  mises,  sco  quei  ch' ils  difiPerents^O 
trutgs,  che  meinan  dil  crest  della  Vallabuscha  si  laian  sminar. 

Duas   persunas   de  Giuf  havein   nus   aunc  enconischiu,    numnadamein 
Tschimun  Decurtins  e  Giachen  Francestg  Berther,  che  stevan  domisdus  sil- 


782  P«  Baseli  Berther 

suenter  a  Rueras.  II  davos  era  staus  cavrer  a  Giuf  ed  sedeva  giu  pli  tard 
cul  mistregn  de  calgier.  Nus  savein  aunc  seregudar  bein  de  quei  brav  um 
cun  siu  tschiep  mantscbester,  co  el  vegneva  a  cuser  tier  nus,  co  el  metteva 
si  siu  Spiegel  grond  la  sera  de  cazolla.  Temps  d'  unviern  vegneva  ei  nura- 
5  nadamein  aunc  adina  luvrau  in  per  uras  suenter  tscbeina.  Quei  bien  vegl 
calgier  era  nies  viscbin  e  ton  sco  nus  seregordein  haveva  nossa  muraa 
bugien  quei  um.  Nus  savein  buca  tralaschar  de  raquintar  cbeu  in  per 
anectodas  de  quei  remarcabel  calgier.  In  de  nos  frars,  che  haveva  in  tec 
argien  viv  de  pli  che  ordinaris  buozs  era  ina  gada  cun  in  auter  leger  com- 

lOpogn  si  en  ina  palla  dils  praus  Miliar  e  mava  de  quellas  pallas  giu,  buca 
sin  las  costas,  mobein  pli  en  platt.  Tut  de  rabia  vegn  nies  bien  calgier 
tier  la  mumma  di:  „Uardai  co  se  quels  dus,  quai  ei  dus  vairs  lumps!  Sa 
quei  fatg  cun  resti!"  Tgei  aura  ei  gliei  stau  quella  sera  a  casa  sai  jeu 
nuota  pli.  —    Vegnev' el  a  cuser  tier  nus,  sehe  schabegiav'  ei  bein  enqual 

15  ga,  ch'  el  prendeva  nos  calzers,  ch'  eran  mattei  terschinai  malamein,  en  ses 
mauns,  fagieva  vegnir  nus  avon  el  e  deva  ina  seriusa  admoniziun:  „Sa 
quei  CO  puspe  manau  cazes !  ju  sa  betga  tge  gianter  vus  fagieis."  II  meglier 
fagievan  ins  de  quescher  murtgiu  e  lu  fagieva  el  puspei  in  brav  per  calzers 
„suUabransulla"  e   catschava   aunc   si   in   hazer   piogn  per  suenter."     Quei 

20  bien  um  e  davos  cavrer  de  Giuf,  el  ruaussi  en  paisch ! 

En  ina  scartira  digl  Ordinariat  de  Cuera  digl  onn  1765  vegn  ei  lubiu 
als  vischins  de  Rueras  e  Giuf  de  metter  neu  ina  scola  per  instruir  la  giu- 
ventetgna  en  legier  e  scriver.  II  beneficiat  u  caplon  de  Rueras,  che 
haveva    de    teuer    quella    scola,   retergieva   sco    pagaglia    da   mintga  fiuc, 

25hagien  eis  aflfons  ner  buc,  u  ina  vaulta  lena  ne  20  rizers,  presapauc 
56  raps. 

Avon  temps  havein  nus  era  giu  la  chischun  de  mirar  atras  in  tec  igl 
archiv  della  pleiv  a  Sedrun.  Per  tala  favur  havein  nus  d'  engraziar  al 
present  Segner    farrer   de   leu.     En  quellas    interessantas   veglias    scartiras 

30  havein  nus  denter  auter  era  enflau  ina  gliesta  ded  ina  certa  confratemitat 
de  8.  Giachen  (Fratres  sancti  Jacobi),  che  datescha  dagl  onn  1616.  Senza 
dubi  ei  quella  confratemitat,  della  quala  in  seregorda  depresent  pauc  pli 
en  Tujetsch,  stada  erigida  ella  baselgia  de  s.  Giachen  a  Rueras,  il  quäl 
liug  vegneva  dad  in  temps  era  numnaus  simplamein  a  s.  Giachen.    Entras 

35  entginas  notizias  e  combinaziuns  essan  nus  cun  quella  chischun  era  vegni 
sil  patratg,  che  Rueras  podessi  haver  giu  gV  emprera  en  Tujetsch  in  Spiri- 
tual e  che  quei  vegl  foliant  egl  archiv  a  Sedrun,  che  contegn  quei  register 
savessi  forsa  esser  staus  componius  e  salvaus  si  all'  entschatta  a  Rueras. 
Denton  per  nus  ei  ad  interim  mo  quella  liesta  dils   confrars  d' impurtonza. 

40  La  confratemitat  sco  tala  era  seformada  schon  gl'  onn  1609,  denton  seor- 
ganisada  ne  previligiada  per  1616.  Denter  ils  commembers  de  gliez  onn, 
che  podevan  esser  en  tut  circa  40,  sesanflava  era  in  schit  diember 
ord   il  vischinadi  de  Giuf.     Ils   nums   ein:    Gilli  Jon,   Genet  Gilli;  Jon, 


Sas  era  nua  Giuf  ei?  783 

Jacob,  Christ  del  Gilli,  Griatta  Genet,  Onna  Cians,  Jon  Reget,  tuts 
de  Giuf.  Quei  ei  in  mussament,  ch'  ei  eri  da  gliez  temps  pliras  casas 
a  Giuf. 

Cul  vischinadi  Giuf  sa  forsa  era  1'  alp  Valgiuf  esser  Stada  all'  entschatta 
en  conexiun,  silmeins  sesanfla  quella  demaneivel  e  confinescha  culla  pistira  5 
de  casa  de  Giuf,  numnadamein  Mulinatsch,  Graps  e  Liets  e  porta  ultra  de 
quei  era  il  medem  num.  Las  alps  Valgiuf  e  Val  udevan,  aunc  en  quei 
tschentaner  alla  Claustra  de  Muster  e  zvar  entochen  gl'  onn  1861,  nua  che 
la  vischnaunca  de  Tujetsch  ha  cumprau  giu  ne  pagau  ora  il  tscheins  fier 
per  quellas  alps  per  adina  cun  il  capital  de  7650  frs.  Tenor  nies  saverlO 
existan  en  fatgs  de  quellas  duas  alps  aunc  quater  documents  egl  archiv  de 
Tujetsch,  ils  quals  nus  havein  entras  buontat  de  Sgr.  President  Soliva  saviu 
mirar  atras. 

Gl'  emprem  datescha  da  1597  e  dilucidescha  ina  dispeta  sur  ils  tscheins, 
che  la  vischnaunca,  respectiv  ils  personavels  de  quellas  alps  stuevan  pagarlS 
mintg'  onn  alla  claustra.  Ils  personavels  han  giu  declarau ,  ch'  eis  sappien 
buca  dar  ton,  numnadamein  5  centners  caschiel  grass  (guot  feist  gesalzen 
Khess),  ei  seigi  nunpusseivel.  La  fitschenta  ei  vegnida  regulada  giu  dal 
mistral  regent  da  gliez  temps  Menirus  Buldet.  Da  vard  della  claustra  era 
compariu  Christian  Castelberg,  avat,  cun  in  advocat  „L' urau  von  Gieriet,  20 
Seckelmeister  zu  Medels".  En  num  della  vischnaunca  de  Tujetsch  „die 
ehrsamen  und  wisen  Stadhalter  Deg  Durschey  und  Jacob  Berchter  alter 
Seckelmeister  in  namen  deren  Nachburen  mit  Fürsprecher  Stadhalter  Merens 
von  Brigels." 

Gliei  vegniu  stabiliu,    ch' ils  de  Tujetsch  hagien  de   pagar  il   tscheins  25 
cun  5  centners    caschiel   grass  sco   avon;    ch'  eis  stoppien    mintgamai  schar 
saver  la  claustra  in  di  avon,    che  la  rauba  vegni  partida,    sinaquei  che  la 
claustra  sappi  termetter  in  fumegl  cun  ina  giesta  stadera  (mit  einer  grossen 
gerecht  und  gewerig  Wag,  die  da  gerecht  syge).    Duess  ei  dar  difficultats, 
sehe  sappi  il  fumegl  della  claustra  requorer  tier  il  salter  della  vischnaunca  30 
I     de  Tujetsch.     II  caschiel    sappi  la   claustra   encurrir  ora    sin  las  crunas  en 
'    tschaller  de  mintga  tegia,  stoppi  denton  lu  ir  vinavon  sin  quella  cruna,  en- 
tochen, ch'  ella  hagi  il  quantum  fixau. 
I  Ord  quellas  notizias  stovein  nus  concluder,  ch'  ei  vegnevi  dad  in  temps 

I    caschau    grass    en  quellas   duas   alps;    denton  sco   nus    havein    enderschiu, .35 

mo  in  cert  temps  per  aschia  saver  cuntentar  la  claustra,  gl' auter  temps 
I  vegnev'  ei  caschau  mager.  Depresent  vegn  ei  caschau  mager  en  tuttas  alps 
'  de  Tujetsch.  Dil  piaun  de  „fessli"  savevan  ins  aimc  avon  paucs  onus  nuot 
en  Tujetsch.  Tgei  havessan  nos  vegls  detg  sur  de  quei  fabricat,  eis 
che  caschavan  aunc  grass  ed  havevan  aschia  aunc  pli  pauc  piaun?  Eis 4) 
tenevan  pli  bia  sin  in  bien  caschiel,  che  era  grass  ne  che  haveva  aunc  en 
enquala  flur  e  spargnavan  tons  cuschinems  ded  oz  il  di.  Dad  in  pur  sin 
Giuf  vegn  ei  raquintau,  ch'  el  havevi  aschi  bia  caschiel  caura  en  tschaller, 


784  P-  Baseli  Berther 

ch'  in  miradur  havessi  saviu  far  in  entir  di  mir  cun  tal  mignuc!  —  Plinavon 
savein  nus  concluder,  ch'  il  cascbiel  vegnevi  da  gliez  temps  salvaus  si  en 
tschallers  entochen  descargar  dad  alp.  Tou  sco  nus  savein,  vegneva  il 
caschiel  de  quellas  duas  alps  salvaus  si  a  Rueras  en  quellas  truaiscbs  sper 
5  la  casa  de  Giachen  Antoni  Venzin ,  en  quella  de  frars  Cavegn  en  lu  en 
il  grond  tschaller  della  casa  nua  che  Duri  Riedi  stat,  che  ha  aunc  ussa  ina 
porta  dubia.  La  rauba  vegneva  purtada  sin  bast  ord  las  duas  alps  e  zvar 
Valgiuf  vegneva  dil  maun  de  Giuf,  Val  da  Sudada  giu.  Ils  cavals,  ch' in 
duvrava  leutier  stuevan  haver  si  in  bucseigl,  ina  specia  de  bucri.  —   De- 

lOpresent  va  ussa  mintga  pur  sez  ella  alp  a  chischar  e  meina  ne  porta  lu 
sia  rauba  imraediat  a  casa  e  regulescba  en  siu  tschaller.  Signuns  han  ins 
negins  pli.  Biars  vegnan  a  sesmirvigliar  sur  tal  cundrez ,  mo  nus  savein 
dir,  che  mintga  caussa  ha  duas  vards  e  ch' in  hagi  pli  daditg  era  giu 
signuns  en  Tujetsch.     Tgei  ei  seigi  meglier  lein  nus  schar  dad  in  maun  e 

l5mo  far  la  damonda:  Savess  Tujetsch  buca  haver  pli  gronda  rendita  ord  il 
latg  de  tontas  vaccas  e  cauras  in  entir  onn  ora?  Quasi  tut  piaun  e  cascbiel 
vegn  consummaus  ella  vall  sezza.  Cun  star  ensemen,  silmeins  ina  alp  cun 
cauras  e  vaccas,  caschar  grass  e  regulär  endretg,  dess  quei  in  famus  pro- 
duct,  ch'  era  gronds  signurs  schassen  plischer;  il  transport  fuss  aunc  buca 

208chi  lunscb  entochen  Göschenen.  Per  tal  intent  savess  ins  schar  liber  ina 
alp  e  mintga  pur  podess  metter  en  quella  ina  ne  duas  vaccas  e  far  aschia 
ina  emprova.  Denter  biaras  ideas  ei  quei  era  ina,  e  nus  lein  tuttavia  buca 
haver  detg,  che  quei  seigi  la  megliera. 

II  secund  document  en  caussas  de  quellas  duas  alps  ei  de  1804.     En 

25  quei  vegn  ei  determinau,  ch' ils  personavels  hagien  de  dar  mintg' onn  sco 
tscheins,  avon  che  parter  la  rauba  600  crenas  caschiel  grass  (wärschaften 
fetten  Käs).  Ariguard  il  pesar  ora  valan  las  medemas  reglas  sco  sura. 
Cheu  encunter  seobligescha  la  claustra  de  surschar  las  alps  vinavon  ed  en 
cas  de  midadas  hagien  ils  de  Tujetsch  adual  adina  gV  emprem  dretg.   Sut- 

30  tascrets  ein  en  quella  scartira,  ch'  ei  puspei  concepida  en  lungatg  tudestg, 
da  vard  la  claustra:  Anseimus,  avat,  P.  Basilius  Veith,  decan.  Da  part 
della  vischnaunca  ils  gieraus :  Christian  Jos.  Wenzin,  Thomas  Josephas  Beer 
6  Ulrich  Wenzin. 

Da  quei  temps  datescha   probablamein   era  igl   usit  della    claustra  de 

35  retrer  enstagl  il  caschiel  en  natura  il  daner  persuenter  e  zvar  18  Rizers  la 
crena^).  Ei  steva  denton  liber  alla  claustra.  Ils  davos  onus  vegneva  ei 
adina  pagau  ora  en  daner  e  zvar  il  di  de  s.  Martin  dal  Statthalter  della 
vischnaunca. 

Gl'  onn  1861  ei  vegniu  fatg  la  convenziun,  nua  che  Tujetsch  seobligescha 

40  de  pagar    giu    il    tscheins    fier    dellas   alps  Val  e   Valgiuf,    consistent   en 


1)  3/^  crena  =  1  ® ;  6  Rizers  =17  cts. 


Sas  era  nua  Giuf  ei?  785 

600  crenas  u  850  'S»  caschiel  grass,  annuala  grevezia,  alla  claustra  de  Muster 
cun  il  capital  de  fr.  7650  en  diversas  ratas,  euenter  la  quala  liquidaziun 
Tujetsch  seigi  lu  schligiaus  per  adina  da  tutlas  grevezias  visavi  a  la 
claustra.  Suttascrets  ein:  P.  Martin  Andreoli,  administratur  claustral  e  da 
vard  della  vischnaunca  ils  gieraus :  Hans  Giachen  Beer,  J.  A.  Berther  e  Duri  5 
Wenzin. 

En  ina  nova  e  zvar  davosa  scartira  sur  quels  fatgs  de  1866  vegn  ei 
stabiliu,  che  la  vischnaunca  de  Tujetsch  cedi  da  sia  pretensiun  sin  il  gientar 
de  s.  Martin.  Per  suenter  lai  la  claustra  anavos  2000  fr.  dil  capital,  sco 
era  il  restont  tscheins  de  100  fr.  ed  aschia  calan  tuts  dretgs  e  grevezias  10 
de  mintga  vard  si.  Quei  gientar  de  s.  Martin  per  il  plevont,  ils  gieraus  e 
calusters,  che  la  vischnaunca  pretendeva  sco  per  in  dretg,  fertont  ch'  ei  era 
mo  ina  isonza  ne  abus,  era  vegnius  si  cheutras,  che  la  claustra  ha  giu  en- 
tschiet  a  dar  ord  atgna  voluntat  e  per  creanza  enzitgei  gientar  als  cautegias 
de  quellas  duas  alps;  silsuenter  ei  la  resp.  suprastonza  vegnida  vitier  e  plilö 
tard  tuts  quels ,  ch'  eran  enzacu  stai  en  uffeci  de  vischnaunca ,  aschia  che 
la  tablada  dumbrava  entochen  26  persunas.  — 


Suenter  haver  fatg  quella  pigntga  excursiun  sur  las  bialas  alps  Val  e 
Valgiuf  lein   nus  puspei   turnar   anavos  a  Giuf  ed   avon   che  prender  com-  20 
miau  aunc  visitar  sia  baselgia, 

Dador  la  baselgia  stat  sper  il  mir  si  ina  simpla  crusch  de  lenn,  che 
porta  il  num  d'  Jesus  ed  igl  onn  1836.  Nies  cor  vegn  penetraus  da  dolur, 
assend  che  quella  enzenna  dil  salit  regorda  nus  vid  la  disgrazia,  ch'  ei 
mccedida  cheu  la  sera  della  fiasta  de  Nadal  entras  ina  lavina.  Quater25 
^iuvens  perveseders  ein  vegni  suten;  dus  de  quels  hau  aunc  podiu  vegnir 
jpindrai,  mo  ad  in  han  ins  stoviu  prendergiu  ina  comba,  fertont  ch' ils 
lus  auters  ein  daventai  1'  unfrenda  della  mort;  denter  quels  sesanflava 
n  bien  aug,  che  steva  en  ses  28  onus.  Tgei  dolorusa  nova  ei  quei  min- 
gamai  per  gieniturs  e  fargliuns!  Suenter  haver  recitau  in  Deprofundis  per  30 
1  ruaus  de  quellas  olmas  e  rugau  Niessegner,  ch'  el  pertgiri  la  vall  Tujetsch 
!la  talas  disgrazias,  essan  nus  serendi  en  baselgia. 

La  presenta  baselgia  de  Giuf  ei  dedicada  a  s.  Bistgaun  e  sa  esser 
''egnida  bagegiada  aschia  entuorn  1650.  Fetg  probabel  existev'  avon  in' 
lutra  capluta  leu  e  sin  quei  patratg  ha  il  datum  dil  zenn  de  leu  manau.  „e 
lll  pign  clutge  sesanfla  mo  in  zenn.  Vul  ins  vegnir  tier  quei,  sehe  ston 
ns  seruschnar  dil  tetg  ennasi.  Quei  survetsch  ha  in  bien  amitg  fatg,  ughiont 
ias  caultschas  cun  la  resca  d'  aunc  far  in  per  sgreffels.  11  resultat  ha 
lenton  cuntentau  la  bregia  ed  era  la  marveglia.  II  zenn  cun  sias  numerusas 
urcletas  egl  ur  para  schon  da  lunsch  de  haver  fatg  atras  de  bia.  Sper 
'  inscripziun :  Sancta  Maria,  ora  pro  nobis,  porta  el  las  figuras  dil  crucifix,  ^q 
Romanische  Forschungen  VIII.  50 


•^QQ  P.  Baeeli  Berther 


de  Nossadunna  e  sehe  nus  sbagliein  buc,  era  de  s.  Onna.  Plinavon  anflein 
nus  il  vegl  datum  de  1480  e  sut  vi  la  remarcabla  suttascripziun  dil  meister: 
„Joseph  Bonifaz  von  Walpen  von  Rekigken  fon  Walis."  Senza  dubi  ei  \ 
quei  zenu  in  dils  pli  vegls  en  Tujetsch  e  lu  la  interessanta  nova  cb' el 
5vegni  ord  il  Walleis!  Quei  sto  esser  stau  in  fadigius  transport  dil  Walleis 
si,  sur  la  Furca,  tras  la  vall  e  sur  il  quolm  d'  Ursera,  d' in  temps  ch'in 
saveva  aunc  nuot  de  vias.  Gl'  oun  vergau  havein  nus  legiu  ella  Gasetta  R.,  : 
che  l'ura  della  baselgia  de  Rueras,  che  funczionescha  aunc  ussa  stupent, 
vegni  ord  il  Walleis.    Era  il  zenn  grond  de  leu  cul  datum  1490  vegn  pro- 

lObablamein  dal  medem  liug  e  forsa  era  il  zenn  gr.  de  Tschamutt,  che  ha 
gronda  semegliadetgna  cun  quei  de  Rueras.  II  zenn  grond  de  Selva  de 
1788  cun  sia  ruosna  ed  il  pign  de  18(2  ?)2  portan  medemamein  il  num 
della  firma  de  Walpen  de  Rekigen  ord  il  Walleis  sura.  Ei  sto  esser,  che 
Tujetsch  havevi  dad  in  temps  empau  communicaziun  cun  ils  Walleisers  ne 

15  Walleiseras,  buca  mo  cun  schar  cullar  zenns  e  brensinas,  forsa  era  en 
auters  fatgs.  \ 

Igl  altar  della  baselgia  de  Giuf  ha  in  pulit  maletg,  che  representa  ella  | 
miez  Niessegner  vid  la  crusch ;  de  maun  dretg  grad  sper  la  crusch  Nossa-  ; 
dunna    e   s.  Bistgaun ;    de    vard     seniastra    s.  Roc   e    s.  Carli    Borromeus, 

orj  Davon  il  maletg  sesaulza  ina    bufatga  scaffa  de   glas   cun  ina  nova,    biala  , 
statua  de  s.  Bistgaun;    pli  daditg   sesanflava    en  quella   scaffa  Nossadunna  j 
dellas  dolurs,   che  vegneva  venerada  leu  sin  particulara  moda,  sco  la  tabla 
votiva  pendida    si    sper  gl'  altar  muossa.     Ella    porta  il  datum  1774  e  re- 
presenta CO  Nossadunna  dellas  dolurs  ed  ils  auters  s.  patruns  de  Giuf  han 

25  giu  conservau  in  um,  ch'  ei  roclaus  enasi  Valmala  de  far  nitschuns,  sco  ei 
vegn  raquintau. 

Sin  igl  altar  sesanflan  pigntgas  reliquias  de  s.  Maurus,  s.  Bistgaun  e 
s.  Pieder  de  Alcantara.  La  baselgia  ed  en  particular  igl  altar  ein  fitai  si 
pulit  e  han  cun  chischun,  che  las  baselgias  ora  giu  ella  vallada  ein  vegnidas 

orj  restauradas,  artau  bein  enqual  caussa. 

Vischins  de  Giuf  eran  il  pli  demaneivel  ils  habitonts  de  Nurschei,  che 
schal  circa  10  minutas  pli  anora  silla  medema  solegliva  spunda.  Nus  havein 
mo  la  tradiziun,  che  di,  ch'  ei  eri  dad  in  temps  leu  ina  ni  duas  casas.  Ils 
vegls  ed  isai  trutgs,  che  meinan  dil  crest  Nurschei  si  e  semeinan  dil  rieven 

ocault  ora  si  tochen  gl' uaul  Liets,  laian  sminar,  che  quels  survevien  per  la 
biestga  dils  habitonts  de  leu.  Cura  ei  gliei  sesbuau  giu  leu  e  seformau  il 
rieven  ault  e  las  Budas,  savein  nus  buca  dir,  scadin  cas  fetg  baul. 


La  pietat  ed  igl  engraziament  stimuleschan  nus  de  aunc  raquintar  per  i 
>i Q  conclusiun  enzitgei    ord  las    ruinas  de  Giuf.     Ti  eis    forsa   schon  jus  atras 
Tujetsch  ina  sonda,  temps  de  stad  ed  has  forsa  via  in  di  della  pli  gronda 


^ 


Sas  era  nua  Giuf  ei?  787 

bial'  aura,  co  ils  habitonts  vegnan  malgrad  fuola  de  fenar  en  duas  liungas 
processiuns,  cantont  e  recitont  il  s.  rosari  encunter  la  biala  capluta  de 
Zarcuns.  Quei  ei  ina  veglia  isouza,  che  gieneraziuns  e  gieneraziuns  ban 
observau  e  la  quala  ba  purtau  gronda  benedicziun  ella  vallada.  Ella  deriva 
da  Giuf  e  la  tradiziun  raqueuta  sco  suonda.  5 

A  Giuf  viveva  dad  in  temps  in  pietus  e  sogn  um  cul  num  Gionet 
(Janet).  Scbegie  buca  adversaiis  en  scienzas  mundanas  era  el  ton  meglier 
enconiscbents  cun  la  veta  dils  sogns  ed  exercitava  sin  particulara  moda  la 
pietusadat.  Sia  speciala  oraziun  era  il  paternies.  El  meditava  il  contegn 
de  quel  cul  spert  ed  intrava  ascbia  ellas  grondas  verdats  dell'  oraziun,  cb'  il  10 
Segner  ha  sez  mussau.  El  baveva  de  dir  in  paternies  davenda  Giuf  en- 
tocheu  Zarcuns,  ina  mesa  ura  lunsch.  Probablamein  mava  el  della  senda, 
che  meina  aunc  ussa  tras  Budas,  CascharuUas,  Florin  a  Zarcuns.  Quei 
era  la  via  de  bara  dils  de  Giuf  e  forsa  1'  emprema  via  tras  la  vallada. 
Fertont  che  Gionet  mava  ina  gada  ascbia  meditont  e  recitont  il  paternies  15 
ei  Nossadunna  comparida  ad  el  en  quei  liug,  nua  che  la  baselgia  de  Zar- 
cuns stat  depresent  ed  ba  fatg  de  saver  ad  el ,  che  seh'  ils  habitonts  de 
Tujetsch  veglien  prender  si  de  sanctificar  la  sonda  cun  far  ina  processiun 
en  quei  liug,  sehe  vegni  ella  a  schar  madirar  il  graun.  La  capluta  de 
Zarcuns  seigi  sin  quei  vegnida  bagegiada  da  Gionet  de  Giuf.  20 

Vas  ti  ina  gada  tras  la  biala  vallada  e  sper  il  vitg  Zarcuns  ora,  pren 
la  bregia  e  visetta  quella  tgeua  capluta;  salida  Nossadunna  cun  in  pietus 
ave;  mira  lu  si  encunter  igl  arviul  e  ti  vesas  leu  il  maletg  de  quei  evene- 
ment,  co  Nossadunna  ei  comparida  a  Gionet,  che  stat  leu  enschanuglias, 
Vid  il  mir  sas  ti  legier  ina  inscripziun  latina  cul  suondout  contegn  ro-  25 
montsch: 

„Miraculus  ei  il  Segner  en  ses  sogns.  (Ps.  67,  36.)  Mo  aunc  bia  pli 
miraculus  eis  el  enten  la  beatissima  purschalla  Maria,  Regina  de  tuts  ils 
sogns  e  Mumma  de  siu  s.  Fegl,  la  quala  el  ha  dau  a  nus  Tujetschiners  sin 
particulara  moda  per  mussadura  e  protectura,  sco  ella  sezza  ba  mussau  cun  30 
comparer  miraculusamein  cheu  en  quest  liug  ad  in  cert  Gionet  de  Giuf 
gl' onn  1622  ils  8  de  Schauer.  Quei  vegn  mussau  si  entras  scartiras,  en- 
tras  la  tradiziun  ed  il  present  maletg  e  vegn  era  cartiu  sogntgamein." 

D.  0.  M. 

En  in    cantun    dil    maletg    statan  ils  plaids:    „Bartolome    Broder    de  35 
Castelberg  ha  fatg  questa.pittura  1763." 

Sco  ei  gliei  vegniu  detg  a  nus,  sehe  duevien  respectivas  scartiras  sur 
de  quei  s.  um  sesanflar  pli  daditg  egl  archiv  della  vischnaunca  ed  el  seigi 
setraus  el  sonteri  a  Sedrun  sut  la  porta  pigntga.  A  Selva,  nua  ch'  in 
fagieva  avon  che  la  baselgia  a  Sutcrestas  vegni  bagegiada,  la  processiun  40 
della  sonda  mintga  ga  a  Tscbamutt,  vegneva  ei  fatg  mintga  ga  ina  oraziun 
en  memoria  de  Gionet  de  Giuf.  — 

50* 


788  Giachen  Michel  Nay 

Ei  fa  ina  atgna  impressiun ,  curch'  in  vesa  quasi  1'  entira  vischnaunca 
rimnada  mintga  sonda  davenda  domengia  dil  scapulier  entochen  domengia 
dil  rosari  cheu  avon  il  vut  de  Nossadunna,  unent  sias  oraziuns,  ses  suspirs 
e  giavischs  cun  il  sacrifeci  dil  sacerdot,  L'  impressiun  segrondescha, 
5  curch' ins  auda  il  bi  cant  populär,  las  sonoras  vuscbs  accompignadas  cun 
ils  migieivels  suns  d'  in  orgletta.  Cheu  san  ins  aunc  tedlar  las  bialas  can- 
zuns  romontschas  religiusas,  an  particular  quellas,  ch'  il  meriteivel  P.  Beat 
Ludescher  ha  giu  componiu  per  nies  pievel  romontsch,  quei  um  che  ha 
operau  ascbi  bia   schon  cun  ses  divers   cudischs  de   scola,    sia  doctrina  ed 

10  en  particular  entras  siu  cudiscb  de  devoziuns.  Ed  alla  fin  dil  survetsch 
divin,  cheu  resuna  aunc  sco  davos  salid  digl  entir  pievel  il  „Salve  Regina". 
Pign  e  grond,  giuven  e  vegl  mir'  aunc  ina  gada  si  tier  Nossadunna,  salida 
ella  e  serecommonda  puspei  en  ses  sogns  mauns  per  1'  entira  jamna.  E 
puspei  audan  in   ils   suspirs  ord   la  litania  de  Nossadunna,   las  remurontas 

15  vuscbs,  che  reciteschan  il  s.  rosari  e  mintga  processiun  seretilla  puspei  en- 
cunter  Sedrun  e  ßueras. 

La  devoziun  dellas  sondas  ei  per  ils  de  Tujetsch  buca  ina  pigntga 
unfrenda.  Grad  durond  in  temps  della  pli  gronda  fuola  e  nua  cbe  mo  ina 
suleta  ura  sa    esser    savens   de   schi  grond  avantatg.     Nuotatonmeina   tegn 

20scadina  familia  bia  sin  quella  e  frequenta  stediamein. 

Nus  essan  alla  fin  cun  nossa  lavur.  Mont  atras  la  vall  Tujetsch  e 
vesent  leu  ina  nunspitgada,  biala  e  reha  racolta  de  graun  uonn  ei  la 
legienda  de  Gionet  de  Giuf  vegnida  endamen  a  nus.  All'  entschatta  have- 
van  nus  igl  intent   de    raquintar  quella  simplamein    sco  per    engraziament 

25  per  tala  benedicziun.  Mo  encurrent  material  essan  nus  vegni  sil  patratg 
de  metter  ina  ga  ensemen  ina  pigntga  cronica  sur  Giuf.  Quella  lavur  ei 
el  medem  temps  ina  pigntg'  enzenna  de  nossa  fideivla  carezia  per  la  biala 
vall  Tujetsch  e  ses  cars  habitonts. 


GIACHEN  MICHEL  NAY. 

AI  poet  della  Ligia  Grischa. 
(Nach  dem  Autograph  des  Dichters.) 

Zarta  flur  della  Surselva,  5  Sehe  nigin  de  tei  regorda 

Vegl  poet  della  Cadil  Vul  in  giuven  beadi  far-, 

Ch'  has  cantau  cun  vusch  sonora  In  tschupi  cun  flura  alpinao 

La  canzun  de  nies  ischi.  Lefs  jeu  a  Ti  oz  dar. 


AI  poet  della  Ligia  Grischa,  La  pasculatiun  cumina 


789 


En  ils  onns  de  primavera 
10  Eis  ti  guius  da  nus  privaus, 
Ed  il  stgir  sein  della  tiara 
Ha  curclau  ils  tes  quitaus. 

Mo  tes  ideals,  sco  flomas, 
Han  la  fossa  surviviu; 
15  Ed  en  biallas  poesias 
Ha  Tiu  sen  semanteniu. 

Per  il  pur  della  Surselva 
Has  la  spada  Ti  smanau 
Per  ils  dretgs  e  per  ils  usits,  — 
20  Che  nus  vein  dals  babs  artau. 

Sehe  nigina  crusch  de  marmel 
Tia  fossa  fa'  ndamen, 
Seh'  as  Ti  Tez  cun  atgna  forza 
Derschiu  si  in  monumen: 

25  Ch'  ei  pH  ferms,  che  nossa  greppa, 
Pli  cuzeivels  ch'  igl  ischi, 
Ent'il  quäl  sco  aur  terlischa 
„Cantadur  della  Cadi", 

Ent'il  quäl  sco  aur  terlischa 
30  „Cantadur  de  libertad," 

Ch'  as  porschiu  tiu  cor  e  bratscha 
A  carezi'  ed  unitad." 

Che,  schi   ditg  sco  'Is   aults   ram- 

plunan, 
Aschi  ditg  sco'  1  catschadur 
35  Pafsa  sur  vadretgs  e  glatscha 
Senza  tema  e  sgarschur; 


Aschi  ditg  sco'l  paster  suna 
Sia  tiba  ferm  e  dar 
Ed  il  pur  sin  agien  tschespet 
40  II  siu  pei  mo  sa  tschentar; 

Aschi  ditg  sco  tia  „Grischa" 
Ferm  rabatta  ellas  vals 
Ed  ils  purs  della  Surselva 
En  eunc  libers,  buc  vasalls: 

45  Vegn  tiu,  num  dals  babs  sils  beadis 
Senza  dubi  seartaus 
E  dal  pur  de  Tia  patria 
Cun  luschezia  lu  numnaus. 

E  sch'als  sperts  vegn  dau  la  forza 
50  De  sin  tiara  comparir: 

Vegns  ti  buc  egl  aur  de  glina, 
Vegns  ti  cun  tunar  vegnir; 

Vegns  ti,  cu  il  Rhein  ramura, 
Cu'  Is  vadretgs  sescarpan  si 
55  Cu  gl'orcan  dals  pegns  e  ruvers 
Furius  sfrac  il  tschupi. 

E  culs  Grischs  sco  liuns  combattan 
Per  ils  dretgs  et  usits  vegls, 
Va  Tiu  spert  en  stgiras  neblas, 
60  Sco  manader  von  nos  egls. 

Enten  nus  lu  '1  spert  reveglia, 
Che  manava  nos  babuns 
E  danovamein  rapportan 
La  Victoria  ils  Grischuns. 


La  pascaladan  cumiua. 

(Ineditum  nach  dem  Autograph  des  Dichters.) 


Sundel  losch  ded'esser  libers: 
Quei  ei  jerta  de  miu  bab. 
Sundel  losch  sin  mia  tiarra 
E  sin  Sias  preits  decrapp. 


5  Sundel  rehs  en  paupra  hetta; 
Sun  cuntens  mo  cun  paun  n6r, 
Ch'jeu  cun  mia  ferma  bratscha 
Hai  ritschiert  dagl  agen  er. 


790 


Giachen  Michel  Nay 


Tuors,  ignivB  de  tirannia! 
10  Mes  babuns  han  vua  sfracau; 
Ed  il  tratsch  de  mia  patria 
Han  eis  cun  lur  seun  bognau. 

Sco  mes  babs  vi  esser  libers, 
Paupers  era,  sco'i  en  stai; 
15  Ferms  sco  mia  greppa  grischa 
E  sco' Is  quolms,  cun  neiv  curclai. 

Vus  Signurs  de  bia  savida, 
Sehet  mei  pia  en  ruaus! 


Sco  mes  vegls  jeu  mez  camondel 
20  Sin  pastiras,  eers  e  praus. 

Grons  glitsches,  la  greppa  grischa 
Et  ils  quolms  curclai  cun  neiv, 
Stgiras  valls  e  vördas  selvas, 
Quellas  en  la  mia  seif. 

25  Grischa  greppa,  Sursilvana! 
Usits,  drötgs  artai  dals  vegls! 
Cnraschus  vi  jeu  defender 
Vus  sco  popa  de  mes  6gl8. 


Ils  fumelgs  en  treglia. 

(Ineditum  nach  dem  Autograph  des  Verfassers.) 

In  di  de  stad  hai  jeu  fatg  in  viadi  tra  las  alps  grischunas.  Ei  era 
Step  e  la  stelas  de  suadetsch  ruclaven  tut  insurin  giu  per  las  gaultas, 
Straversond  jeu  cun  miu  ferm  fest  enferau  gondas  e  spundas.  Jeu  arrivel 
sin  in  cr^st,  nua  ch' ins  survesa  1' entira  tiarra  cun  sias  bialas  valadas, 
uauls,  e  pastiras,  spundas,  cr^sts,  greppa  curclada  cun  neiv  e  glatsch, 
e  vals,  che  sestorschan  sco  siarps  entuorn  ils  cuolms  e  cr^sts,  per  frestgen- 
tar  leu   giu  en    la    bassa  cun    lur    aua,    sco    cristala,    schibein    il    pauper 

10  pur,  che  Schema  sut  siu  grev  buordi,  sco  era  la  morenta  flur  dil  prau,  la 
quala  lai  p^nder  schi  trest  siu  tgau,  cura  ch'  ella  ei  blicbida  ora  tras  il 
caul  sulegl  dil  fenadur. 

Ditg  hai  jeu  schau  sgolatschar  miu  6gl    sur    quellas    smanatschontas 
preits  crapp  vi;  ditg  hai  jeu  mirau  tier,  co  ina  pintga  familia  de  camutschs 

15  sedivertevan  o  sum  in  carpel,  e  co  las  muntanialas  purtaven  fein  en  lur 
teunas  per  far  in  lagugnett  pigl  avignent  univiern.  Sut  mei  sunaven 
brensinas  e  stg^las  della  pasculonta  montanera  de  vaccap,  fertont  ch'  il 
paster,  accompagnaus  d'  in  sonor  jodel,  ch'  il  buob  cantava,  sunava  la  tiba, 
che  vals  e  greppa  scadeuaven   sin  tuts  meuns  digl  echo.    Bucca  da  lunsch 

20niasava  il  signun  en  in  bostg  e  fimava  sia  pippa;  sper  el  steven  ils  dus 
terseuls  cun  mongias  viultas  en  tochen  cumbel,  calzers  ruts  en  pei, 
e  caultschas  plein  scrotas,  ed  eren  de  buna  veglia  e  rieven,  sco  seh' ei 
muncafs  nuot  auter  per  far  eis  compleinamein  ventireivels  sin  quest  mun. 
Jeu  admiravel  la  gigantica  natira  dellas  alps;  mo  pli  fetg  stuev' jeu  admirar 

25nies  mats  ded  alp.  0,  eis  han  bucca  viu  il  mun;  eis  enconuschen  bucca 
la  veta  cun  ses  cundrezs  per  far  quella  plischeivla  al  carstgeun;  eis  en 
cuntens  cun  in  per  calzers  len  ed  ina  camischa  de  stupa,  e  perquei  en  ei 
ventireivels. 

Figient  jeu  tals  e  semiglionts  patratgs,  entscheiven  las  neblas  ä  sezular 
davos  ils  quolms  neu  e  si;  schon  aud'jeu  a  rumplanar  da  lunsch  il  tun,  ed 


IIa  fumelgs  en  trfeglia,  La  perdunonza  791 

H  murdent  suflfel  frestg  figeva  caminar  raei  per  ton  pli  gleiti  arivar  giu  en 
]a  bafsa.  Jeu  mondel  cun  prescba  encunter  il  stavel  per  leu  saver  pren- 
der  enzitgei,  avon  ch'  ira  a  casa. 

Mo  avon  ch'  arivar   en   tögia,   ha   in   ferm  nrezi  suatiu   mei.     Schi  bi 
ed  emperneivel,  sco  ei  gliei  sin  in  alp  de  bial'aura,  scbi  stermentus  eis  ei    5 
leu  duront  ina  malaura.    Las  neblas  spidaven  fiuc;  ils  glatschfers  burlevan 
e  scadenaven,  sco  seh' ei  lefsen  sederscher  giu  en  la  bafsa,   et  jeu,  buc  in 
fil  8ch6tgs  tremblavel  sco  ina  caglia. 

Arivel  finalmein  en  t^gia.  Las  vaccas  eran  viultas  vi  davos  in  erfest 
ed  encurevan  leu  sut  ils  p6gns  sust,  il  signun  steva  spella  furnaischa;  ils  10 
auters  sesevan  en  trfeglia.  La  fumeglia  haveva  grad  finiu  lur  usitadas 
oraziuns;  pertgei  arvend  jeu  igl  esch-t6gia,  aud'jeu  eunc  il  signun  ad 
urond:  „Nofsa  buna,  sontga  Margretta  pertgiri  po  nus  e  nos  tiers  avon 
tuttas  disgrazias!"  —  Tut  surprius  sto  jeu,  sco  seh' enzitgi  comendafs, 
prender  giu  mia  capiala,  pertgei  jeu  secartevel  bucca  ded  anflar  cheu  15 
umens  cun  sentiments  ideals,  mo  bein  glieut  rucha  e  freida,  sco  la  natira 
alpina  e  sco  lur  lavur,  cun  la  quala  eis  sedaten  giu  di  per  di. 

Cun  biala  curtesia  han  tuts  dau  a  mi  la  buna  sera   e   senza  terglinar 
porscha  il  Signun  a  mi  in  hazer  cup  latg  grad   mulsch.     Engraziond  pren 
jeu  in  brav  sitg  e  semetel  Iura  giu  sin  ina  supia  de  mulscher,  la  quala  il  20 
buob  Sil  camond  dil  tersiel  grond  haveva  purtau   neutier;    pertgei  jeu  erel 
steunchels. 

Leu  ora  tunav'  ei  vinavon;  nus  haveven  strusch  sust  en  t6gia;  mo 
nunditgont  quei  era  la  fumeglia  legra  e  de  buna  veglia;  gie,  eis  cantaven 
schizun:  „Ils  mats  de  tschels  onus  eran  era  cuutents".  Emparond  jeu  ils  25 
giuvens,  co  ei  sapien  esser  aschi  de  buna  luna  la  sera  suenter  tons  stra- 
pazs,  eis,  che  hagien  strusch  in  16tg,  ch'  ins  sapi  ruasar  ora  la  notg  — 
contaneva  gie  la  tr^glia  mo  in  bratsch  paliu  cun  ina  bucada  cozza 
nauscha  —  sehe  dat  a  mi  il  Signun  per  risposta :  „Mintgin  de  nus  ha  fatg 
puspei  oz  suenter  siu  meglier  saver  e  puder  sia  obligaziun;  nus  haveinSO 
fatg  nuot  dil  mal,  havein  rugau  nies  Segner  e  ses  buns  sogns,  ch'  eis  per- 
tgirien  nus  e  nos  tiers  de  tut  mal,  e  savein  ira  k  16tg  cun  schubra  cun- 
cienzia;  quella  ei  il  meglier  plumatsch  ed  ils  pli  cauls  pons." 

Fundaus  en  patratgs  sundel  ins  a  casa,    e  savens,   savens   patratg'  jeu 
vid  la  ventireivla  fumeglia  en  treglia.  35 


La  perdunonza. 

(Ineditum  nach  dem  Autograph  des  Verfassers.) 

Ei  gliei  ina  sonda  sera  avon  la  fiasta  „benedicziun  baselgia".  II  bab 
e  la  mumma  sesen  avon  casa  sin  in  baun  de  crap  e  contempleschan  la 
pumera  cargada  cun  fretgs;  il  fegl  ei  en  bargia  fitscbentaus  cun  bater  ina4Q 


792  Giachen  Michel  Nay 

faulsch,  fertont  che  las  figlias  en  oceupadas  cun  lavar  en  stiva.  Quellas 
sedroven  per  far  terlischar  preits  e  plintschius,  sinaquei  ch'  ei  Bapien 
gl'  auter  di  ritscheiver  dischentamein  ils  gasts  5  spetga  gie  la  matta  gronda 
schizun  sin  siu  spus  de  perdunonza.  —  Sin  laupia  sper  las  fenestras,  nua 
5  ch'  ei  mognien,  han  las  matteuns  giu  tschentau  sin  ina  cruna  lur  splenghe- 
gionts  matgs  de  neglas ;  quels  sto  la  sora  pintga  metter  a  guvfern,  sinaquei 
ch'  ils  menders  sapien  bucca  tschafinar  enqual  Aura  duront  il  silenzi  nocturn. 
Tut  era  ufsa  proper.  Las  matteuns  clomen  ils  geniturs  ed  il  frar 
k  tscheina,    daten    ad    eis    aber    la    consigna    de  scuar  giu  empau  ils  peis 

10  avon  ch' intrar  en  stiva,  per  bucca  tschufergnar  quella.  Vegnend  il  bab 
en  stiva  e  catond  el  adagur  la  vestgiadira  de  fiasta  dellas  buobas,  —  ei 
era  gepas  merino  e  schubas  carpun  cun  valials;  las  schlapas  haveven  era 
stoviu  far  plaz  als  capials  —  sehe  di  el  tut  malidiamein:  „Las  matteuns 
de  tschels  onus    haveven   ni  valials    ni    merinos,    sco  vus;    ellas   purtaven 

15  schlapas  ed  eran  schi  bialas  e  sereinas,  sco  quellas  schubelgias  ded  oz  il 
di;  jeu  sai  nuot;  in  puret  cun  pauc  enta  meun  sto  ir  empaglia  cun  quella 
stoda  luschezia."  —  Las  matteuns  tschaghegnian  ina  si  per  lautra;  mo  la 
mumma  metta  in  det  si  la  bucca,  e  las  figlias  queschen  mirond  sin  il  frar, 
il  quäl  pareva  de  plitost  esser  dil  meini  dil  bab. 

20  Ditg  pella  sera  vi  han  las  femnas  eunc  giu  de  stigliar  la  carn  d'  ina 
nuorsa,  la  quala  il  bab  tenor  il  solid  haveva  mazau  sin  la  perdunonza. 
Denton  van  ellas  k  maus.  Seh*  ils  menders  han  Iura  laventau  las  matteuns 
e  fatg  far  quellas  pusch^gn,  savefs  jeu  bucca  dir  per  franc;  per  la  notg 
vi  uschtgav'  ei  enzitgei  vid  ils  mugrins,  aschia   ch'  ei  gliei    de    temer    zun 

25  fetg,  che  las  buobas  han  stoviu  rumper  empau  il  sien. 

Gl' auter  di,  il  di  della  perdunonza,  era  tut  schon  sin  igl  emprem 
plum  dils  murtes  en  pei,  La  mumma  seduvrava  de  purtar  en  la  vischala 
miola  sin  pufen,  fertond  che  las  feglias  eran  fitschentadas  de  cuser  si  il 
matg  sulerau  sin  la  capial'  aulta  de  lur  frar,    e  mirar,  che  las     caultschas 

30  alvas  fafsen  en  norden,  aschia  ch'el  figefsi  empau  comparsa  sin  la  parada ; 
era  el  gie  il  stathalter  dils  mats. 

Ornadas  cun  tschupi  e  tschos  alv  van  Iura  las  feglias,  accompignadas 
dal  bab  en  baselgia;  la  mumma  haveva  stoviu  star  a  casa  e  far  la  cuschi- 
niera,  efsend  ella  Stada  a  mefsa  merveglia. 

35  Suenter  mefsa  arriven  ils  gasts.  Ei  era  in  aug  e  duos  ondas,  il  spus 
della  mata  gronda  ed  in  amitg  dil  frar. 

La  mumma  peglia  tema  vesend  ils  gasts:  haveva  ella  gie  eunc  si  il 
tschos  de  cuschina,  ch' era  empau  de  cuts.  „Perdunei!"  di  la  dunna;  mo 
la  feglia  gronda  dat  denter  en:    „0  gie,    la  mumma  ei  eunc  empau  della 

40nioda  veglia." 

Ins  semetta  a  meisa;  mo  toch*  ei  gliei  stau  plazau  tut,  ha  ei  dau  de 
bia  envid^ms  e  sebuntgen^ms,  efsent  che  nigin  leva  star  sisum. 


Florin  Berther  793 

Finälmein  ato  gl'  aug  star  sisum ;  Iura  suondan  las  ondas ;  visavi  alias 
giuvnas  han  ils  dus  mats  invidai  1'  honur  de  seser. 

La  mumma  arriva  cun  ina  snueivla  scadiala  supa  de  carn,  remarcond: 
„Oz  hai  jeu  lu  giu  ella  vaneun  in  schambun  v^der  de  treis  ons."  Las 
feglias  reclomen  ils  tigliors;  mo  il  bab  manegia,  ch'ins  sapi  schon  migliarS 
ensemen  ord  ina  scadiala;  era  igl  aug  va  cun  quei  d' accord  e  di:  „Gie, 
gie;  nus  efsen  nuota  disai  de  gron;  nos  vegls  migliaven  era  ord  ina 
scadiala;  mo  sehe  la  supa  ei  buna;  gliez  ei  il  capo."  Las  matteuns  fan 
empau  tschera  bruta,  ston  aber  quescher,  pertgei  il  bab  ei  resoluts. 
Finida  la  supa,  vegn  la  mumma  cun  ina  d^tga  scadiala  carn  d'  armal  10 
e  schambun;  Iura  suonda  il  barsau.  Denton  serischunan  il  bab  ed  igl 
aug  sur  de  lur  muvels ;  —  sur  della  vacca  pugnera  dil  cumpar  etc. ,  sur 
il  prezi  dils  tiers  e  sur  autras  causas,  che  partegnan  tier  il  teuer  casa 
d'in  pur.  Las  matteuns  e  las  ondas  tschontschen  sur  dils  fazolets  de  saida 
e  tschos  alvs,  ch' ein  vegni  portai  la  fiasta,  e  daten  giu  lur  pareri,  quala  15 
hagi  oz  giu  il  pli  bi  tschupi ;  —  fertont  ch'  ils  treis  mats  serischunan  sur 
de  lur  marl6tgas  della  notg  vergada:  co  ei  hagien  serrau  en  dus  mdnders 
dil  vitg  vischinont,  che  quels  hagien  bunamein  de  solegl  cun  giepas  viultas  ora, 
per  bucca  seschar  enconnscher,  stoviu  ira  tut  a  fugient  a  casa,  Ufsa  arriven  ils 
peschs  cureisma,  ina  scatluna  pli  gronda  che  mai ,  e  tut  che  maglia  cun  in  20 
appetit,  SCO  seh'  ei  havefsen  grad  entschiet  a  gentar.  —  Suenter  viaspras 
vegnan  lu  la  scadiolas  miola  e  la  laventada,  fertont  ch'  il  bab  taglia  giu  in 
detg  mantun  carn  criua,  carn  piertg  ed  andutgels.  Eunc  ina  uriala  sedi- 
vertescha  la  familia  cun  Pempermischun  ded  era  vegnir  tier  aug  ed  ondas 
a  perdunonza.  25 

Quei  ei  la  perdunonza  de  nos  vegls.  Nua  gusta  quella  pli  bein,  che 
en  la  casa  ded' in  pur;  nua  ch'ins  anfla  niginas  modas  novas,  aber  era 
nigin  tac  de  faulzadat. 


FLORIN  BERTHER. 

(II  Tschespet  edius  de  Dr.  Decurtins,  I.  II  viadi  a  Jerusalem,  Basel,  1891.)     30 

Introducziun. 

Deuter  la  petschna  literatura  dil  pievel  romonsch  ei  il  viadi  a  Jerusalem 
da  Jacob  Bundi  staus  da  temps  enneu  favorisaus.  Numerusas  copias  dil 
viadi  circulavan  da  meun  en  meun  e  vegnievan  legidas  cun  profunda  at- 
tenziun,  vegnent  questa  lectura  savens  considerada  per  in  meriteivel  act  de  35 
meditaziun  et  edificaziun  religiusa,  Silla  domonda,  co  quei  seigi  vegniu, 
ei  la  risposta  bucca  greva.  Premariamein  tras  il  contegn  sez.  Per  evenements 


794  Florin  Berther 

religius   ord   la  vetta  de  nies   pievel   seregeglia  el   miez   de   quel   da  vegl 
enneu  ina  viva  partizipaziun. 

Sil  suenter  il   lungatg,   il  tun,    che   regia  en   la  descripziun    de  quest 

viadi.     Simplamein,   senza  la  minima  tendenza    de  vuler   captivar  il  lectur 

5  tras  la  fnorma  della  expressiun,  raquenta  igl  auctur  ils  schabetgs  de  quest 

viadi  en  ina  moda  serada  e  constrenschida,  relatont  naivamein  da  di  en  di, 

tgei  ch'  ei  daventau. 

En  emprema  lingia  metta  el  sia  attenziun  sin  las  adversitats,  ch'ils 
pelegrins  han  stoviu  surfrir,  descriva  conscienziusamein,  co  la  barca  ballava 

10  sin  las  undas,  co  ei  seigien  vegni  bastunai  en  differents  logs  dals  Terks, 
tier  las  qualas  caschuns  nos  buns  pelegrins  paran  de  bucca  haver  giu  memia 
bia  curascha.  Buudi  exculpescha  lur  secuntener  cun  la  remarca,  „pertgei 
ei  gliei  bucca  de  handliar  cun  quels  Terks  sco  cun  christgauns". 

Per  denton  bucca  dar  al  lectur  ina  faulsa  idea  da  nos  umens,   stuein 

15  nus  cbeu  eunc  allegar  in  auter  schabetg  sin  quest  viadi,  il  quäl  muossa, 
ch'  ei  ruclava  vegl  saun  retic  en  las  aveinas  de  nos  pelegrins,  Bundi  ra- 
quenta, co  lur  nav  segi  vegnida  attacada  la  sera  dils  24  de  Fenadur  da 
pirats,  e  che  quella  attaca  seigi  vegnida  rebattida.  Co  ei  gliei  iu  tier,  di 
el  buc,  el  metta  sulettamein  vitier:    „da  lau  naven   ha  el   (il  patrun  della 

20  nav)  teniu  pH  car  nus,  che  vidavon ;  perquei  ch'  el  ha  viu,  che  nus  havein 
semess  encunter  taframein,  e  fuvan  bein  armai."  Cun  quei  ei  quella  episoda 
finida.  El  sefa  bucca  grons,  e  grad  quei  muossa,  che  lur  secontener  ludava 
sesez  e  duvrava  bucca  linngas  expectoraziuns.  Cuort  ei  il  caracteristicum 
dil  lungatg  de  Bundi.     Sulettamein   duront   sia  avdonza   a  Jerusalem  vegn 

25  el  empau  pli  detagliaus ;  mo  era  cheu  serestringiesch'  el  sin  numnar  si 
chronologicamein  ils  logs  visitai,  mettent  vitier  mintgamai,  tgei  evenements, 
ord  il  veder  e  niev  testament  stetien  cun  quels  en  relaziun,  e  quei  en  in 
lungatg,  che  fladescha  la  pli  sincera  cardienscha, 

Quella  qualitat  dat  a  sia  descripziun,  che  abstrahescha  de  scadina  re- 

30flecziun,  in  agien  colorit,  adataus  de  far  sia  ovra  cara  ad  in  pievel,  pene- 
traus  dals  madems  sentiments  religius,  sco  igl  auctur. 

En  sias  indicaziuns  ei  Bundi  adina  setenius  strictamein  vid  la  verdat. 
El  pren  si  nuot  en  sia  descripziun,  ch'  el  havess  bucca  observau  ne  udiu 
sez.    Quella  verdeivladat  de   sia   raquintaziun    ei  era  vignida  renconischida 

35  dad  umens  competens,  sco  digl  enconoschent  Palestinist  Titus  Tobler. 

Persuenter  enquera  ins  en  1'  ovra  de  Bundi  adumbatten  atgnas  re- 
marcas  sur  dil  caracter  e  las  isonzas  dils  pievels  e  marcaus,  tras  ils  quals 
il  viadi  ha  manau.  Mo  cun  Vaniescha  fa  el  in'  excepziun.  Principalmein 
muort  la   cordiala   retschavida,    che  nos  pelegrins  han  enflau  leu,  la  quala 

40  ba  survegniu  sia  externa  expressiun  tiella  solemna  processiun  de  sontgil- 
crest,  „nua  che  nus  stuevan  ir  da  meun  dretg  de  tals  grons  signurs",  di 
Bundi.  Dasperas  fagieva  era  1*  apparenza  exteriura  de  quella  emprema 
pussonza  maritima,  principalmein  siu  stupent  arsenal  grond'  impressiun  sin 


Introducziun  795 

ilg  umens,  vegni  ord  ils  cuolms  della  aulta  Rhetia.  Tgunsch  ded  encorscher 
ei  igl  interess  politic,  che  dictava  la  cortesia  della  noblezia  Veneziana  en- 
cunter  nos  compatriots.  Vaniescha  encureva  de  tener  libers  ad  ella  ils  pass 
Grischuns  et  era  fetg  bein  instruida  sur  1'  influenza  dila  pelegrins  el  gron 
cumin  della  Cadi,  igl  emprem  della  Ligia  Grischa.  5 

II  viadi  ha  priu  sia  entschatta  ils  14  de  Matg  1591 ;  —  ils  26  de 
Matg  ein  ils  pelegrins  arivai  a  Vaniescha,  Suenter  ina  demora  de  passa 
in  meins  en  quei  marcau  ein  ei  sembarcai  ils  29  de  Zercladur  e  navigai 
sur  Corfu,  Cypern  a  Jaffa,  nua  ch' eis  ein  arivai  ils  28  d' Uost.  Suenter 
in  viadi  sin  tiara  de  dus  dis  ein  ei  vegnii  la  sera  dils  30  a  Jerusalem.  Gia  10 
ils  8  de  Settember  semetten  ei  puspei  sin  viadi,  et  havess  bucca  l'aura 
stemprada  bess  eis  empau  vidaneu,  fussen  ei  turnai  silla  madema  via  anavos. 
Ils  26  de  Dezember  eran  ei  puspei  a  Vaniescha  et  ils  13  de  Schauer  1593 
ein  ei  festivamein  vegnii  retscharts  a  Muster.  II  viadi  haveva  aschia  cuzau 
245  dis  e,  sco  Bundi  di,  custau  a  scadin  170  crunas.  15 


La  principala  persuna  en  quest  viadi  ei  Jacob  Bundi,  de  Sumvitg, 
da  gliez  temps  plevont  en  sia  vischnaunca  nativa,  silsuenter  avat  della 
venerabla  claustra  de  Muster.  Dals  siat  auters  partiziponts,  treis  de  Tujetsch, 
dus  de  Muster  e  dus  de  Trun,  vegn  ei  mo  casualmein  fatg  menziun.  Era  20 
survegn  ins  1'  impressiun ,  che  Bundi  fuvi  1'  olma  de  1'  interpresa,  Ord 
quests  risguards,  et  havent  el  descrett  a  nus  il  viadi,  meretta  el,  che  nus 
dedicheien  ad  el  in  p6r  lingias.  Las  notizias,  che  nus  possedein  sur  dad 
el,  ein  deplorablamein  bucca  ton  numerusas. 

Jacob  Bundi,  oriunds  dad  ina  veglia  familia  de  Sumvitg,  la  quala  25 
haveva  dad  onns  enneu  giu  ina  respectabla  posiziun  en  la  Cadi  e  dau  a 
quella  plirs  mistrals  e  gieraus,  ha  probablamein  fatg  ses  studis  ad  Altorf 
et  ha  teniu  sia  messa  nuviala  ils  31  de  Matg  1584.  Ladinamein  eis  el 
vegnius  plevont  a  Rueun,  e  1585  ha  el  surpriu  la  farria  de  Sumvitg.  Da 
siu  operar  en  quests  dus  logs  havein  nus  naginas  notizias.  Igl  onn  1591  30 
vesein  nus  el  a  la  testa  dil  pelegrinadi  ella  tiara  sontga,  il  quäl  el  ha  sil- 
suenter descrett. 

Turnaus  anavos  ella  patria,  eis  el  puspei  staus  a  Sumvitg.  Ils  13  de 
Zercladur  1593  ei  igl  avat  Nicolaus  de  Tiron  morts.  La  „Cuorta  memoria 
della  historia  della  claustra  de  Muster"  raquenta,  che  Jacob  Bundi  segi  35 
ladinamein  serendius  a  Muster,  hagi  fatg  empristar  quel,  che  havevi  las 
clavs  et  ils  daners  digl  avat  per  miert,  500  renschs,  „ils  quals  el  ha  partiu 
ora  als  gieraus  dellas  vischnauncas  de  tut  il  cumin,  che  fuvan  serimnai 
enten  il  convent  per  metter  e  tschentar  avat."  Nunditgiont  quei  ei  en  la 
emprema  elecziun  vegnius  elegius  sco  avat  il  plevont  de  Muster,  Johannes  40 
de  Sax.  Acceptont  quel  bucca  tala  nomina,  ha  Jacob  Bundi  obteniu  la 
desiderada  dignitat. 


796  Florin  Berther 

Igl  uestg  de  Cuera^  Peter  Rascher,  ha  ditg  sedustau,  de  dar  sia  appro- 
baziuu  tier  questa  elecziun,  che  haveva  risguardau  aschi  pauc  las  determi- 
naziuns  dil  dretg  canonic.    Pdr  igl  onn  suenter,  1594  ils  22  de  Favrer,  ha 
igl  uestg  benediu  ora  e  confirmau  Bundi  sco  avat  de  Muster. 
5  En  1'  administraziun  della  claustra   ha  Bundi  semanifestau   sco  in  pre- 

caurau  et  excellent  avat,  et  ha  tras  siu  operar  fatg  erablidar  vi  in  ton 
r  irregularitut  passada  tier  sia  elecziun.  La  „Cuorta  memoria"  di  ded 
el:  „Jacob  Bundi  fuss  staus  in  fetg  bien  bab  de  casa  e  nizeivel  avat, 
tucont  tier  il  temporal  zun  meriteivels  de  questa  dignitat;  mo  seh'  el  legiti- 

lOmamein  e  canonicamein  fuss  Staus  fatgs  avat." 

II  competent  avat,  Augastin  Stöcklin,  dat  il  bi  laud  a  Bundi:  „El  ei 
Staus  in  bien  e  prudent  bab  de  casa."  En  emprema  lingia  ha  Bundi  en- 
curetg  de  meglierentar  la  tresta  posiziun  economica,  en  la  quala  la  claustra 
era  vegnida   tras   ils   embrugls  della   reformaziun.     Gliei  era  renssiu  ad  el 

15  de  pagar  giu  ils  grevs  deivets,  che  schischevan  sin  la  claustra,  et  ultra  da 
quei  eunc  procurar  novas  entradas,  regulont  ils  dretgs  sin  las  alps  et  scheut 
vi  il  dretg  de  cavar  fier  et  autras  mineralias  a  la  casa  Vertemathi  Franchi 
de  Flurs. 

Cun  igl  oberkeit  de  cumin  ha  Bundi  igl  onn  1595  serrau  giu  ina  con- 

20venziun,  la  quala  scommondava  tut  vender  e  cumprar  uffecis.  Quest  Statut 
dueva  vegnir  legius  avon  sin  mintga  cumin,  et  ils  ellegi  prestar  serament, 
d'  esser  seconteni  leusuenter. 

Las  augmentadas  entradas  della  claustra  porschevan  agl  avat  ils  mettels, 
per  baghiar  ora  et  embellir  la  baselgia  e  la  claustra.     El  ha   schau  ornar 

25  il  chor  della  baselgia  cun  maletgs  ord  la  vetta  de  s.  Plazi  e  Sigisbert. 
Anton  Müntig  dad  Augsburg  ha  1612  baghigiau  ina  nova  orgla,  cun  in 
quost  da  1100  renschs. 

Igl  onn  1610  ha  ina  gronda  bova  ruinau  la  fontauna  della  claustra  e 
rumpent  giu  tras    il  vitg   devastau  ils   fnns   de  Carcarola.     Bundi   ha   eunc 

30 el  madem  onn  turnau  a  baghiar  la  fontauna,  reconstruiu  igl  aquaduct  e 
schubergiau  1'  acla  cun  in  quost  de  500  renschs. 

Sper  quels  quitaus  per  il  prosperar  temporal  della  claustra  vegneva  era 
la  svilupaziun  religiusa  e  politica  della  Cadi  bucca  emblidada.  Sia  pre- 
mura   per   manar   atras   ils  conclus    dil    cussegl   de  Trident  muossa   denter 

35  auter  sia  ordinaziun,  ch'  ellas  farrias  della  claustra  degi  tiel  hatten  bucca 
vegnir  priu  pli,  ch'  in  padrin  et  ina  madretscha,  La  manifestaziun  publica 
della  vetta  religiusa  vegneva  dagl  avat  sustenida  era  cun  prestaziuns  ma- 
terialas.  Aschia  ha  el  fatg  ina  stiftiaziun ,  tras  la  quala  la  venerabla 
claustra  ei  obligada  de  dar  a  las  suprastonzas  dellas  vischnauncas  l'Uorscha, 

40Campo  e  Largaro  in  comunabel  gientar  et  al  pievel  ina  saumna  vin,  cura 
che  quels  vegnien  Nossadunna  d'  Uost  cun  processiun  sin  il  Lucmanier. 
En  ils  vivs  combatts  sur  la  ligia  cun  Vauiescha  ha  Bundi  priu  ina  part 
praeponderonta.     Principalmein  a  sia  influenza  ei  ded  adscriver  il   conclu8 


Alphons  Tuor  797 

dil  cumin  della  Cadi,  dils  22  de  Matg  1612,  de  far  nuot  encunter  la  dertgira 
de  castitg,  redunada  a  Cuera  per  truar  ils  partisans  de  Vaniescha. 

En  ils  davos  onns  de  sia  vetta  encureva  el  de  liberar  la  claustra  della 
malgiesta  ugadia,  ch'  il  cumin  haveva  usurpau  sur  quella  administrout  la 
facultat  tras  in  „Kastenvogt",  et  elegient  sez  igl  avat.  5 

Ei  secapescha  fetg  tgunsch,  che  tallas  tendenzas  eran  bucca  suenter  il 
beinplischer  dils  manaders  della  Cadi,  ton  meins,  che  Bundi  haveva  d'  en- 
graziar  ad  eis  sia  posiziun.  Bundi  para  d'  esser  morts  ualti  anetgamein  ils 
14  de  Fevr^r  1614;  ord  questa  circumstanzia  e  siu  combatt  cun  la  supra- 
stonza  de  cumin  eis  ei  vegniu  combinau  sin  ina  mort  violenta,  mo  senzalO 
il  minim  mussament,  e  sco  ei  vul  parer  a  nus,  era  senza  raschun.  Deuten 
eis  ei  cert,  ch' entgins  ord  igl  oberkeit  ein  el  moment  de  sia  mort  sepra- 
tronai  dagl  aschi  numnau  cudisch  d'  aur  (Libellus  aureus)  che  conteneva 
ils  Privilegs  della  claustra. 

Contemplont  sia  vetta,  sa  ins  dir  de  Bundi,  el  seigi  staus  in  um  energic  15 
e  luvrus,  che  ha  giu  siu  intent  en  egl  probablamein  schon  cura,  ch' el  ha 
fatg  il  pelegrinadi;  in  um,  che  fuva  era  bucca  dificils  tier  1' elecziun  de 
ses  mettels;  mo  arivaus  ina  gada  tier  la  tschercada  dignitat,  ha  el  rut  cun 
il  passau,  e  de  quest  moment  navenda  fuva  per  el  sia  obligaziun  la  suletta 
busola  de  siu  operar.  20 

Nus  publichein  il  Viadi  conform  a  la  redacziun,  ch'  el  ha  reschiert  en 
in  manuscript  dil  schotgavel  tschentaner  e  reproducin  diplomaticamein 
exact  il  manuscript  cun  sia  varionta  ortographia  e  savens  malneidia  con- 
strucziun.  Sco  ils  vegls  copists  vulein  nus  concluder  cun  suplicar  il  benevo- 
lent  lectur  dil  Viadi,  de  dir  per  nus  in  paternies,  seigien  vivs  ne  morts.      25 


ALPHONS  TÜOR. 

La  fossa  sper  la  tor. 
(Aus  Poesias  romonschas,  I.   Cuera,  frars  Casanova,  1891.) 

[p.  38]  „Bein  vegnan  perina  „Da  notg  taciturna 

Ils  giuvens  de  Trun  —  10  Lein  schibas  sitar, 

Mes  mats  leis  adina  Da  glina  nocturna 

Mo  Star  a  mischunV"  Silsuenter  sbarrar!" 

5  „Nos  vegls  mantinadas  Da  stgir  sil  crest  Carmera 

Figievan  trasb,  Per  usitar  eis  van 

E  nus  oz  sbarradas  15  Sper  fing  e  sper  fugera 
Leia  far  comme  il  faut!"  In  usit  vegl  romau. 


79a 


Alphons  Tuor 


Matteuns  giun  Quadra  statan, 
E  dian  tupadats,  — 
E  sgnoccas  dian,  datan 
20  Als  cloms  galants  dils  mats. 

Cun  prescha  quels  sepeinan 
D'  entscheiver  lur  banchet, 
E  schibas  uss  strameinan 
Encunter  il  Pustget. 

25  [p.  39]  Sco  Stellas  fulminontas, 
Sco  meteors  fulgents, 
Sco  glischs  precipitontas 
Van  quellas  tras  ils  vents; 

E  sbrinzlan,  imitescban 
30  II  firmament  stelliu, 
E  quel  illuminescban 
Sclarent  sc'  in  viv  burniu. 

La  vall  Campliun  rebatta 
Dil  ferm  applaus  e  ri, 
35  Cul  quäl  la  biala  matta 
Hortescha  il  sin  bi. 

II  giuven  capitani, 
In  mat  de  bien  humor, 
In  bi  e  leger  schani, 
40  Cun  vuscb  din  ferm  tenor. 

Ossüm  il  crest  uss  cloma: 
Oz  legers  lein  eunc  star 
E  far  puscbegn  —  e  groma, 
Matteuns,  lu  schei  redarl" 

45  „Oz  lein  nus  eunc  a  riva 
Vegnir  de  far  il  fatg, 
D'ir  treis  en  biala  stiva, 
Matteuns,  dei  uss'  adatg!" 

|p.  40]  „Rodunda  rodundiala 
50  La  schiba,  scbfeba  vegn, 

Beata,  mia  biala, 

Pegli'  ella  e  retegn !" 

Cun  gronda  forz'  el  tilla 
La  schib'  e  fa  in  eegl  — 


55  Schi  lunscb  el  quella  tilla, 

Che  tscharner  strusch  po  gl'  egl, 

Giu  sin  senteri  sgola 
La  schiba  sper  la  tur  — 
Leu  steza  la  cazola: 
60  Tuts  vesan  cun  sgarscbur. 

Ils  zenus  dell'  Elsia  plonschan, 
Lamentan  silla  tur; 
Eis  plonschan,  bragian,  plonschan 
En  peina  e  dolur; 

65  Ed  en  malencurada 
Vestgida  tras  il  Trun 
Semov'  ina  tillada, 
Che  plonsch'  e  bragia  zun. 

Portaus  vegn  cun  tristezia 
70  Da  mats  in  grev  vaschi ; 
Quel  veva  la  carezia 
Cuvretg  cun  in  tschupi. 

[p.  41]  L'  uniun  de  mats  compara 

E  meina  siu  compogn, 
75  Che  derma  sin  la  bara  — 

Tier  il  ruaus,  il  sogn. 

H  tili  va  sil  senteri 
E  stat  leu  cun  dolur 
Sper  ina  fossa  eri, 
80  Cavada  sper  la  tur. 

La  porta  stat  aviarta, 
Sil  pass  il  viandont; 
La  fossa  quella  sparta 
II  bab  er*  digl  aflfont. 

85  Sper  eil'  in'  adumbatten 

Ha  cauldas  larmas  spons  — 
Las  larmas  buc  redatan 
Ad  ell'il  car  murons! 

Beata,  schventireivla, 
90     Tgei  stos  ti  oz  patir! 
Ti  orfna  amureivla, 
En  claustra  pos  uss'ir! 


La  fossa  sper  la  tur,  II  sursilvan  egl  jester 


799 


Fortun*,  amur,  ventira, 
Ah  tut  —  con  enganus! 
95  0  paupra  creatira, 
Che  fida  eunc  a  vus! 

[p.  42]  Siu  cor  perquei  vul  fender  — 
En  peina  e  dolur 
Pudess  eil'  er  descender 

100  En  fossa  sper  la  tur  .  .  . 

Sur  logs  pil  maus  perpeten 
Dil  car  defunct  devot 
Tuts  uran  e  repetan 
Ils  plaids  dil  sacerdot. 

105  Quel  benesch'  e  catscha 

El  tratsch  dil  crest  la  crusch, 


£  di  alzont  la  fatscha 
Cun  aulta  ferma  vusch: 

„En  flur  oz  e  possa 
110  Pos  esser  carstgeun; 
Pertragia,  en  fossa 
Sas  esser  dameun! 

„En  fossa  sur  ura 
Tei  derscba  la  mort; 
115  Vas  ti  a  malura, 
Pertratgia,  la  sort!" 

„La  vanadat  sbeta 
E  seis  paregiaus; 
Lur'  has  ti  en  veta 
120  Ed  en  fossa  maus!" 


II  snrsÜTan  egl  jester. 
(Aus  Poesias  romonschas,  I.  Cuera,  frars  Casanova,  1891,  p.  43.) 

O  cara  Surselva,  —  pompusa  spei  Rhein, 
Splendida  contrada  —  cun  tschiel  schi  serein, 
0  tiara  materna,  —  ch'  has  bein  mei  tezzau, 
De  tei  seregorda  —  il  fegl  bandunau. 

5  Vid  mia  Surselva  —  pertratg  jeu  tudi. 
Per  quell'  ein  bia  larmas  —  rocladas  a  mi! 
Vallada  nativa,  —  ti  miu  legermen, 
Tiu  fegl  mai  emblida  —  tgei  patri'  ha  valzen ! 

Stai  bein,  o  Surselva  —  ti  pezza  viers  tschiel, 
10  Ti  flura  strieuna,  —  camutsch  e  cavriel, 
Ti  neiv,  ti  perpetna  —  cun  mellis  splendurs, 
Ornada  dall'alva  —  da  bialas  aururs! 

Stai  bein,  o  Surselva,  —  stei  bein  vus  uauls; 
Stei  bein  vus  Valettas,  —  vus  gondas  ed  aults; 
15  Stei  bein  vus  montognas,  —  vus  liberas  valls, 
Vus  crests  e  vus  tgiembels  —  cun  mirs  de  castials ! 

Stai  bein,  o  Surselva,  —  stei  bein  vus  muletgs, 
Uals  e  cascadas,  —  ucleuns  e  vadretgs, 
Vus  pradas  e  spundas,  —  vus  logs  umbrivai, 
20  Ti  casa  paterna  —  de  mes  carezai! 


800  Alphons  Tuor 

Stai  bein,  o  Surselva,  —  ti  pievel  roman, 
Fideivels  er'  sundel  —  a  vus  da  lontan ! 
Miu  pievel,  jeu  sentel,  —  jeu  eun  da  tiu  saun: 
A  ti  auda  semper  —  miu  cor  e  miu  meun! 


Igl  aris. 

(Aus  Poesias  romonschas,  I.   Cuera,  frars  Casanova,  1891,  p.  44.) 

II  comt  Montfort  vegn  tras  la  vall  El  sun'  e  sun'  e  dat  sinzur 

Armaus  de  furibund,  Als  umens  en  la  vall, 

E  vul  surprender  siu  rival,  15  E  quels  visai  de  lur  pastur 

II  bien  barun  Belmunt.  Spert  siaran  il  portal  — 

5  Siu  form  casti  vul  el  splanar  Ed  il  casti  po  sesalvar: 

Ed  il  patrun  dils  beins  scatschar.  A  tgi  han  ei  quei  d'  engraziar  ? 

Sil  crap  de  Elem  stat   in  pastur  Mo  al  pastur  ei'l  cor  schluppaus, 

E  guarda  giu  sil  vitg,  20  Schi  ferm  ha  el  sunau  — 

E  vesa  cunter  siu  signur  II  seun  ch'  ei  de  siu   cor  culaus 

10  Tillar  igl  inimitg;  AI  grep  ha  veta  dau. 

E  per  ses  umens  avisar  Quel  ha  eunc  oz,  ch' ins  vul  mirar, 

La  tib'  entscheiv'  el  a  sunar.  Aveinas,  che  san  sanguinar. 


Gnglielm  Teil. 

(Aus  Poesias  romonschas,  Secunda  part,  Cuera,  Frars  Casonova,  1891,  p.  70.) 

„Pertgei,  di  miu  bab,  vas  da  notg  tut  anetg 
E  statas  sut  pögns  egl  uaul  sin  lagetg?" 
„Affont,  se  pinar  ed  haver  bun'  agur 
Sto  semper  in  capabel  catschadur!" 

5  „Leu,  bab,  in  cavriel  che  quor*  ord  il  cagliom! 
Ti  vesas  e  laias  buc  lartg  il  sitom  ?" 
„In  pauper  cavriel  dei  salvischinar? 
Sin  in  pli  niebel  vi  jeu  oz  laghiar!" 

„Leu  segli'  ord  las  caglias  in  tschierv  sc'  in  sagiet, 
10  Hei,  bab!  Lai  sgolar  e  schular  il  paliet!" 
„II  tschierv  lai  fugir,  il  tschierv  lai  mitschar! 
Sin  in  pli  niebel  vi  jeu  oz  laghiar!" 

„Lein  ir  uss  a  casa!  El  horizont 
Ves' jeu  in  urezi  schmanatschont!" 
15  „Miu  fegl,  oz  vein  nus  eunc  bia  de  far! 
Cheu  Btas,  gl' urezi  lai  p6r  schmanatschar!" 


Guglielm  Teil,  A  Scarborongh 


801 


„Po  teidla!  Pusseivel?  Gie  gl' ei  aegiu  sbagl! 
Leu  vegu  il  prefect  tut  persuls  a  cavagl!" 
„Pign^  quescli !  Rog'  ussa  Dieus  pil  tyranu  — 
20  Prefect,  morir  ti  deigies  momentan !" 

„0  bab^  tgei  malfatg  bas  comess?  0  miu  Diu! 

Quei  um  de  noblezi'  bas  ti  sturuiu!" 

„In  um,  cb'  ei  in  um,  defeuda  ses  dretgs: 

II  sclav  mo  trembla  von  tyranns  e  retgs!" 


A  Scarborough. 

(Aus  Poesias  romonschas,  Tiarza  part,  Cuera,  Joseph  Casanova,  1894.) 

Sto  ins  de  tia  gr^ta 
II  pH  sepertgirar. 


[p.  125]  Jeu  stunde!  silla  spunda 
E  mirel  silla  mar, 
E  contemplescbel  1'  unda 
Che  rocl'  ad  in  roclar. 


5       Con  ditg  ti  schon  semovas 
Cheu  senza  far  in  paus; 
Con  ditg  ti  schon   sesprovas 
En  van  d' enflar  ruaus! 

Con  ditg  ti  schon  sebattas 
10  Encunt'  il  bord  da  greps, 
E  cunter  quel  tschalattas 
Cun  bergeis  surds  e  steps! 

Con  ditg  ti  schon  sesaulzas 
Encunt'  il  firmament, 
15  E  cunter  quel  s'  rebaulzas 
En  tribel  moviment! 

Co  tia  vehemenzia 
Inspir'  al  spectatur 
Von  tei  tont  reverenzia 
20  Sco  sguezi' e  snavur! 

Jeu  hai  rient'  e  creta 
0  mar,  tei  era  viu  — 
Savens  bas  schi  quieta 
E  neidi'  a  mi  pariu  : 

25  [p.  126]  Mo  cu  ti  eis  schi  möta 
E  paras  de  ruassar, 


In  vent  tei  irritescba 
30  Che  muenta  strusch  in  fein, 
E  f'rusch'  e  rubigliescha 
Tiu  frunt  aschi  serein. 

E  sa  sehe  tia  bassa 
Sa  vera  paisch  guderV 
35  Tgi  sa  tgei  leu  sepassa 
Che  nus  savein  ca  ver? 

Leu  forsa  schon  lavura 
In  inimitg  secret, 
Che  trubr  a  ti  sur  ura 
40  Tiu  Spiegel  schi  quiet; 

Che  peina  la  tempiasta 
E  la  revoluziun, 
E  Iura  tut  devasta 
Cu  '1  fa  si'  erupziun. 

45       Mo  rocla  tias  undas 
Ti  malruasseivla  mar, 
E  fai  las  pli  profundas 
Fueinas  rumplanar! 

Sco  ti  sai  jeu  sin  tiara 
50  Anflar  negin  ruaus 

Entoch'jeu  sun  c' en  bara 
E  sut  il  tratsch  satraus! 


Romanische  Forschungen  YIII. 


51 


S02 


Maria  Ursula  Cavelti 


Alias  Stellas. 

(Aus  Poesias  romonschas,  Tiarza  part,  Cuera,  Joseph  Casanova,  1894.) 

[|>.  142]  0  schei,  vus  claras  steilas  25  [p.  143]  Lur'  ina  vnsch  mi  cloma 
El  firmameut,  El  pez  profund: 

Pertgei  viv'  ins  sin  tiara  „Ei  dat  eung  ina  veta, 

Mo  in  mument?  In  lauter  mund." 


5  Pertgei  sto  ins  sin  tiara 
Pitir,  pitir, 
Quei  quort   mument  ch'  ins  viva 
E  pi  smarschir? 

0  dei,  vus  caras  steilas 
10       A  mi  avis, 

Vus  che  la  stgira  tiara 
Schi  dultsch  sclaris! 

Savens,  savens  jeu  stojel 
Vus  contemplar  — 
1~)  Tgi  lai  cun  tonta  gloria 
Vus  terlischar? 

Oh,  quel  ch' ei  vies  scaffider 

Ha  mei  scaffiu; 
Quel  che  vies  quors  diregia 
20       Ei  er  miu  Diu. 

Perquei  siu  mal  emblida 

Miu  cor  suffront, 
Cu  '1  ellas  spheras  vesa 

Vus  terlischont. 


„Cu  tiu  tgierp  schai  sin  bara 
30       En  in  lenziel^ 
Ti'  olma  libra  sgola 
Encunter  tschiel," 

„E  ]'  olma,  ch'  ha  sin  tiara 
II  pli  pitiu, 
35  II  pli  dabot  encunter 
Sgol'  a  siu  Diu." 

Co  quella  vusch  celesta 

Comforta  mei, 
E  dat  la  vet'  e  forza 
40       A  mi  puspei! 

0  steilas  terlischontas, 

Jeu  sai,  jeu  sai, 
Vus  essas  habitadas 

Da  sperts  beai! 

35  E  cu  jeu  vus  contemplel 
El  firmament, 
Sai  jeu  pertgei  ins  viva 
Mo  in  mument! 


MARIA  URSULA  CAVELTI. 

F  a  1)  i  0  1  a. 

(II  Tschcspet  cdins  de  Dr.  Decurtins,  II.  Volumen :  Fabiola,  Basel,  1892.) 

/,    La  ccisa  christiana. 
Corteseivel  lectur!    Traversa  cun  mei  in  suenter  miezdi  de  September 
digl  onn  302.  las    vias    de  Roma    antica,     II    solegl    va    de    rendiu,    aunc 
duas    uras    ed    el    vegn    ad   esser   tramontaus  totalraein.     II  di  ei  sereina. 


Fabiola  803 

La  frestg*  aria  vespertina  La  mitigau  la  calira  dil  clima.  Ils  habitonts  de 
Roma  seprofiteschan  digl  adataii  momeut  per  far  ina  spassegiada;  tier 
quell'  occasiun  vulan  eis  er'  intervegnir  las  novitats  dil  di.  Biars  se 
diregian  viers  ils  orts  de  Cesar,  auters  encunter  quels  de  Sallust. 

Mo  nus  prendein  la  via  viers  la  contrada  numnada  Camp  de  Mars.  5 
El  comprenda  ina  immeusa  tenda,  ina  planira  aluviala  denter  la  Tiber 
e  las  siat  collinas  della  Roma  antica.  Primariamein  era  il  camp  destinaus 
per  exercezis  militars  ed  atletics  dil  pievel,  mo  pli  tard,  viers  la  fin  della 
perioda  republicana ,  vegneva  ei  errigiu  leu  divers  edifecis  publics. 
Pompeius  ha  bagegiau  leu  siu  teater;  Agrippa  il  Panteon  ed  ils  bogns  10 
publics.  Er  habitaziuns  de  privats  se  gruppavan  successivamein  entiiorn 
quels  monuments,  duront  ch' ils  palazs  pli  grondius  della  noblezia  veg- 
nevan  dal  temps  digl  imperi  errigi  sillas  collinas,  lu  la  part  aristocratica 
dil  marcau. 

Er  il  Palatin  pareva  suenter  che  Nero  ha  gin  intschendrau  Roma,  15 
raemia  pintgs  per  la  residenza  imperiala  e  siu  appendix,  il  vischinont 
circus  de  Maximus.  Igl  entir  Esquilin  era  occupaus  dals  bogns  de  Titus, 
construi  sin  las  ruinas  della  casa  d'aur;  igl  Aventin  haveva  ils  bogns  de 
Caracalla.  E  dal  temps,  en  il  quäl  nossa  raquintaziun  croda,  bagegiava 
igl  imperatur  Diocletian  giest  sias  termas  ne  bogns  caulds  sil  Qairinal,  20 
damaneivel  dils  curtius  de  Sallust, 

Dal  temps  della  republica  existeva  sil  Camp  de  Mars  in  grond  spazi 
quader,  circumdaus  d'  ina  seif  d'  aisas  e  partius  en  pliras  divisiuns.  Cheu 
tenevan  las  tribus  ne  coraitats  dil  pievel  Inr  rednnonzas;  cheu  havevan 
las  elecziuns  lur  liug.  Quest  plaz  senumnava  Septa  ne  Ovile,25 
pervia  de  sia  semeglionza  cun  in  clauder  de  nuorsas.  Mo  Augustus  ha, 
SCO  Cicero  relatescha  en  ina  brev  ad  Atticus,  concepiu  e  realisau  1' idea 
de  remplazar  il  meuziunau  poveril  iudrez  cntras  in  solid  e  magnific 
edifeci.  La  „Septa  Julia",  sco  el  vegneva  posteriuramein  numnaus, 
era  ina  magnifica  galleria  de  1000.  peis  lungezia  e  500.  ladezia,  postadaßO 
sin  colonnas  ed  imbellida  cun  picturas.  Aunc  oz  il  di  ein  sias  ruinas 
d'anflar.  Ella  cuvreva  il  spazi,  nua  ch' ils  palazs  Doria,  Verospi  (sper  igl 
actual  „Corso"),  il  Collegi  Roman,  la  baselgia  de  S.  Ignazius  ed  igl 
Oratorium  della  Caravita  sesaulzan.  La  casa,  tier  la  quala  nus  menein  il 
lectur,  ei  situada  visavi  alla  fatschada  orientala  de  quest  bagetg  ed  occu-  35 
pescha  il  spazi,  sil  quäl  la  baselgia  de  S.  Marcellus  stat.  Da  cheu  s' ex- 
tenda  ella  fin  al  pei  dil  Quirinal  ed  embratscha  aschia  in  considereivel 
spazi,  sco  tuttas  casas  de  nobels  patrizians  romans.  Siu  exteriur  ei 
Simpels  e  monotons.  La  miraglia  alva  preseuta  negins  Ornaments  arhitec- 
tonics ,  ei  buca  aulta  e  strusch  interruta  da  fenestras.  En  il  miez  d'  ina  aq 
fatschada  dil  vast  bagetg  se  arva  ina  porta  „in  antrös",  ornada  cun  ina 
cornisch  triangulara,  posada  sin  duas  mesas- colonnas.  Nus  intrein  e  tra- 
versein  la  prima  galleria ,    en    la    solada    della    quala    igl    ei    ingravau    il 

51* 


304  Mari.a  Ursula  Cnvelti 

liospital  salid  „Salve"  ^),  ed  arrivein  en  igl  Atrium,  la  prima  cuort  interiura 
(lella  casa,  circumdada  d'  in  Porticus  ne  galleria  de  colonnas. 

En  il  centrum  della  solada  de  marmor  sgarguglia  ina  fontauna,  betteüt 

ad  ault  migieivlamein  ramurout  radis  de    sereina    aua,    prevenienta    dellas 

otschimmas  dil  Tusculum,  e  meuada  neutier  tras  igl  aquaduct  de  Claudius. 

Cun  capricius  segls  sitta  il  radi  pli  u  meins  ad  ault,    e  croda  Iura  anavos 

on  ina   gronda    butschida    de    marmor    tgietscben    En    levas    vellas    cuora 

r  aua  sur  igl  ur  della  f'ontauna    ora    en    ina    secunda    pli    larga    foutauna, 

springient  ina  finna  plievla  sin  las  stupentas  flurs  exoticas,    tschentadaa  en 

lOelegantas  vasas  en  rudi    entuoru    la    fontauna.     Milsanavon    observein    nus 

en  la  galleria  in  fetg  custeivel  mobiliar:    letgs    cun    garnituras  e  gravuraa 

d'aur  e  d'argeut,  meisas  da  lenn,  derivont  dagl  Orient,  candeliers,  amplas 

cd  auters  obiects    de    bronz    ed    argent,    statuettas    de    finna    sculptura    ed 

autras  causas  artisticas.    Las  preits  ein  ornadas  cun  picturas,  evidentamein 

15derivontas  d' ina  epoca   pli   veglia,    mo  bein  conservadas;    er    il  colorit  ha 

pers  nuot  de  sia  primaria  vivacitat  e  splendur.    Las  picturas  ein  separadas 

Ina  da  lautra  entras  nischas;    en    scadina    de    quellas    sesanfla    ina  statua, 

cbe    representa    ina    persuna    mitologica    ne    historica;    mo    buc  ina  ei  de 

fuorma  ue  natira,    cb'ella    savess    oflFender    ne    disgustar  er  il  pli  innocent 

20egl.     Che  ina  u  l'autra  nischa   ei  vidda,  ne  enqual  maletg  cuvretgs  cun  in 

spess  vel,    ei    cert    buc    casualitat.     Ina    gronda    part    della    galleria,    igl 

mpluvium,    ei  buca  cuvretga    dal    tetg ;    mo     ina    tenda    de    stgir    lenziel 

protegia    leu    ils    habitonts    della    galleria    dal    solegl  e  dalla  plievia.     La 

scarsa   gliscb    che  penetrescba   la  tenda,    augmenta    denton    igl    eflPect   dils 

25  obiects  descrits.     Visavi  alla  porta,    che   ha  menau   nus    en    casa,    se    arva 

ina  arcada,  che  conceda  a  nus  in'  egliada  en  ina  secunda  aunc  pli  magni- 

fica  cuort,    cun    solada    de    marmor,    de   diversas  colurs,    bein  combinada 

e  rihameiu  sulerrada.     Cheu   ei   1'  apertura    el   tetg  aunc  curclada  cun  glas 

ne  talc  (lapis  specularis),  mo  la  tenda  de  lenziel  ei  per  part  tilada  naven, 

30  e  dar  ei  la  cuort  illuminada  dal  migieivel  solegl  della  sera. 

Sper  ina  meisa,  pusada  encunter  ina  petga  de  marmor  frigic,  sesa 
ina  dunna,  che  ha  vargentau  la  primavera  de  sia  vita,  mo  ei  aunc  buc 
arrivada  tier  igl  atun  de  quella.  Sia  fisionomia  nobla  e  delicata  plaida 
de  cruschs  e  dolurs,  surfridas  eis  onns  de  sia  giuventetgna.  Mo  ina  forza 
35  dada  ad  ella  da  sureugiu,  ha  victorisau  sur  la  petradat  de  sias  regordien- 
tschaa  e  mitigau  la  dolur,  mischedont  cun  quest  sentiment  consolaziun 
e  sperrouza.  Gie,  dolur  e  consolaziun  havevan  daditg  sepatronau  de  siu 
cor.  La  simpladat  de  sia  exteriura  comparsa  contrasta  fetg  cun  il  luxus, 
dil  quäl  ella  ei  circumdada.  Simpla  ei  la  frisura  de  ses  cavells,  vegni 
40grischs  avon  il  temps,  simpels  ei  siu  vestgiu,  ton  la  materia  sco  la  lavur, 
el  ha  per   garnitura   mo   ina   penda   de   purpura,    Segmentum,    1'  euzenna; 


1)  „Beinvegni". 


Lescha  fcderala  de  stumadira  e  concuors  805 

ch'ella  ei  viena.  Adumbatten  encueras  ti  en  sia  vestgadira  in  do  lezs 
Ornaments  prezius ,  teni  aschi  ault  dellas  signuras  romanas.  II  solet  obiect, 
che  pudess  indicar  ina  certa  inclina7,iun  per  il  luxus,  ei  ina  finna  cadeina 
d'aur,  chella  porta  entuorn  culiez.  Vid  quella  eis  ei  ne  para  ei  pendiu  in 
obiect ,  ch'ella  zuppa  denton  precautamein  en  las  fauldas  dil  best.  Ella  ei  •> 
occupada  cun  ina  lavur,  evidentamein  buca  destinada  per  siu  personal 
diever.  Sin  ina  custeivla  penda  de  broccat  d'aur  surcusa  ella  cun  fils  d'aur 
de  gronda  valur.  De  temps  en  temps  retrai  ella  d'ina  dellas  elegantas 
scatlettas,  che  sesanflun  sin  meisa,  ina  pörla  ne  pfedra  preziusa  cd  inserescha 
ella  en  la  broderia.  Ei  para,  ch'  ella  consecreschi  ad  ina  destinaziun  pli  10 
sublima  ils  Ornaments,   che   embellevan   antruras  sia  giuvenila  persuna. 

Mo  il  temps  savonza  ed  in  lev  malruaus  para  de  turbelar  siu  spirt, 
tochen  dachen  total  occupaus  cun  la  lavur.  Savens  volva  ella  il  tgau  e 
driza  l'ögliada  viers  la  porta,  teidla,  sch'ella  udess  pas;  —  mo  adumbatten! 
Bauld  mira  ella  sil  solegl,  che  festina  de  serender,  bauld  sin  la  clepsydra  lö 
(ura  d'au) ,  postada  sin  meisa  sper  ella.  Gia  entschaveva  il  sentiment 
d'extrema  unguoscha  ad  alterar  sia  fatscha;  mo  en  quest  moment  auda 
ella  ina  leva  battida  encunter  la  porta  d'intrada.  Spert  svanescha  l'ex- 
pressiun  de  tristezia  e  cun  terlischonta  ögliada  retscheiva  ella  igl  intront 
sil  quäl  ella  haveya  spetgau  aschi  vess.  20 


LESCHA  FEDERALA  DE  STUMADIRA  E  CONCUORS, 

Tierz  titel. 

Stnuiadira  sin  via  de  stiimazinn. 

I.  La  stumaziun. 

88.  Spirans   il    termin    de  vegn    dis  sucnter   che  'gl   avis    de    pagav  ei  25 
remess,    po    il    creditur    domondar   la    stumaziun.     Qiiei    dretg   seperscriva 
enteifer  in  onn  daven  dil  di,  cb'  igl  avis  de  pagar  ei  vegnius  remess.     Eis 

ei  vegniu  fatg    opposiziun,    sehe   vegn  il    temps    buca    quintaus,    che  quora 
I      daven  dil  di  che  la  caussa  ei  fatga  pendenta  entochen  la  decisiun. 

La  domonda  de  stumaziun  ?to  sin    garegiar  vegnir   attestada    gratuita-  30 
mein  al  creditur. 

89.  Enteifer  treis  dis  suenter  haver  retschiert  la  domonda,  ha  igl  uffezi 
de  stumadira  d'  exequir  la  stumaziun  ne  de  schar  exequir  igl  uffezi  dil 
liug,  nua  ch'  ils  effects  de  stumar  ein  situai. 

90.  AI  debitur    sto  ei  vegnir    notificau  la  stumaziun  sil    pli  tard  il    di  35 
avon  cun  far  attents  el  silla  disposiziuu  digl  artechel  91. 

91.  II  debitur  ei  obligaus  sut  smanatscha  de  peina  d'  assister  alla 
stumaziun  ne   de   seschar   representar;    aschinavon   sco  'gl  ei    necessari  tiev 


gQß  Lesclia  federala  de  stiimadira  e  concuors 

ina  sufficienta  stumaziun,  eis  el  obligaus  de  dar  en  ils  objects  de  sia  facul- 
tat,  era  tals,  che  sesanflan  buc'  en  siu  posses,  sco  era  tuts  d'  havers  e  dretgs 
visavi  tiarzas  persunas. 

Sin  giavisch  ein   locals   e   mobilias  d'  arver  agl  emploiau.    En  cass  de 
5ba8ens  sa  el  requorer  forza  de  polizia. 

92.  Ei  po  buca  vegnir  stumau: 

1.  la  vestgadira,  ils  effects  ed  ils  letgs  nezessaris  pil  diever  personal  dil 
debitur  e  de  sia  familia,   sco  era  ils  cudischs   religius  ed  ils  objects 
de  cult; 
10       2.  la  vischala  indispensabla  de  cuschina  ed  il  pli  nezessari  mobiliar  de  casa ; 

3.  ils  uaffens,  Instruments,  mobilias,  ed  ils  cudischs  nezessaris  al  debitur 
ed  a  sia  familia  per  igl  exercezi  de  lur  professiun; 

4.  ina  vacca  de  latg,  ne  treis  cauras,  ne  treis   nuorsas  tenor  letga  dil 
debitur  cul   pavel  e  starnem    nezessari  per  in  meins,    aschinavon  sco 

15  quels  animals  ein   indispensabels  pil  nutriment  dil   debitur  e  de  sia 

familia ; 

5.  la  provisiun  de  vivonda  e  lenna  nezessaria  per  dus  meins  al  debitur 
ed  a  sia  familia; 

6.  la  vestgadira,  'gl  equipement,  las  armas,  il  cavagl  de  survetsch  ed 
20            il  sold  dil  schuldau; 

7.  las  rentas  per  veta  duronta,  che  san  buca  vegnir  stumadas  tenor  igl 
artichel  521  dil  dretg  d' obligaziuns; 

8.  las  pensiuns   en  favur  .din  burgeis ,  ch'  ei  daventaus    invalids  el  sur- 
vetsch   militar    ne   de   polizia    cantonal    ne   federal;    las  pensiuns  en 

25  favur  de  sia  glieut,  seh'  el  ha  piars  la  veta  en  tal  survetsch ; 

9.  ils  subsidis    da  part  dina  cassa  ne   societat  d'  agid  en   cass   de  mal- 
sogna,  munglusadat,  mort,  etc.  etc. 

10.  las  pensiuns  e  capitals,  ch'  audan  ne  vegnan  pagadas  ora  sco  indemni- 
saziun  d'  Invalidität  ne  de   donn  pitius  vid  la   sanadat  al   sventirau 
30  sez  —  ne  pil  cass  de  sia  mort  a  sia  familia. 

93.  Salaris,  pagas  e  pagaglias  de  mintga  sort,  gudaments  e  lur  ren- 
ditas ,  susteniments  per  alimentaziun ,  pensiuns  de  vegliadetgna ,  rentas  de 
cassas  d'  assicuranzas  e  de  vegliadetgna  san  vegnir  stumadas  mo  aschinavon 
sco  igl  uffizial  anfla,  ch'  ellas  seigien  buca  absolut  nezessarias  pil  debitur  e 

35  sia  familia. 

94.  Fretgs  sil  funs  ne  vid  la  plonta  pon  buca  vegnir  stumai: 

1.  sils  praus  avon  'gl  emprem  d'Avrel; 

2.  sils  örs  avon  'igl  emprem  de  Zercladur; 

3.  ellas  vegnas  avon  ils  20  d'  Uost. 

40         L'  alienaziun,  fatga  dal  debitur  avon  ne  sin  quels  dis,  ha  negina  Valetta 
visavi  al  creditur  stumont. 

Ils  dretgs,  ch'  ils  crediturs  de  hypotheca  gaudan  tenor  las  leschas  can- 
tonalas,  restan  resalvai. 


Stumadira  sin  via  de  stumaziun  807 

95.  En  emprema  lingia  eis  ei  de  stumar  ils  beins  movents  e  d'  havers. 
Avon  tut  vegnan  ils  objects  dil  commers  quotidian  stumai,  mo  ils  dispensabels 
avon  ch'  ils  meinsdispensabels.  La  rauba  schischenta  vegn  stumada  mo 
schinavon  sco  il  movent  tonscha  buc'  ora  per  cuvierer  il  d'havei*,  ne  sehe 
domaduas  parts,  creditur  e  debitur,  garegian  quei.  5 

II  pli  davos  vegnan  objects  sequestrai  stumai  ne  tals,  ch'  appartegnan 
tenor  dir  dil  debitur  a  tiarzas  persunas  ne  che  vegnan  pretendi  da  quellas. 

Vegn  ei  stumau  pavel,  sehe  sto  ei  sin  giavischar  dil  debitur  era  vegnir 
stumau  il  correspondent  diember  armauls. 

Dil  reminent  ha   igl  uffizial  de   risguardar   aschi   lunsch  sco  pusseivel  10 
aschibein  igl  interess  dil  creditur,  sco  era  dil  debitur. 

96.  'Glei  scomondau  al  debitur  sut  smanatscha  de  peina  de  disponer 
suis  objects  stumai  pli  lunsch,  che  quei  ch'  igl  uflFezi  ha  lubiu.  Igl  uffizial 
ha  de  far  attens  il  debitur  expressivaraein  sin  quei. 

97.  Igl  uffizial  vallescha  ils    objects  stumai.     Seh' ei  fa   basens,  po  el  15 
trer  tier  experts. 

Ei  vegn  buca  stumau  pli  bia,  ch'  il  nezessai-i  per  conteutar  ils  credi- 
turs  per  lur  d'  havers  cun  tscheins  e  spesas  vitier. 

98.  Daners,  bancnottas,  titeis  sil  presentader,  cambialas  ed  auters  pu- 
pials  indossabels,  caussas  d'  aur  ed  argient  ed  autras   custeivladats  vegnan  20 
conservadas  dagl  uffizial  de  stumadira. 

Autras  caussas  moventas  pon  vegnir  schadas  ad  Interim  en  mauns  dil 
debitur  ne  din  tierz  possessur  cull'  obligaziun  de  teuer  disponiblas  quellas 
de  tut  temps. 

Schinavon  sco  il  creditur  garegia  ne  sco  igl   uffizial  anfla  per   comen-  25 
surau,   ston   era  quels   efi'ects  vegnir   conservai  entras  'gl   uffezi    ne  vegnir 
surdai  a  tiarzas  persunas. 

Igl  uflfezi  po  era  prender  possess  din  object,  sil  quäl  ina  tiarza  persuna 
ha  in  dretg  de  pögn.    Vegn  quei  buca  realisaus,  sehe  vegn  el  restituius. 

99.  Pil  cass,  ch'ei  vegn  stumau  d'  havers  ne  pretensiuns,  pellas  qualasSO 
ei  exista  buca  in  titel  sil  presentader  ne  sin  ordra  (en  ordre),  vegn  ei  dau 
part  al  tierz  debitur ,    ch'  el  sapi   dacheudenvi   valeivlaraein  pagar  mo  agl 
uffezi. 

100.  Igl  uffezi  de  stumadira  ha  quitau,  che  dretgs  stumai  vegnien 
conservai  e  che  d'  havers,  ch'  ein  curdai,  vegnien  incassai  35 

101.  La  stumaziun  d' immobilias  sto  vegnir  indicada  agl  uffezi,  che 
tegn  ils  cudischs  de  funs  e  de  hypotheca,  sco  era  'gl  importo,  pil  quäl  la 
stumaziun  ei  succedida. 

Igl  emploiau  sto  reghistrar  quella  indicaziun  e  dar  part  de  quella 
reghistraziun  agl  uffezi  de  stumadira.  40 

102.  Resalvont  ils  dretgs  dils  crediturs  cun  hypotheca  tenor  il  dretg 
cantonal  compeglia  la  stumaziun  din  schischom  era  ils  fretgs  ed  auters  prg- 
ducts  de  quels. 


308  Lcscha  federala  de  stumadira  e  concuora 

Igl  uffezi  de  stumadira  ha  quitau  pell'  administraziun  e  la  cultura  dil 
Bchischom. 

103.  Igl  uffezi  de  stumadira  ha  quitau  pella  racolta  dils  fretgs  (Art.  94 
6  102). 

5         En  cass  de  basens  pon  ils  fretgs  vegnir  impundi  pil  manteniment  dil 
debitur  e  de  sia  familia. 

104.  Vegn  ei  stumau  in  ususfructus  (gudament)  ne  ina  quota  vid  ina 
jerta  buca  partida  ne  vid  ina  facultat  dina  societat  ne  din'  autra  com- 
munitat,  sehe   dat  'gl  uffizial  part  della   stumaziun  alias  persunas  conin- 

10  tressadas. 

105.  Sin  gariar  digl  uffizial  sto  il  creditur  anticipar  las  spesas  pella 
conservaziun  e  pil  manteniment  dils  objects  stumai. 

106.  Vegn  ina  caussa,  che  sesanfla  en  possess  dil  debitur,  designada 
da  quel  sco   proprietat  ne   sco  pögn  din   tierz  ne   vegn    la   pretendida   din 

IStierz  sco  proprietat  ne  pegn,  sehe  fa  igl  uffezi  menziun  de  quei  el  verbal 
de  stumaziun  ne  avisa  spezialmein  las  parts  de  quei,  aschinavon  sco  il  ver- 
bal de  stumaziun  era  gia  remess. 

El  medem  temps  vegn  ei  fixau  al  creditur  ed  al  debitur  in  termin  de 
diesch  dis,  enteifer  il  quäl  quels  pon  negar  tier  igl  uffezi  de  stumadira  la 
20pretensiun  dil  tierz. 

Daventa  quei  buc,  sehe  vegn  la  pretensiun  dil  tierz  renconuschida. 

107.  Nega  il  creditur  ne  il  debitur  la  pretensiun  dil  tierz ,  seh'  avisa 
'gl  uffezi  quel  de  far  pendenta  sia  caussa  enteifer  diesch  dis  tiel  competent 
derschader. 

25          Vegn  il  tierz  suenter  agl  avis ,   sehe  vegn  la  stumadira  vid  'gl  object 
questioneivel  suspendida  dal  derschader  entochen  ehe  la  caussa  ei  decidida. 
Duront  la    suspensiun  della    stumadira  calan    ils  termins  stabili  egl 
art.  116  de  quorer. 

Vegn  il  tierz  buca  suenter  agl  avis,  sehe  vegn  ei  presumau,  ch'  el  de- 
SOsisti  de  sia  pretensiun. 

In  tierz,  ch'  era  buca  el  cass  de  saver  far  ils  pass  a  norma  de  questas 
disposiziuns ,  sa  far  valer  sia  pretensiun  vid  igl  object  stumau  ne  vid  il 
prezi  ineassau,  aschi  ditg  sco  quel  ei  buca  repartius. 

108.  Ariguard  caussas  engoladas  ne  piarsas  valan  las  disposiziuns  dils 
35articbels  206  e  207  dil  dretg  d' obligaziuns.    La  vendita  privata  ord  mauns 

digl  uffizial  de  stumadira  ei  eguala  agl  ingant  conform  agl  artichel  206  dil 
dretg  d'  obligaziuns. 

109.  Sehe  la  caussa  stumada  sensanfla  buca  en  possess  dil  debitur, 
mo  bein  en  possess  dil  tierz,  il  quäl  pretenda  quella  per  proprietat  ne  per 

40pögn,  fixescha  'gl  uffezi  de  stumadira  al  creditur  in  termin  de  diesch  dis, 
per  far  pendenta  quella  caussa  tiel  derschader. 

Daventa  quei  buc  enteifer  tal  termin,  sehe  vegn  la  pretensiun  dil  tierz 
renconuschida. 


Sturaadira  siu  via  de  stumaziun  809 

110.  Crediturs,  che  tschentan  la  domonda  de  stumaziun  enteifer  trenta 
dis  suenter  1'  execuziun  dina  stumaziun ,  separticipeschan  vid  quella.  La 
stumaziun  vegn  mintgamai  completada  aschi  lunsch,  sco  gliei  necessari  per 
cuvierer  tut  ils  d'havers  dils  crediturs  della  medema  seria. 

Crediturs,   che  tschentan  la  domonda  de   stumaziun  p6r  suenter  il  de-  5 
quors  de  quels  trenta  dis,  formeschan  silla  medema  moda  ulteriuras  serias 
cun  spezialas  stumaziuns. 

Objects  gia  stumai  pon  vegnir  stumai  danovamein,  denton  mo  schi 
lunsch  sco  lur  prezi  sto  buca  vegnir  surdaus  als  crediturs,  pils  quals  la 
stumaziun  anteriura  haveva  liug.  10 

111.  Gliei  resalvau  als  cantuns  de  conceder  alla  consorta,  als  affonts 
ed  alias  persunas,  suttapostas  all' ugadia  ne  ella  curatella  dil  debitur,  il 
dretg  de  puder  prender  part  duront  quei  termin  de  trenta  dis,  era  senza 
haver  prosequiu  avon  la  via  de  stumadira,  vid  la  stumaziun  per  lur  pre- 
tensiuns,  darivontas  ord  lur  i'elaziuns  congiugalas,  patrimonialas,  ne  d'ugadia.  15 
Ils  cantuns  pon  prolunghir  quei  termin  per  diesch  dis. 

Igl  uffezi  dat  part  al  debitur  ed  als  crediturs  de  tala  domonda  de 
participaziun  e  fixescha  el  medem  temps  in  termin  de  diesch  dis  per  schar 
protestar  cheuencunter. 

Vegn  ei   protestau,    sehe  po   ei   vegnir  participau   mo  provisoricamein  20 
vid  la  stumaziun  ed  igl  instanziader  sto  far  pendenta  sia  pretensiun  enteifer 
diesch  dis,  cass  contrari  vegn  sia  participaziun  excludida.    Ei  vegn  procediu 
sin  via  accelerada. 

112.  Sur  scadina  stumaziun  vegn  ei  concepiu  in  verbal  (act  de  stuma- 
ziun) ,   che  vegn    suttascrets  dagl  uffizial   ne   dagl   emploiau.     Quei   ha   de  25 
contener  il  num  dil  creditur  e   dil  debitur,  'gl  importo  dil  d'  haver,   il  di 

e  r  ura  della  stumaziun,  ils  objects  stumai  e  lur  Valetta,  ed  eventualmein 
era  las  pretensiuns  de  tiarzas  persunas. 

Vegnan  objects  sequestrai  stumai,  sehe  vegn  ei  fatg  menziun  el  verbal 
della  participaziun  dil   creditur   cun   Sequester  vid  la  stumaziun  (art.  281).  30 

Eiista  ei  buca  facultat  sufficienta  per  stumar  ne  zun  negina,  sehe 
vegn  quei  era  menzionau  el  verbal. 

113.  Enteifer  treis  dis  suenter  la  stumaziun  sto  ei  vegnir  remess  ina 
copia  dil  verbal  al  creditur  ed  al  debitur. 

114.  La  participaziun  de  novs  crediturs  vid  ina  stumaziun  e   la  com- 35 
pletaziun  de  quella  vegn  aggiunta  al  verbal.     Il  creditur,  che   suonda  sco 
participont,  survegn  ina  copia  digl  entir  verbal,  ils  auters  crediturs  ed  il 
debitur  mo  ina  copia  della  completaziun. 

115.  Existev' ei  negina  facultat  stumabla,  sehe  vala  il  verbal  sco  attest 
de  sperdita  el  sen  digl  artechel  149.  40 

El  vala  sco  attest  provisoric  de  sperdita  cugl  affect  indicaus  egl  ar- 
techel 271  num.  5  ed  en  igl  art.  285,  cura  ch' ils  objects  pella  stumaziun 
ein  tenor  valettaziun  digl  uffizial  buca  sufficients. 


810  Floiin  Caniathias 

FLORIN  CAMATHIAS. 

La  lodola. 

(Ineditum  nach  dem  Autograph  des  Dichters.) 

Audas,  amitg,   la  lodol' ei  levada; 
Ord  igl  igniv  leu  vi  sin  la  prada 
Ei  la  ual  sgolada  sidora; 
Vesas,  CO  ella  el  dar  dell'  aurora 
5  Spert  sesalzont  en  curvas  plascheivlas 
Sbatta  las  alas  mo  strusch  pli  veseivlas 

Audas,  amitg,  la  lodola  allerta, 
La  cantadura  marveglia  e  sperta, 
Ault  sur  las  casas  e  pradas  e  plontas 
10  Lai  nus  udir  las  canzuns  giubilontas, 
Cloma,  envida  cun  tuns  allegreivels 
D'  esser  a  Diu  affons  eugrazieivels. 

Audas,  amitg,  la  lodola  levada 
Lauda  il  Segner  sur  pöz  e  vallada; 
lö   Ella  dedesta  el  cor  melodia, 
Fa  nus  ludar  en  dultscha  legria 
L'  aulta  buntat  e  pussonza  divina, 
Che  nus  nutrescha,  protegia  adina. 

Audas,  amitg,  la  lodola  allerta; 
20  Ell'  elegin  nus  per  nossa  perderta 
Musa,  che  mussa  adault  nus  la  via; 
Si  egl  azur  nus  anflein  poesia, 
Figlia  dil  tschiel,  sublima  stupenta, 
Clara  sereina  sco  1'  alva  naschenta. 


La  fngia  eo  Egipta. 

(Ineditum  nach  dem  Antograph  des  Dichters.) 

Attras  il  sablun  dil  desiert  cammina 
In  til  fugitiv  cun  tema,  furtina: 
In  um  ordavon,  modest  e  migieivel, 
Manont  pil  cavester  in  äsen  fideivel, 
5  Che  porta  sin  sialla  in  ault  pelegrin, 
La  mumma  purschalla  cun  il  Bambin.  — 


La  fugia  cn  Egipta,  Nossa  viarva  811 

Ils  radis  punschents  dil  solegl  caliront 

Tormentan  il  stunclentau  viandont; 

Negliu  el  desiert  in  verdin  ei  d'  anflar, 
10  Cufflaus  de  sablun  sto  el  traversar. 

Denton  il  menader  sil  Segaer  sefida, 

El  va  vinavon  per  la  senda  solida 

Uront  eu  siu  cor:  „0  Bab  celestial. 

Che  spendras  Tiu  Fegl  dal  scarpont  aniraal, 
15   0  gida  nus  era  en  quei  trest  desiert 

Termetta  en  nossa  miseria  confiert!" 

La  sera  arriva  —  ed  ussa  preu  mira: 

Dalunsch  enamiez  la  vasta  planira 

Salida  la  palraa  ciin  verda  cornna; 
20  Cun  anim  igl  äsen  la  tenda  tschancuna, 

La  sontga  familia  ei  ussa  spindrada, 

Maria  descenda  sil  tscbespet  beada. 

In'  aua  sereina  dasperas  sberbuglia, 

Con  leda  sefier'  ella  sin  la  schenuglia 
25  Engrazia  al  Segner,  confort'  igl  affon, 

Cb'  ei  uss  dal  Stilett  liberaus  senza   don,  — 

Las  steilas  comparan  sbrinzlont  egl  azur, 

Maria  emblida  la  tem' e  dolur: 

Sil  tscbespet  fluriu  gie  dierm'  il  tscbutett, 
30  E  ruauss  ussa  regia  entuorn  il  pastgett. 

Cuu  fatscba  migieivla  sclarescba  la  glina, 

Ed  aungels  dil  tscbiel  circumdattan  la  tgina 

Dil  Vicrf  incaruau,  per  vegliar  en  legria 

Spei  dultscb  Bambin  e  la  mumma  Maria. 


Nossa  viarva. 

(Ineditum  nacli  dem  Autograph  des  Dichters.) 

Eomontsch,    romontscb  ei  nies  lungatg, 
E  viva  nossa  viarva, 
Schiditg  SCO  sin  nos  quolms  il  matg 
Flurescba  nova  jarva! 

5  Romontscb  tunav'  il  griu  dils  Rets, 
Che  tiel  coinbatt  clamava; 


812  Florin  Camathias 

Salid  romoutsch  dils  grischs  tut  leds 
A  Trun  'gl  ischi  tedlava. 

Romontsch,  lungatg  de  nos  babuns, 
10  Till  plaid  ei  sco  lur  spada, 
Che  inimitgs  tagliav'  afnns 
En  caulda  sanganada. 

Komontscb,  nies  vcgl  lungatg  grischun, 
0  retica  faviala, 
15  Eis  ti  buc  il  pli  niebel  dun 
De  nossa  tiara  biala? 

Romontsch,  lungatg  alpin  sonor, 
Tiu  tun  ei  deletgeivels ; 
Tiu  cant  dat  anira  a  nies  cor 
20  De  stav  a  ti  fideivels. 

Romontsch,  min  car  lungatg  matern, 
Empriu  hai  tei  en  tgina, 
E  dultschamein  en  miu  intern 
Aud'  jeu  la  vusch  carina. 

25  Perquei,  Romontsch,  stai  nies  lungatg 
E  viva,  nossa  viarva, 
Schiditg  SCO  sin  nos  quolms  il  raatg 
Verdegia  nova  jarva! 


Inschriften  813 


Inschriften. 

(Aus  der  Wallfahrtskirche  Maria  della  G lisch  in  Trans.) 

I. 

In  entir  lodeiuel  Vishinadi  de  Morifsen  dat 
Perdiggia,  qualmeing  el  gl'  —  1703  compegi 
liaus  enten  in  grond  Brifsaa  —  da  brifhar' 
tut  lur  Vig,  tras  emperraetter  —  Procefs 
fiun  tier  Maria  della  glish  k  Trunt  mira  — 
ciilufameing  uegniiis  prel'r. 


II. 

Niis  dus  Joseph  Facinella 
a  Gulielm  Sarlett  Merca: 
dons  del  Mont  S.  Bernad 
efsent  stai  fil  Lag  de  Lindau  enten  prigel 
grond,  tras  fä,r  in  Vutt  tier  Nofsa  Donna  della 
Glish  a  Trun  efsen  miraculufameing  liberaj. 
1704. 


III. 
Anno,  1720  Als.  19.  de  febroar  Suenter  Lamprima  Domemga 
De  Cureifma :  la  Noig:   Antuor  Las,  8,  eifei  uigniu  La  Lauina 
giu,  dilg  Cuolm  de  plata  Coschna,    a  da  Rfit  en  Las  fanestras 
a  Las  portas,  Della  Bafelgia  Da  Nofa  Doiöa  della  glischi, 
et  ei  Stau  Tuttauia  Bia  Neif  enten  Bafegia,  e  Bucca 
Stez  La  Glisch  Traf  La  Pufonza  da  Nossa 
Dona  della  glisch  1723. 


IV. 

1728. 
Esent  a  nus  Cordäu 
tier  ina  gronda 
Miferia  a  dischgratia 
Vein  Nus  Rogau 
La  Muiiia  da  Diu 
Della  Lisch  Et  en 
tras  ella  vani 
Liberal  Ano 
Dom  1728. 


814  Inschriften 


V. 


0,  MARIA  Della  Gliscb  iau  ei  Restiert  Gracia  enten  vetta  ad  entten  malzonia. 
AiTo  1772  bein  de  lionur  meriteivla  Donna  Siniura  Capitaniesa  Schollastia  De 

Antonniis 


VI. 
1791. 
EX  VOTO 
Nosa  Dona  a  Mei 
pergirau  dil  mann 
Ca  iau  vnai  giu  Sitau 
Nosadona  po  Tuzs  gida 
dela  lein  SeFiDa 
iau  miSTeral  Condrau 
balsart  de  monT. 


VII. 

LA  MUMA  DELA  LISCH  ANUS   GIDAU   CH  EL  AFON  A 
WETA  ENFLAU  IL  PULS  A  BATIU  IN  ELG  AST  ATIERT 
CH  TOT  AVIU  GRONDA  MIRGLA  DEVENTA 
Jeanes  Pacuhis  Chagianart  Ona  Maria  nata  cbaplazi. 
1812 


Finch 'sehe  luschrift. 

(Aus  der  Gerichtsstube  in  Disentis.) 

Gion  Franzesc  Fincb  Staus  Girau  Della  Ludeivla  Visnaunca  De  Brei! 
II  on  1791a  92a  93a  94a  1799a  1800  Ils  2  De  Serciadur  Scbentaus  Mistral 
de  Ilg  Ludeivel  Comin  En  Tras  Ils  Inimigs  Franzos  Privaus  De  Siu  (Jfezi 
En  Tochen  II  on  1802  Ils  24  De  Avoust  Turnaus  Ad  Esser  Confir  Maus 
Mistral  Lautra  Gada  Et  Ei  Lautra  Gada  Privaus  De  Siu  Ufeci  Ils  18  De 
October  Entocben  II  On  1803  Ils  11  De  Avrel  Turnaus  Aeser  Confir  Maus 
La  Tiarsa  Gada  Mistral  En  Toch  II  On  1804  Ils  21  De  Mag  Ael  Vensiu 
II  Siu  Ufezi  Ei  Scaret  Cau  Per  Inna  Memoria. 


Nachträge,  Steffan  Gabriel  815 


Nachträge. 


STEFFAN  GABRIEL. 

Ilg  Ter  Snlaz  da  pievel  giuvan;  trag  Steffan  Gabriel.    Sqiiitfchan  a  Basel,  en  la 
cafa  da  Joan  Jacob  Geoath.  UDGXI. 

[f.  ar]  A  Tuts  Vers  5 

Cartents  da  la  Ligia 
Grifcha 
ILG  CARSCHkioun  ven  ad  effer  fuenter  quefta  vitta,  ner  en  tfchiel, 
ner  en  uffiern:    quels,   ils  quals    vengian  en  tfchiel,    ean  da  tal  guifa  beai 
cha  nagin  cor  da  carfchkioü  p6  antallyr  lur  beadientfcha :  quels,  ils  quals  10 
[f.  a']  vöngian  en  uffiern,  ean  da  tal' guifa  paupras  creatiras,    cha  naginna 
lieunga  da  carfchkioun  p6  dar  d'  antallyr  lur  angufcha.     Quels    en    tfchiel 
vöngian  ad  effer  fpindrai  da  tut  mal,  da  tutta  dalur,    a  triftezchia:    quels 
elg  uffiern   vengian  ad   effer    en   tut    mal,    dalur,  a  triftezchia:    Quels    en 
tschiel  vöngian  ad  effer  enten  perfeg  bien,  perfegchia  latezchia  zenza  naginas  15 
larmas:    quels   egl   uf[f.  b'Jfiern    vöngian  ad  effer  en    gronda  peina,    enten 
bargyr,  a  fchgrizchiar  d'  ils  dents  zenza   nagin  cunfiert.     Quels    en    tschiel 
vöngian  ad   effer   pleins  d'  fabgientfcha ,    giftia,  a  foingchezchia  fuenter  la 
fomellgia  da  Dens:    quels  elg  uffiern   vengian  ad    effer  pleins  d'malizchia, 
naufchadad,  a  blaftemmas  fuenter  la  fumellgia  da  Satanas.    Quels  en  tschiel  20 
vengian  ad  effer  fitai  cun  grond'  hanur,  [f.  b^]  glierg'  a  maieftat,  eis  vengian 
k  tarlgifchar  fchko  las   fteilas,   je  fchko  'lg    fulelg,   eis   vengian    ad    effer 
fumlgionts    als  Ounguels :   quels   elg    uffiern  vöogian   ad   effer  vafchky  cun 
turp,  a  zanur;    eis  vöngian  ad    esser   fumlgionts   algs  dimunnis.     Quels  en 
tschiel  vöngian  k  ver,  a  guder  la  lagreivla  vifta  da  Deus:  quels  elg  uffiex-n  25 
vengian  ad   effer   ferrai   ora,  da  la  vifta,   a  grazchia   da  Deus.     Quels  en 
tfchiel    [f.  c]  vöngian   a  ver    cumminnonza    cu  'Igs   Ounguels,    Patriarchs, 
Prophets,  Apostels,  a  Martersj  cun  Abraham,  Ifaac,   a  Jacob;  cun  Moifes, 


816  Steflfan  Gabriel 

a  David ;  cun  Petrus ,  a  Paulus ,  a  cun  eis  en  grüda  latezchia  ludar  Dens 
ä  femper :  quels  elg  uffiern  v^ngiä  k  ver  cumminnonza  cu  'lg  Giavel,  a  feas 
OuDguels,  cun  tuts  infideivels;  cun  Cain,  a  Saul ;  cun  Pharao,  ad  Herodes; 
cun  Judas,  a  Pilat,  a  cun  eis  femper  bargyr,  [f.  c^]  urlar,  a  fchmaladyr 
5  1'  hura,  fin  la  quala  eis  ean  nafchy.  Quels  en  tfchiel  v^ngian  ad  effer  en 
quella  beadientfcha  perpetnameng  zenza  naginna  terama  da  perder  quella: 
quels  elg  uffiern  v6ngian  ad  effer  en  quella  peina  perpetnameng  zenza 
naginna  fprouza  da  vangyr  fpindrai  da  quella.  Quels  en  tfchiel  vöngiau 
ad  effer   en  quella   beadietfcha    bucca   mai    töta  milli  ons   fchko    fteilas  en 

10 tfchiel,  a  [f.  d']  fabbluns  da  la  mär,  mo  a  femper:  Afchi  er  quels  en  uffiern. 
Quont  gronda  ei  la  mar  ?  Seh'  Unna  furmigla  vangifs  aminchia  milli  ons 
Unna  gada,  a  buvefs  er  da  quella,  a  Dens  amparmattefs  algs  cundamnaus, 
cha  cura  quella  furmigla  vefs  tut  buvieu  ora  ia  mar,  fcbi  duvefs  lur  peina 
ver  fin;  fchi  fuffei  ounck  fpronza  d' Unna  fin:  Mo  quou  ei  naginna  fpröza, 

15  lur  fieug  mai  na  ftizza,  [f.  d^'j  lur  vierm  mai  na  miera,  0  paupers  quels,  ils 
quals  v6ngian  cundamnai !  I  fufs  ad  eis  pli  bien,  ch'  eis  mai  na  fuffen  nafchy, 
0  beai  ean  quels,  ils  quals  furv^ngian  quella  beadientfcha. 

Damai  ch'  ilg  faig  ftat  afchi,  fchi  duvein  nus  bein  metter  tut  niefs  faver, 
a  puder  lundervia,  cha  nus  vangian  buc  en  quella  cundänatiun,  mo  cha  nus 

2()pudeian  furvangyr  quella  beadientfcha.  [f.  e*']  Mo  cho  p6  ilg  carfchkioun 
furvangyr  la  vitta  perpetnaV  Qual'  ei  la  dregchia  via  da  vangyr  en 
tschiel ? 

Dens  nus  ha  muffau  quella  via  tras  la  foingchia  Scartira  d'  ils  Prophets, 
ad  Apoftels. 

25  Quella  S.  Scartira  muffa,  cha  Dens  hagig  fchkaffieu  ilg  carfchkioü  fuenter 

fia  fummellgia,   buns,  gifts,  a  foings,    cV  el  vefs  pudieu  furvangyr  quella 
beadientfcha. 

[f.  e^]  Quella  S.  Scartira  muffa,  ch' il  carfchkioun  feigig  tras  an- 
ridar   da   Satanas    curdaus   giu   da  Dens,    ad   haigig   pardieu    quella    bea- 

30  dientfcha. 

Quella  S.  Scartira  muffa ,  ch'  ilg  carfchkioü  veugig  uffa  ratfcherts  ent 
ilg  puccau ,  a  ch'  el  nafchig  enten  la  naufchadad ;  cha  feas  partraigchia- 
ments  feiä  naufchs  da  pitfchen  fi;  ch'  el  poffig  bucca  fa  partarchiar  d'  bien; 
ch'  el  hagig   naginna    cuna[f.  f'Jfchientfcha  da  Dens;    ch'  el  hagig  naginna 

35  charezchia  vid'  Dens:  naginna  charezchia  vid'  fieu  parmer  carfchkioun; 
ch*el  feig  morts  ent  ilg  puccau;  ch'  el  feig  ün  anamig  da  Dens;  ch'  el 
hagig  vingiau  milli  gadas  la  perpetna  cundamnatiü ,  a  peinas  d'  ilg 
uffiern. 

Quella  S.  Scartira  muffa,   cha  naginna   creatira   hagig  pudieu  gidar  il 

40  carfchkioun  or  da  quella  cundamnatiun :  Mo  [f.  f^]  cha  Dens  s' hagig  prieu 
puccau  da  nus,  nus  hagig  dau  fieu  Füg,  il  quäl  feig  davantaus  Im 
ver  carfchkioun,  a  nus  hagig  cun  fia  mort  fpindrau  da  la  mort  per- 
petna. 


Ilg  ver  Siilaz  817 

Quella  Scartira  muffa,  cha  la  mort  da  niefs  fpindrader  Chrift  nizeigig 
mai  als  vers  cartents. 

Quella  Scartira  muffa,   cha  Deus  dettig  ä  quels,  ils  quals   dein  vangyr 
falfs,  ilg  foing  Spirt,  ilg  [f,  gr]  quäl  lavurig  enten  eis,  tras  udyr  ilg  plaid 
da  Deus,  vera  cunafchientfcha  da  Dens,  vera,  viva  cardientfcha,  vera  viva  6 
ubadientfcha,  a  foingchezcbia,  a  turnentig  enten  eis  la  furamellgia  da  Deus 
fuenter  la  quala  ilg  carfchkioun  ei  ftaus  fchkaffieus. 

Or  da  quei  pudeits  antallyr,  cha  nagin  na  p6  furvangyr  la  vitta  per- 
petna  zenza  vera,  viva  cunafchientfcha  da  Deus.  [f.  g*]  Parlgez  gy  niefs 
fpindrader  Christ  a  fiu  Bab  Job.  17.  V.  3:  Quei  ei  la  vitta  perpetna,  cb'  eis  10 
dein  ancanufcher  tei  fulettameg  ilg  ver  Deus,  a  quei  cha  ti  bas  tarmefs 
Jesu  Cbrift.  A  foing  Paul  gy  2.  Thefs  I.  V.  8 :  Cha  cur  Chrift  vöngig  ä 
vangyr  giu  da  tfchiel  cun  feas  Ounguels,  fchi  vöog'  el  cun  flomma  da  iieug 
k  ftrufigiar  quels,  ils  quals  bau  buc   ancunafchieu  Deus. 

Quella   cunafchietscha   [f.  h"^]    dat  Deus    ä  quels    ils  quals  dein  vangyr  15 
falfs  tras  udyr,  a  lögiar  il  plaid  da  Deus,  tras  urar,  a  tras   cantar  Pfalms, 
a  Canzüs    fpiritualas :     Quella    cunafchientfcha    po    nagin    furvangyr    zenza 
gronda  lavur,   a  fadia.     Parchei    fchko  la  terr'  ei  fcbmaladida,    cb'  ella  fto 
cun  gruda  breia  vangyr  luvrada,  fcb'ella  dei  purtar  bien  frig:  afchi  ei  noffa 
natira  er  afchi  guaftada,   cb'  ella  fto  cun  gronda  [f.  b^]  breia  vägyr  muffada  20 
ont  cb'  ella  amprendig  d'  ancanufcher  Deus  bein  andreg.  Cuntut,  6  vus  Babs, 
a  Mummas,  muffeit  cun  flys  vofs  uffonts  da  pitfcben  fi  la  vera  cunafchientfcha 
da  Deus,  par  cb' eis  cun  vus  anlemmel  poffen  furvangyr  la  vitta  perpetna: 
0  vus,  ils  quals  veits  ilg  uffici  d'  ilg  Oberkait,  veias  quitau  par  viefs  pievel, 
cb' el  amprendig  d' ancanufcher  Deus  bein  andreg;    0  vus  [f.  i"^]  furvients  25 
d'  ilg  plaid  da  Deus,  6  vus  pafturs,  vallgeit  par  voffas  nurffas ,  fparngeias 
bucca  breia  da  las  manar  tiers  vera  cunafchietfcha  da  Deus,  zenza  la  quala 
nagin  na  p6  furvangyr  la  vitta  perpetna.    Scha  vois  u£Fonts,  fcha  viefs  pievel, 
fcha  voffas  nurffas    amprendan    buc   la  dregchia   via  d'  ilg  falid    tras  voffa 
culpa,  fchi  ven  Deus  lur  foüg  k  dumädar  da  vofs  mouns.     Ezech.  3.     Mo  30 
[f.  i^]  damai  chi  ha   plafchieu  ä  niefs  Deus  da  mi  metter  fi,  bucca  mai  ilg 
uffici  dad  ün  Bab,  mo  er  ilg  uffici  dad  ün  furvient  da  fieu  plaid,  fchi  hai 
iou  avont  ün  tempfet   fcrit  queft  Cudefchet   bucca  mai  per   meas  corporals 
filgs  Luci,  Steffan,  Martin,  a  Men-Fort-,  mö  er  par  meas  uflfonts  fpirituals, 
a  fcbkulars  a  Lgiont,  ad  ä  Flem:    a  damai  cb' iou  hai  viu,    cha  queft  Cu- 35 
defcbet  ba  faig  buc  [f.  k']  pitfcben  frig:  parchei  cb'  iou  hai  favents  udieu 
giuvnals,  a  mattouns,  je  er  pitfchens  uffonts  dent  quint  da  lur  cardiStfcha, 
uront,  a  cantont  öv  da  queft  Cudefchet  cun  gronda  miravellgia,  a  lagrament 
da  quels,  cha  tadlavan  tiers;   fchi  hai  iou  vulieu   bucca  mai  par  fparngiar 
gröda  fadia  da  fcriver  giu;  Mö  er  par  cumparchyr  quei  cun  autras  Bafelgias 40 
da  la  Ligia  Grifcha,  quei  vulieu  [f.  k  v]  lafchar  fquitfchar :  Cunzunt  par  quei, 
cha  en  queft  lunguaigk   mai   nan   ei  fchquitfchau   naguotta ;    a    cha  denter 
queft  lunguaigk,  a  quei  d'  Ingiadinna  mia  cbara  patria,  ei  gronda  differentia. 

Romaiiisehe  PorscLungen  VIII.  52 


gjj:^  Steffan  Gabriel 

Cuntut  rog  iou  tuts  vers  Cartents,  ch'  eis  völgian  prenderfi  quefta  lavuretta 
enten  bien;  a  ruguar  cun  mei  anfemmel  niefs  Deus,  ch'  el  v^lgig  qiiella 
banadyr,  ch'  ella  fiirvefchig  ä  fieu  [f.  l']  laud ,  glierg'  ad  hanur,  ad  a,  iiiz 
da  Ha  Baselgia,  tras  Jesum  Chriftum,  Ameu. 

A  Lgiont  3.  Febr.  Anno  MDCXI. 

Stephanus  Gabriel. 


IN  CÜRT  CATECBISMIIS  Par  quels,  ils  qiials  faii  biicca  fcarüra. 

[p.  78]  lOu  hai  parchieu  giu  ilg  pievel  giuvan  da  la  Bafelgia  da  Lgont 
en  treis  parts.    L'  amprimma  ils  uffonts  da  quater  antroqua  (in  dudilch  ons, 

10  quels  fatfch  iou  fuenter  Pafchkas  vangyr  en  Bafelgia  treis,  ner  quater  du- 
mengias  fuenter  giantar  ad  urar.  L' antra  ils  fchkulars,  quels  fatfch  iou 
vangyr  tutta  ftad  aminchia  dumengia  ilg  priedig  fuenter  giantar  k  gyr  fi 
quella  fumraa  da  la  Cardientfcha  fi  zura  fcritta.  La  terza  part  ils  giuvnals, 
a  mattouns  da  dudifch  antroqua  fin  trent'  ons,  quels  fatfch  iou  vangyr  treis 

15dum^ngias  ont  Nadal,  treis  ont  Pafchkas,  a  treis  ont  Tfchinqueifmas,  ont 
cho  yr  tiers  la  Tscheina  k  dar  quint  da  lur  Cardientfcha;  a  par  quefts 
hai  iou  fcrit  queft  curt  Cathechifmum,  ilg  quäl  er  quels,  ils  quals  fan  bucca 
fcartira  pon  chieuutfch  amprender. 


ANZAQÜONTS  PSALMS  DA  DAVID  A  CÄNZÜNS  SPIiituals. 
20  Da  cantar  en  Rumontfch  da  la  Ligia  Grifcha. 

|p.  109]  Psalm  XXXI. 

Quefta  Canzun  ei  faigchia  ent  ilg  on  1604.  cur  ilg  Reg  da  Spania  ha 

bagiau  la  fortezchia  en  Vultlina.     Sa  cota  fchko,  In  dich  hab  ich  gehoffet 

Herr.    Item  fchko,  Da  Jelus   an   dem  creutze  stund.     Ite  fchko,  Es  ist  uns 

25 ein  Schnee  gefallen.     Item,    Ich  weiss  mir  ein  edle  Keiferin.     Item  fchko, 

Sommer  wo  bist  fo  lang  gefin. 

NUs  fpronza  vein  fin  tei  Sengiur 
Vangyr  nus  lai  buc  k  zanur 
Nus  vellgias  ti  fpindrare: 
Nus  ve  nagid, 
B    Clin  ty'  vartid, 

0  Deus,  ö  Singer  chare. 

|p.  110]  Las  ty 's  urellgias  arve  fi 

Niefs  rieug,  ö  Sfenger,  aude  ti, 
Fafchkinne  Senger  baulde, 
10  En  prignel  grond 


Anzaquonts  Psalms  da  David  a  Canzuns  819 

Nus  ftein  bein  zunt, 

Si  leve  cun  tieii  guaulde. 

Niefs  fcharmiader  tiers  nus  ftai, 
Ch'  nus  veian  niefs  agid  vid'  tei, 
IB  Nus  gide  vurriare, 
Cun  ty'  vartid 
Niefs  anamig 
Ti  gide  fugiantare. 

Fortezchias  fan  eis  bagiar, 
20  Cun  quels  latfchs  vult'  nels  nus  pilgiar, 
Schko  cur  ün  pelg'  utfchelfe : 
Deus  ven'  agid^ 
Cun  ty'  vartid 
A  fpazze  lur  caftelfe. 

25  Ti  eis  niefs  crap,  niefs  grip,  uofs  mirs, 

Niefs  fchilt,  fut  tei  efs'  nus  fagirs: 

Ti  nofs'  eis  er  fortezchia: 

Quou  lein  nus  ver. 
[p.  111]  Chi  vult  nufcher 

30  Ti  nofs'  eis  er  farmezchia. 

Cuntut  fcha  gie  ilg  mund  fufs  bein 
Da  Spangiers,  a  dimunnis  plein, 
Cha  leffen  nus  ftrunglare, 
A  tut  ilg  mund 
35  Ancunter  zunt 

Lein  nus  buc  zageiare. 

Quel  cb'  a  gidau  ilg  ferm  Samfon, 
Jofua  Moyfes,  Gedeon, 
Quel  ch'  a  pudieu  gidare 
40  Avont  bears  ons, 
Nofs  pardavonts 
Ven  nus  buc  bandunnare. 

Nus  vMlgias  Deus  dfeimeng  gidar, 
Nus  bucca  ti  ad  eis  furdar, 
45  Nus  bucca  lai  vangyre 
Cun  nofs  uffonts 
En  fut  lur  mouns; 
Fai  quels  Tyrans  muryre. 

Scha  ti  nus  völ  Deus  castigiar 
50  Da  tei  nus  bucca  lai  fcarpar: 

52* 


Ö20  Steffan  Gabriel 

[p.  112]  Seh' eis  gie  nus  prender  pöne 
11g  niels  terrein, 
A  chei  ch'  nus  vein : 
Quoi  porta  pitfchen  donne. 

56  Ilg  tfchlel  ftön  eis  k  nus  lafcbar, 

Seh'  ilg  cor  duefs  ad  eis  fchluppar. 

Nus  ti  parehir'  6  Deufe, 

Cun  tia  fei 

Nus  gid'  tiers  tei , 
60  En  tfchiel  tiers  tuts  ligieufe. 


[p.l94|  UNNA    CANZIJN  DAVART  ILG 

Dabat  d'  ilg  Spirt  a  da  la  Garn. 

Gal.  5. 
Saconta  ent  ilg  miedi'fehko,  Nun  hoerend  zu  jhr  Christenleuth. 

VUs  tuts  tadleit  fi  cun  buntad^ 
Cho  Spirt,  a  Garn  bau  grond  dabat, 
Afchi  gig  fehko  'lg  cartent  tfchou  ftat, 
Quels  dus  han  tfchou  für  terra 
5  Adinn'  anfemmel  guerra. 

La  Garn  gy:  Jou  funt  frefehk,  a  foun, 
Bears  gys  hai  iou  avont  ilg  moun, 
Ont  cha  meas  velgs  gys  vengian  noun, 
|p.  195 1    Vi  iou  ftar  frefchkamenge 
10  A  viver  ledamenge. 

Ilg  Spirt  gy:  Jou  na  ta  cuffelg, 
Turner  deis  Dens  ti  naufeh  fumelg, 
Gulponts  eis  femper  ti  k  quel 
Da  erer,  a  favundare, 
15  Sieu  plaid  buc  ä  fehbittare. 

La  Garn  gy:  Jou  funt  bein  zund  fin 
Cun  buns  cumpoings  ti  'lg  chietfcben  vin, 
Da  bunna  v^lgia  nus  vangin, 
Gantar,  fallgyr,  faltare, 
20  La  fchonza  vugeiare. 

Ilg  Spirt  gy:  Sehe  'lg  rieh  um    figet 
Vive  er  femper  en  daleg 


Unna  Canzun  davart  igl,  dabat  d' ilg  Spirt  821 

Cun  olm'  a  chierp  navent  ftuet, 
Ent,  ilg  uffiern  vaugitte, 
25  Scbko  Chriftus  sez  ha  gige. 

La  Carn  gy:  Chei  quitau  da  quei? 
Bears  gys  hai  iou  avonta  mei, 
Ch'  iou  pofs  Star  giu  ounck  bein  da  quei, 
Cur  iou  fto  ftar  fin  pingia 
30  Schi  lein  nus  ngyr  parinna. 

[p.  196J  Ilg  Spirt  gy:  Ti  ha8  buc  il  guault, 
Mo  quei  chi  se  ent  ilg  tfchiel  ault, 
Ils  giuvans,  v^lgs,  tuts  mieran  bault; 
Lur'  ei  da  Deus  fchantada, 
35  A  chi  bein  zunt  zuppada. 

La  Carn  gy:  Sera,  uer  daraoun, 

Vez  iou  ch'  ilg  mund  tut  pellg'  a  moun : 

Tut  guarda  s'  ilg  daleg  muudoun, 

Afchi  vi  iou  er  fare, 

Dinton  ch'jou  pofs  tscbou  I'tare. 

40  Ilg  Spirt  gy:  Quei  temps  vßn,  6  narr, 
Cha  ti  ftös  tichou  navent  tilar, 
Chei  ven  quou  rauba  ta   gidar? 
En  pulvra  ftös  ti  yre, 
En  quella  bault  fchmarfchyre. 

45  La  Carn  gy:  Dei  iou  mei  lafcbar 
En  ün  chiern  caura  zvuugeiar, 
Daleg  d' ilg  mund  tut  bandunnar? 
Buvein,  giugein,  falteiue, 
Deus  nus  pardunna  beine. 

50  Ilg  Spirt  gy:  Auds  ti  ftös  muryr 
Tiers  quei  vßn  Christ  bault  ä  vangyr 
[p.  197]  A  chi  bein  zunt  fchkatfchar  ilg  ryr, 
Ils  prus  en  tfchiel  manare, 
Ils  naufchs  ä  cundamnare. 

55  Nus  gide  ti,  6  Deus  puffent, 
Cha  nus  pudeian  tapframeng 
Survenfeher  tut  naufch  tentament, 
D'  la  Carn,  d'  ilg  Mund,  a  Giavel, 
Ir  en  tieu  Raginavel. 


822 


Steffan  Gabriel 


INA    CANZUNda  qaels  9  humiueos,  ils  qnals  eu  ent  ilg  oii  1652  ils  7  gis  da 
Jenuar  rangi  anturn  en  ina  Lavinna  silg  Guolm  da  Riein. 

(Inedituin  nach  Ms.  Rn.) 
1.  8. 


II  gist  Deus  fa  par  amproar, 
Scha  nu8  nus   leigian  milgiurar ; 
Faig   Unna   causa    da  grond  gir, 
ch'in  a  scadin  sa  dei  scbnuir. 

2. 

5  Quella  vi  jeu  descriver  cuort 
Par  ragurdonza  da  la  mort 
Danof  nosfrars,  ch'an  questUnviern 
Vangi  en  la  Lavin  antuorn. 

3. 
Dils     sedisch     tschient     Tschun 
quonto  dus, 
10  Davos  On  niev  quäl  sils  siat  gis, 
Sin  la  Mezemna  empau  on  gi 
Lavanen  quindisch  humens  si. 

4. 
Tuts  quindisch  maneu  si  Madens, 
Eis  venan  quei  mes  si  savens, 
15  Par  fein,  ch'els  venan  sum  il  Cuolm, 
Nagin  duster  fo  queu  lavont. 

5. 
Sum  ils  Madens  il  gi  parret, 
La  neif  si  sum  sur  eis  rumpet, 
En  ina  gada  tuts  pilgia, 
20  Nagin  dad  eis  navend  mitscha. 

6. 
Eis  tuts  a  faigs  vanginen  sut, 
Ils   nums    dils   morts   ein    tscheu 

giu  sut: 
Sylvester   d'Hans   petschen,   Jo- 

hanes  Duf, 
Florin  Sylvester  a  siu  frar  duf, 

7. 
25  Jon  petschen ,  Camenisch  a  Duf 

Gion  biet, 
Florin    fonteuna  a  Jon  Caviezel, 
Er  Gieri  Clau,  quels  uof  agual 
Mena  la  neif  giu    en  ünna  Vall. 


Tscbels  sis  gida  Deus  ora  sez, 
30  Pon  el  ludar  a  vegnir  pli  cretts, 
II  quäl  ils  ha  spindrau  d'la  sort 
Or  da  la  bucca  da  la  mort. 

9. 

Quei  daventa  en  in  annegg, 
La  gleut  curre|t],  cava  buc  dreg, 
35  Afflauen  Igez  gi  zund  nagut, 
Pir  Igiauter  di,  al  tierz  ault  sut. 

10. 

Afflanen  tut[s]  en  pischen  Krais 
Bials  ad  antirs,  vi  gir  sco  Igeis, 
Vanginnen  d  sera  ilg  Vendergis 
40  Tutts  satterai  nof  en  in  gi. 

11. 
Fo    grond   Cun   Cuors    a    grond 

bargir, 
Nagin  cun  plaids  po  ora  gir; 
Ser  Josua  figet  il  plaid, 
Deus  dostig   tuts  da  mal  a  laid. 

12. 

45  Deus  ei  ün  gies[t|  Deus  Deus  cun 
scadin, 
A  fa  antiert  zun  a  niginj 
El  peisa  a  masira  tut, 
A  senza  fraud  fa  el  naguot. 

13. 

Quei    fo    da    siu    priedi    il  fon- 
damen, 
50  Vis  pir  tutt  taniu  endamen; 
Mo  biars  han  schon  tut  emblidau, 
0,  dirra  glieut,  o,  grond  pucan. 

14. 

Deus  dett  ad  eis,  a  nus  scadin 
Leda  Lavada  a  bunna  fin; 
55  A  gli  seig  laud,  gliergia  ad  honur 
Tras  Christum  Jesum,  nies  Signur. 


Meu-Fovt  Gabriel  823 


MEN-FORT   GABRIEL. 

Uratinns  salideivlas  Tras  D.  Joh:   Avenarlus.   A  Carfchentau  Ciiii  las   üratiuiis   da 
Fefts.    Sqiiilfchaii  a  Basel  tras  Joh.  Rud:  Genath.    Siu  cuft  da  Baus  Virich  Dauer 
en  Cuera.     Eut  iig  Onn  1663. 

[p.  1.]  0  Senger  ti  Tutpuffent  Dens,  grazius  buntadeivel  Bab  da  Tschiel:  5 
puffeivlameng  duvein  nus  tei  ludar  cun  la  bucca  a  cu'  lg  cor  da  tut  temps 
adinu'  adiiia:  mo  viffa  da  queft  temps  cunzunt.  Ufs'  eifei  pufchpei  quei 
plafclieivel  temps  s'  ilg  quäl  uus  a  tut  la  Chriftiounadad  dnvein  nus  ragurdar 
da  quei  grond  a  Soing  Secret;  co  ti,  6  Deus,  feias  fcuverts  enteu  la  carn, 
CO  ti  feias  avdaus  deter  ils  Carftiouns,  co  ti  bajes  lafcbau  ver  tia  Gliergia  10 
[p,  2]  d'  ilg  fulet  nascbeu  d'  ilg  Bab,  pleius  da  grazia  a  da  vavdad. 

A  nus  ei  pufchpei  tras  fpira  grazia  faig  a  faver  quella  lagreivla  fali- 
deivla  nova;  Numnadameng  ch'ä  nus  paupers  pucconts  feig  nafcbeus  ilg 
Mesfias  a  Spindrader,  ilg  quäl  ti  has  amparmeff  ent  ilg  Paradys.  Tieu 
fulet  nafcbeu  perpetten  Filg,  ilg  quäl  ei  da  femper  nou  ftaus  eu  la  fumellgia  15 
da  Dens  cun  Tei  a  cu'  lg  S.  Spirt,  ba  preu  si  buc  ils  Oungels,  mo  ilg  fem 
dad  Abraham:  la  noffa^  la  noffa  numnadameng  la  natira  da  Carftioun  ha 
el  bucca  sbittau,  mö  preu  fi  quella  enten  perpetna  Uniun  cun  fasez  perpet- 
nameng:  Deus  a  Carftioun  eis  el,  duas  Natiras  enten  Unna  parfunna  nun- 
mafchadadas,  nunfparchidas,  el  ei  niefs  Emmanuel,  Deus  cun  nus.  El  era  20 
en  la  fumellgia  da  Deus  ad  ha  [p.  3]  preu  fi  la  fumellgia  dad  ün  furaelg. 
El  ha  preu  fin  fafez  carn  a  foung.  A  nus  fes  frars  eis  el  davantaus 
fumlgionts  en  tuttas  cauffas  rafalvont  ilg  puccau.  Nus  ancunafchein,  6 
Deus,  ca  quei  tut  ei  davantau  par  ün  cunfiert  a  nus  paupers  pucconts. 

Land,  hanur,  gliergi' ad  angrazchiament  feig  dau  a  chi,  o  dulfch  Senger  25 
Jefu  Chrifte,  quei  ch'  eis,   quei  c'  eras,  a  quei  ca  vens.     Ti  eis  ftaus  en  la 
fumelgia    da  Deus,    ad    has    ouncalura   preu    fi    la    fumellgia    dad    in    bafs 
fumelg.     0  Senger  Jefu  Christ!     Ti    has  dau  tatez  en    la  parfunna  da  tia 
Mumma,    par  ca  ti  poffias  fuenter  quei  dar  tatez    per  nus  vida  la  Crufch, 
a  nus  pudeffas  fpindrar  d' ilg  puccau,    da  la  mort ,    d' ilg  Giavel,    a  d' ilg  30 
Uffiern.      Ti   eis  davantaus  Filg  da  Carstioun  par  ca  nus  pudeian  davantar 
u£Ponts  [p.  4]  da  Deus:  ti  eis  nafcbeus  en  Unna  ftalla  par  ca  nus  pudeian 
ftar    fin  Tschiel:     ti   eis    ftaus    denter    ils    limaris    par    ca  nus  pudeian  ftar 
denter  ils  Oungels:    ti   eis  fcbafcheus  en  ün  purfeppi,    par  ca  nus  vaugian 
fpindrai  d'  ilg  Uffiern :    ti    eis  fifchaus  en  peaz  par  ca  nus  pudeian   vangir 
fpindrai  d' ils  ligioms  da  la  fcüradengia,  a  da  las  cadeinas    d' ilg  Uffiern:  35 
paupers  eis  nafcbeus,  par  ca  ti  nus  fetfchas  richs  enten  Deus,  a  nus  meinias 
ent  ilg  lieug  da  la  perpetna  richezia  Coelestiala,     0   grond,  6  Soing  fecret 
da  Deus. 


{^24  Men-Fort  Gabriel 

Dens  ei  Icuverts  ente  la  carn,  ancanufcheus  par  gifts  ent  ilg  Spirt :  el 
ei  cumpareus  a' Is  Ouugels:  el  ei  pardagaus  a' Is  Pagouns:  carteus  d' ilg 
Mund:  preus  fi  tiers  la  Gliergia.  0  ti  grazius  Deus!  Nus  paupers  uffonts 
dad  Adam  a  dad  Eva  (avein  a  cartein,  ca  Senza  quei  [p.  5]  uflfont  vellan 
5  nus  a  femper  ftuveu  effer  fraaladi  a  cundamnai.  Quei  tut  ei  davantau  par 
ca  ti  muffias  tia  carezia  vida  nus:  nus  araprefte  la  grazia  ca  nus  carteian 
ferraameng  ca  ti  haies  dau  tieu  Filg  par  nus  fpindrar,  a  ca  nus  pudeian 
dacormeng  nus  lagrar  da  fia  nafchienfcha.  Ils  Oungels  han  cunmmandau 
als  Pafturs  ch' eis  deian  buc   tumer:    ils  Prophets    han    gig    a  la    filgia    da 

lOSion  cb' ella  deig  fa  lagrar,  parchei  ca  fieu  Reg  vengig  tiers  ella.  Senger 
nus  dai  en  quella  latezia  parchei  ca  quella  ei  Unna  fagir'  anfenna  ca  quei 
uffont  feig  nascheus  bucca  mai  ad  auters,  mo  er  a  nus.  Sco  ti  has  eut  ils 
Pafturs  anvidau  ün  grond  ifer  dad  ancurir  quei  Spindrader,  afchia  dei  er  a 
nus  la  grazia,  ca  nus  ilg  ancurian  nu  ca  nus  ilg  favein  afflar :  ilg  anqurian 

ISfin  Tfchiel  cun  nofs'  [p.  6]  ifriga  urazchiun:  ilg  anqurian  en  tieu  S.Plaid 
cun  tadlar  quei  flifiameng:  ilg  anqurian  en  ils  S.  Sacraments  cun  Unna 
vera  viva  cardienfcha.  A  fch' ei  plafcheff  a  chi,  ca  nus  ftueffan  anqurir 
quei  dalunfch  cun  breig  a  ftenta  fco  ils  sabis  da  la. 

Damoun,    fcha   nus  dai  Iura    la  grazia,    ca   nus    lafcheian  buc  fuenter 

20  dad  anqurir  antroqua  ca  nus  lafcheian  buc  fuenter  dad  anqurir  antroqua 
ca  nus  ilg  afflein :  a  cur  nus  ilg  vein  afflau  ca  nus  deian  duns  a  Igi,  en 
ftailg  d' Aur  deian  fchubers  cors,  en  ftailg  d'  Incens  deian  datfchertas, 
ifrigas,  devotiufas  uratiuns,  en  ftailg  da  Mirha  deian  c6rs  baff  a  fmacaus. 
Senger  nus  regie  cun  tieu  S.  Spirt,    ca  nus  figeian  hanur  a  tieu  Filg  nieff 

25  Spindrader,  tumeian  j  quei ,  taneian  char  quei,  ludeian  angrazcheian  quei 
cu' lg  cor  cun  la  bucca,  cun  la  vitta.  Nieff  cor  feig  il  purfeppi  ent  ilg 
quäl  quei  [p.  7j  Spindrader  fchaigig:  niefs  antalleg,  noffa  memoria,  noffa 
velgia,  nofs'  Olma  feian  las  fafchas  enten  las  qualas  tieu  Filg  nieff  Senger 
a  Spindrader  feig  fischaus  a  plagaus  ent,    tieu  Soing  Plaid  feigig  la  fteila 

30  ca  nus  raeinig  tiers  tieu  Filg  Jefum  Christum ,  par  ca  nus  cu'  lg  temps 
pudeian  star  cun  el  en  la  Bethlehem  Ccelestiala,  ent  il  lieug  da  latezchia 
ca  nagin  cegl  ha  vieu,  nagin  urellg' udieu  a  nagin  cor  da  Carftioun  sä 
antallir  A  la  falideivla  nafchienfcha  da  nieff  Senger  Jefu  Chrifst  feig  dau 
laud ,  glierg'  hanur    da  Semper  antroqua  femper  tras  Jefum  Chriftum  niefs 

35  Spindrader.  II  quäl  nus  ha  cun  fia  Soiuchia  bucca  afschi  muffan  dad  urar, 
Bab  nofs. 


Gieli  de  Monte  825 


GIELI  DE  MONTE. 

Ina  nizeiVla  a  daualiusa  fiiorina  da   udir  Wg  Offici  della  s.  Messa.    Scuziau  enten 
Prag  Perinifsu  Siiperiorii  Anno  1670. 

[A^]  Ludaus,  Benadius,  glorifighaus  Seigi,  ilg  Dulfch,  a  Saingli  Num 
da  JEfus,  da  totz  fidejuels  femper  a  femper  mai,  Amen.  5 

In  quort  fondament,  da  far  oratiuns,  a  gy  paternos,  a  paterchiar  enten 
udir  ilg  Sacrificy  della  Sainghia  Meffa,  mes  g[i]u(i)  ot  latin  enten  tudefch, 
a  lungaig  Ramonfch  della  Lighia  Grifcha,  della  pai*t  Sura. 

Da  Gieli  de  Monte  Spiritual  Molvagantz. 
[A.2]  Molto  Illre  &  Rsfimo  Sig:  Sig:  10 

CHRISTIANO 
DE  ARPAGAUS 

Dotore  de  SS.  Theologiu  ,  Can:  de  Coira  Dignrao,  &  Vigmo  Decano 
della  lega  Griffa,  &  Curato  de  Lumbreino  &c.  COnfidaron,  ilg  gron  adaig, 
cha  minghia  fideivell  Chrishzoun  Catholig,  Dei  haver  per  fiu  Salit,  a  quei  15 
fpecialmeing  in  gy  a  minghia  gy  enten  udir  ilg  Saingh  Sacrificy  della 
Mefa  eis  ei  Catau  per  bien,  da  din  lur  nief  rafchziert  Confratello,  a  fideivel 
amig  Sato  Scrit;  Da  far,  far  quefta  paucha  fadigia;  a  queft  cuodifchet  per 
in  falit,  fco  era  per  ina  enzena,  da  tota  encunafchieufcha  a  Carezia;  ca 
prefentar  a  V  S.  molta  Illustre,  &  Rma,  fca  cau  a  bein  me[B.^]riteivel  Decano,  20 
con  totz  ils  Reverend:  Signurs,  a  Cars  Confratels  Spirituals;  cha  el  con 
ils  Sig :  Confratels  poffen,  a  Deien  quelle  paccha  enzena  da  Carezia  enten 
tota  buna  fin  faig  a  quefta  einfaltiga  ovra ,  enten,  tot  bien  rafcheiver,  a 
fventer  lur  bien  plifcher,  parchir  ora ,  a  quela  Undreivla  Giuventegna,  da 
quels  Ludeivels  a  Niebels  Comintz  grantz,  Lumneza  Lacadi  lafopa,  Ico  25 
era  a  tatz  quels  cha  partegnen  fat  il  Venerabill  Capitell;  Sina  quei  cha 
tota  quella  bialla  giuvantegna,  tont  ply  Crefchen  enten  lur  Devotiun,  a  la 
fefchzen  participejuels ,  da  quei  gron  fcazi,  a  C(n)[u]ftejula  U(r)[n]frenda 
da  Vera  Carn  a  Soaungh  da  nies  Segner  JESU  Chrifti;  per  in  ragiert  della 
fia  Sainghia  a  Petra  Paffion,  cha  la  tras,  la  Sainghia  Card ienfcha  Catholica  30 
vegni  engrandida,  a  Dious  [B.^]  Vanganfameing  ludaus  a  Bonadius,  a  tras 
g(t)[r]atia  da  Chrifti  JESU,  a  riug  a  maritar,  della  lia  Sainghia  Moma 
MARIA,  con  tatz  beaus  Saings  a  Sainghias  Pudein  totz  Vignir  tier  la  per- 
petua  gloria.     Amen. 

Lur  fideivel  Servitur  a  Confi-atello  35 

Gion  De  Capaul. 

Totz  quels  cha  legien  queft  Cuodifch  Seigen  da  mei  da  Cor  Salidai,  a 
rogan  diu  per  mei. 


826  Baizar  Al\g 

fD.\]  Cura  cha  ilg  Spiritual  wafiii  ilg  Altar  cha  partraglii,  cha  Christus  ei  Jens  enten 

ilg  Jert,  a  gy  questa  Oratiuu. 

0  Segner  Jefus  Chriftus,  ty  Füg  dilg  wer  ä  uif  Diu,  il  quäl  per  mei  paupar 

puchont;   uignent  nou    tier  la  tia  petra  Pofiun,    has    con    grondas   temes  a 

5  dalurs,  wolontariameing  furf'riu;  Dai  a  mi  tia  Soiughia  gratia  cha  jou  poffi 

totas  quelas  anguofchas,  a  petradatz  per  mos  puchaus,  enten  tia  amur  com- 

portar,  a  wer  part  della  tia  Sainghia  Pafiun,  Amen. 


[E.^]  Cura  cha  ilg  Spiritual  eiifchziewa  la  Mefsa,  fcha  partraghi,  cha  Christus  a  Faig 
la  fia  Oratiuu  enteu  ilg  Jert. 

IQ  0  Segner  Jefus  Chriftus  ty  Füg  dilg  wer  a  wif  Diu;   farton  cha  ty  as 

faig  la  tia  oratiun  enten  ilg  Jiert;  as  woliu  effer  dilg  Oungell  confortaus; 
dai  a  mi  tia  Sainghia  gratia  cha  enten  wartit,  della  tia  Oratiun,  ilg  miu 
bein  Ouugel  feigi  adina  fpera  mei  a  mi  conforti  a  parchgiri  awon  tot  mal, 
Amen. 


15  BALZAR    ALIG. 

Enzacontas  Canzuns  spiritraias,  Squitfchadas  a  Cuera  fi  Cnort  de  Giou  Gieri 

Barbifch,  1674. 

Laudatr  pueri  Dominum,  laiidate  Nomeu  Domini. 

[p.  1]  DEpia  ch'  igl  Reg  David  en  las  112  pfal.  comonda,  ca  la  Juven- 

2Q  tegna  deigig  ludar  Diu,  fchend:    Ludeit   igl  Segnur,  Ludeit   igl    num  digl 

Segnur.     A  era  ca  S.  Paul  Col.   3.   &  Eph.  5.  comonda  ca  tuts  Chriftgiuns 

deien   ludar  Diu  fchend    afchia;    Vegnias  pleins    dil  Spirt  Soing,  plidont  ä 

vus  fetschi   cuu  pfalms,  a  Canzuns  digl  laud  de  Diu,  k  Canzuns  Spiritualas, 

cantont,  a  Diu  en  vos  Cors;    S'hai   iou  per    prii  ä  niz  della  Juventegna,  a 

25  cumin  pieuel ,  enquriu  enfemel  enzacontas  canzuns  Spiritualas,    per  Cantar 

en  Bafelgia,  ad  era  en  Cafa,  perquei  ca  Dens  vegnig  ludaus  de  tuts  Juveus 

ä  Vcgls;    ad    autras    malnizeiulas,    alla    Juveutegna     periculufas     Canzuns 

vegnian   terlafchadas,    ä    caffadas.      Trasquei    hai    iou    ferma    fperonza    ca 

quella  pitlcbna  lauur  furvefchig  bein  tier  igl  laud  ad  honur  de  Diu,  ä  feigig 

gQiiizeiula  k  gli  legider,  Amen. 


Canzuu  digl  Advent, 
Es  wolt  guet  Jeger  jagen,  per  Ramousch. 
[p.  2]  Muet  ei  ora  in  Catschadur 
tras  il  thron  digl  Paradis 


Enzacontas  Canzuns  spiritualas  827 

affla  Maria  la  clara  arur 

la  damaun  ent  igl  vegnir  gijs. 

5  Ilg  Catfchadur,  che  iou  maneig 
cun  in  Aungel  eis  el  catfchar 
Gabriel  per  nura  aneigg 
giu  de  tschiel  era  el  fgular. 

Igl  Aungel  funa  la  fia  trumbetta 
10  quella  fu  schi  bein  tonar 
Maria  de  gratia  eis  coplanida 
iou  davart  Diu  fun  tei  salidar. 

Salidada  feies  ti  Maria 
6  ti  niebla  Purschalla 
15  ti  vens  portar  tutta  via 
ina  schi  gronda  novialla. 

Tiu  bift  quel  veen  portar 
in  afond  fenza  nagin  hum, 
cha  tut  feafiu  en  ina  gada 
20  ciel  a  tiarra  a  tut  igl  mund. 

Maria  avout  Diu  fe   humiliar 
tiers  el  plidaa  cun  devotiun 
la  tia  veglia  fei  daventar 
Diaus  vdee  la  fia  oratiun 

25  Purschalla  quei  has  ti  vrbiu 
[p.    3]   cun  quei  igl  fiu  foing  bift 
retfchevet  igl  da  Diu 
quei  ei  nies  Segner  Jefu  Christ. 


C a  11  z  11  n  (1  e II a  Q u  a r o i  fni  a. 

[p.  21]  Ludaus  feies  ti  Segner  Diaus,  tras  tiu  marteri  grond, 
a  fempermai  vndraus  fin  igl  tiu  ault  tron, 
ti  ch'  has  nus  fpindrau  afchi  bütadeiulameing 
tiu  Bab  per  nus  rogau  brigient  fchi  pittrameing,  Kyrieel. 

5  0  miu  char  Se(d)[g]ner  Dens  ina  figlia  ha  tei  portau, 
con  ruch  hau  ils  gi[p.  22]deus  tei  vid  ad  nou  runaii, 
SCO  in  malfitfchient  han  ei  tei  ligiau, 
cun  vaffens  da  bugiet  ha  tei  pigliau  lafchau. 


828  Balzav  Alig 

Eia  la  grond'  amur,  cur  tei  ha  giu  pigliau, 
10  fco  in  morder  lenz'  hanur,  ha  tei  ver  Diu  ligiau. 
0  Jefus  nies  Segnur,  cun  tiu  fchi  tgietfchen  faung 
igl  ciel  cun  tut'  hanur,  nus  has  cattau  amaun. 

0  ver  rifs  Figl  da  Diu  ti  troft  de  tut  igl  mund 
la  mort  has  fchi  fentiu,  ch'  has  fuau  faung, 
15   tras  igl  tiu  veftgiu  eis  ei  curiu  giun   plaun, 

perquei  ca  ti  has  voliu,  fch'  au  ei  catfchau  raaun. 

Eia  gronda  tuorp,  ca  tia  fatfchia  ei  ftada 
cfi  fpida  zun  per  tut  fchi  mal  patichiada, 
cur  ti  eis  prtefentaus,   Won  dreg  schi  paupermeing, 
20  d'  eis  eis  ftaus  tgifaus,  o  fegner  faulzameing,  Kyrieel. 

Igl  Hochpriefter  Annas,  igl  emprim  derfchader  fuo, 

quei  fchandlich  Caiphas,  fper  el  fafeva  giu, 

digl  quäl  nies  char  fegnur  fo  fchi  mal  pitgiaus, 

gig  fei  a  tgi  laud  ad  hanur,  a  fempermai  vndraus.     Kyrieel. 

25  Pilatus  a  fees  cumpoingns,  Judas  [p.  23]  quel  faulz  hum, 
vual  fco  tonts  pultruns  han  tei  pigliau  amau, 
mo  Deus  igls  rechengia  fcadin  igl  flu  pigliau 
Pilatus  ha  fe  mazau,  a  Judas  fe  ftruglau.     Kyr. 

0  tgi  pauper  Judas,  ca  has  ti  mai   faliu? 
30  ch'  has  igl  ver  Meffias,  fchi  faulzameing  tardiu, 
cuntut  ftouas  ent  igl  Vffiern  fempermai  ramner 
igl  fiug  cun  tut  tuffien  cun  Lucifer  guder. 


[p.  31]   Ina  Canzun  da  Pafchgias. 
Dus  Juvenals  manen  enten  Emaus, 
[p.  32]  igl  Segner  cun  eis  fo  fe  compagniaus 
a  maua  aidina  vinavont, 
emperont  tgei  meits  afchi  plidont. 

5  Tgei  veits  vus  in  cun  glauter  de  far, 
afchi  triftameing  effes  undligiar, 
quei  preft  a  mi  doveits  vus  gijr, 
a  dar  quellas  caufas  a  mi  d'  entellir. 

Refpondet  1'  ins,  a  fchet  a  gli 
10  in  pelegrin  en  Jerufalem  eis  ti 
a  na  faas  tgei  igl  ei  lou  curiu, 
enten  quefts  gijs  figl  mund  ha  viu. 

El  sehet  mo  tgei  ei  quei, 

da  Jefu  da  Nazereth  fchenan  ei. 


Enzacoutas  Canzuns  spiritualas  829 

15  ferms  a  puffeuts  en  tuts  graus, 
quel  S.  Prophet  alla  mort  truaus, 

Nus  quittaven   ch'  el  fus  Israel  fpindrar, 
las  donouns  en  ftadas  a  la  foffa  mirar 
in  Aungel  han  ellas  lou  cattau 
20  igl  quäl  ha  tier  ellas  aschi  plidau. 

Quel  ca  vus   effes  encurir, 
ei  11  lauaus  oz  ouncha  gijs, 
cuntut  fcha  meit  vus  vinavont 
en  Galilea  vult  el  a  vus  ir  avont, 

25  Igl  fegner  fig  igls  turzigia, 

0  con  tfchieg  effes  pate(f)[r]tgiar, 
[p.  33]  d'  hauer  tutta  quei,  ch'  igls   Prophets  han  gig, 
ne  ftuet    andirar  afchi  nies  Segner  Jefus  Chrift. 

Afchia  enten  fia  gloria  ira 
30  antfcheiuet  als  dumarar  I'i  la  fcartira, 
CO  igls  Prophets  a  Moyes, 
las  figuras  vefsen  d'  el  giu  mefs. 

Ei  tedlauen  tier  cun  daleigl, 
Wonzei  vegninan  ei  fut  teg, 
35  enten  lez  nomnau  Cafti 

igl  Segner  let  d'  eis  fpartgi. 

Eis  fchevan  Segner  ftai  cü  nus. 

igls  gij  ei  fchon  da  nus  untgius, 

scha  manen  eis  lou  enfemel  ent, 

40  per  lou  quella  noig  ftar  a  lofchamet. 

Igl  Segner,  a  meifa  fa  fchentaa, 
sees  Juvenals  cun  enzennas  fi  legraa, 
pernet  igl  paun  a  quel  rumpet, 
a  cü  tutta  charezgia  ad  eis  purfchet, 

45  Cun  quei  fe  det  el  d'  encanofcher, 
non  era  nies  cor  enten  nus  arder, 
schenen  eis  d'  entont  chel  plidaua, 
sin  la  via  el  nus  la  fcartira  muffaua. 

Quei  pudein  nuz  bein  figir  creer, 
50  [p.  34]  igl  Segnier  dad'  eis  navent  ftulee, 
o  Chrifte  nus  gidi  cun  tiu  foing  mann 
a  da  Ciel  nus  dai  tiu  dulfch  paun. 


830 


Baizar  Alig 


Qaels  dus  Juveiials  fi  lavanen, 
a  preft  en  Jerufalem  tornanen, 
55  purtont  als  Juvenals  igl  Bottenbrot, 
ca  Chriftus  fus  lavaus  fi  della  mort. 


[p.  36]  0  niebla  foingia  unfrenda 
fig  feies  falidada, 
tras  tei  ei  fchon  davenda 
1'  unfrenda  figurada 
5  la  bafelgia  fenza  menda 
tras  tei  ven  confermada, 

Ti  vifchi  della  milthiadat, 
da  tutta  dulfchezia  et  amur, 
quei  ei  la  foingiat  Trinitat, 
10  Pater  a  Spirt  a  nies  Segniur, 
in  Sacrament  della  fchubradat, 
pleins  da  charezgia  a  tutt'  amur. 

0  ti  cufteiuel  paun  da  Ciel, 
für  la  manna  benedius, 
15  cbe  als  afons  dad'  Ifrael, 

won  tems  giu  da  Ciel  pluvius, 
ounch  biar  pli  dulfch  ca  mel 
per  ina  fpifa  daus  a  nus. 

Salidaus  feies  ti  fcazi  groud 
20  da  carn  a  faung  da  Chrifti, 
[p.  37j  per  in  lezi  nus  mes  auont, 
cur  el  let  da  nus  partijr^ 
figiet  quei   tut  per  nies  gudong 
per  in  regiert  digl  fiu  murir. 

25  Salidaus  feies  ti  ferm  Diu, 
nus  pertgiri  da  tut  mal, 
termeig  la  gratia  da  furengiu 
enten  queft  grond  jammerthal, 


Ina  Canziin   digl  Sacrament. 

ca  Iura  cur  nus  mein  giu, 
30  pudeien  vegnir  en  tiu  faal. 


Cou  ei  Jefus  verameing, 
enten  dubia  natira, 
fez  zun  ver  figirameing, 
a  bucca  ma  figura, 
35  cun  carn  a   saung   entirameing 
quei  crei  senza  pauura. 

Tut  igl  Ciel  eis  el  terlifchar, 
tuts  fees  foings  era  fi  legi'ar, 
tfchiou  eis  el  ina  antra  Wifa 
40  veftgius,  tgi  po  quei  afchi  pigliar, 
Diaus  afchia  non  ven  enfifa, 
la  caufas  da  ordinär. 

Chriftus  remoing  adina  entir, 
fche  gie  nus  tuts   el  retfcheuein, 
45  Chriftus  na  po  pli  morir, 
sehe  gie  nus  tuts  el   lagutein, 
Chriftum  non  pos  ti  pli  fpartgir, 
er  las  fameglias  bein. 

[p.  38]  Chriftus  nies  glorius  Patrun, 
50  ven  maneivel  multiplicaus, 

sehe  gie  la  fameglia   digl   paiin, 
ca  schon  ei  ftaus  midaus, 
tuccada  ven  digl  Christgiaun, 
ounch  ei  Diaus  en  Ciel  fchetaus. 
Ame. 


Canzun  digl  S.  Rofari. 

fp.  44]  Ina  canzun  vi  iou  cantar,  5  Igl  emprim  ei  Ave  igl  grod  fallt, 

Maria  vi  iou  era  ludar,  [p.  45]  la  noffa  troft  a  nies  agit, 

quindifch  mifteris  declarar,  ha  igi  Aungel  Gabriel  portau, 

pudeitsmei  ei  quei  tuts  gidar.  Allel.  Maria  cun  quei  falidaus,  Allel. 


Enzncontas  Canzuns  spiritualas 


831 


Igl  auter  Maria  ba  vifitau^ 
10  la  foingia  Elifabeth  aflau, 
Magnificat  ei  lou  cantau, 
S.  Gion  ent  igl  bift  ba  le  legrau, 
Allel. 

Igl  tierz  ei  cur,  Jefus  ei  nafcbius, 
digl  quäl  ti  eis  ftaus  zunt  munglus, 
15  Maria  de  quei,  ba  fe  legrau, 
cun  piaz  ba  ella  igl  fifcbau,  Allel. 

Per  il  quart  ba  ella  fiu  affont 
praefentau  fi  a  Simeon, 
grond  legrament  ba  el  lou  giu, 
20  cur  el  ba  pudiu  ver  fiu  Diu,  Allel. 

Per  igl  quint  ei  nies  Diaus  ftaus 

perdius, 
dente(u)[r]  igls  docturs  fefius, 
cun  quels  ha  el  era  difputau, 
cun  letezia  igl  ba  Maria  anflau,  All. 

25  Tfchung  da  dolurs  ven  ti  vdir, 
cantar  a  mifcbadar  cun  bragir, 
igl  emprim  cur  il  fegnier  ba  urau 
saung  ad  aua  ba  el  fuau.  Kyrieel. 

Igl  auter  eis  el  vegnius  gesliaus, 
30  vid  ina  pitgia  ferm  ligiaus, 

siu  faung  or    fut    las  vnglas    ins 
per  fpindrar   tuts  ils  fees   ligius, 
Kyr. 

I  p.  46]  Per   igl    tierz   cfi    fpinas  en- 
coröaus, 
alla  fia  mumma  ei  vegniu  mauls, 
35  a  gli  milli  fersraocbs  ban  faig, 
la   fatfcba  cü  faüg  ei    ftada  sur- 
traig.    K. 

Igl    quart   cur   el    ba    portau   la 

Crufcb, 
ba  el  clomau  cun  aialta  vufcb, 


donouns    für  vus    duveits  bragir, 
40  igl    ftrof    da    vos     aflFons    fentir, 
Kyrieel. 

Per     igl    quint    ei    Jefus    vid    la 

Crufcb  morts, 
igl  quäl   fora  a  Maria  igl  cor, 
0  dolur  für  tuttas  dolurs 
vus    patertgeit   cü   dolur    ad    er 
amur,  K. 

45   Suenter  pliefgia  veu  foleigl, 

fin  igl    gij    da  Pafcas  bein  mar- 

veigl, 
da  mort  en  vita  ei  Diaus  lauaus 
avont  fia  Mumma  eis  el  paffaus,  All. 

Igl  auter  a  Ciel  ei  Diaus  ins, 
50  cu(u)[n]   biars  foings  glorius, 
da  fia  Muiua  ba  el  priu  comgnau, 
ella  giu  de   quei    ba  fe    legrau. 
Allel. 

Per  igl  tierz  ba  el  termes  igl, 
S.  Spirt, 

bo(u)[c|a  dafcus  fonder  daviert, 
55  igls  foings  Apoftels  confoi-tau, 

cü  tuts  lungaits  ban  eis  plidau, 
Allel. 

I  p.  47]  Per  igl  quartMaria  ei  ault  alzada 
diglsAungels  fliffig  compagnada, 
da  tiarra  en  Ciel  cun  olma  a  tgierp 

60  semper  bonorada  digl  S.  Spirt, 
Allel. 

Per  igl  quint  la  foingia  Trinitat, 
ba  Maria  coronau  cun  dignitat, 
Diaus  fei  po  mei  gidar, 
Maria  avont  Diu  per  mei  rogar, 
Allel. 


832 


Baizar  Alig 


In  antra,  ca  nies   Segner  ha 

auont   la 

[p.  51]  Cur  1' hura  fo  vegnida, 
della  ftrengia  fpartgida, 
ca  Clin  charezgia  a  grond'  amur, 
mk  ella  mort  igl  nies  Segnur. 

5  Plidaa  el  cun  la  fia  foingia 
a  benedida  mumma, 
schent  igl  miu  Bab  fclii  cbar 
vult  ch'  iou  deigig  endirar. 

Resteit  mumma  cun  la  pafcb, 
10  iou  sto  ire  fch'  igl  ei  gie  afcb, 
1'  hura  ei  nou  tier  rivada 
la  crusch  ei  a  mi  paregiada. 

Da  vus  prend  iou  comgniau, 
miu  cor  vus  hai  iou  empinau, 
15  ei  della  mia  chara  mumma 
fentits  quella  viva  flomma. 

Piliet  ha  mai  furau, 
ni  buis  ha  lagittau 
zun  mai  nagina  tfchiarna 
20  cun  tutta  viva  forza. 

See  igl  cor  da  Maria 
quelta  fuentra  via  ma, 


priu   Comgniau  da  N.    Donna 
PalTiun. 

cun  quel,  ch'  ella  ha  portau, 
d'  ella  ha  priu  comgniau. 

25  Dar  refpofta  veleva, 

mo  plidar  non  podeva, 
[p.  52]  muort  la  gronda  pitgira 

che  fiu  (chi  zart  cor  foraua. 

Po  turnont  a  fe  feza, 
30  fchet  pleina  da  triftezgia 
hei  cun  tgei  fcharpfa  fpada, 
la  mia  olma  ei  plagada. 

CO   eis  ei  ä  mi  puffeiuel, 
che  iou  ni  wefs  ni  maneiuel 
35  fenza  tei  temps  meini  via 
0  ti  chara  vita    mia. 

Tgi  mei  po  lur  fuftiner 
cur  iou  tei  veng  a  veer, 
mia  glifch  da  bi  miez  gi, 
40  da  mees  eigls  navent  ftulir. 

Sehe  Diaus  las  a  mi    lubi, 
ca  jou  cun  tei  pudes  morir, 
che!  fus  a  mi  pli  cbar, 
ca  cun  tei  navent  tilar? 


Ina  antra  Canziin  de  N.  D.  della  glifch. 

[p.  59]  0  Muina  de  Diu  Regina  digl  ciel 
ti  eis  ina  troft  de  tut  igl  mund, 
ti  eis  vera  beada,  &  eis  tont  clara, 
tras  tiu  terlifcbiar  biar  gratias  a  nus  dar, 
5  0  Maria  della  glifch. 

[p.  60]  Ti  eis  terlifchar  ora  N.  Donoun, 

figl  creft  de  Thron  a  tut  igl  mund, 
vora  ei  tia  glifch  pertgira  igls  vifs, 
gida  enta  Paruis  a  manten  igls  giefts, 
10  0  Maria  della  glifch. 

Ti  ch'  orda  malzouns  pos  nus  far  fauns, 
&  orda  pucconts  pos  nus  far  buns, 


Enzacontas  Canzuns  spiritulas  333 

tia  gratia  ad  agit  po  far  fchi  grod  frig, 
che  nagin  po  gijr,  &  a  tgi  furuir. 
16  0  Maria  della  glifch. 

0  Dultfchia  Purfchialla  prudeta  puffenta 
fideiula  migeiula  bialla, 
dai  gratia  ad  agit  ca  tras  tiu  frig, 
podeien  enconterftar  igl  demuni  fcatfchiar, 
20  0  Maria  della  glifch. 

Ti  eis  in  vifchi  della  vera  devotiü 
Juftitia,  fabienfcha  letezgia 
nus  lai  guder  ad  igl  ad  igl  tiu  Figl  ver, 
emprefti  la  glilch  dad'  ira  enten  Paruis, 
25  0  Maria  della  glifch. 

Muma  della  gratia  vens  ti  numnada 
de  mifericordia  miraculufa  caftia, 
feies  rauilia  er  a  nus  tuts  malmüglus 
nus  lein  tei  tei  rogar  ti  nus  poos  gidar, 
30  0  Maria  della  glifch. 

[p,  61]  Ti  eis  in  refugi  digls  pucconts, 

ti  portas  igl  ciel  per  pings  a  gronds, 
ti  pos  tut  vrbir  vrbefchi  er  a  mi, 
che  iou  poffi  tier  tei  vegnir  figl  pli  davos  gij. 
85  0  Maria  della  glifch. 

Ti  eis  ina  abfoluta  regina  digl  ciel 
für  igls  Aungels,  Apostels,  Prophets,  Patriarchs, 
nus  gidi  po  tuts  nus  banduni  po  buc, 
fut  tiu  regiment  nus  fcrivi  po  ent. 
40  0  Maria  della  glifch. 

Sigl  ehrest  de  Thron  has  dar  tei  fchau  veer, 
cun  biaras  miraclas  Iou  faig  de  faver, 
nus  lein  tei  rogar  ca  ti  nus  veglias  pertgirar 
avont  vuiarras,  morias,  famaz,  chalaftrias. 
45  0  Maria  della  glifch, 

Nus  lein  tei  folletta  Regina  rogar 
ca  ti  veglias  quefta  tiarra  confervar, 
ca  la  foingia  cardienfcha  haigi  buna  obadienfcha, 
a  fin  tiarra  igl  frig  veglias  crefchentar  fig. 
50  0  Maria  della  glifch. 


Romanlache  Forschungen  VIII.  53 


834 


Baizar  Alig 
Ina  Canzun   digl   agid  de  Diu. 


[p.  61]  Jefus  ti    miu  dulfch  Segnur,  [p.  63j  0  Daniel  per  il  tiu  urar, 

per  niis  has  ti  portau  dolurs,  30  tei  hau  igls  Fürfts  voliu    mazar, 

[p.  62J  has  gidau  nus  Ipindrau,  per  fcuvir  far  morir, 

digl  tentament  digl  naufcha  Spirt.  denter  igls  grimis  liuns  digl  Reg. 


5  Tiu  Num  quel  ha  gronda   vertit 
cun  quel  pos  nus  gidar  figg, 
che  nagin  entocca  fin 
po  a  nus  far  mal  nagut 

Noe  has  ti  era  fpindrau 
10  in  bien  confeigl  agli  has  dau, 
cho  el  dei  far  de  mitlchiar, 
della  aua  de  quei  grond  Sinflufs. 

Car   Diaus    Sodoma    let    fch[a]r 

ire  futt, 
cun  fiug  a  flomma  brafchiar  tut, 
15  igl  loing  Loth  bein  dabot, 
has  gidau  lundrora. 

Ifac  cur  igl  Bab  igl  let  mazar 
fco    Diaus    vet    agli     coraendau 

de  far, 
Abraham,  Abraham, 
20  fchet     igl     Aunghel    Dieus     vei 

tiu   cor. 

0  Moyfes  ti  hum  de  Diu 
perquei  ca  ti  has  a  gli  furviu, 
ha  el  tei  fpindrau,  nagentau 
igl  Reg  Pharaonem  ella    maar. 

25  Ils  treis  Juvenals   ent  igl  fuorn, 
cun  fiug  a  flomma   entuorn,    en- 

tuorn, 
has  pertgirau  eis  Spindrau 
tras  tiu  foing  Num  Jefu  Chrift. 


Sufanna  co  eis  ei  iu  cun  tei, 
in  truuament  fauls  fenza  fei, 
35  tgi  han  ei  dau  furvengiau, 

mo  Deus  tgi   ei  vegnius   enagid. 

Soing  Pieder  cur  el  fu  pigliaus, 
de  Herodes  encadanaus, 
fuua  en  fien  igl  Aungel  bien, 
40  vegnius  a  manau  tras   ifchs   fer- 
raus. 

Maria  ti  Mumma  da  bein 
rogi  il  tiu  Figl  nus  malmunglein, 
pos  gidar,  tiu  rüg  wal  biar, 
avon  tiu  char  Figl  Jefum  Christ. 

45  Müglar  Munglein    nus   tutgi  mal 
la  tia  gratia  eis  nos  dabats, 
fpindra  baul  ord'  igl  gwalt, 
de  faulzas  fectas  de  quest  mund. 

La  tia  gratia  emprefti  a  tuts 
50  tees  pafturs  a  nus  tees  tfchute, 
che  cun  letezgia  a  cun  charezgia, 
podeian  far  fco  nos  prus  veigls; 

Questa  Canzun  vi  iou  cantar 
cun  Jefu  Chrifto   mi   confortar, 

55  endirar,  comportar 

[p.  64]  fchi  gig  sco  Deus  veza  chei 
feigi  bien.    Amen. 


II  Chiet  Giuvan 


835 


IL  CHIET  GIUVAN 

D'ils  GrischuDs. 

sa  conta  sco:  Wilchelm  Von  Naffauw  a''.  1674. 
(Ineditum  nach  Ms.  Fon.) 


[p.214»]  Nagutt  nufs' ufs  udünue, 
Co  guerra  k  dabatt; 
Parquei  clummar  dueine 
Nagid  ilg  Eydgnoschafft. 
5  Cun  quels  ven  grob  ad  ire, 
Ca  han  nagin  quitau ; 
Lur  patria  ven  sagire 
Preida  cun  lists  a  guault, 

2. 

Lgianamig  partut  ei  jeus, 
10  Ufs' eil' avont  niefs  Isch; 

Dad  el  nagutt  fideine, 

Cufselg  figeit  vus  gist. 

Pli  bien  'Igei  da  gu[era] 
[fol.214b]  Sia  schonza  parchirar, 
15  Bein  bault  quitau  purtare, 

Co  schar  quei  memma  tard. 

3. 

Zuppada  quella  guerra 
Bers  lefsan  la  manar; 
Da  nofs  velgs  tapfradade 
20  Sai  er  ston  partarchiar; 
Parquei  senza  callare, 
Fan  stain  nus  hafsegiar, 
D'  nus  la  pagalgia  dare, 
Nus  sut  singiur  manar. 

4. 

25  Ah  leve  chara  patria; 
[P]artrachie  chei  ligiom, 
[Chi]  sutt  singiur  fies  stare, 
. .  Chi  ä  tes  uffonts. 
[AJuels  latschs  han  ampruvaue, 

30  Tandieu  avont  bears  ons. 
Plgiar  stuvein  lur  cheause, 
Scha  nus  lein  ver  ruvaus. 


5. 

[f.  215»]  Cuntut,  scha  ti  tens  chare 

Jesum  ä  libertat, 
35  Lai  buc  pli  smanatschare 

Quels  laders  d'  libertad ; 

Ils  quals,  jou  sai,  sa  lauden, 

Co  ir  entuorn  cun  nus, 

Mazar,  strunglar  eis  vulten, 
40  Brischar  k  far  sgrischurs. 

6. 

Ta  deschte  a  si  tedle, 
Quontas  ilg  senn  haig  dau. 
La  terra  eis  garregian, 
Nus  vulten  lavar[il]  cheau. 
45  Eis  gregian  buc  da  prender 
Nofsa  religiun; 
Mo  miren  ont  suenter 
La  libertad  d'  ilg  hum. 

7. 

Cun  tut  veigias  quitaue, 
50  0,  vufs  Niebels  Grischuns! 
[p.  215b]  Ansemmall  taneit  chieause, 

Vus  sa  mufseit  baruns. 

Salveitt  il  vies  bien  nume, 

Sco  vofs  velgs  s'  han  mufsau, 
65  Ca  vufs  han  mefs  a  mounse, 

Lur  soung  ils  ha  custau. 

8. 
Ah  po  ancunascheide 
Ils  tucs  d'  ilg  anamig ; 
D'  ün  'Lgiautter  buc  lascheide, 
60  Schilgiog  pilver  jou  gig: 
Vufs  fufses  paupers  sclaffse, 
Dens  velgig  parchirar 
D'  ün  k  scadin,  vufs  fufses 
Bucc  auter  co  schabab. 
63* 


836 


[Canzun] 


9. 

65  Taneit  vus  ilg  chiamuue, 
Vufs  scheit  buc  tschoccantar 
Cun  thalers  e  dublunse, 
Vus  rog  jou  fig  dacor. 
Parueitt  ils  milgiars  vaaffens, 

70  Ureitt,  sa  milgiureitt. 

[f.  216a]  Quei  ei  ils  pii  buns  vaaffens 
Tiers  Deus  cun  quels  cluiüeitt. 


10. 
Schi  Deus  vufs  cbar  tanere, 
Ven  scbirmigiar  ils  ses; 

75  Nns  bucca  lein  tumere, 
Scb'  il  Giavel  zund  lavas. 
Deus  velgig  gratia  fare 
A  nus,  dad  el  tumer, 
Sieu  plaid  da  savundare, 

80  Urr'  Jou  ä  tuts  dacor. 


Chi  haigig  ufs'  scritt  queie, 
Er  j  ou  vi  gir  ä  chi: 
En  tut  partut  el  eie 
PH  patriot,  ca  ti. 


[CANZUN.] 


Eilt  ilg  Miedi:  werde  mounter  mein  gern ü et e. 
(Ineditum  nach  Ms.  Fon.) 


A«.  1674. 


3. 


[f.  22*]    Vult    la    pasch     buc    'ngir 
salvada 
Cun  Grischuns  ad  Eidgnoschafft, 
0  scha  fai  sco  avont  peda, 
Dai  si  SU  da  tut  tieu  Krafft. 
5       Cun  singiurs  buc  glisnerar, 
Ils  qualst'ha  gregian  da  strung- 
lar; 
Duefses  ti  quels  lufs  hundrar, 
Ils  quals  tei  gregian  da  milgiar. 

2. 

San  eis  ufs'  zuppar  lur  listse, 
10  Tide  bucca  meiüa  bear; 
Nofsa  terra,  guifs  jou  gigge, 
Han  pruvau  da  ruinar. 

Cun  loms  plaids  a  Compliments 
Bears  han  surmanau  savents. 
15  Preng  tes  vaffens  buns  sagirs, 
'Lgei  buc  temps  pli  da  dormir. 


Ö  Eydgnofsers  dei  si  su, 
Co  adünna  partarchei; 
Vinavont  seig  jd'  ä  vus, 
[£.22»»]  Tafradatt  quella  dovrei. 

Seh'  eis    ean  si    pli   bault    co 

vus, 
Curdei  lient  a  dei  si  su ; 
Vus  mufsei  cun  datschertezia, 
Cos  vus  seias  da  farmezia. 

4. 

25  Vont  ilg  senger  d*  ils  singiurs 
Giu  Sanclinneit  a  schanulgeit, 
Sco  han  faig  vofs  pardavonts; 
Vos  prus  velgs  quels  savundeit. 
En  bafsezia  sa  mufsei 
30       A   Deus    pirsuls    l'hanur    tuts 
dei, 
Scha  quel  stat  da  vofsa  vart, 
Ston  ils  auters  vus  far  larg. 


Canzuü  ä  Lgi  pievcl  giuveu  da  Duin 


837 


5. 

Catschei  moun  gilgiardameng, 
Münchün  sai  nunzagigiaus, 
35  Pichei,  luvrei  tuts  tapframeng, 
'Lgianamig  ven  spatatschaus. 
Tumei  bucc  quels  nauschs  fu- 

melgs, 
Deus  enTschiel  quel  ri  dad  eis; 
El  vanschida  dai-  a  vus 
40  Ven  sur  quels,  ca  rin  da  vufs. 

6. 

[f.  223«]  S'ils  pardavons  veigies  adaig, 
Ils  quals  ean  stai  pir  avont  temps 
Tschou  a  lou,  chei  eis  han  faig^ 
Quontas     guerras      cun     gronds 
Schelms. 
45       Nofsa  terra  defendieu, 
Quella  frya  muntanieu, 
Ancunter  fürsts  han  vurrigiau, 
A  quels  lur  diefs  han  mall  starl- 
giau. 


D'ils  suitzerstegieus  bein  parinna, 
50  Vid'  'lg    Igiamamig    duveits  dov- 
rar, 
Quel  tilgiar,  ilg  far  en  pulvra; 
Seh'  ils  schalaus  vangifsen  er, 
0  scha  veigias  ounc  bien  cor, 
Volveit  antuorn  a  dei  c'ulg  ror, 
55  Curri  lient,  seigias  gilgiarts 
Cun  bastuns  ä  hallumbärts. 


8. 

Tarchei   dunouns  ä  vofs   uffonts, 
Vofsas  casas,  praus  ad  ers, 
[p.223'']  La   libertad,    quei    Niebell 

standt. 
60  Scha  gie  da  nus    custas    er  bers 
Dein  si  su  a  sa  dovrein, 
'Lgianamig  navend  catschein, 
Antroqua  quel  ei  schubriaus, 
A  Iura  nus  veian  ruvaus. 


Quel,  c  h  a  f  a  i  g  g  i 
A  quel  ca  legia  quei: 
Chi  haggig  quei   dictaue, 
Marveglias  hagias   buc; 
5   Quel  vezas  ha  quittaue 
Par  libertad   da  tuts. 
Cun  tei  man  e gel  biene, 
Jeu  sunt  ün  redli  hum, 
A  sun  pilgver  schi  beine, 
10  Sco  ti  ün  bien  Grischun. 


CANZUN 

äLgi  pievel  giuven  da  Duin, 
(Ineditum  nach  Ms.  Fon.) 
[f.  241»]  Ade,  Ade,  Duine !  5  Viefs  survieut  da  Dense, 

Da  tei  vom  jou  navendt,  Vus  gig  jou  en  vardad! 

Ade  vns  finnadinne!  A  vus  hai  pardagaue 

Sun  Staus  viefs  survient.  Dus  ons  ad  Unna  stadt, 


838 


Canzun  a  Lgi  pievel  giuvcn  da  Duin 


Deus,  la  pardigchia  mia, 
10.  Sa  sch'jou  VU8  hai  mufsau 
La  Vera  dregchia  via, 
Ch'el  sez  ha  commondau. 

Bein  Dens  cun  sieu  s.  dette 
Ha  scritt  zund  stainameng: 
15  Clommeit  mai  mei  'nagidte, 
Ureit  mei  soingchiameng. 

[fol.241**]  Buc  adoreit  üb  vutse, 
Vont  quels  buc  anclineit; 
Tanei  endament  vus  tutse, 
20  Cur  vus  vi  Willa  meits. 

Mieu  num  malnizamonge 
DuveitB  vus  bucca  dovrar; 
Parchei  sgrischeivlamenge 
Jon  veng  vus  struffiar. 

25  Fai  soing  mieu  gi  d*  ilg  sabbath, 
Urs,  legie  tugi ; 
Lai  sta  malins  s'  ilg  sabbath, 
Quei  ei  sgrischur  ä  mi. 

Seias  racunaschentse 
30  Als  tes  velgs  a  parens. 
Teng  char  mefs  survientse 
Dacor  cun  tuts  cartens. 

[f.  242*]  A  quels  ilg  lur  tut  laie, 
Sco  ti  has  amparmes; 
35  Nagutta  giu  ils  traie, 
Deus  tei  bault  castigias. 

Ach  fui  d'  ilg  angolare, 
Da  pitaneng,  mazar, 
D'  rubar  a  malplidare, 
40  S'ti  voll  d'lguffiern  mitschar. 

Vus  hai  jou  muncantaue, 
Da  quei  ä  vus  clommar? 
Cui  hai  jou  schanigiaue, 
Da  tuts  puccaus  numnar? 

45  Sunt  jou  Staus  partaschounse 
Cun  pardagar  mufsar? 


Vus  humens  ner  dunounse 
Mi  deitt  pardigchia  dar. 

[f.  242*>]  A  cui  hai  faig  antierte? 
50  A  cui  prieu  aur,  argient? 
Da  chi  memma  ratschierte? 
Quei  gigig  soingchiameng. 

Jou  sai  sagir,  ca  tutse 
Lascheits  'ngir  endament, 
55  Co  Jou  tiers  vus  pauc  tempse, 
Sunt  Staus  Ad  ufs'  navedt. 

Avont  vus  hai  jou  mefse 
Ilg  dar  cufselg  da  Deus. 
Hai  scommandau  ilg  hafse, 
60  II  manchir  smaladieu. 

Hai  scommondau  loschezia, 
Tut  hib  er  gittigonza, 
Parchei  Deus  vult  bafsezia, 
Hafseggia  scuvidonza. 

65  D'  ilg  glisnareng  malmunde 
Plirau  hai,  stain  garrieu, 
Tras  quei  Judas  malmunde 
Niefs  Senger  ha'  ntardieu. 

Parquei  Deus  stain  sa  plira 
70  D'  ilg  glisnareng  malmund ; 
Ilg  vse  ä  tall'  gianira 
Lai  '1  k  saver  cunzundt. 

Fugi  d'  ilg  glisnarenge, 
Vivi  en  realtadt; 
75  A  Deus  plai  buc  laschnenge, 
A  Deus  plai  la  vardad. 

Targeit  po  buc  quels  velgse, 
Ch'an  tals  angonnaments, 
Parchei  vus  er  cun  quelse 
80  'Ngifsas  t*  ils  nuncartens. 

[f.  243**]  Insumma  vi  rogare, 

Niefs  Deus,  quei  tut  pufsent, 
Quei  po  vufs  velgig  dare 
La  gratia  quei  talent. 


Ilg  vffon  bein  Mussau  839 

85  Ell  Dens  pirsuls  da  crere,  Vus  dettig  mincliia  gie 

Sieu  soing  plaid  savundar,  La  castitadt,  taitipronza, 

En  Cbriftura  Jesum  vere  95  Sco  Joseph  bi  vascbgie 

La  spronza  ferm  scbantar.  Cun  bealla  damanonza. 

Vus  dettig  Deus  cbarezia,  [244*]  Deus   seig  ilg  viefs  cunfierte, 
90  La  pasch  ä  1'  antalgienscha,  Viefs  schilt  ä  ver  salid ; 

Sia  temma,  la  soingchezia,  Ah  po  cun  sieu  soing  spirte 

La  Vera  Igisch  cardienscha.  100  A  tuts  veng'  enagid.      Amen. 

Scritta  s'ils   12  gis  da  September 

Ent  ilg  on  1670 

ä 

Lgi  pievel  giuven  da  Du  in. 


IGL  UFFON  BEIN  MUSSAU. 

Igl  vlfoii  beiii  niussau  quei  Ei  Tgiei  eausses  in  rffon  dei  eniprender,  :i  sarer;  dei 
far,  a  falvar.  Squicciau  de  Jon  Gieri  Barbifch,  Aniio  1679. 

[p.  73]  VEgni  tier  mei  mes  vfFons,  mes  chars  vffous  vegni  tier  mei,  iau  vus 
vi  muflar  la  temma  de  Diu,  iau  vus  vi  muffar  de  furvir  a  Diu,  de  taner  char  5 
Diu,  a  plafcher  a  Diu:  a  lautras  vegnis  vus  tuts  daventar  vfFons  de  N.  S.  a 
figls  de  Diu:  vus  veguis  a  daventar  artavels  digl  S.  Reginavel  de  Ciel ;  vus 
vegnis  a  vegnir  enten  compagnia  dels  Aungels  de  Ciel ,  gie  de  tuts  beaus 
Soings  a  Soingias,  vus  vegnis  a  fclarir  tarlgift-har  perpetnameing,  fco  tontas 
fteiles  enten  Ciel.  Vegni  vffons  mes  cliars^  empernei,  falvei,  a  fagiei  quei  10 
ton  eh'  iau  vus  met  avon ,  fina  quei  che  vus  feigies  verameing  vffons  bein 
muffaus. 

Vegni,  er  vus  chars  Babs  e  Mumas,  perraei  queft  Cudifchet  per  in 
Canafter  de  Paun,  de  Paun  Spiritual,  a  pafchentei  vos  vffons  |p.  4J  cun 
queftas  cauffes  fauadeiules,  fchi  bault  fco  ei  encieiven  a  mägiar  Paun,  chci  15 
polfen  lau  tras  daventar  Vffons  bein  muffaus,  a  poffen  crefcher  fi  enten 
tut  bien.  Voffa  obligaciun  ei,  per  la  verdat,  gronda,  da  porfcher  igl  Paun 
fpiritual  dell'  olma  Ipecialmeing  enfemen  cü  il  Paun  digl  tgierp,  Hura  dan 
temps  fto  r  erafiarla  vegnir  bein  plantada,  bein  lugada,  endreig  fermada, 
manada,  fchubergiada,  a  cun  flis  terschanada,  schil  pomer  dei  cü  igl  temps  20 
effer  beals,  a  perfegs,  legreivels  a  friggeivels.  Miez  igl  faigg  a  quei  fchon 
gudegniau,  igl  quäl  fiu  faigg  bein  enciet,  enfemen  cun  il  laigg  della  Mumma 
dei  igl  vffon  encieiver  a  cicciar,  a  beiva  en  la  tema  de  Diu,  la  devociun, 
la  vifa  a  fuerma  de    furvir    a  Diu.     Muffei   cun    flis   quellas    cauffes    chen 


840  I'S  vflfon  bein  mussau 

cau  meffas  iua  fuenter  lautra,  ad  en  cominas  a  tuts  [p.  5]  fideivles  Chriftiauns, 
eu  defcheutas,  bisgniufas,  a  nizeivlas,  Muffei  chei  fapen  quei  chei  de  faver ; 
a  curchei  fan,  (che  urdei  chei  feccien  quei  chei  de  far,  a  non  fagient,  fche 
cureigiei,  a  caftigiei,  era  cü  la  torta  deciartameing,  cua  vifa  a  fuerma  chei 
5  defcha.  Ei  fto  effer,  Igiei  vffons,  Igiei  enblidu(f)[sj,  de  fanciegna,  a  non 
fa  tgiei  ei  fa,  non  entelli  tgiei  ei  po  manegiar,  a  tgiei  ei  po  portar  cun 
fiu  temps.  Muffei  cun  grond  flis,  cun  paciencia  a  comportonfa.  Muffei 
plauu  vies,  davon  tieer,  bucca  furcagei,  ei  fto  buc  elfer  tut  en  iua  gada, 
plaun  fiu,  cun  agit  de  Diu,  ven  in  lunfch.    Sehe  vus,  char  Babs  a  Mumas, 

lOfagieis  igl  vies,  fche  cartei  a  mi  che  la  benedictiun  de  Dens  ven  für  vus. 
Vo8  vffonts  vus  vegnien  a  dar  legerment  ciau  fin  tearra,  a  volfa  pegaglia 
ven  ad  effer  gronda  fi  en  Ciel. 

(p.  29).     Miu   char   vffon,    feies  prus    enten    tut    a   per  tut,    rucheigi 
uigliu  nuet,    lai  a  mingin    igl   fiu,    gi   bien  de   fcadin,    gi    mal  de    nagin, 

lofchgamegii  nagin,  fai  gomgias  de  nagin,  ri  giu  de  nagin,  [p.  30]  lai  effer 
fcadin  enten  fiu  grav  N.  S.  ha  gig  ad  ha  comendau  a  fcadin  Chriftiaun, 
quei  che  ti  has  bugien  chei  vegni  faig  cun  tei,  fche  fai  er  ti  cun  ils  auters ; 
a  quei  che  ti  has  buca  bugien  chei  vegni  gig  u  faig  a  tgi  fche  fai  ti  er 
buca  ad  in  auter. 

20  Miu  char  vffon  fche  ti  fas  enciggei  de  bi  a  de  bien,  sehe  muefsi  quei 

era  ad  auters,  a  bein  bugien;  a  fche  ti  vefes  chauters  fan  enciggiei  de 
bien  che  ti  non  fas,  fche  empreing  quei  er  ti  bugien  dad  eis:  emprender 
bugien  cauffes  de  Diu,  faver  bein  cauffes  digl  falit,  ei  na  clara,  bealla,  a 
fagira  enfenna  che  ti  feies  verameing  in  vffon  de  Diu  a  bein  muffau. 

25  Miu  char  vffon  bein  muffau,  pli  vegls  a  pli  gronds  ti  vens ,  a  pli  em- 

provi  de  fervir  a  Diu,  a  de  gir  pli  a  pli  Pater  nos,  a  de  far  pli  a  pli 
bien,  fche  vens  [p.  31J  ti  ad  effer  pli  a  pli  buns,  pli  a  pli  bein  muffaus, 
a  Diu  pli  a  pli  emperneivels  a  plafcheivels.  Trai  en  la  Raffa  della  tema 
de  Diu  d' hura  den  temps:  la  tema  de  Diu  ten  daven  igl  puccau;  la  tema 

30 de  Diu  ei  la  ragifch,  a  1' enciata  de  tut  bien;  quei  cha  la  tema  de  Diu, 
crei  endreig  enten  Diu;  el  ha  buna  fperonfa  enten  Diu,  el  ten  verameing 
char  Diu,  el  falva  ils  condaments  de  Diu.  Quei  cha  la  tema  Diu,  quei 
ven  hauer  in  leger  cor,  a  ven  a  viver  legreivlameing  cun  letecia  a  leger- 
ment, gie  enten  laud   a  gloria  avon  Diu,  avont   igl  Munt:    el  ven    a  viver 

öBliunga  vita,  a  fin  la  fia  fin  enten  la  fia  mort  ven  el  vegnir  benedius,  fia 
Olma  ven  a  vegnir  declarada  foingia,  ad  el  ven  a  vegnir  encoronans  cun 
la  Cruna  della  Gloria.  Afchia  plaida  igl  Spirt  S.  da  quels  che  train  en 
quefta  Raffa,  ad  hau  lu  Tema  de  Diu  ..Ecclef.  cap.  I  a.  2. 


P.  Giou  Jenelin  841 


P.  Gion  JENELIN. 

La  Bealla  Yxin,  A  Beada  Mort  de  S.  Taleotin,  Glorius  Patrun  della  Bafelgia  de 

Pignlo, 

Mefs  en  Ramonsch  per  Amur,    ad  Honur  De  quels  che  visi- 
tefchen  quella  Bafelgia   cun   deuociuu.     Anno  M.  D  C.  LXXX.    «^ 
Squicciau  a  Banaduz,   da  Gion  Gieri  Barbifch. 

[p.  2]  WEltkündig,  ver  a  dar  eis  ei,  che  quella  viglia  Bafelgia  de 
S.  Valentin  enten  Pigniu,  bear  ei  vegnida,  a  ven  vifitada  dels  devocius 
iideivels  Catbolics:  a  quei  beares  gades  cun  grond  confiert,  agit,  a  miglier- 
ment  da  grondas  a  grevas  muncadas,  tras  riug,  ad  interceffiun  de  S.  Valentin.  10 
A  quei  ei  la  ragiun,  pertgiei  jau  hai  voliu  meter  en  Ramonfch,  a  far 
fquicciar  la  vita  de  quei  grond  S.  Valentin:  ei  fei  S.  V.  Vefc  Marter,  u 
S,  V.  Vefc  Confeffur,  u  era  S.  V.  Preer  Marter:  tuts  treis  Valent  Vmens 
avon  Dens,  a  glorius  Burgeis  digl  S.  Paruis ;  per  dar  ina  cognofciencia  da 
quels  Soings,  a  tuts  quels  che  vifiteschen  quella  Lur  Bafelgia.  15 

P.  Gion  Jenelin. 

VI. 

[p.  10]  Noffa  Comina  Tearra  ha  per  fiu  general  Patrun  S.  Luce  Vefc 
a  Marter :  quei  ei  ftaus  Reig  ded  Engeltearra,  ha  bandunau  fiu  Reginavel, 
ei  jus  per   il  Mund    entuern,    ei  vegnius   enten    noffa  Tearra,    ha   viult   la  20 
paganiglia,    che  de  quei  temps  adoraven  in  Äsen  falvadi  per  lur  Dens,  ei 
daventaus  Vefc,  ha  cau  plantau  en  la  S.  Crediencia  Catholica,  a  fin  la  fin 
eis  El  della  paganiglia  vegnius  encrapaus,  a  martirifaus  enten  Cuera,  nua 
chel  auug    oz   igl   gi   ruaufa.     Igl  Comin   della   Foppa   ha    per   fiu  Patrun 
N.  D.S.  Maria;    igl  Co[p.  ll]min  de  lacadi  S.  Martin;    igl  Comin  de  Lum- 25 
neza  S.  Morezi ;  igl  Comin  de  Valtefpurg  S.  Gieri ;  auters  Comins,  a  Tearras 
han  era    quels,    u    auters  Soings  per  lur  Patruns.     Afchi    era   la    Bafelgia 
gronda  digl  Dum  de  Cuera  ei  Bafelgia  de  Noffa  Dunna;  la  Bafelgia  gröda 
digl  Marcau  de  Cuera  ei  de  S.  Martin  Vefc;  fco  era  la  Bafelgia  veglia  de 
Lgion;  La  Bafelgia  gronda  lau  entigl  Marcau  ei  de  S.  Magrieta  PurschallaSO 
a  Martira;  La  Bafelgia  de  Sagoing  ei  de  N.  Dunna;  quella  de  Schloein  de 
S.  Pieder  Apieltel;  fi  Sonwig  la  Bafelgia  gronda  de  S.  Jon  Baptifta,  Con- 
podels  S,  Jofeph,  Ruaun  S.  Andriu  Apft.     Pigniu  han  S.Valentin,  autres 
Bafelgias  ad  Altars  han   per  tut  era   lur  Soings,  a  Soingias,  mingiamai  fco 
DOS  buns  prus  vilgs  Catholics  han  legiu  ora.    han  giu  la  devociun,  ad  han  35 
bagagiau. 


842  P.  G.  Jeneliu 

VII. 
S.  VALENTIN. 

[p.  12]  Ton  fco  tuca  tier,  fche  ven  ei  enten  noffa  Comina  Teara,  a 
Ipecialmeing  enten  noffa  ligia  Grifcha,  enflau  pli  Bafelgias  de  S.  V.  ven 
5  era  catau  che  pli  foings  porten  quei  Nnm  de  S.  V.  nomnadameing.  Sin 
ils  16.  gis  de  Fenedur  crod'  ei  la  feafta  de  S.  Val.  Vefc  a  Marter  de  Trier. 
Quel  ei  martirifaus  entigl  Onn  350.  Ei  croda  fin  il  3.  gis  de  November 
la  feafta  de  S.  Valentin  Preer  a  Marter,  quel  ei  vegnius  cun  in  gref  crap 
enten  coliez  frius  entela  Mar,  mo  ei  vegnius  gidaus  ora  de  fiu  bien  Aungel, 

10  a  bein  preft  digl  Tyran  veguiu  fcavezaus,  entigl  Marcau  Viterbij,  Sin  ils 
11  gis  de  November  ei  vegnius  martirifaus  in  auter  S.  Valentin  cun  plis 
Marters.  Sin  ils  13  gis  da  quei  fets  Meins  ei  vegnius  martirifaus  puf- 
[p.  13]pei  in  auter  S.  Valentin  cun  auters  plis  SS.  M.  Sin  ils  16.  de  December 
ei  la   feasta  de  S.  Valentin  Oberist  a  Marter,    cun  fiu  figl  concordi ,  enten 

löRavena  martirifai,  tuts  quels  entigl  Onn  303.  digl  grond  Tyran  Diocletian, 
igl  quäl  10.  0ns  in  fuenter  Igiauter  mingia  Meins  ha  faig  martirifar  17.  milli 
Marters,  a  veva  ton  bears  SS  enten  prifchun  per  tut,  chei  veven  buca  larg 
de  far  purfchaniers  ils  malfaciens. 

vni. 

20  Enten    noffa  Teara    vein    nus    igl    regiert,    a   devociun   tier   3  auters 

SS.  Valentins.  Igl  emprim  S.  Val.  Vefc  de  Cuera  Confeffur,  quel  ei  vegnius 
ora  dels  Cofins  dela  Mar  gronda,  ad  ei  ius  per  amur  de  Diu,  a  per  trer 
las  olmas,  per  igl  Mund  entuern  muffond  cun  gronda  doctrina  a  S.  vita  a 
voluend  grond    diember   or  delia    paganiglia    tier    [p.    14]  la    S.  Crediencia 

25Catholica;  El  ei  ftaus  Vefc  de  Paffau,  ad  ei  lau  daven  fcaciaus,  a  perfe- 
quitaus  dels  heretics  Arianers,  a  vegnius  enten  noffa  Tearra*  a  fuenter 
bear  travaglias,  a  perfecutiuns,  angufchas,  a  fauurs,  chel  La  cun  ina  mer- 
vigliufa  paciencia  endirau  a  furportau,  favend  vidavon  igl  gi  della  fia 
beada  fin,    fch' eis  El    paffaus    da    quelta    mortala    vita  fin    ils    17.  gis    de 

SOGiener,  enten  nies  Vefcgiu,  entigl  Onn  340  ad  ei  faterraus  buca  lunfch 
de  Meron  entigl  Tirol.  Cun  igl  temps  ei  Iura  fiu  tgierp  S.  manaus  a 
Paffau  fiu  eraprira  Vefcgiu,  nua  chel  ven  auncuoffa  tenius,  a  reverius  per 
in  dels  lur  principals  SS.  Patruns.  Quei  ei  ftau  in  Vm  de  gronda  foingiadat, 
lia  floriu  cun   enfennas  a  miracles  en  Vita,  a  fuenter  fia  preciufa  Mort ;  fia 

35  feafta  ei  fin  ils  23.  gis  de  Giener. 

[p.   15]    S.   Valentin,  Precr  a  Marter.. 

Quei  S.  Valentin  ei  ftaus  in  S.  Valent  Vm,  in  Vm  de  gronda  doctrina, 
a  foingiadat,  igl  quäl    fuenter    quei,  ch' el  ha  giu  faigg  bear  enfennes,    a 


La  Bealla  Vita  de  S.  Valentin  843 

miracles  cun  muffar,  a  dar  la  fanadat  a  bears  de  tutas  forts  malfauns, 
fcheis  el  vegnius  pigliaus,  a  manaus  avont  igl  Keifer  Claudius  in  Vm  vegl, 
bein  pagaun,  mo  digl  reft  in  Vm  de  grondas  bunas  qualitats;  igl  Keifer 
vefend  che  S.  Valentin  fuua  in  Vm  de  grond'  emportonfa,  a  grond  entelleigg, 
fcha  el  gig:  Don  Valentin  pertgiei  te  fierras  buca  cun  nus,  ad  eis  buca  » 
nies  amig;  a  lais  buc  ire  quella  crediencia  dels  Chriftiauns?  S.  Valentin 
ha  dau  refpofta:  fche  ti  faveffes  la  gracia  de  Diu,  fche  plidaffes  ti  tut 
autra  vifa,  gie  ti  bandunaffes  [p.  16]  pli  prefst  tes  fauls  Deus,  a  charteffes 
entigl  ver  Dens,  chei  enten  Ciel.  11  Keifer  ha  gig:  Valentin  fche  Chriftus 
ei  igl  ver  Deus,  fche  pertgiei  ne  mi  gis  fco  Igiei  vitfefets?  S.  Valentin  10 
ha  gig:  Reiser  verameing  ei  Chriftus  igl  folet  ver  Deus,  entigl  quäl  fche 
ti  vens  a  crer,  fche  ven  la  tia  olma  vegnir  falua,  tiu  Reginavel  a  tia 
tearra  ven  a  vegnir  engrandida,  a  benedida,  a  tes  inimigs  vens  ti  tuts  a 
furvenfcher. 

Udend  quelas  cauffes  igl  Keifer,    fcha   igl   plidau   tier  ils  fes,    ad  ha  15 
gig:    Vmens  de  Roma   tetlei    con   bi,    a  bein,    con  fabiameing  ad  endreig 
queft  Vm  plaida?     Udend  quei,  a  vefend  a  tumeud  ils  auters  chigl  Keifer 
fe  fchas  furplidar,    fcha  igl  Hofmeifter  plidau  ad  ha  gig:  Keifer  lein  nus 
pia   bandunar   quei    che   nus  vein  da  juven  enfi  chertiu,    a  da  vegl  enuau 
fal[p.  17] Vau:    Ei  han  Iura  mefs  en  fermonia  S.  V.  ad  han  mefs  enten   ina  i^O 
Cafa  dadin  principal  gientil  Vm,    per  empruar  fchei  igl  podefl'en  trer  tier 
lur   faulfadats;    Mo  curche    S.  Valentin  ei  vegnius  enten  quella  cafa,    fcha 
el  faig  oraciun,  ad   ha  gig:    0  S.  Jefus  Chriftus  ti  vera  Igifch,   terglifchi 
po  quefta  Cafa,   chei   tei  enconufchen  per  igl  ver  Deus,  igl  Bab  de  Cafa, 
nomnaus  Afterius,    ha   gig:    iau   mi    fchmerveigl   che   ti   gis,    che  Chriftus  25 
feigi  la  vera  Igifch ;  iau  hai  in  figlia,  cha  gig  buca  giu  la  Igifch  dels   oigls, 
fche  Chriftus  tiu  Deus  ven,  a  dar  la  Igifch,  a  quela  mia  figlia,  fche  vi  iau 
far  tgiei  che  ti  demoudas.     S.  Valentin  ha  orau,   ad  ha  urbiu  de  Deus  la 
vifida,  a  quela  figlia,  a  tuts   quels  da  quela  Cafa  en  fe  viult,  ad  en  daventai 
Chriftiaun  Catolics,    igl  Keifer   ha   Iura   faigs    fcavezar  S.  V.   quei  glorius30 
[p.  18]  Preer  a  Marter  fin  ils  14.  gis  de  Febrer   entigl  On  278.  a  fin  quei 
gi  ven  ein  adinna  faig  la  fia  feafta  enten  la  S.  Befelgia. 

S.   Valentin   Vefc  a  Marter. 
[18]  Denter   bears,    gronds,    beals  Marcaus,    chen    fin   la   Tearra    de 
Roma  enten  quella  principala,  a  igl  pli  nomnada  Provincia  digl  Mund,  eis  35 
ei  denter  2.  aues  grondes  a  currentes,   in  Marcau,   che  ven  nomnau  Inter- 
amna,  u  verameing  en  Ramonfch ,  Denteraves.     Enten  quei  Marcau  ei  ne- 
feiuss   igl   nies   glorius  S.  Patrun,    igl  bien  S.  Valentin:    de  Bab  a  Muma 
richs  eis  el  nefeius  niebels,  a  principals  Burgeis  de  quei  Mercau  Denteraues. 
S.  Valentin  ei  Iura  enten  la  fia  juventegnia  vegnius  mufaus,  entruidaus,  a40 
traigs  fi  enten  tuta  gientilecia,    modeftia,    do[p.  19]ctrina,    a  pietat;    el  ha 
ftudigiau,  ad  empri(m)[u]  linguags  a  fcritiras ;  a  priucipalmeiug  ha  el  adinna  fe 


8M 


Canzun  Della  Vanadat  Dilg  Mund 


flifigiau  de  l'tudigiar,  ad  emprender  bein  la  pli  aulta  principala  Scola, 
noranadameing  la  fcola  della  Theologia,  quei  ei  la  Scola  della  cognifciencia 
de  Diu,  de  furvir,  a  Diu,  de  tener  char  Diu,  de  plafcher  a  Diu,  quei  ei 
la  Vera  Theologia,  la  pli  aulta,  la  pli  bealla  principala  fcola  digl  Mund. 
5  S.  Valentin  nies  glorius  S.  Patrun,  curchel  ei  ftaus  fi  enten  fia  flur  dad 

Vm,  fche  ha  el  enten  fiu  viver,  a  damanar  muffau  tonta  fabiencia,  grond 
entelleigg,  bien  exempel,  devociun,  S.  Vita,  a  mauonfa,  che  tut  igl  refpetaua, 
honoraua,  a  grondameing  igl  fchezegiaua;  afchi  bein  che  N.  S.  fets  ha  gig: 
Nagin  Prophet  ei  emperneiuels,  a  bein  vegnius  enten  fia  [p.  20]  tearra.  S,  Luc. 

10  c.  4  Auncalura  quels  de  fiu  Marcau  Denteraues,  a  da  quela  teara  tuts 
cun  ina  buca,  fpirituals.  a  feculars  grond,  a  ping  cun  ina  vufch  han  clamau, 
garegiau,  a  domandau  S.Valentin  per  lur  Vefc,  a  Paftur  dellas  lurOlmas; 
tuts  manegiaven,  a  gieven,  chei  faveffen  nigliu  enflar  in  Vm,  igl  quäl  faues, 
a  podefs  lur  olmas  pli  bein  pafchentar,  muffar  ad  entruidar  fin  la  via  digl 

15  fallt,  a  manar  tier  Diu,  a  tier  tut  bien,  a  tier  lä  vita  perpetna,  che  val 
quei,  noranadameing:  S.  Valentin.  Ei  afchia  S.  Valentin  lau  domandaus, 
cieruius  ora,  ordinaus,  a  confirmaus,  benedius,  a  daus  per  Vefc  enten  quei 
Marcau  Denteraues,  chei  fin  igl  ftad  a  teara  de  Roma. 


€AIVZUN  Della  Vanadat  Dilg  Mund. 
(Squicciada  a  Zug,  Tras  HEINRICH  LUDOVIC  MUOS  Enten  ill  Onn  1680.) 


1. 

[f.  a'^]  LA  vanadat  en  prichel  ftat 
Con  pomp'  e  gronda  dignitat ; 
Vä  sc'  in  Pivün  enten  veli, 
Mo  da  vonzei  co' Is  peis  en  si! 
5       La  vanadat  en  prichel  ftat. 


Quei  ch'  agli  par  pli  excellent 
Val  pauc  von  il  NiesDieu  poffent: 
Siu  effer  ei  folet  in  fim 
E  malraaneivel  caveftrim: 
10       La  vanadat  en  prichel  ftat. 


Dieus  varga  fi  ils  Cherubins, 
Et  hk  fut  El  ils  Seraphins : 
Dilg  Ceder  ten  El  nin   adaig, 
Perquei  ch'  El  ha  tut  ina  faig 
15       La  vanadat  ect. 


4. 

[f.  b^]  Gl'  Affön  fe  legra  giix  d'in  glas, 
Fighies  per  quei  biar  milli  pafs: 
Ilg    gläfs    fe     rump     trifts     ven 

gl'  Affbn  ! 
Chriftigiaun,  ti  eis  in  tal  Affon: 

20       La  vanadat  ect. 

5. 
Et  aunch'  vol  effer  Excellents, 
Et  vol  aunch' elfer  Eminents: 
Sc' in  in  Reig,  e  Prinz  eGentilhiim 
Adinna  vol  ti  feer  si  süm: 
La  vanadat  ect. 


25 


6. 


Pur  t'  aulza  fi,  fco  Salomon, 
Surtrai  confpir  argient  tiu  thron : 
La  mort  ven  tei    lä    ftär  ä  bafs, 
Cur'  ch'  ella  ven  con  fiu  compafs : 
30       La  vanadat  ect. 


Canzun  Della  Vanadat  Dilg  Mund 


845 


Ai !  mira  gl'  aer  de  Jefrael 
Co'ls  chiauns  lau  fcarpen  Jefabel: 
Po  bein  Regina  con  plidar 
Vegnir  nomnada  fil  pli  dar: 
35       La  vanadat  ect. 

8. 

[f.  bv]0  Aman,  Aman,  grond  Signiür! 
La  Crusb  ä  ti  prend  boz  1'  bonur : 
Sbon  Mardocchaeus  empromet. 
D'  orar  ventira  ti'  el  fugbet : 

40       La  vanadat  ect. 

9. 

La  vall  nomnada  Therabin, 
Dat  preft  ä  Goliatb  la  fin, 
Sturniüs  de  David;  e  mazaus, 
Eshi   quei  Rifs    fil  plaz  reftaus: 
45       La  vanadat  ect. 

10. 

Er'  ina  Cafa  fc'  in  Palaz 
Dergida  fi  per  far  foläz: 
Las  piccbias  prend  Sambfon  co'  1 

mann, 
Zaccud'fe  fa  tutt  dar  lil  plaun: 
50  La  vanadat  ect. 

11. 

Ai!   miu  Amic!   ai!    cbar  Vicin! 
Prend'  il  faltar  pi'  tala  fin  ? 
Saltar  vi  jau  sbar  tgi  cbe  vult, 
Mb  quel  le  guardi  dilg  tumult, 
55       La  vanadat  ect. 

12. 

[f.  c*"]  Lucretia  de  bialla  flür, 
Perdett  la  Vita  con  z'  bonur: 
La  vult  e'  1  pez  la  fpad'  baver; 
Dei  ciocca  Venus  tön  poder : 

60       La  vanadat  ect. 

13. 

0  Ibsb  Pivun!  tgei  ei  tiu  pracht? 
La  mort  fin  tei  fa  femper  vacbt: 


Gl'  Ucci  dilg  luft  (quei  crei  ä  mi) 
La  flür  dilg  prau  viv' pli  cbe  ti: 
65       La  vanadat  ect. 

14. 
Belleza  vana!  vana  flür 
Dilg  Cbierp,  cbe  porta  biar  z'bonür : 
Difplai  ä  Dieu  tiu  effer  bi, 
Das  gleiti  giü  en  in  vasbi: 
70       La  vanadat  ect, 

15. 

S'Apelles  gie  tei  malegiafs, 
She  gie  Diogenes  enflafs: 
Na  füfs  ftateivla  tia  flür, 
Mb  preft  feccafs  si  con  dolür: 
75       La  vanadat  ect. 

16. 

[f.  c^]  Ti  bialla  Giuno,  fco  la  neiv' 
Veis  bucc'  co'  1  fing  luent'  il  feiv 
II  fing  pb  quel  folet  disfar, 
E  pb  la  neiv' er' luentar: 

80       La  vanadat  ect. 

17. 
Quel  cb'ei  lavär  fi  bein  marveilg, 
Va  gleiti  giu,  il  bi  foleilg: 
Muffont  che  liung  fei  bucca  liung, 
Liung  feigi  nuotta  fin  queft'  mund : 
85       La  vanadat  ect. 

18. 
Mb  tgei  nazegien  milli  onus, 
Ad' in,  cb'ei  biar  ä  Dieu  culpons? 
Mattufalem  ei  lus  k  träs 
Et  ei  fe  fpiars  fc'in  fleivel  glas : 
90       La  vanadat  ect. 

19. 

De  loinsb  ei  bucca  gl'  Anticbrift 
Dilg'Adam,  chei  nies  emprim  Bift: 

[f.  d'']  She  gie  gl'emprim  va  dijg  avont, 
Sb'  ei  auncb  quei  tut  pauc  pli 
cb'  in  onn : 

95       La  vanadat  ect. 


^    846 


Canzun  Della  Vanadat  dilg  Mund 


20. 

0  vana,  vana  Vanadät 
Lai,  ira  tia  Narradät: 
En  fi,  folet  vid  il  Parvis 
Pertragia,  quei  ei  miu  avis 
100       La  vanadat  ect. 

21. 

Dilg  Mund  fe  fida  bucca  biar, 
Pertgei  ch'  in  ftb  quel  bandunar : 
Savens  aunch  höz  ei  daus  entuorn, 
Quel  ch'  ha  biar  ons  giü  faig 
il  ftuorn: 
La  vanadat  ect. 


105 


110 


22. 

Lai  effer  gronds,  lai  ir'  en  si, 
Lai  tut  il  Mund  ir'  en  Veli  : 
Mb  ti  fe  paina  de  mori, 
E  fai  la  foffa  co'  1  vashi : 
La  vanadat  ect. 


23. 

[f.  d  v]  0  Vanadat,  perdun'  ä  mi, 
She  jau  hai  dig  il  ver  k  tgi: 
De  far  il  leishen  fai  jau  buc' 
Perduna  pi'  s'  iau  hai  tei  tue' : 

115       La  vanadat  ect. 

24. 

Perquei  che  jau  favens  hai  viü 
Tonts  milli  Gronds  dar  füren  giuj 
Hai  jau  queft Mied  per  bien  afflau, 
Et  era  quel  fin  tei  cantau: 
La  vanadat  ect. 


120 


125 


25. 

Con  tutta  quei,  per  far  la  fin, 
Dnn  jau  gl'  avis  ä  fin    ad  in ; 
La  Vanadat,  la  Vanadat 
Ei  fc'  ina  flür  de  meza  itkt. 
La  vanadat  en  prichel  ftat. 
AMEN. 


mi  NOVA  BIALLA  CANZÜN  l)E  NOSSA  CHARA  DONNA. 

Sqnicciada   ä   Zug,    Tras    HEINRICH    LUDOVIG    Muos.     Enten 


ill  Onn  1680. 


1. 


[f.  a']  OLma  ehara,  biar  pli  clara, 

Che  las  glijs  dilg  bi  foleigl; 
In  viädi,  e'  1  falvädi 
Lein  nus  höz  far  bein  marveilg. 

2. 

5  Tier  Maria  ei  la  via 

En  la  Clauftra  de  Mostfer: 
Festgin eien,  e  curreien 
Per  lau  far  il  nies  dov^r. 


[f.a^]  La  lodeivla,  e  legreivla 
10       Compagnia  de  Carmel, 
Lau  fi  crefcia  e  florefcia 
Sc' ina  plonta  giü  de  Ciel. 


4. 


Bialla  Vigna,  che  convigna 
Enten  queft  floriü  Defiert: 
15  Ch'ei  fricgeivla,  e  nezeivla 

Sc'in  Pomer,  ch'ei  ent  in  Hiert« 


Noffa  Donna  fc'  ina  Momma 

Lau  k  tuts   ei   far  dilg  bein: 
Sco  Regina,  lau  adinna 
20       Ei  Ell'  arver  si  fiü  fein. 

6. 

0  beada  ei  bein  ftada 

Noffa  tiarr'  en  quei  Defiert! 

Cur'  Maria  nus  fin  via 

Ha  ma(v)[n]au  tras  S.  Zipert. 


Ina  nova,  bialla  canzun  de  nossa  chara  donna 


847 


7. 

[f.  b']  L'  emprim  era  ch'  el  lau  era 

Si  Bafelgia  baghegiar: 

Quell' ei  stada  confecrada 

Agli  Stella  della  mär. 


Quella  fteila  zund  legreivla 
30       Ei  Maria  d'entellir: 
Gie  Maria  tutta  via 

Ei  El  ftaus  cau  riverir. 

9. 
El  onfriva  fco'  'i  s'udiva 
A  Maria  fi  fiü  cor : 
35  Per  dulcezia,  per  legrezia 
Quel  favens  fgolät  eiupbr. 

10. 

El  ming'  bur'  ä  gli  Figura 

De  Maria  det  honur: 
Salidava,  commendava 
40       01m'  e  Chierp  en  fi'  favur. 

11. 

[f.  bv]  El  lodova  &  orava 
II  Rofari  condeleig : 
II  quäl  veva  (fco  El  sbeva) 
Si  shentau  S.  Benedeig. 

12. 

45  L'  ha  S.  Placi,  fc'in  grond  fcazi ; 
Si  k  Dieu  reprefentau 
Cur  la  via  tier  Maria 

El  vivönt  gli  vet  moffau, 

18. 

Tras  fiu  Priedi,  ha  '1  obiedi 
50       Eaig  k  Dieu  tut  nies  Defiert: 
Petgei  tia  6  MARIA! 
El  favür  vet  cau  reciert. 

14. 
Biar  bragiva,  mai  finiva 
De  dar  larmes  de  Amixr: 


55     Ti,  MARIA,  eras  Ha, 
Trost  folet'en  la  dolur. 

15. 

[f.  Cr]  Tier  Tei  mav'el,  Tei  clamav'el 
En  agit  con  Devotiun 
Si'  fperonza,  si  Fidonza 
60  Tier  Tei  vet  el  con  ragiun. 

16. 

Biaras  gadas  Tei  moffavas 
Vont  ils  cegls  dil  tiu  furvient : 
Visitavas,  e  portavas 

Troft  ä  gli  con  legraraent. 

17. 

65  Per  si'  offa  ha  '1  la  foffa 

En  tiu  Tempel  faig  cavär 
En  in  fpaci,  fp6r'  S,  Placi 
Ha  '1  voliu  cau  ruafsär. 

18. 

Lau  d'  en  via  ei  la  tia 
70       Devotiun,  reftada  cau, 
E  crefcida,  e  florida 

Pli  e  pli  de  lur  an  nau. 

19. 

[f.  c^]  Pauc  fuenter  ei  cau  d'  enter 
Arrivaus  S.  Urficin: 
75  Quel  Maria  tutta  via 

Char  tenet,  fc'  in  Seraphin. 

20. 

Biar  battaglies  e  travaglies 
Ha  quel  giü  de  fuftener: 
Defertina  en  ruina 
80       Hä,  el  viu  con  difplaser. 

21. 

Con  Canera  Muntanera 
De  Soldada  cau  vegnit 

Quels  brifiaüen,  e  stillafaenj 
Tgei  ch'ä,  d'els  p6  mai  furuit. 


848 


lua  nova,  bialla  Canzun  de  nossa  clara  donna 


22. 
85  La  bargada  malmorfada 

Queft  S.  Liuc  ha  ruinau 
Shelmament'  han  pli  che  trenta 
Religiüs  martyrifau. 

23. 

[f.  d ']  Tras  la  fpada  fanganada 
90       Han  quefts  foings  lur  vita  dau ; 
Mo  Maria  con  legria 

Ils  ha  la  cruna  fi  shentau. 

24. 
Noffa  Donna  fco  Patrona 
Ha  queft  Line  preft  vilitau 
95  E,  con  fia  Tyrannia 

Gl'  euemic  davend  fcaccian. 

25. 

Sin  bun'  hura  ei  fi  fura 

Carolas  Martell  vegniüs: 
Mb  en   ftalla   cuort'  horialla 
100       Siu  cavailg  ei  cau  viviüs. 

26. 
Queft'  encenna  ha  faig  temma 

A  cufti  zund  grond  figniür; 
Ch'el  con  fia  Signoria 

A  queft  Liuc  faggi^t  honür. 

27. 

[f.  d^]  Noffa  Donna  fcina  Momma 
Prest  ei  cau  fiu  cor  toccär, 
Ch'el  fe  fprova  d'  ina  nova 
Clauftra  fi  cau  bagheghiar. 

28. 
Noffa  clauftra  aunch  in' antra 
110       Glijsh  hagiu  de  Devotiun : 
Quell'  ardeva,  e  fclareva 
Clar  per  tut  con  1'  oratiun. 

29. 
En  nies  Tempel  con  Exempel 
Er'orar  S.  Adalgott: 


115  Con  legria  tier  MARIA 

Quel  favens  curret  dabött. 

30. 

Quella  via  tier  MARIA 

Sonig  Bernard  gli  v6t  moffau : 
Sco  nus  era  (caufa  vera) 
120      Enten  fcritt  vein  quei  afflau. 

31. 

[f.  C]  Tuttas  fias  quel  Fadigias 
A  MARIA  commendat 
Siu  cor  era  fc'ina  cera 
Che  favens  d'amür  luat. 

32. 

125  Las  Grondezias,  e  richezias 

Da  queft  Mund  El  bandunat : 
Murt  Maria  frit  el  via 
Tutta  quella  vanadat. 

33. 

Bi  Exempel  en  quei  Tempel 
130       El  ä.  nus  ha  shau  davös: 
Che  ventira  für  mefira 
Sei  de  gijr  cau  Pater  nbs. 

34. 

Aunch  queft  hura  tutt  lavura 
Per  queft  Tempel  venerar 
135  E  Maria  enten  fia 

Cafa  cau  de  cbr  ondrar. 

35. 

[f.  e^]  Cau  s'  enclina  la  Regina 

Della  Gratia  'nconter  tuts : 
II  cavefter  e  Balefter 
140       Dilg  daemuni  v^n  cau  ruts. 

36. 

Noffa  t'arra  della  giuarra 
Defendid'  ei  bein  favens 

E  vegnida  benedida 

Tras  fiu  ring  ch'el  tut  pofs^ns. 


Ina  nova,  bialla  Canzun  de  nossa  chara  donna 


849 


37. 
145  Tras  la  fia  Oompagnia 

De  Carmel,   ch'ei    cau  florir, 
Ei  Eir  era  milliera 
Cau  Perfunas  benedir. 

38. 
L'  Indulgenza,  ch'  ei  femenza 
150       De  biar  bien  bein  ei  cau  favens, 
Cau  furvegnen  quels  che  tegnen 
Char  Maria,  buns  Taleus. 

39. 
[f.  fr]  Tgi  le  fida  vid  1'  urbida 

De  Maria,  ven  gidaus : 
155  Dell'  enciatta  mai  fe  catta 

Ch'in  täl  fei  cau  bandunaus. 

40. 
La  conforta  quel  che  porta 

Vid  fe  fez  il  fcapular: 
Mai  banduna  la  Perfuna 
160       Ch'ei  vid  Ella  fe  fidar. 

41. 
Sco  fontauua  d'  aüa  fauua 

Della  gratia  fco  canä.1: 
Ch'  ei  mai  ftada  infettada 

Dilg  poccau  Original. 

42. 
165  Judith  maza,  e  fcavaza 

Con  la  späda  gl'  Holofern 
Mo  Maria  fcaccia  via 

Tut  l'armada  dilg  'vfiern. 

43. 
[f.  fv]La  Belleza  d'Efther  veza 
170       Reig  Affuerus  con  plafier: 
Mo  Maria  tras  la  fia 

Faccia   Dieus   hk  podiu  trer. 

44. 
L'ei  Regina  de  fcadinna 
Creatira  de  queft  Mund: 


175  Ella  meina  en  cadeina 

Ilg  daemüni  dilg'  Abgrund. 

45. 
Sc' in  armada  bein  pinada 

Ei  quel  femper  la  tem^r: 
Po  fin  Ella  lentinella 
180  11  povret  bein  dijg  havör. 

46. 
L'emprim  Eva  mal  faveva 

Contraftar  gli   nausha  fpiert: 
Mo  Maria  hk  la  fia 

Naushadat  a  nus  fcoviert. 

47. 

[f.  g*"]  Gronda  guiarra  cau  fin  Tiarra 

Vet  Maria  'nconter  el: 

Aunch  adinna  mai  trafinna 

De  combä.tter  giu  de  Ciel. 

48, 
Olma  pia,  tier  Maria 
190       Vä  favens  per  fupplicar 
Ch'  Ella  vigli  or'  de  milli 
Prichels  tei  pö  liberar. 

49. 
II  bien  Aunghel  senza  maunghel 
Semper  tei  ven  pertgirar: 
195  Sti  adinna  la  Regina 

De  tuts  Aunghels  eis  ondrar. 

50. 
Nus  Maria  detti  pia 

Sin  queft  Mund  Victoria: 
Che  tras  Ella  nus  er'  quella 
200       Sur  vegnien  Gloria. 

51. 

[f.  g*]  Era  fia  Compagnia 

De  Carmel  fei  crefcentar: 
(Quella  fermi,  e  conlervi 
Con  adinna  nus  gidar: 
AMEN. 


Romanische  Forschungen  VIII. 


54 


850 


[Cudisch  de  Canzuns] 


[CUDISCH  DE  CANZUNS.] 

CANZÜN 

Iklla  Compagnia  dil  foing  Mltl  de  MARIA,  chei  shentada   fi  eilten  la   luiraciilufa 
Bafelgia  de  Dofsa  Donna  della  Glish  a  Trunt. 

(Trunser  Druck  aus  den  Jahren  1690—90,  120  pag.) 


Vegn,  ti  vens  per  dreiggia  via 
Devotiufa  Compagnia 

Ad  ecqueri  denter  nus 
Ina  Glish  von  temps  vefida 
5  Cieu  a  Trun  che  tuts  envida, 
Tiu  queft  liuc  miraculüs 

Fai  da  car  mi  refda  pia 
Tgei  eisi  tras  quella  tia 

Nova  Glish  leu  daventau? 
10  Nu  ei  quella  comparida 
Co,  a  nundar  ei  1'  urbida 

Gi  she  fai  ieu  tgi   bien    grau. 

De  quei  teraps  chei  patertgiauan 
Sin  queft  Creft  plaz  mifirauan 
15       Per  in  Tempel  bagegiar 
Vid  in  pei  zuppada  furza 
Sent  in  vm,  che  ir  fesforza 
Mo  fto  leu  fertor  reftar, 

Sgei  vertit  fü  che  teneua 
20  Quei  bien  vm  che  ftar  ftueva 

Veglias  raquintar  empau, 
She  glei  de  fauer  pufseivel 
Tufs  a  mi  quei  zun  plafcheivel 

Gi  po  CO  glei  daventau. 

25  Jau  pos  crer  che  qiaei  fei  ovra 
De  pufsonza  che  cieu  drova, 
La  Patruna  dals  munglus, 
Che  queft  ling  per  refidenza 
Prende  per  dar  audienza. 

30       A  fin  pievel  devotius. 

Sh'  entellig  iau  ufsa  pia 
Che  la  Glish  feigi  Maria, 
Zun  gratiufa  en  queft  liug; 


Ach  iau  paupra  creatira 
35  Hai  fil  meins  quefta  veutira 

D'  haver'  part  de  fiu  gron  riug. 

Nin  puccont  rog'  adumbatten 
Tuts  che  vegnen  a  cieu    statten, 

En  queft  liug  cun  devotiun 
40  Quels  receiuen  temporalas 
PH  fauens  fpirituales 

Gratias,  a  zun  perdun. 

Vefs  mia  Olma  po  vrbida 
D'  efser  enten  gratia  prida, 
45       Or  dil  puoz  de  mes  puccaus 
Ch'  en  tu  biars  fcol  teps  ha  uras, 
A  ton  grefs  ch'  iau  encanuras 
Per  quels  fun  miez  defperaus. 

Bucca  perdi  la  fperonza 
50  Haigias  pir  buna  fidonza 

Quei  chei  pers  pos  ti  anflar, 
Sti  fas  Vera  penetienzia, 
Cun  carrezia  ä  cun  pazienzia, 

Pos  ti  tut  bien  turnentar. 

55  Nua,  CO  dei  dar  enciata 
De  midar  la  vita  sliatta, 

Ch'  iau  hai  toccan  ufs  menau  ? 
Sai  buc'  auter  mi  refolver, 
Che  val  tier  Maria  voluer, 

60       En  queft  liug  priuilegiau. 

Jeu  cufsegl  fai  ina  proua 
Te  lai  enten  quefta  noua 

Compagnia  fcriver  en, 
Figent  quei  chella  camonda 
65  Has  Maria  che  damonda 

Per  tei  bien  perdunamen. 


Canzun  della  compagnia  dil  foing  Nura  de  Maria 


851 


Jeu  fun  bucca  meriteiuels 
Bein  ton  pli  munglüs  ä  fleiuels, 

Gidi  o  Maria  mei : 
70  Prein  mci  ierfan  lut  la  tia 
Protectiuu,  a  meig  fin  via 

Dil  falit  a  prein  cun  tei. 

Tutta  questa  Compagnia 
Dudisch  ga  l'Ave  Maria, 
75       Pater,  noss  treis  minca  di 
Ded'  orar  ei  obligada : 
Vol  en  quel'  efser  dumbrada, 
Sehe  stos  quei  vrar  er  ti. 

Quei  fuss  pauca  bagatella, 
80  Aber  co  pos  ieu  en  quella 

Mi  fscargar  dels  mes  puccaus? 
Quei  grond  Buordi  mi  stermenta, 
A  ton  grevamein  pefenta, 
Che  ieu  fun  tut  zegegiaus. 

86  Tras  la  vera  penetienzia 
Tuttas  maclas  de  confcientia 

Pos  maneiuel  shubergiar, 
Per  las  Olmas  bia  lefgieras 
Per  tetez  perdun,  lau  l'peras, 

90       Pil  Parvis  bia  gudognar. 

Sto  ieu  pia  quei  quint  render, 
Tug  gi  penetienzia  prender, 

Stgilsa  miu  bien  meini  buc'? 
Di  CO  vol  che  ieu  deporti, 
95  A  mei  carinamein  conforti, 

Gidi  po  mei  aunc  in  ruc. 

Tuttas  fiaftas,  ch' aen  da  Roma 
Confecradas  alla'  Momma 
Dil  Salvader,  a  scadin 
100  Tonts  pafs  fco  la  via  prendi 
Tontas  foingias  rofas   renda 
Quest  friggeiuel  curtin. 

Fai  ch'  ieu  pofsi  6  Regina 
Or  de  tontas  rofas  ina 
105       Tras  la  penetienza  havör, 


Bein  che  ieu  pli  prest  sco  iasters, 
Per  mes  grons  puccaus  e  lafters 
Milli  ftrofs,  duefs  tumör. 

Da  tut  temps,  ä  cun  zunt  cura, 
110  Ven  nau  tier  la  fuentr'vra; 
Clomi  fil  meins  cun  il  cor, 
JESUS  a  MARIA  adina, 
She  vegn  tras  favur  diuina 
Gron  perdun  ti  partiu  or. 

115  Jeu  vi  pia  bein  schar  fcriuer 
En  la  Compagnia  ä  viuer, 

0  Maria  en  tiu  furvetsch 
Jeu  vi  mai  tiu  Tigl  offender 
Semper  tia  honur  defender 
120       Prein  fi  quei  pauc  bien  ch'ieu 

fetsch. 

Seigi  Dieus  da  tuts  per  ina 
Vusch  per  tut  ludaus  adina 

Benedius,  ad  engratiaus, 
Seis  ludada  6  Maria 
125  Schirm   de  quefta  Compagnia 

A  confiert  de  tuts  Beaus. 

0  Maria  benedefshi 
Che  fcadin  ti  offerefshi 

Land,  carezzia  e  devotiun : 

130  Fai  che  tuts  fe  femegliureien 

Cuon  tiu  Figl  engrazia  fteien 

Sut  la  tia  protectiun. 

Se  legreien,  ä  canteien 
Quei  dulsch  Num  da  cor  ludeien, 
135       A  tut  temps  viuien  bein 
Che  fuenter  queft'  vrialla 
Tuts  pudeien  quella   biala 
Glish  guder  perpetnamein. 

Senza  fin  für  tut  ludada 
140  Benedida  ad  adorada 

Sei  la  foingia  Trinitat, 
Che  Maria  senza  macla 
Mefs  en  efser  de  miracla 
Sut  tutt'  antra  dignitat.    Amen. 
54* 


852  Peter  Saluz 


PETER   SALUZ. 

Plaid   syr   fossa  sin  la  bara   digl   Rerereud    Ser   Christ   GaudenZ;   Squicciau 

Anno  1696. 

Personali  a. 
5  [p.  16]  Ano  1622.  anturn  S.  Margaretha  ei  queft  nies  Sior  Decan  nafchius 
ad  ha  afchia  cumplenieu  70.  0ns  ä  miez,  da  fes  prus  vegls  tras  bien  jflfer 
muentai,  confecraus  da  pitichen  enfi  als  ftudis,  termefs  en  Scola  tfchou  en 
noffa  Terra  gl'  emprim,  fuenter  quei  egl'  jester  a  Turig,  da  Turig  h,  Bafel, 
da  Basel  k  Gienf,    ent' ils   quals  logs  El   fes   studis   ha   promovieu,  Hund- 

10  reivla  a  Honestameng  fa  depurtau,  fco  fes  teftimonis  da  quels  log  han  dau 
perdechia. 

An  1646.  ils  29.  da  Maig,  ä  Zuz,  en  Engiadina  eis  El  vengius  d'in 
vener äd  capitel  examinaus,  h  fco  vegonz  tiers  il  S.  Minister!  confecraus. 
En  quei  On  eis  el  paflaus  1'  emprima  gada  tras  veglia  da  Deus  ent'  il 

15  stand  della  S.  Leg,  cun  Dunschell'  Onna  de  Cafut,  Figlia  dil  Sigr.  Capitani 
Peder  de  Cafut  cun  quella  er  vangieus  benedieus  da  Deus  cun  in  Pigl  il 
quäl  Au  1676.  ei  paffaus  da  quefta  vitta. 

En  queft  On  1646.  eis  El  er  vengius  clumaus  ä  confirmaus  per  in 
Minifter  della  Baselgia  dad'Igias,  ä  la  quala  el  ha  (urvien  fideivlameng  6.0ns. 

20  Anno  1652.  eis  El  vengius  clumaus  ä  confirmaus  Minifter  dalla  Hund- 

reivla  Baselgia   da  Sevis    en  Purtenz    alla  quala   El  ha   furvien  fideivla- 
meng 2.  0ns. 

En  quei  on  eis  el  paffaus  1'  aiitra  gada  ent  la  S.  Leg  cun  Dunschella 
Martha  k  Monzvick,  la  quala  Au  1670.  ei  clumada  da  quella  vita. 

26  Au,  1654.    eis    el    vengius    ordinaus    per    in   Minister    della    ludeivla 

Bafelgia  da  Majenfeld,  alla  quala  el  fideivlam.  ei  ftaus  avont  8.  0ns. 

Anno  1662.  eis  el  vengius  della  Hundreivla  Bafelgia  de  Caftris  duman- 
daus  per  in  Minifter,  er  confirmaus,  alla  quala  el  ha  pufpei  fiirvieu  fideivla- 
meng in  On  ä  miez. 

30  Ano  1664.  Sin  la  mort  dil  Sior  Decan ,  Luzi  Gabr.  eis  el  vengius 
ligieus  or  ä  cunfermaus  Minister  da  quefta  Hundreivla  Bafelgiada  da  Lgiont, 
la  quala  ei  uffa  rumanida  ofrna:  alla  quala  el  ha  furvieu  fliffiameng  29.  ons 
ä  bunna  fei.  Battiau  en  quei  temps  802.  UfFonts :  faig  plaid  sur  Foffa  ä 
666.  Perfunas. 

35         Au.  1672.  eis  el  vengies  ligieus   or   per  in   bein  meriteivel  Decan  da 
noffas  Baselgias  Reformadas  en  quefta  Ligia  Grifcha. 
[p.  17]  Auo  1674.   Eis  El  la  terza  gada  paflaus  ent'il  stand  della  S.  Leg 
cun  D.  Litta  Thomanne  uffa  für  fia  mort  cumbriada,    la   quala  Deus  cun 
fortig    cun    Tieu   S.  Spirt.     Cun    quefta    fia   Duua  Mafera  eis   el   vengieus 

40  benedieus  da  Deus  cun  inna  Filgia,  ä  la  quala  Deus  dettig  fanadat  k 
liunga  vitta. 


Un  cmi;  antrvidaraent  par  la  juvantengia,  Una  Canzun  da  Cantar       853 

ASo  1681.  Eis  El  fco  Minifter  da  quefta  Hundreivla  Balelgiada  vengieus 
prieus  li  un  fia  vitta  ä  per  in  Burgeis  enfemel  cun  fia  Dunna  ä  fia, 
Filgia:  Per  la  quala  Hanur  el  rniha  dan  (cafiment  dad  engraziar  en  General 
ä  fpecial.  Ei  afchia  il  cuors  da  fia  vitta  ftaus  aunc  bein  mideivels,  mo 
auncalura  ventireivels  ad  Hundreivels. 


Un  cnrt  antruYidament  par  la  juvantengia  en  las  scolas,  en  Banaduz  tras  [Malh]ias 

Morou;  Ao.  1739. 

[p.  6]  Alf,  Aur,  Alp,  Art. 
Bab,  bien,  bun,  blat. 
Clau,  Chrift,  Culm,  curt. 
Deus,  Duns,  don,  dir, 
5  Ems,  eis,  eis,  erbfch. 
Filg,  Frar,  Fürft,  flur. 
Grond,  gref,  grifch,  gries. 
Hans,  hafs,  heim,  hum. 
Jon,  iou,  ilg,  iofch. 
10  Kunst,  krafft,  krom,  kuol. 
Lom,  Mieu,  Nies,  onns. 
Paul,  quel,  Rom,  Saul. 
Tirol,  Ulm,  von,  yn  — 

[p.  7]  Adam,  Babel,  Christus. 
15  Durifch,  Elsi,  Flurin. 
Gudenz,  Hartman,  Jefus. 
Kamunz,  Lureng,   Moifes. 
Nefa,  Olma,  Peter. 
Quader,  Riget,  Samfon. 
20  Trinna,  Urfchla,  Vista 
Xerxes,  Ysla,  Zaina. 

Abraham,  Brincazi,  Clavenna. 
Daniel,  Engelhard,  Fandrinna. 
Glarunna,  Haldenftein,  Leonard. 
30  Maria,  Nicolaus,  Simeon. 


Una  Canzun  da  Cantar  en  las  Scolas. 
[p.  21]  0  Senger  Christ  muffader  char 
Vangieus  da  tfchiel  s'  ilg  munde 
Termeff  d'ilg  Bab  par  nus  muffarl 
Quei    ch'  nus   munglein   bein   zünde. 
5  [p.  22]  Nus  Tei  rugein  tuts  dacormeng 
Ch'  ti  velgias  amparftare. 


{^54  P«ter  Saluz 

Tia   grazi  'a    (pirt   zund  ricbameng 

A  quels  ch'  han  da  muflare. 
Par  ch'  eis  nusantruvidian  bein 
10       A  muffian  cun  tut  flife 

Tut  quei  ca  nus  bafengs  tfchou  vein, 

Dad  ir  bein  a  parvife. 
Tiers  lur  fchuar  plantar  luvrar, 
Dai  po  Deus  la  carschieufcba. 
15  Tras  lur  muflar  antruvidar 
Nus  dai  la  cunafcbienlcha. 
0  Deus  memori'  ad  antalleg, 
Nus  dai  er  dad  amprender, 
Tut  quei  ca  ven  muffau  andreg, 
20       Fai  Senger  bien  frig  render. 
Ca  nus  pudeian  crefcbei*  fi 
Suenter  tieu  exempel. 
[p.  23]  Enten  Sabienfcba  pli  a  pli, 

Tiers  laud  da  D^us  a  femper. 
25  Cunzund  o  Chrift  Schuolmeister  cbar 
Velgias  tras  tieu  foing  Spirte, 
En  nus  cardienfcba  lavurar, 

En  crufch  dai  er  cunfierte. 
Antroqua  cb'  nus  vangin  manai 
30       Tiers  la  perfecbiadade, 

Nu'  ch'  nus  vangin  effer  muffai 

Da  Deus  bein  en  vardadö. 
A  vangin  buccapli  raunglar 
Schuolmeifters  ner  muffaders 
35  Quei  ch'  ei  part  ven  fa  midar 
Enten  perfechiadade. 
En  tia  temma  6  Singiur 

Nus  lai  viver  andregge: 
En  tia  grazia  er  morir, 
40       Vangir  t'  ilg  ver  daleggc. 
Par  ca  nus  lou  6  Senger  Deus 
Pudeian  tei  ludare. 
[p.  24]  Enten  la  Scola  d'  ils  ligieus 
Halleluja  cantare. 
45  Halleluja  DEUS  feig  ludaus: 
Quei  velgig  nus  udire 
Nus  gide  bault  tiers  tuts  beaus 
Amen  lein  uffa  gire. 
AMEN! 


La  suentra  veglia  cid'  olma  855 

LA  SUENTRA  VEGLIA  DEL'  OLMA. 

Fagia  de  S.  Carli  Borromeo,  Squiccia«  a  Banadnz  de  Pete[r]  Moron  gl'  Ou  1693. 

[p.4]  Star  enfchanuglias  avont  il  Grucifix  cun  reverenzia,  ägijr. 

ENten  Num  digl    Bab,  ä.  Figl  k  Soing  Spirt  Amen.     PER  1' emprima 
fco  fundament  da   tut  Salit,    Proteft  jou  k  confefs    enten  prefchiencia  digl  5 
tutt  puffent   Diu  Bab,    Figl  ä  Soing  Spirt,    treit  Perfunnas,  in  folett  Diu, 
Bab,  Figl  k  Soing  Spirt,  treit  Perfunnas,  in  folett  Diu,  della  Beada  Purfcbi- 
alla  Maria,  a  da  tutt  la  Cuort  digl  Ciel,  da  vuler  viver,  k  morir  ubedeivel 
alla  S.  Bafelgia  Romana,    da   creer    fermameing   tuts    ils   dudifch  Articuls 
della   S.  Cardientfcha,    muffai   dels   SS.  Apo[p.  Öjftels    cun  las    lur    decla- 10 
ratiuns  faigias  della  Soingia  Catbolica  Bafelgia,  a  tutta  quei  ca  la  S.  Ba- 
felgia cbe  ven  rigida  digl  S.  Spirt,  ha  muffa  k  declarau,  k  tutta  quei  che 
in  Fideivel  ä  bun  Chriftgiaun  dei  creer,  enten  la  quala  Soingia  Cardienfcha 
jou  mi  releger  da  morir,  en  tal  vifa,  ca  fche  jou  giefs,  ii  fiefs  enqual  caufa 
(Dieus  fei  1'  avont)  enconter  quella,  entras  dar  ent  digl  Naufcha  Spirt,  ner  15 
enten  antra  vifa  tentau,  vi  jou  uffa  per  l'ura  enten  vertit  da  quefta  Protefta, 
ch'ei  feigi  annullan,  a  caffau,  e  vi  ch'ei  feigi  ni  per  gig  ni  per  faig. 

2.  Plinavont  entras  quefta  mia  fuentra  veglia  fche  gareig  [p.6]joufin 
1'  Vra  della  mia  Mort  il  S.  Sacrament  della  Penetiencia,  k  confeffar,  ä  fche 
per  fort  che  tras  enqual  impediment  jou  pudefs  quei  buca  haver,  vi  jou  20 
uffa,  per  l'ura  far  da  cormeing,  mi  dont  per  culpont  da  tuts  ils  mes  puccaus 
che  jou  vai  faig  cun  pertragiaments ,  plaits,  ad'ovras,  ei  feigi  enconter 
Dieus,  enconter  la  mia  Olma,  ad  enconter  il  proffim  Chriftgioun,  dels  quals 

ä  mi  de  Cormeing  encrefcha,  k  gareig  temps  da  Penetiencia,  per  puder  quels 
pitrameing  bargir,  bucca  mai  follettameing  per  temma  digl  Vffiern ,  u  per  25 
ina  antra  peina,  mo  per  haver  offendiu  la  feza  Bontad,  che  jou  doveva  für 
tuttas  cauffas  carezar,  ä  furvir;  Cun  tut  vi  jou  uffa  far  in  [p.  7]  ferm  pro- 
pieft,  con  la  fia  Soingia  Gratia,  tutt  il  temps  della  mia  Vitta  de  mai  pli 
ragiliar,  ni  offender  Ell. 

3.  Mils  anavont  per  mi  unir  perfegiameing  con  il  raiu  Signur  gareg  30 
jou  fin  la  fin  della  mia  vitta  de  recieiver  il  Soingiffim  Sacrament  digl 
Altar,  vera  Carn  k  Soung  de  nies  Segnier  Jefu  Chrifti,  ä  sehe  jou  tras 
enqual  impediment  pudefs  quei  bucca  receiver,  mi  declar  jou  (uffa  per 
Iura)  de  receiver  filmeinz  Spiritualmeing  con  il  Cor,  con  Adorar,  e  rogar 
Ell  ch' Ell  vegli  effer  con  mei  lin  quei  prigulus  viadi,  mi  defender  avont  3B 
ils  Lifts  dels  Morders  digl  Vnffiern,  a  menar  mei  tier  il  Port  fagir  della 
perpetna  Beadiencia. 

[p.8.]  4.  Jou  proteft  era  cur  jou  hai  da  paffar  da  quefta  vitta,  gareig 
jou  da  d' effer  veltgiu,  e  armau  cun  il  Soing  Sacrament  digl  Soing  Jeli, 
k>  per  fort  che  jou  pudefs  quei  lurra  bucca  cuntonfcher,  gareig  jou  El  uffa  40 


856 


Inna  Canzun  davart  ilg  obrist  Pul 


per  Iura ,  e  rog  la  Divina  Maijeftad  ch'  El  vegli  mei  unfcher  tuts  ils  mes 
fentiments,  da  dens,  e  da  dora  cun  il  Jeli  della  lia  infinita  mifericordia,  a 
mi  perdunar  qu[e]i  che  jou  hai  faig  puccau  con  ils  Igls,  Liunga,  fchagiar, 
ferdar,  udir,  k  cun  ils  faigs,  ad  enten  tuttas  vifas. 


[f.  5*]CharGrif8cliun,  chei  fteits  afchia, 
Ach,  chei  efsas  cumbriai? 
Truligs  efsas  tuta  via, 
A  lou  speras  fig  vilai. 
5  Quais  ean  po  v6s  muncaments, 
Ca  vus  fan   fchi   mal  cuntents? 
La  caschun  Da  quei  mi  fcheias 
A  Dascues  mei  buc  taneias. 

2. 

En  Jerufalem  eis  pia 
10  Ti  parfuls  in  jester  staus, 

Chas  quei  buc  udeu  par  via, 

Chei  tiers  nus  ei  davantau? 

Has  ti  buc  Dilg  bul  udeu? 

Co  quei  ha  nus  antardeu? 
15  Co  lei  senza  Ratanienscha 

Curdaus   giu   da   la  cardinscha. 

3. 
Has  ti  buc  Da  quei  udeu  V 
Co  la  preu  Seu  juvan  filg 
A  Da  maloch  quei  fi  unfrieu, 
20  Je  freu  quei  en  sieu  Ravul. 
Chi  ves  po  quei  maniau, 
Nuus  Da  el  vein  fafidau, 
Schau   ufficis   zun    hundreivels, 
Pli  chei  seg  staus  meriteivels. 

4. 
[f.  b^]  Cun  vardat  ün  gir  bein  afcha, 
Co'  1  ha  schandli  angonau 
nies  cumin  tschu  da  tumlgiafchca, 
un  chei  ent  ha  sa  cumprau. 


INNA   CANZÜN. 

Davart  ilg  obrist  P[ul]. 
(Ineditum  nach  Ms.  Mg.) 

ün  cou  geiu  ha  maniau, 
30  ün  tal  hum  Da  ver  anfflau, 
Ca  seg  Unna  spunda,  pichia, 
mo  lei  Stada  martscha,   stichia. 


Chars   Grischuns,   jou  pos    buc 
quescher, 

Scha  vus    veits   quei  maniau; 

35  je  'ilg  ei  Da  schar  ancrescher, 

Co  la  mal  sa  dapurtau. 

Auncalura  chei  leits  star 

A:  par  quei  sa  phantisar. 

El  ei  Staus  malvantireivels, 

40     Cun  buc  efser  pli  ftateivels. 

6. 

Scheit  po  ir  a*  la  malhura, 
Chi  ca  pir  vult  efser  eus, 
mo  ün  tal  ven  auncalura 
ver  da  Bender  quint'  a  Deus. 
45  Cur  ün  ha  Da  Deus  Ratschiert 
zund  bels  Duns  vid  olma  a  chierp, 
Ad  ün  quels  lur  tuts  sut  tscha- 

pitscha, 
Quei  fa  greva  la  capitscha. 

7. 
[f.  6»]  Cur  ca  Billeam  ir  leva, 

Deus  Datschertameng  Dusta, 
50  mo  silg  suenter  el  Igi  scheva, 
Scha  ti  pir  vol  ir,  scha  va. 
Er  Da  quest  nus  gir  Duvein, 
Schel  ei  buca  pli  Da  bein, 
Scha  pir  vomig  fias  vias 
55  A  cun  el  las  ovras  fias. 


Inna  Canzun  davart  ilg  obrist  Pul 


857 


8. 
Chei  vult  ün  par  el  si  prender, 
DOS  schiliog  el  fova  buc, 
ner  chel  ngiva  buc  sarender; 
60  Defser  ün  tat  mamaluck, 
ha  el  cun  quei  sa  declarau, 
ufs  eil  eus  par  quella  Strada. 

9. 

Lha  mangiau  na  tal  sallata, 
Chel  ei  ufsa  Davantaus 

65  Inna  macla  Da  sia  schlata, 
ngeus  or  Dilg  cumin  cafsaus; 
Unna  fabla  Da  scadin, 
ün  curvien  Da  fin  adin, 
Unna  zanur  Da  tut  la  terra, 

70  ca  gli  Deva  hanur  schi  bera. 

10. 

Giun  Quera  al  bagiava 
Sia  casa  sper  la  curt, 
ßaschuneivel  el  tfcharciava, 
fin  la  curt  ei  sieu  cunfiert. 
75  Enten  Spangia  ad  a  milaun 
al  quei  gieu  tucau  sin  maun, 
a  curdar  amparmateva ; 
Bers  Daners  sin  quei  par[neva]. 

11. 

[f.  6^]  Ach,  chel  ves  sco  fimon  petrus 
80  gig  a  quels,  ca  levan  Dar 
Bers  Daners,  sco  fimon  magus 
la  cardinscha  marcadar, 
meit  tuts  en  la  perdätiun 
culs  daners  en  vies  magun, 
85  Da  mai,  ca  vus  mi  leits  afchia 
manar  giu  dla  Dreschia  via. 

12. 

la  faig  quint  en   sieu  calender, 
Ca  tut  vengig  favundar, 
Cun  la  cua  trer  fuenter, 
90  Berras  steilas  far  curdar, 


mo  el  ha  fig  sanganau, 
ounc  ufs  ei  nagln  curdaus. 
vein  er  spronza  tutta  via, 
ca  nagin  Deig  far  aschia. 

13. 

95  Scha  lei  jeus  navent  Da  nus, 
Sfcha  füg  meins  nus  legra  quei, 
Ch'  el  her  mal  cun  el  er  prenda 
cun  il  quäl  tartaus  el  ei; 
nus  tras  el  ngin  fchubriai, 
100  Als  Da  mefsa  patihai. 

ün  sto  palgia  Rors  a  vellas, 
fchar  ilg  sufel  ir  cun  quellas. 

14. 

[f,  7a]  Tiers  ils  morts  el  ufsa  vomig, 
Quels  ilg  vengan  schon  tadlar; 

105  Tiers  ils  vuts  Dadault  el  clomig, 
Quels  ilg  vengan  schon  gidar. 
Cur  el   croda  enten  castigs, 
Spindrig  el  seas  crucifigs; 
fieu  agid  seg  lenna  a  crapa, 

110  fieu  parndun  seg  quei  Dilg  papa. 

15. 

Mal  ei  ftat  er  tutta  via 
Ad  anchins  Da  nofs  singurs, 
Chilg  vifsitan  aunc  afchia 
A  Igi  porschen  tont  hanur, 
115  Cur  eis  van  tiers  el  a  gast, 
Sco  pir  ufs  quei  Davantava, 
Tutg  ilg  mund  saschmarvilgiava. 

16. 

Veits  vus  buc  avunda  pia 
Er  da  beiver  a  mingar, 

120  Ca  vus  meits  en  cafsa  sia, 
ne  taneits  vus  el  schi  car. 
Chars  singurs,  vus  parchireit, 
Quei  hanur  buc  pli  gli  Deit. 
Dens  parchirig  po  nus  tuts, 

125  Da  buc  efser  mamalucks, 
Amen. 


858  Jacob  Battalia 


JACOB  BATTALIA. 


Igl  Fideivel  a  Pardert  Dispensadur,  Priedi  fin  la  Sapiillira  dilg  S"".  Johannes  ttrass. 

1702  ilgs  22  X^"«. 

((Ineditum  nach  Ms.Btt,) 

^  P  e  r  s  0  n  a  1  i  a. 

[p.  26]  Ussa  resta  lin  la  Serra,  ca  nus  plideian  quäl  caussa  davart  uofs 
S'.  Frar  b.  m.  tont  sco  po  servir,  tiers  laud  ad  hanur  dilg  S.  num  Da 
Deus,  niefs  Salid,  ä  sia  buua  ragurdonza. 

11g  Reverend,  fideivel,    hundreivel,  a  Doctissim  S'.  Johanes  Grass,  ei 

lOgeneraus  ä  nafchieus  a«.  1635.  ils  17  7  bris  da  prus  hundreivels  völgs,  da 
bunas  schlattas  k  familias,  da  Bab  ä  MaiTia:  Sco  'Igeis  ä  Scadün  cunafchent. 
Han  quest  lur  Füg  traig  si  en  cunafchienfcha  da  Deus,  ä  tema  dilg 
Senger.  Cunzund  sieu  S«".  Bab,  es  stau  üüa  Igifch  enten  la  hundreivla 
Pleif  da  Purthein,  ad  enten  Viefs  Ludeivel  Cumin  da  Heintzenberg:  ha  dau 

löclarezia  cun  Sauna  doctrina,  a  buua  Vitta  a  damanonza,  da  tal  guisa,  ca 
ilg  bun  sem  ca  El  ha  Semnau  ora,  porta  ounc  ussa  bien  [p.  27]  frig  en 
Viefs  Cumin.  Er  sia  pietat  es  Stada  bucca  la  mendra  cal'chun  de  la  richa 
benedictiun  sin  sia  posteritad,  parchei  ca  Deus  fa  misericordia  a  beara  milli 
da  quells,  ca  il  tengian  char,  ä  Salven  ses  Cuiuondaments. 

20  Quell  ha  quest  sieu  Filg  da  pitfchen   an    si  conservau  tiers  ilg  S.  Mi- 

nister!, Igi  ha  sez  mussau  Scola  ün  temps,  sco  el  era  er  ün  iferig  a  pardert 
Schulmeister.  Suenter  quei  ilg  tarmefs  enten  auters  logs,  enten  ilg  iester, 
a  Turig,  a  lou  suenter  sin  la  Acadamia  da  Basel :  eis  staus  lou  ons,  Deus 
ha  banadieu  sieu  Studi,    ca    el    ha  faig    bun  progrel's,   turnaus    a  Casa  ün 

25  giuvan  cü  buua  Doctriiia  a  bien  laud.  A°  1657  eis  el  en  Tusaun  vangieus 
examinaus  dilg  Vener.  Capittel  ä  Vangieus  prieus  si  par  ün  nember  da 
quell,  cun  laud  a  buiia  cuntantienfcha.  Suenter  quei  ha  el  enten  stailg 
dilg  S'.  Bab,  ad  er  Suenter  la  mort  da  quei,  ansemal  cun  ilg  Frar,  Kever. 
S'.  Casper  Grafs,  survieu  ä  Igi  hundreivla  pleif  da  Purthein  pafcheivlameng, 

30  a  cun  buna  Satiffactiun  antroqua  A°  1670. 

Tras  la  Providenzia  da  Deus  s'  ha  el  fartont ,  mefs  enten  ilg  Stand  da 
la  S.  Leg,  cun  üna  züchtia  honorata  Juvantfchella,  d' üüa  Völgia,  Honorata, 
ä  buua  Casa,  [p.  28]  la  quala  presentameng  cun  tristezia  ilg  cumpongia  tiers 
la  Supultira.     Deus  lafchig  Vangir  sur  dad   ella  ilg  Cuufiert  da  Cristi  cun 

35  abundontza,  k  la  Cunsalvig  a  la  mantengig  en  sia  Völgdengia.  Cun  la 
quala  El  ha  Vivieu  enten  ilg  Ehe -Stand  pascheivlameng,  a  vantireivla- 
meng  ons  43  a  generau  6  uflfonts  ilgs  quals  ein  tutts  passai  avont  ä  gli  en 


Igl  Fideivel  a  Pardert  Dispensadur  859 

la    gliergia,    rasalvont  Ima    Filgia,    la   quala    Deus   velgig    melgsauavont 
banadir. 

A<»  1670.  cur  ei  ha  dau  üna  midada  entö  la  Pleif  da  Purthein,  eis  el 
legitimameng ,  ad  einhellig  vaagieu  clumau  ä  Prez.  Vasiond  quei,  ha  el 
faig  SCO  ilg  Prophet  Jeremias,  ä  Igi  quäl  Deus  geva,  va  nua  ca  jou  tei- 5 
tarmett,  a  plaida  quei  ca  jou  k  chi  cuinond.  Ha  Survieu  lou  0ns  32. 
fideivlameng:  Ha  sa  cuntentau  da  sia  Sort,  a  bucca  currieu,  par,  grandanir 
quella,  sco  anchins  fan. 

Ell  eis  Staus  quell  fideivel  ä  pardert  dispensadur,  Sur  la  casa  dil 
Senger:  Fideivel  Vers  Deus:  ha  oravont  tuttas  caussas  anqurieu  da  pro- 10 
mover  la  gliergia  dilg  Autifchem,  a  ca  Deus  Vengig  glorifichiaus ,  tras 
Jesum  Christum.  El  ei  staus  fideivel  vers  ses  Auditurs,  k  quels  mel's  avont 
ilg  Secret  da  Deus  tont  anavont  Sco  ei  ei  da  basengs  tiers  ilg  perpetten 
Salid.  Us  manau  sin  la  via  dilg  Salid,  mussau  fideivlameng,  chei  eis 
[p.  29]  deigian  crer,  ä  co  Viver:  aschia  ca  el  ha  pudieu  gir:  Jou  sunt  15 
schubbers  da  Viefs  Saung. 

Fideivels  eis  el  era  Staus  Vers  Sasez.  Quei  ca  el  ha  pardagau  ad 
auters,  ha  el  sa  flisigiau  da  Salvar  sez.  Ha  bagiau  cun  Sauna  ductriiia  k 
buiia  Vitta.  Ha  bein  er  ugieu  sias  fleivlezias,  k  las  qualas  nus  tutts  essen 
suttaposts;  Elias  ei  staus  ün  tal  S.  Hura,  ad  ei  stau  suttapofts  gual  a  quels  20 
afFects  sco  nus.  Suma :  La  Vurrigiau  la  buiia  guerra,  salvau  la  Cardienfcha, 
ad  üiia  buSa  Conscientia. 

Questa  sia  fideltad  ha  el  era  mussau  cun  quei  ca  el  ha  Sparngiau 
nagin  cust,  a  nagiüa  fadia,  da  metter  giu  ils  Psalms  dilg  Prophet  David, 
enten  rumonfch,  suenter  ilg  Kvinst  da  la  Pöesia,  a  Musica,  da  tal  giusa  ca  25 
quels  ca  s'antallin  sinsura,  laudan  ilg  Authur,  a  la  lavur.  Tras  quei  mittel 
eis  ilg  cantar  ilgs  Psalms,  suenter  la  musica  manau  en  en  bears  Baselgias 
dilg  Evangeli.  Ven  afchia  1'  hanur  da  Deus  promovida,  a  la  Baselgia  sia 
bagiada. 

Sia  Vitta  eis  Stada  ons  67.  a  meins  3.  Lieunga  Vitta  eis  ün  grond  dun  30 
da  Deus,  ilg  quäl  quei  amparmetta  a  quels  ca  ilg  teiTian:  Ounc  pli  grond 
dun,  Scha  la  Völgdin[p.30]na  eis  bucca  meina  surcargada  cun  gravezia:  ad 
ilg  pli  grond  dun  cur  la  Völgdiüa  eis  en  hanur.  Ell  ha  er  ugieu  Völgdiüa 
Sauna,  eis  Staus  troqua  quest  atun  passau  ün  faun  a  ferm  hum :  principal- 
meing  aber,  ha  el  ugieu  Völgdiiia  cun  hanur.  Salomon  gi,  ca  cavels  35 
grifchs,  seigian  üna  curuna  d'  hanur  a  quels  ca  Vengian  afflai  in  la  Via  da 
la  gistia. 

Quest  autun  Vargau  ha  el  antfchiet  a  declinar,  eis  curdau  tiers  vida 
sia  persuSa  ün  accident,  sur  1'  auter,  antroqua  el  ha  sa  mefs  giu  enten  il  leg. 
Deus  ilg  ha  visitau  cun  üna  leva  malsongia:  ha  adina  ugieu  sieu  bien  an- 40 
talleg  antroqua  la  fin,  ha  disponieu  sia  casa  Spirituala  ä  corporala,  ha  sa- 
reconciliau  cun  Deus,  a  cun  sieu  proisan :  enten  sia  malfongia  sa  cunfortau 
cun  la  grazia  da  Deus,  cun  la  Vartid  dilg  merit  da  Jesus,  ä  cun  la  Spronza 


860  Tschentaments  de  Scheid 

d'üna  beada  fin,  a  da  la  Vitta  perpetna.  Ha  Saveus  repeteu  quels  cua- 
forteivels  plaids  pa  S.Paul,  Scha  nus  vivin,  Sehe  vivin  nus  a  Igi  Senger, 
a  fcha  nus  raorin,  Scha  morin  nus  ä  Igi  Senger,  cuntut  seig  ca  nus  Vivian, 
ner  morian,  fcha  efen  nus  dilg  Senger.  A  suenter  quei  ca  el  ha  ugieu 
5  racuniondau  sia  olma  enten  [p.  31]  ilgs  mouns  da  Sieu  Bab  da  Tschiel,  ha  el  dau 
si  sieu  Spirt,  ad  ei  dumengia  sera  anturn  las  diefch  levameng  beadameng 
durmantau  ent'  ilg  Senger  Jesu.  Jou  sai  ca  el  ha  ugieu  üna  zund  buna 
cumpangia,  tras  la  scüra  Vall  da  1'  umbriva  da  la  mort,  numnadameng  la 
grazia  da  Dens  ilg  Bab,  la  Vartid  dilg  merit  da  Jesus,  ad  ilg  cunfiert  dilg 
10 S.  Spirt,  ca  el  ha  gig  cun  il  S.  Prophet  ä  Reg  David,  Scha  bein  jou  stb 
passar  la  Scura  Vall  de  1'  umbriva  da  la  mort.  Vi  jou  bucca  Tumer,  parchei 
ca  ilg  Senger  eis  cun  mei,  a  cun  ilg  Völg  prus  Simeon,  Senger  lai  ufs*  ir 
mei,  tieu  fumelg  en  pafch,  parchei  ca  mes  ölgs  han  vieu  tieu  salid. 


TSCHENTAMENS  DE  SCHEID. 

15  (Ineditum  nach  Ms.  Schd.) 

[f.  1*]  AUTERS  TSCHENTAMENTS 

FUNDAMENTALS  ner  DIMPURTONZA, 
c'  ean  Anno  1616.  vangitschenta  si  la  pli  part. 

!<>.  Sch'ün  fufs  tont  malvantireivel,  c' El  curdafs  en  fallament  tont- 
20anavont,  c'  El  vangifs,  tras  Merit  truvaus  a  la  Mort,  scha  dei  la  Mezadad 
da  la  Rauba  d' üua  tala  Parsuiia,  ca  vonza  sur  tuts  Custs,  c' ean  i  si  da 
quella  Vart,  efser  curdad'  algi  Oberkeit,  ner  algi  Cumin;  Mo  ouncalura 
adina  par  Uunaschienscha  d'ilg  Oberkeit,  guardond  sin  tuttas  Caulsas,  suenter 
SCO  la  Parsuna  vefs  Uffonts  ner  bucca. 
25  2  ^.   Seh'  ün  figiefs  ün  redli  Todschlag,  quel  dei  efser  curdau  fallonza 

sur  tuts  custs  R.  20.  mo  ouncalura  adina  par  cunaschienscha  da  la  Darchira. 

3  ^.  Cur  ün  fa  a  manchir  ad  ün  auter  sur  Raschun  quel  ei  curdau  fal- 
lonza R.  1. 

4*.    Chi  ca  plidafs  anzachei  ancunter  1'  Hanur  ad  ün  auter,  ner  figiefs 
30  or  üiia  mala  Canera  ancunter  1'  Hanur,  aschia  c'  El  stuvefs  reclummar,  scha 
dei  El  eiser  curdau  fallonza  /\.  4. 

5**.  Cur  ei  daventafs  ca  dus  ner  plis  vangifsen  malpariSa  ner  figiefsen 
Dabat,  a  1' ün  ner  lauter  targiefs  Vaffens,  sco  lg' ei  Cuntels,  Stilets,  ner 
aaters  da  quella  sort  Vaflfens,  scha  dei  ün  tal  efser  curdau  fallonza  ^.  20. 


Auters  tfchentaments  861 

NB.  Er  seh'  ün  mai  alzafs  tals  Vaffens  en  gritta  ancunter  ün  auter, 
scba  gie  ün  bucca  targiefs  or  da  maun  ner  pichiafs,  scha  duvefs  El  efser 
eurdau  fallonza  ^.  4. 

mo  adiSa  resalvau  legitim  Nothwehr. 

6  **.    Milsanavont    er    quel   ca    targiefs   Grappa    ancunter    sieu   Farmer  5 
carstioun    a   tuccafs,   dei   vangir   castigiau   a    proportiun    d' ilg    Doü   c'  El 
fa    etc. 

ad  er  seh'  El  gie  tuccafs  buc,  scba  dei  '1  efser  eurdau   fallonza  A.  4. 

a  scb'  El  parnefs  mai  sin  Maun  par  trer  A-  2. 

7".    Scb'  ancbin   rumpefs  ner  mafs    en   üua  Casa,    en  ün  Clavau,  ner  10 
Bageg  par  angular  ner  far  Don,  scba  dei  '1  efser  curdaus  fallonza  A-  30. 

8°.  Scb' üna  Parsuua  angulafs  Frigs  sin  ilg  Feld,  scba  dei  Ell' efser 
curdada  fallonza  A.  40. 

9  ®.  Scb'  üua  Parsuua  sapaticbafs  cun  rumper  la  Leg,  scba  dei  quell'  efser 
cardada  fallonza  A.  80.  suenter  ilg  Tscbeutament  velg.  15 

10".  [f.  Ib]  Scb'üiia  Parsuua  ledia  vivifs  en  Pitaneng,  scb' ei  Ella 
curdada,  suenter  ilg  velg  Tscbentament  A.  40.  Ouncalura  par  cunascbienscba 
d'  ilg  Oberkeit. 

11<*.  Er  ba  ün  sabi  Oberkeit  avont  peda  gieu  cattau  par  bien,  ca  damai 
c'  ei  vangiva  savenz  faig  grond  Strapaz  en  la  Casada  la  Darcbira,  sin  ils  gis  da  20 
Dreigs  etc.  da  metter  si,  ca  cbi  ca  antscbavefs  Dabat  en  la  Stiva  dala 
Darcbira,  deig  efser  eurdau  fallonza  A.  3.  a  quel  c'  antscbavefs  Dabat 
oreifer  la  Stiva^  en  la  Casa  da  la  Darcbira,  dei  efser  eurdau  A.  2.  senza 
grazia. 

12''.  Milsanavont  ei  ilg  Tscbentament  ca  scba  gie  ün  vangifs  catscbau25 
maun  vida  eleu  Cbierp  ner  picbiaus,  scba  deig  quella  Parsuna,  a  la  quala 
ei  ven  catscbau  maun,  bucca  ver  Pufsonza  da  dar  Pardicbia  en  quei  faig  5 
rasalvond  scb'  Ella  savefs  mufsar  Nodas  ner  Picbiras  sufficientas;  mo  oun- 
calura suenter  Cunascbienscba  d'  ilg  Oberkeit  etc.  mo  cur  ei  ven  mufsau 
si,  scba  dei  ei  efser  Strof.  30 

13*^.  Scb'  ei  vangifs  ün  Dabat,  ner  daventafs  Dispitta  a  Scandel,  ad 
ei  fu(s  Lgiout  lou  d'  anturn,  scba  dei  ei  vangir  clumau  frid  antrocca  la 
terza  gada,  a  scb'  ei  vangifs  buc  ubadieu,  scba  pofsig  a  deigig  tal  dar  frid 
suenter  cuncienzia,  a  par  Cunscbienscba  d'  ilg  Oberkeit;  a  quella  Parsuna 
ca  defs  bucca  frid  dei  efser  curdada  fallonza  A^  3.  A  quel  ca  lefs  bucc35 
ubadir,  a  salascbar  sparcbir  cun  dar  frid,  dei  vangir  castigiaus  par  Cunascbien- 
scba d'  ilg  Oberkeit. 

14**.   Milsanavont  eis  ei  Anno  59.  prieu  si  par  tscbentament,   ca  scha 
1'  ün  ner  1'  auter  fufs   tont  malvantireivel  cb'  El   par  Hafs  ner  da  bugiend 
rumpefs   or    las  Fanestras   da   sieu  Pcrmercarstioun,    scba   seig  El    eurdau  40 
fallonza  A.  4. 

Er  sch'ün  rumpefs  ent  ils  jschs  ner  sin  tala  guisa  fagiefs  Don.  A.  2. 


Qß2  Tschentaments  de  Scheid 

15".   Milsanavont  eis    ei  er  scumondau  da   giugar  a  saltar,   a  quel  ca 
surpalsa  dei  elser  curdau  fallonza  R.  2.  minchia  gada. 

16".  [f.  2»]  Item  chi  ca  laschafs  giugar  ner  Saltar  en  Casa  sia  savionta- 
meng  dei  efser  curdau  fallonza  minchia  gada  R.  2. 
5  NB,  Anno  1764.  ei  en  specie  d'  ilg  Cumin  vangieu  scumondau  da  dar 

ilg  Stickel,  sut  fallonza:  im  Hum  R.  1.  ün  Mat  baz  10.  ün  buob  bz.  5. 

17".  Er  eis  ei  stau  faig  a  cunfermau  ca  cur  ilg  Oberkeit  haig  dau 
or  ün  Truvament  a  castiau  1'  ün  ner  1'  auter  c'  ha  fallieu ,  scba  dei  ün  tal 
efser  obligau  da  pagar  sia  fallonza  senza  Revisiun  ner  Nachlafs  da  quei 
10  gi  anvi,  resalvond  en  Caufsas  de  Confusiun,  c' ei  pudefs  suenter  vangir 
mufsau  cun  ciaras  Raschuns,  c'  ei  mafs  antiert ;  mo  adiua  par  Cuuaschien- 
scha  da  la  Darchira. 

18".  Seh' ün  Lud  :^®^  Oberkeit,  ner  anchins  da  quels  fan  üna  Scumon- 
dada  suenter   la   forma,   chi  ca  surpafsafs  dei  efser    curdau  fallonza  ^.  1. 
15  ad  alg  Pofsefsur  nar  pretendent  da  la  Caufsa  efser  1' avont  d' ilg  Doü  ner 
restituir  aproportiun  da  la  Raschun  etc. 

amilsanavont  par  cunafchientscha  d'  ilg  Obrikeit. 

19".    Mo  quel  ca  lai  far  üna  Scumondada  sur   üiia  Caufsa  c' ün  auter 

pofseda  ner  pretenda,  dei  endeifer  10.  gis  far  ver  sia  Raschun  a  cunfermar 

20  sia  pretensiun  da  tala  Caufsa  cun  Dreig  ner  tras  conventiun ;  a  seh'  El  en 

quei  temps   va  bucca  vinavont,   scha  dei  la  Scumondada    efser  liberada,  a 

dei  quella  Caufsa  bucca  puder  far  scuiüondar  plianavont. 

20".  Milsanavont  deig  ei  kraft  tuts  Statuts  Divins  a  Humauns  efser 
scuüiondau  da  sa  racuöiondar  ad  anchin  ner  far  praichias  a  vuler  cumprar 
25  or,  par  vangir  en  anqual  Uffici  ner  Survetsch  da  Cumin,  ei  seig  da  1' ün 
Stand  ner  1'  auter,  ner  er  Pasturs  da  Cumin  etc.  a  chi  ca  surpafsafs  quei 
deigig  efser  curdau  fallonza  A-  4.  ad  ün  pastiiv  A-  2.  a  lousperas  sclaus 
navend  da  tala  sia  Pretensiun  etc.  item  er  ei  scuinondau  tuttas  Ligiadiras 
en  tals  faigs. 
30  21".   Er  eis  ei  scuniondau  als  Mats  da  far  strasurden   ner  Strapaz   er 

la  Noig,  cunzund   da  prender  a   trer   navend  Carrs   ner  Schlieusas  etc.  sut 
fallonza  da  A«  1-  *  restituir  ilg  Donn. 

22".     Milsanavont  dei  nagina  Parsuiia  gronda  ner  pitschna  ir  da  Noig 
par  anqurir  si  Puiiia  ne  la  Damaun  ne  la  Sera  sut  fallonza  bz.  10. 

35  23".   [f.  2^J  Item    chi   c' antschavefs    ün   Dabat   ner   Pichiada   cur   ün 

antir  Cumin  ei  ansemel,  ei  seig  sin  la  Tschentada  ner  sin  autras  occasiuns 
er  mai  ordinarias  dei  efser  curdau  fallonza  da  A.  5. 

Ad  er  quel  ca  gi   en   talas  Occasiuns   ancunter  ün   auter  Plaids   mals 
ner  malhundreivels,  ca  pon  anridar  ner  dar  Caschun  tiers  Dabat,  dei  efser 
40  sut  Fallonza  da  A.  2. 

24".    Milsanavont  cur  ei  ven  purtau  avont  anzacbai  sin  Cumin  ner  ca 
lg'  ei  da  gir  Meinig  sur  1'  üna  Caufsa  ner  1'  autra,  scha  dei  ün  ver  Patienzia 


Autere  tfclieutamcnts  ^^^^ 

da  gir  Meinig,  avont  c'  ei  seig  spiau  anturn  ampau  si  'Is  amprims  euenter 
ilg  Rang  a  buüa  fei  etc.  mo  seh'  ün  auter  ca  ven  bucca  spiaus  lels  gir  an- 
zachiei,  scha  dei  El  cun  tutta  Maniera  far  andimeut,  c'  El  lels  er  gir  sieu 
Meinig  sin  quei;  alura  dei  El  puder  gir;  a  seh'  ün  auter  vult  gir  ancunter, 
scha  dei  El  duvrar  la  sumlgionta  Maniera  etc.  a  ininchiamai  dei  ün  schar  5 
plidar  or  quel  c' ha  antschiet,  a  declarar  sieu  Meinig  avout  ca  gir  an- 
cunter etc.  a  cur  lg'  ei  dus  ner  plis  difierents  Meinigs  sur  d'  üna  Cauina, 
scha  deig  ei  vangir  faig  pli  a  meins  redliameng,  prusameng,  a  cun  Maniera; 
a  tiers  quei  ca  venscha  deig  ei  star;  mo  seh' anchin  vefs  legitima  Caschun 
da  far  üna  Protesta,  scha  deig  ei  efser  lubieu,  cun  conditiun  c' El  mufsiglO 
si  sufficientameng  sia  Raschun  etc.  chi  ca  surpalsa,  ei  curdau  X.  20. 

NB.  Quest  2.  Puings  sisura  dein  vangir  antalleg  er  sin  Caschadas  ner 
en  chei  Rimnadas,  c' ei  pudefs  efser,  par  muntaner  urden,  Ruvaus  a  De- 
schentadad. 

25°.   Item  eis  ei  Ano  1774.  vangieu  faig  ün  Tschentament,  c' ei  possig  15 
vangir  tanieu  si  Moun  en  tuts  Üaas  a  Tschernas,  a  dau  Vusch  mai  da  quels, 
ils  quals  ean  culponts   da  luvrar  tiers  Cumin,  suenter  sco  ilg  Tschentament 
ner  Usum  antroquan  cou  ha  obligau;  nua  ca  tuts  Praetexts  nun  funsai  dein 
eiser  nunautentics. 

26°.  Milsanavont  eis  ei  stau  ün  velg  Tschentament,  ca  minch' ün  ilg  20 
quäl  haig  faig  Nozzas,  seig  culpont  ladinameng  dad  ubadir  a  luvrar  tiers 
Cumin;  er  ca  nagin  sa  pofsig  liberar  a  gir  giu  Dreigs  d' Cumin,  senza 
vangir  avont  cumin;  er  eis  ei  declarau  a  faig,  ca  ün  ilg  quäl  haig  bucca 
schau  parchir  or  tut  sia  Rauba  sin  ses  uffonts  ner  Hartavels,  scha  gie  quel 
lefs  Star  cun  ün  da  ses  uffonts,  quel  seig  culpont  da  luvrar  tiers  Cumin.      25 

[f.  3»]  27°.  Item  eis  ei  er  d' anzaquonts  ous  auou  vangieu  salvau  ad- 
observau  par  Tschentament,  ca  scha  anchin  maridafs  üila  Duüa  d'ün  auter 
Lieug,  ner  oreifer  ilg  Cumin,  quel  dei  efser  culpont  da  dar  algi  Cumin  R.  15. 

28°.  Item  cur  üna  Filgia  ven  maridada  ord' ilg  Cumin,  ner  trai  navend 
elg  iester,  scha  dei  Ella  efser  culponta  da  dar  algi  Cumin  R.  10.  30 

29°.  Milsanavont  deig  efser  scumondau  da  cavar  Salpeiter  vid'  ils  Bagegs, 
damai  ca  coutras  ven  savenz  faig  grond  Don  etc.  a  chi  ca  ven  angartaus, 
c'  El  surpafsafs  quei,  dei  efser  curdaus  fallonza  da  A.  2.  par   minchiagada. 

NB.  Mo  seh'  ün  vefs  lubienscha  d'  ilg  Patrun  dils  Bagegs,  scha  dei 
El  puder  cavar  suenter  la  Lubienscha  minchiamai  etc.  35 

30°.  Mo  ouncalura  seh'  ün  vefs  gie  tala  Lubienscha,  scha  dei  El  buc 
ir  la  gievgia  fartont  ilg  Priedi,  tras  ilg  quäl  vangifs  dau  Hcandel,  targinau 
ilg  Survetsch  da  Deus,  a  sut  tal  praetext  pudefs  vangir  autras  malas  Con- 
sequenzias  etc.  sco  er  deig  efser  scumondau  da  schunsclior  Biesca  ner  ir 
cun  Carr  a  Bos  ner  Manadira  or  da  la  Vaschnounca  avont  Priedi  ner  far-  40 
tont  ilg  Priedi  la  Gievgia ;  NB.  seh'  ün  vangifs  noutiers  avont  priedi,  c'  El 
fufs  Stau  en  ün  auter  Lieug  vivont,  scha  dei  '1  efser  übers  da  la  fallonza.  A.  1- 


864  Tschentaments  de  Scheid 

31".  Eis  ei  afflau  par  bien  a  basngius  da  scumondar  da  far  Cumin 
ner  far  Propositiuns  avont  lg'  Oberkeit  la  Domengia  gual  suenter  Priedi ; 
cun  quella  Declaronza  ca  d'  ilg  temps,  c'  ei  ven  salvau  Priedi  da  gievgia, 
seh'  ei  seig  anzachiei  da  purtar  avont  Cumin  ner  avont  lg'  Oberkeit,  scha 
5  deig  quei  daventar  la  gievgia,  ad' ilg  temps,  c' ei  ven  bucca  salvau  Priedi 
dad'  Emda  pofsian  talas  Fatschentas  vangir  proponidas,  scb'  ei  seig  basengs, 
la  Domengia  suenter  Uratiun  etc.  da  cou  d'  anvi  Eif  ei  consedeu  da  salvar 
Cumin  d''  enter  Priedi  ad  Uraziun,  cura  cK  ilg  ei  bucca  priedi  da 
gievgia^    ma  ca  ilg  Mastral  deigig  bucca  taner  cumin  sin  talgi  far 

^Ominchia  bagatella^  ma  mai  jjar  Caufsas  d''  inpurtonza,  ad  ilg  Oberkeit 
d'  ei  er  bucc*  EJ'ser  obligaus  da  dar  audenzia  pH  ca  üna  gada  lanprima 
gievgia  Ner  dumengia  dilg  Meins.    Rafalvont  Caufsas  d^  inpurtonz. 

32",  Milsanavont  deig  er  efser  scumondau,  sco  ilg  exprefs  Cunion- 
dament  da  Deus  mett'  avont  ad  obligescha  da  bucca  far  Lavurs  Corporalas 

15  sin  ilg  gi  dilg  Sabatb,  ca  pon  vangir  targinadas  sin  iln  auter  gi ,  sco  par 
Exempel  cunzund  masirar  funds,  marcadar,  cumprar  a  vender,  far  Quints 
ir  par  las  Alps,  ner  Logs  esters  cun  Scandal,  ei  seig  par  cumprar  Biesca 
ner  purtar  Teilas,  purtar  Vaffens  a  da  quella  Sort  Lavurs  etc.  quei  tut 
deig  efser  scumondau  sin  tal  gi  sut  fallonza  da  A-  1> 

20  [f.  3*>]  33".  Item,  cur  üna  Duüa  ven  purtonza  ner  parturescha  1'  amprima 

gada  meiüa  bauld  avont  ils  9.  Meins,  da  quintar  suenter  ilg  gi  d' ilg  an- 
sinar  ent,  scha  dei  la  fallonz'  efser  A-  8. 

NB.  Mo  ouncalura  15.  gis  deig  vangir  schanckiau,  scb'  ei  vangifs  tont 
datiers  etc. 

25  DAVART  ILG  FUNDS,   co  regulär  etc. 

1".  Tuccond  tiers  ils  Pumers,  scha  dei  nagin  tschentar  ner  laschar 
crescher  si  Pumers  memma  tiers  alg  Funds  d'  ün  auter,  mo  ei  deig  adinna 
vangir  laschau  ün  Spazi  da  duas  Tschunkeismas  denter  ilg  Pumer  ad  ilg 
Funds  da  1' auter;  a  cbi  ca  surpafsa  dei  efser  curdau  fallonza  da  A«  2. 

30  NB.   tuccond   tiers   quei   ca   crescha   si   sez,    deig   quei    ca  vult  bucca 

vartir,  scb'  ilg  ei  mema  tiers  algi,  schar  visar  1'  auter,  a  dar  Spazi  ün  meins, 
a  scb'  ilg  Pofsefsur  d'  ilg  Pumer  figiefs  en  quei  temps  quei  bucca  navend, 
scb'  ei  '1  curdau  la  fallonza ;  s'  antalli  d'  ilg  temps ,  c'  ün  po  tiers  da  cavar 
ner  ruckiar,  etc. 

35  2".  Milsanavont  tuccond  tiers  ilg  Parcbir  las  Pumas,  scha  dein  quels 
Pumers ,  ca  vargen  or  sur  ilg  funds  d'  ün  auter ,  dar  part  algi ,  a  vangir 
parchieu  par  miez  quei  ca  crescha  sin  tala  Roiiia;  mo  quella  Ronia,  ca 
varga  orsur  funds  frietau  d' ün  auter,  numnadameng  quei,  c' ei  Saloms, 
Curcbins  ner  orts ,  scha  dei  quei ,  c'  ha  tal  funds ,   ver  la  Lochia  da  guder 

40  sulett  tala  Pumma,  ner  da  talgiar  giu  quella  Roma  ca  varga  sur  sieu  funds ; 
rasalvond  cur  ei  fufs  faig  anqual  Accord  ner  conventiun,  ei  seig  en  Par- 
tazuns,  ner  schilgioc  etc. 


Davart  ilg  fnnds  865 

3  ^.  Item  ün  ca  mettefs  a  perder  d'  ausievr'  a  malziusameng  ün  Pumer 
d'  üu  auter  ner  parnefs  navend  ner  caval's  or,  insuiüa  sin  tala  guisa  figiefs 
Don^  dei  efsei'  sut  seckelmeister. 

4".  Item  ün  ca  parnefs  maliziusameng  Ana  d' Koda  d' ün  auter,  dei 
efser  curdau  fallonza  K.  1.  5 

Item  chi  ca  schafs  or  üSa  Fantauna  par  scliuar  dei  efser  sut  Fallonza 
da  A.  2. 

Sco  era  clii  ca  lavafs  giu  ilg  Plaz  ^/j  A. 

b^.  Chi  ca  fa  ir  L' Ana  tras  las  Vias  par  schuar,  dei  efser  curdau 
fallonza  A-  1.  10 

Sco  er  chi  ca  manafs  ner  purtafs  crappa  a  frils  en  las  vias  par  minchia 
carga  bz.   10.  a  par  minchia  Canaster  ner  Burdi^  bz.  3. 

6**.  Item  er  chi  ca  meina  ner  porta  crappa  ent'  ilg  funds  d'  ün  auter 
ilg  sumlgiont  la  fallonza  ad  efser  obligau  da  manar  navend. 

[f.  4  *]    7 ".  Tuccond  tiers  ilg  Barchar  a  sagar  Stubla  etc.  scha  deig  ei  15 
efser  lubieu  da  Barchar  ner  metter  Haida  Unna  Tschavera  a  meaza  par  ün 
a  bucca  pli,  ad  ilg  term  da  sagar  stubla  dei  efser  antrocca  S.  Barclamieu, 
a  bucca  pli  gig;  sut  fallonza  da  ^/g.  A-  par  tschavera;  ad  ün  ca  paschonta 
suenter  S.  Barclamieu  par  minchia  per  Bovs,  bz.  5. 

8*.    Item  chi    ca   sega  suenter   festa  S.  Crusch,    dei    er  efser   sut  tala  20 
fallonza. 

9*^.    Chi  c' ha  funds,  ca  stausch' ancunter  la  Pastira  ner  ilg  Landstrafs 
a  vias   generalas    deig    efser    culpont    da    clauder    sufficientamengj    sco    er 
minchiamai  quels  ca  dein  far  si  las  Purtelgias  suenter  ils  velgs  Mussaments, 
sut  fallonza  da  X.  4.  par  tschunckeisma,  chi  ca  vangifs  a  muncantarj  a  par  25 
üiia  Purtelgia  X.  20. 

Item,  chi  ca  fa  giu  üiia  Purtelgia  par  ir  tras,  a  fa  bucca  si,  er  X.  20. 

10".  Mo  1' aucuntra  seh'  ei  sa  cattafs,  c'  ei  vangifs  malitiusaraeng  rut 
a  scarpau  giu  Seifs  a  Clasidas,  ner  prieu  navend,  scha  dei  ün  tal  efser 
curdau  fallonza  A-  2.  30 

11  ^  Item  tuccond  tiers  ilg  Funds  ca  confinescha  cuu  las  Pastiras,  scha 
dei  ilg  Oberkeit  ner  chi  ca  veu  urdanau  minchia  tont  temps  far  üüa  Visita, 
partutanavont ;  a  seh' ei  sacattafs,  c' ei  vangifs  catschau  orsur  ils  Terms  a 
Nodas  ancunter  la  Pastira,  scha  dei  ei  vangir  prieu  par  minchia  Tschuu- 
keisma  tont  fallonza,  sco  ilg  Funds  ei  lou  en  prezi,  ad  obligar  tals  da  35 
ruckiar  anavos  cun  la  Ciasida  antroqua  tiers  ils  velgs  terms. 

12  ®.  Milsanavont  dein  ils  Buals  efser  scuiüondai,  sco  da  velg,  ca  nagin 
deig  schar  far  Don,  a  seh'  anzachi  laschafs  far  Doü  d'  ansiever,  dei  vangir 
castiaus  a  proportiun  d' ilg  temps  quont  gig,  ad  er  d'  ilg  Muvel  quont 
grond  etc.  a  quei  ca  mitscha  senza  frau,  tras  Liederlichadad,  cun  bucca  40 
parchirar  etc.  dei  efser  par  minchia  per  Bovs  etc  bz  5  ad  a  proportiun  par 
minchia  Biese  seh'  ei  fufs  nunper. 

Romftuiscbe  Forscbungeu  VIII.  55 


g(36  Tchentaments  de  Scheid 

IS**.    Chi    ca    paschentafs   d'  ausiever    sia    Biesca    ent' ilg   funds    d' ün 

auter  d'  ilg  tenips  d'  ils  frigs  dei  efser  curdau  fallonza  par   minchia  Cheau 

X.  20.  ad  a  quel,  c'  ei  faig  Don,  dar  Satisfactiun  a  proportiun,  ad  er  quei 

ca  mitschafs  en  funds  d'  ün  auter  tras  Negligenzia  etc.    scha  Deig  ilg  Don 

5  vangir  restituieu  par  Cunaschienscha  d'  ils  Visitaders  etc. 

NB.  quei  dei  efser  dad  observar  en  tuts  Caas,  c'  ei  ven  faig  Donn  ad 
ün  particular,  c'  ei  deig  adiiia  vangir  dau  Satisfactiun  p'  ilg  Doli,  ca  ven 
faig  sper  la  Fallonza  ordiuaria,  c'  ei  mefsa  si  parmur  d'  ilg  Surpafsament 
d'  ilg  Tschentament  minchiamai  etc. 

10  14'*.   Er  ha   ün  Lud:  Cumin  gieu   cattau   par   bien  da   scuüiondar  ner 

ordinär,  ca  nagin  deig  anqurir  Schneks  avont  S.  Margretta,  a  nagin  cavar 
avont  festa  S.  Crusch  sut  fallonza  A.  1. 

15".  Tuccond  tiers  la  S.  h.  Biesca  casa,  scha  deig  ei  efser  surdau  a 
Igi  Mastral  ad  Oberkeit  minchiamai  suenter  sco  ils  onus  sa  presenten,  aschi 

löbauld  sco  lg'  ei  pufseivel,  cu  lg'  ei  terrein,    da  taner   ord  dils  Segels  cun 
far  ir  or  Pastur. 

16*.  Item  tuccond  tiers  ilg  sagar  3.  gadas,  dei  efser  par  tschentament, 
ca  chi  ca  vult  sagar  3.  gadas  deigig  la  terza  gada  ver  sagau  da  calonda 
d'  attun ,    a   suenter    pofsig   quei   bucca    vangir    sagau    pli    sut    fallonza  da 

20  A-  1-  P*"^  Tschavera. 

17".  tuccond  tiers  ilg  paschentar  ilg  agien  funds,  scha  deig  ei  efser 
lubieu  antrocca  miez  Maig  a  minchin  da  paschentar  ilg  sieu  senza  Don  dad 
auters  etc.  mo  da  miez  Maig  anvi,  deig  esser  scuiüondau  totalmeng  da 
paschentar. 

25  [f.  4b]  DAVAUT  LAS  ALPS. 

1".  Seh'  eis  ei  stau  ün  Tschentament  velg  ad  er  A°  59  cuuferraan, 
c'  ilg  Cumin  deig  minch'  onn  ir  ün  gi  sin  Bargis  a  far  Vuorr. 

2".    Dein   quellas   3    Alps  en  dadens:    Lavadinas,   Surcruns  a  Raschi- 
Igius  cargar  ad  Alp  anseiüel,  a  bucca  1'  üü'  avont  ca  1'  antra. 
30  3"*.    Dein  quels  da  Bargis  minch'  onn  ruckiar    las  Tegias,    a  quels  da 

1'  Armora  a  Lavadinas,  minch'  auter  onn;  sco  er  dei  minch' Alp  minch' onn 
ün  gi  rumir  a  schubriar  1'  Alp ;  a  quell'  Alp  ca  vangifs  quei  bucca  far,  dai 
efser  sut  fallonza. 

4**.   Las  Vaccas  ad   ils  Vadels   ca  vengian    cargai  sin  1' Armora,  dein 
35  elg  cargar  a  scargar  ir  si  'lg  mender  Don  da  las  Aclas,  suenter  Tschentta- 
ment  velg. 

5".  Quels  da  1'  Armora  dein  adina  muntaner  la  feif  en  stailg  ir  sin 
Bargis  a  far  Vuorr. 

6®.  Er  dei  ilg  Vadler  sin  1' Armora  far  maner  ils  Vadels  en  dadens 
1h  Vall  3.  Eamdas.  8.  gis  giu  sut,  a  15.  gis  sisura. 


[Canzun]  867 

7  ^.  Tuccond  tiers  ils  Bischeis  si  1'  Ärraora ,  seh'  eis  ei  ilg  Tschenta- 
ment  velg,  e'  ei  dig  par  minchia  8.  Vaccas  vaugir  mefs  ün  Bischel,  lg'  am- 
priin  oun  da  la  Parchida,  sut  fallonza  da  X.  48. 

8  •*.    Minchia  Tegia  uer  Caschada  deig  el'ser  culponta  ilg  davos  oü  da  la 
Parchida  da  mirar,  c' ei  seig  1.  curter  par  minchia  Vacca,  suenter  sco  lg' ei  6 
parchieu  giu,  senza  1'  antra  Vaschella,  la  quala  dei  tutta  efser  suenter  sco 
'lg  ürden  ei. 

9^    Ils  Pasturs    da  Cumin  dein  suenter    ilg  velg  Tschentament,  num- 
nadameng  ils  Starlers,  a  Vadlers,  a  Nursers  far  maner   la  Biesca   en  Logs 
sagirs,    ner  nua   ch' ilg  Cumin  cuiüonda,  a  quei  sut  fallonza  data,  Er  ent  10 
a  proportiun  la  Pagailgia. 

10".  Milsanavont  seh' ei  curdafs  tiers  c' üu  S.  h.  Biese  rumpets  üila 
Coina,  scha  pofsig  quel  vangir  mefs  si'  lg  plann  Bargis ;  rao  antra  Biesca 
cun  autras  Mendas  deig  efser  sclausa  navend. 

11.   Las  Nursas  deian    puder   ir    par    las  Alps    sco  da  velg,   s'antallilB 
3.  Eamdas  ilg  davos. 

12**.  Tuccond  tiers  ilg  Arve  ca  ven  dau  par  quella  Biesca  ca  ven 
cumprada  oreifer  ilg  Cumin,  seh'  eis  ei  stau  faig,  ca  quella  Biesca,  ca  ven 
tanid'  a  casa  seig  libra  dalg  Arve. 

[f.  5  a]    18.  Item  Scha  an   Vaschin  da  Cumin  ve/s  basengs  da  diivrar  20 
ilg  agit  da  Cumin,  scha  dei   ilg  Mastral  efser  obUgaus,  da  metter  si, 
Senzafar  imgar ;  ei  faig  quei  Schentament  A*^.  1778. 

19.  Scha  üna  Parsima  ca  ha  ilg  Sarament,  vases  ca  Hin  ner  V auter 
surpafsas  anzachei,  a  mettas  buc  en  Chifa  a  pitdefs  vangir  mufsau  dei 
efser  citrdau  dubia  falonza.  26 

20.  Dei  efser  Scmnandau  ad  ilg  Ustier  da  Cumin  Sin  gis  da  Dreigs 
da  bucca  dar  da  Beiver,  antroca  ca  la  Bichatta  ven  tanida.  — 

[f.  5»J  ^0.  1780.  E'ilg  Guault  da  Frau  Birchli,  dador  ilg  Lariner 
ca  ven  geiu  ilg  Prau  da  Lona  frena  deig  efser  enbanien,  rarasalvon  da 
Bagigiar,  sut  falonza  par  minchia  Plotita  R.  1.  30 


[CANZUN.] 

(Inedituni  nach   Ms.  Ap.) 
I. 
[f.  48<=]  Cara  feglia  enten  honur,  She  bellezia  tgi  a  dau 

vul  a  Christo,  tiu  signiur,  la  natira,  maliau 

esser  bein  plisheivla,  fatsha  culurida; 

sbbeti  tuttas  vanadats,  10  tgiei  eis  auter  ch'  ina  flur, 

5  tuts  sulats  6  naradats,  che  baul  perdas  la  culur, 

seies  humiflilteivla.  gleit»  ti  eis  shniarshida. 

55* 


868 


[Canzun] 


Weglias  en  vertits  ornar, 
sha  ven  chrishtus  tei  spusa, 
15  cun  carezia  vera; 

sti  suruesbas  bein  agli, 
(lat  el  shon  pag[a]lia  a  tgi, 
cur  ca  ti  fas  sera. 

[f.  48^]  Quel  sulet  uen  dar  agl  spe|r|t 
20  in  cuzeiuel  uer  cunfiert 

murt  tia  obedientsbaj 

tras  igl  dun  da  devotiun 

vens  urbir  benedictiun 

a  tutta  cnntentiensba. 

25  Bials  sur  tuts  a  nonmortals 
ei  quei  spus  zelesbtial, 
richs  ad  amureivels, 
sin  tuts  graus  perfetgs   a  bnns, 
liberals  a  dat  bia  Duns 

30  sin  tuts  graus  cusbteivels. 

Ven  la  spusa  Honorar, 
bi  visbtgiu  da  gratia  fa 
en  letetia  fina, 
cba  maretta  bia  marshei, 
-35  simiglionta  agls  eungiels 
mantaner  adiSa. 

In  anni  cun  in  rubin 
orda  funs  siu  cor  carin 
el  tgi   offeresha, 
40  [f.  49*]  a  cun  pierlas  digl  sablun 
della  mar  della  pissiun 
sointgiamein   ornesha. 

Encunter  comi  vens  er  ti, 
cun  unfrir  in  bi  tsbupi, 
45  esser  agil  fideivla, 

ovras  da  vertits  rimnai', 
flurs  a  fretgs  gli  presentar 
ad  esser  angraztgeivla. 


Da  tutts  prigels  a  tuts  dons, 
50  SCO  pudessen  biars  a  grons 
immitgs  surprender, 
ven  tiu  spus  tei  pertgirar, 
a  maneivel  sbarmiar, 
Da  tut  mal  defender. 

55  Cura  ti  a  gli   dingrau 
has  la  tia   crusli  p(r)urtan 
enten  cumportonza, 
ven  tiu  eungel   cun  legrar 
la  tia  olma  en  tsbiel  purtar 

60  sensa  dubitonza. 

[f.  49**]  Per  tiu  laud  hal  cun  rishun 

fatg  iiia  bialla  canzun, 

en  la  bebla  scretta : 

spusa  mia,  ca  ieu  car  tengn, 
65  bialla  amitgia,  sora  vengn 

en  beada  vetta. 

Con  bein  ven  el  tei  salva 
en  parvis,  cur  al  ven  dnmbra 
denter  las  purshallas, 
70  ca  cumpognien  el  sco  spus 
cun  in  uorden  meruiglius 
gloriusas,  biallas. 

Tut  perpetten  legarmen, 
ca  sa  mai  vignir  egl  sen 
75  en  quei  stan  legreivel, 

ven  Ieu  dau  a  tgi  cunplein: 
pos  guder  tut  quei  cun  bein, 
sco  ei  glei  a  tgi  plisheivel. 

Las  pursballas  sin  in  grau 
80  han  oreifer  meritau 

gloria  spetiala, 
[f.  49*^]  per  uer  lur  tschupials  salvau, 

lur  regina  suendau 

en  vetta  mortala.     Amen, 


Canzuu  d'  ina  feglia 


869 


II. 
Caiiziiu  dina  Teglia  aiigaiiada  da  siu  agien  qiiet  a  vaoa  «peronza. 

(Ineditum  nach  Ms.  Ap.) 


[f.  49 c]   Veu  crudar  per  tsliocadat 
ala  figlia  en  vanadat 
eilten  giuventegna, 
che  pertratgia  bucc  la  hu, 
5  CO  sas  gni  rhi  gleiti  fin 
tier  la  carshadetgna. 

Cuosht  a  stenta  po  duvrar 
pei'  sia  bellezia  ornar, 
forsa  mai  quitada, 
10  er  Clin  meini  da  puder, 
vanamein  agl   mun  plisher 
gl  a  notg  a  strada. 

Sin  siu  tgiaii  egl  stagl  tschupi 

port  el'  in  capetsch  vali, 
15  moda  pauc  modeslitia; 

lai  parer  aupaii  igls  caucls 
[t.  dO«^]  cun  pizets  a  bia  pindels, 

iiisa  dina  creshta. 

Bials  curals  cnten  culiez, 
20  enten  stagl  de  piirta  piez 
t'azalet  da  seida, 
milder  alla  moda  fatg 
a  cun  cordas  li  surtratg 
fettan  la  barseida. 

25  Libli  fin  cun  bials  pizets, 

biallas  flurs  sigts  lads  inuugie[ts], 
fin  cusidas  porta, 
de  bi  pou  camisha  pon, 
mongias  cuortas  tut  de   gron 
30  ella  sadeporta. 

Sto  hauer  uishtgiu  cumpatg 
alla  moda  nova  fatg 
da  materia  bialla ; 


sco  ueu  veder  siu  vishtgiu, 
35  samiglion  vegl  esscr  siu 
cuoza  pauc  urialla. 

Bein  fitada  plinauon 

ua  entuorn  sa  splengiou, 
|t'.  50*]  ad  ancuren  uentira; 
40  shenzaueua  anzitgi 

des  daners  ad  in  anui 

ei  la  sia  mira. 

Vesa  in  spassierli  leri, 
cha  tier  ella  passa  neu, 
46  fiiiamein  salida ; 

bein  vishtgius  cun  tegien   uous, 
ad  in  giuncer  samiglious 
prend  ella  partida. 

Arda  gronda  amur  egl  cor, 
50  lins  a  lauters  sadat  or 
desser  richs;  quei 
pli  amur  el  sa  fa  grous, 
lauda  sets  igls  perdavons, 
el  ei  buca  mendra. 

55   El  gli  porsha  a  siu  sen, 
she  gie  pauc  el  neu  star  en, 
aur,  amur,  richezia; 
dat  igl  plait  della  spusar, 
biallas  nozas  fa  per  dar 

60  pleina  cuntentezia. 

fr.  50**]   Nozas  ei  bein  in  dulsh  plaid, 

mo  sauens  samid  en  laidt: 

ach  tut  antra  uisa, 

chae  uiuon  pareua  gli, 
65  ueu  ad   esser  cheu  danui 

vishtgiadira,  spisa. 


870 


Canzun  de  Valterina 


Sco  ela  ha  igl  siu  mariu 
cun  vishtgir  mal  antardiu, 
eis  el  antardida; 
70  el  atgi  po  star  cn  nuot, 
paga  quella  uisa  blut, 
ella  ei  mal  uendida. 

La  midada  vanadat 
enten  gronda  paupradat 
75  fa  tut  autra  fatsha; 
gronda  fom  sto  andira, 
sto  stgisar  per  sacurclar 
rufidada  stratsha. 

San  baul  buca  co  vishtgir, 
80  ni  da  viver  suruignir, 
shiendran  betlaraglia ; 
viven  tuts  ensemlamein, 
[f.  50'']  Chin  po  dir,  chei  seigi  bein 
gronda  pugadaglia. 

85  Ei  buc  auter  ca  dudir 
in  perpetten  scuvignir, 
ual  sco  tgieun  a  gatta, 
gir  aviras,  siscigniar, 
schmaladir,  zundrar,  giavla 

90  enta  fuus  la  gargatta. 


La  raassera  en  stagl  de  rael 
agl  mariu  shangegia  fei, 
dat  quei  per  lubronda; 
igl  mariu  masira  il  pungn, 
95  tuca  siu  garmadi  grugn, 
dat  quei  per  vivonda. 

0  tgiei  viver  ei  mai  quei, 
quäl  a  desser  la  marshei 
da  shi  rucha  uetta ; 
100  lur  anprendin  da  sauer, 

con  mal  segi  Diaus  surver, 
pli  chin  mana  queta. 

[f.  50"^]  Sha  gie  gleiti  si  cun  scadiu 
questa  vetta  peglia  fin, 

105  quei  empau  cunforta ; 

mo  tgiei   fus  ei   ord  quest   liug 
ira  entent  pe[r]petan  fing, 
cura  chella  ei  raorta. 

Vuardi  us,  con  bia  pli  bein 
110  in  humiliteivlamein 
ves  la  sia  vetta  ornau 
bein  cun  las  vertits, 
a  uon  chrishto  se  spusau; 
tgei  fus  quei  Valetta? 


CANZUN  DE  VALTERINA. 

(Inedituin  nach  Ms.  Dr.     Vgl.  p.  360  f.) 


32. 
[f.  3^]  In  Jerg,  in  fez  Cumin  de  plcun, 
taffers  fergits  nus   dat  Tufseun, 
mo  eunc  biars  en  quei  circuit, 
anflein  schon  umen[8]de  vertits, 
5  er  par  mantognia  fi  fchi  zun ; 
pia  fche  veis  buc  giu  rifchun 
de  criticar  ina  canzun, 
faitgia  cun  buna  intentiun. 


33. 

In  marchion  schau  en  vargeis, 
10  in  petschen  fravi  e  plis  anfleis, 

TrepSjfchorschs  etheslis  fin  la  fin, 
[f.  4'"]  avon  che  pafsar  Soing  Bernardin, 

er  leu  dat  umens  de  grons  dnns; 

per  quei  veis  er  buc  giu  rischun 
15  de  criticar  ina  canzun, 

faitgia  cun  buna  in  tertiun. 


Canzun  de  Valteiina 


871 


34. 
Mirci  mal  nofsa  Ligia,  Cons 
Brafs  piirs,  las  autras  hau  er  tons. 
biars   fus   ei    euuc  l'tau   de   dun- 
brar  fi, 
20  mo  ilg  temps  podet  buc  pli  vertir; 
mirei  tgei  bialla  procefsiuu; 
pia  lebe  veis  buc  giu  rif'cbun 
de  criticar  ina  canzun, 
faitgia  cun  buna  in  intentiuu, 

35. 

25  Ti  petimetter  de  Canzuns, 

che  lais  cun  bien  ni  mals  ni  buus, 
mira  tuts  quels  has  ti  difaiuau, 
per  ignoranz  quels  titulau, 
traitgias  de  efser  für  tut  ilg  mun  ; 

30  ua  na,  ti  has   buc  giu  rifchun 
de  criticar  ina  canzun, 
faitgia  cun  buna  intentiuu. 

36. 
Sto  eunc  scovierer  in  renpin, 
ti   gis,  che  exceptuau  sei  nin 

35  en  la  Canzun  dilg  veilg    auctur, 
per  trer  cun  tei  enten  zauur 
Braf[8]  umen[s]  de  reputatiun; 
mo  has  er   Ceu  nina  rischun 
de  criticar  ina  canzun, 

40  faitgia  cun  buna  intcntiun. 


Mirei  in  Signur  de  Casti, 
ils  de  la  tur  de  breil  de  |di, 
in  obrift,   in   marfchal  Caprez, 
che  feihmarveglien  de  vus  lez, 
45  Cun  il  Cifti  er   de  Cifchliun; 
Qual  has  ti  pia  giu  rifchun. 

38. 
Queft  hau  la  maulta  buc  torfchau, 
La  tiarra  buc  dishonorau, 
queft  vivcn  e  lain  viver  nus 
50  e  Sallaraeuten  fez  de  vus. 


[f.  4^1   quels  lau  la    vofsa   iufectiun; 
pia  fche  has  ti  giu  uegina  risch[un]. 

39. 
Ha  pia  ilg  vielg  auctur  plidau 
de  quels  sulet,  ch'  an  faig  pucau, 
55  de  quels    sulets,  ch' en  traditurs, 
ch'  an    squitschau   sut    subdits   c 

Purs; 
fche  quei  ei  faig  exceptiun, 
o,  lu  has  giu  buna  rifchun. 

40. 

Ilg  faig  da  quei  fez  plaida  bein, 
60  nus  inozens  nuet  sedolein; 
quels  che  fedolen  an  cunpaig, 
tuts  quels  disuerdens  sezi  faig 
u  per  daners,  u  per  pifsiun; 
pia    fche    ha    er   Cheu    buc    giu 
rifchun, 

41. 

05  Ils  prers  has  era  attacau, 
mo  quei  ei  buca  miu  quitau; 
quei  sa  gie    tut  ilg  raund  de  gi, 
ch'  ilg  mendcrs  ei  megliers  che  ti 
scnza  far  antra  exceptiun : 

70  has  pia  er  cheu  nina  rifchun. 

42. 

75  Cur  ti  has  giu  fco  in  Bcliel 
Calumiau  ilg  geueral, 
fche  has  exemplars  exeptuau, 
a  certs  aber  grobs  titeis   dau, 
per  denter  eis  far  divifsiun; 

80  mo  has  er  leu  pauca  rifchuu. 

43. 
Mo  ceu  fto  jeu  tei  avifar, 
tes  tetels  veglias  tez  falvar; 
nar,  hocher,  scrog  cunveng  a  ti, 
um  de  paug  prifch,  fco  ad  en- 
zatgi, 
85  de  tals  buc  fai  profanatiun, 
sehe  vengs  mai  pli  anflar  rifchun. 


872 


Canzun  d'  il  Berschament  de  Muster 


44. 
[f.  5']  Eung  enzatgei  vi  gi  ati, 
avon  chil  jelli  fchigi  vi, 
Quallas    canzuns    sein    de    bar- 
fchar, 
90  lein  ils  Cumins  fchar  Judicar; 
quei  ei  giefta  resolatiun 
per  ver,  fche  ti  as  giu  rifchun. 

4B. 

Si  pia  pursi  ftei  fi  Cumins! 
verti  buc  pli  fchi  grons  scurdins, 
95  examinei  vus  las  canzuns, 

starglei    ils   fchliats !    giadei    ils 

buns ! 
Jeu  lafch  en  vofsa  difcretiun, 
fche  ilg  auctur  ha  giu  rischun. 


46. 
Pudeis  forza  er  marveglias  ver, 
100  tgi  sei  gl'  auctur,  bugien  saver. 
tgi  fei  igl  emprem,  vai  giegdegir, 
glei  in  feiig  d'  in  pur  en  in  Cifti, 
L'auter  mareta  ftrufch  mentiun; 
Pertgei  ch'  el  ha  fenza  rifchun 
feg  criticau  ina  Canzun. 

47. 

105  Leis,  tgi  jeu  sei,  leis  er  saver? 
Sun  patriot,  fun  amig  ver, 
per  pres  fun  pader,  per  Signurs 
fun  Secular,   fun  mez  e  pur, 
fun  igl  auctur  della  Canzun, 

110  faitgia  cun  buna  intenziun; 

Pervus,  cugl  eibafseins,  miu  num 
vi  bein  bugien  mettar   fi  fum. 


CANZUN  D'IL  BERSCHAMENT  DE  MUSTER. 


(Ineditum  nach  Ms.  Di.) 


1. 


[f.  l**!  gl'on  gisiat  tschien  novonta  nof, 
dil  meins  da  maitg  ils  fis 
fei  curdau  tier  in  zun  gron  ftrof 
als  de  Muste  ils  plys. 
5  remetter  leinsa  tut  a  Diu, 
la  chyschun,  tgi  feigi  ftau. 
pyty  vein  nus  fullets  ftuiu, 
Dieus  nus  ha  visitau. 


la  claustra,  tempels,  cun  il  vitg, 
10        fco  la    parochialla 

ha  consumau  en  buca  ditg 
la  floma  infernala. 


cun  fointg  gions,  raveras,  gonda, 
funs,  clavau  nief,  d'  acletta 
15  ars  en  cun   clavaus    part  gronda 
en  meins,  che  in  uretta. 


cun  thiers  manedels,  muvels  grons 
zun  nuet  ftgiavins  dusta, 

per  fa  il  mal  pli   criu  dils  dons, 
20       dil  tut  per  pyrinta. 

aluscha  eun!  o  tgiei  fchgerschur! 
han  glieut  biara  mafsacrau 

fco  ton  vietrichs  pleins  furur, 
persunas  vif  berschau. 


Canzun  d'  il  Berschainent  de  Muster 


873 


4. 

[f.2a]cumpaitg  cheu  tras  ha  Dieus  vuliu 
a  nus  il  cor  tucha, 
pli  ftrofs  en  tems  da  ruga  gm, 

deportaments  myda. 
mo  tonaton  vyschins  zuu  chars 
30       ftuein  gie  confefsa  nus  (ez, 
cbei  fei  vegniu  culs  lasters  biars 
nuet  meglier  a  culs  vezs. 

5. 
da  cormein  per  fe  enryclila 
a  fa  propiest  ftateivel, 
35  demegliera  nies  demana 
a  fa  tut  nies  pufseivel. 
Per  quei  fin  oz  vein   fez   priu  fi, 
fco  penitents  fixau  ftreng  fa, 
a  cur  chei  croda  grad  sil  dy, 
40       eun  pli  gronda  fiasta  fa. 

6. 
lein  oz  favens  fe  regurda 

de  nos  pupratschs  confras, 
chel  fiuch  ad  eil'  uiarra  fa 
lur  vett'  an  piars  bein  biars. 
45  che  Dieus  eis    clomi  tiels  beaus, 
fcbels  fufsen  eun  en  peina, 
a  detti  ad  eis  lur  maus 
en  gloria  compleina. 

7. 
[f.  2'»]  a  vus  ply  cbar  de  Jesus  cbrist, 
50       Sointg  Gion   per  nus  i'ugei, 
apiestel  et  Evangielist, 

deffectua  gidei, 
chod  jeli  fetg   buglient  für  fiuch 
frestgs  a  feuus  veis  pudiu  y, 
55  dustei  da  dons,  d'  uiarr'  a  fiucli, 
tempronza  buna  urby. 


d'  urbau  ils  oitg  la  oraziun 

cheu  Icinsa  applicha, 
a  lein  fco  quel  eun  fubmifsiuu 
60       a  Nies  Diu  fi  cluma! 


avon  tes  elgs  nus  oz  purta 
las  nofsas    cuolpas   tutas    lein, 

eun  quellas  era  presenta 
las  piagas,  che   nus  vein. 

9. 
65  fche  nus  nofs  lasters   patertglein 
comefsi  dy  en  dy 
viers  quei,  che  nus  bein  meritein, 

fufs  nuet  il  nies  pity 
per  nofs  mal  faitgs,  che  en  schi  grefs, 
70        culs  quals  nus  vein   ftridau, 
en  cruschs  a  strofs  bia  meuii  lefs. 
che  nus  vein  furpurtau. 

10. 

I  f.  3a]  La  peina  per  ils  nofs  puchaus 

fentynsa  zwar  zun  bein, 
75  untgi  da  quels  fin   nagins   graus 
ftinadamein  buc  lein, 
ci  ven  zwar  nofsa  fchuachadat 

tras  tes  chistigs  battyda, 
mo  dils  puchaus  la   nauschadat 
80       ven  nueta  fchminuyda. 

11. 
nofs  chors  blefsai  en  turmentai, 

mo  mein  en  aul  cul  fgiau; 
nus  fuspirein  tut  doleutai, 
culs  faitgs  ven  nuet  mydau ; 
85  fin  nies  fa  meglier,  fche  ti  fpetgias, 
veinsa  nueta  correcziun, 
afchti  vul  duvra  vendetgias, 
lu  fta  or  pudein  nuetzun. 

12. 

chu  ti  chistigias,  confcfsein, 
90       tut  fchliet  chei  faitgs  zacu, 
fuent'  ilg  avys  nus  emblidein, 

che  nus  bargiu  vein  lu. 
de  ftruffigia,  fchti  muefsas  meuu, 
da  fa  bien  purschein  fil  zuch ; 
95  retegnas  ti  la  fpada  eun, 
il  bien  pageinsa  buch, 


874  Alltoni  Casanova 

13.  14. 

[f.  S"^!  l'clic  Itrofs  li  fas  seuty  einpau,  105  lonza  mcrets  iiols  o  bab  Diu 
clunieinsa  per  jierdun,  conzedi  a  uus  quei, 

a  l'chüche  ti  has  perdunau,  che  iius  ord  nuet  has  tez  ßcaffiii, 

100       tier  nofs  dein    uns  chyschuu.  che  nus  rugeien  tei 

clieu  fegner  has  la   confessiun,  entras  jesum  vies  feig   fointg 

che  uus  finzer  culpons  fe  dein,  110       muert    fiu    feun,  chei    fpons 
a  l'enza  teia  remyschun  per  nus. 

a  piarder  yr  ftuein.  a  regia  ufsa  cul  fpert  fointg 

eu  trinitad  cun  vus. 


ANTONI  CASANOVA. 

PRIEDI  per  domengia  d' engraziameiit  1877. 

(lueditnm  nach  dem  Autogiaph  des  Predigers.) 

Co  n  fite  mini  doraino,  quo'niam  bonus,  quoniam  in  seculum.... 
5  Ps.  117,   1. 

Cars  fideivels ! 

Schon  el  veder  testameiit  celebrava  il  pievel  de  Diu  duos  gadas  adoii 

de  Tschuncheismas  et  igl  atun  ina  fiasta  d'engraziament.    Dieus  sez  haveva 

ordinau  quella  dubia  fiasta  et  ordinau  che  quella  fiasta  dei  vegnir  celebrada 

10  cun  purtar  al  Segner  in'  unfrenda,  seregordar  cun   engraziament    dals  bene- 

fecis  retscharts  e  puspci  rugar  per    novs    benefecis.     Ina  semiglionta    fiasta 

d'engraziament  per  la  racolta  vigneva  era    celebrada  dalla  baselgia  el 

niev  testament.    La  dueivladat  d'  ina  tala  fiasta  han  era  las  autoritats  civilas 

renconoschiu  e  han  perquei   era  tras  ina  lescha  civila  decretau  quella  fiasta 

15  et  ordinau    che  quella   vegni  dal    entir    pievel   Svizzer  catholic  e  protestant 

celebrada    sil    madem    di.     Cheutras    ei    quella    fiasta  daventada    ina   fiasta 

patriotica-religiusa.     Et  oz  ei    quei   di,  sin  il  quäl  igl  entir  pievel  svizzer, 

aschi  lunsch    sco  el    ei   eunc   cartens ,    seredunescha    eis  divers    tempels  per 

leu  conuinablamein  celebrar  quella  fiasta.    Ei   dei  essp.r  aber  ina  fiasta  bucca 

20 mo  d'engraziament,  sonder  risguardont,  che  nus  fussan  bucca    stai  vengonz 

de  tons  beneficis,    sco  Dicus   ha  porschiu  a   nus,    er'    ina   fiasta  de  pene- 

tienzia,  e   seregurdont    dil  ulteriur    agit    divin,    che  nus    havein  basegns, 

er' ina  fiasta  de  rogaziun.     E    sco  tala   lein  era   nus    celebrar    ella  e  per 

far  quei   ton   raegler,  per  disponer  vus  leuticr,  vuless  jeu  sur  quei  treidubel 

2')intent  dar  a  Vus  ina   cuorta  iustrucziun   e  considerar  pia  la  hodierua  fiasta: 

Primarmein  sco  di  d'engraziament, 

Seeundarmein  „    „    de  penetienzia, 

Finalmein         „   „    de  rogaziun. 


Priedi  per  domengiji  d' engraziainent  875 

La  fiasta  ded  oz  ei  primariamein  iua  fiasta  d'engraziament,  in  di,  sil 
quäl  il  pievel  Svizzer  dei  metter  giu  in  engraziament.  Pertgei  rendins  en- 
graziaraent  et  a  tgi  ?  Engraziament  ei  ins  obligaus  per  ina  caussa,  in 
schengetg,  eh'  in  ha  retschiert  nounieritadamein  et  il  engraziament  auda  a 
quel,  dal  quäl  ins  ha  retschiert  la  caussa,  il  benefeci,  il  schengetg,  en- 5 
graziaraent  stuein  nus  pia  mulsar  a  scadin  carstgeun,  che  fa  a  nus  sin  ina 
u  l'autra  moda  dil  bieu.  11  pli  grond  engraziament  aber  stuein  uus  render 
a  quel,  dal  quäl  u  direct  ne  indirect  tut  bien  dariva,  pia  a  Dieus. 

Ei  glei  ina  nonuegabla  verdat,  che    tut  bieu  darivi  da  Diu.    Ne  a  tgi 
havein  nus  d'engraziar  nossa  veta?  A  Diu!  El  ha  scaffiu,  il  carstgeun.    A  10 
tgi  havein  nus  d'engraziar,  che  uus  havein  in'  olma  iniortala  destinada  tier 
ina  perfetga  ventira?    A  Diu!    El  ha  fladau   en  1'  olma   iiTiortala  al  tgerp! 
A  tgi  havein  nus  d'engraziar  nossa  redempziuu  e  nies  SpindramentV  AI  S. 
fegl,  als  infinits  marets  de  sia  veta,  petra  pifsiun  a  mort!  A  tgi  havein  nus 
d'engraziar  nossa   sauctificatziun?    AI  S.  sj)ert,    entras  il  quäl    nus  obteuin  15 
las  grazias  dils  s.  sacraments  e  las  autras  grazias  spiritualas.    A  tgi  havein 
nus  d'engraziar  nofsa  sanadatV  A  Dieus!  El  sulet  ei  il  miedi  che  sa  me- 
degar  nus  en  nossas  malsognas,    el  sulet  ha  dau   le  forza  medegonta  alias 
medischiuas  et  el  sulet  sa  mantener  nossa  sauadat.     A  tgi  plinavon  havein 
nus  d'engraziar  nies  beinstar  temporal.  —  II  pofses  de  rauba?  Laraccolta20 
de  quest  on?  A  Dieus!  St.  Paul  di  gie  claramein:  „Ni  quel  che  semna,  ni 
quel  che  bogna   ei    enzitgei,    sondern  quel   che  dat  la   carschienscha!"    Et 
in' antra  gada  di  el:   „Tgei  has  ti,  che  Ti  havessas  bucca  retschiert.     Has 
Ti    cha   retschiert ,    pertgei    seglorieschas ,   sco   sehe  Ti  havessas    bucca  re- 
tschiert."    Ei  glei  ver,  il  carstgeun  che  vul  pofseder  e  mantener  rauba,  il  25 
carstgeun  che  vul  fa  ina  raccolta ,  il  carstgeun  che  vul  guder  ventira  tem- 
porala,    sto    sez  luvrar  u  corporalmein    ne  spiritualmein!     Aber    mes    cars! 
Tut  luvrar  e  brahar,  tut  sestentar  e  spargnar,  tuts  quittaus  e  tuttas  bregias 
gidan  nuot,    ein   adumbaten,    sehe  Dieus   retilla   il    meun    de  Benedicziun. 
Quei  emprueis  Vus  Vus  setz  mintga  di !  Ei  glei  bucca  avunda  de  mo  cul-  30 
tivar  bein  ils  praus ,    de  better    ora  il  sem ,  d'  allontanar   il   serclem ,    sehe 
Dieus  dat  buc  a  dretg  tems   solegl,  et  a  dretg  tems    plievia,    sch'el  lai  far 
memia  ditg  macort'  aura  ne  meraia  ditg  schetgira,  ne  seh'  el  termetta  in'  aura 
stemprada,  ina  tempiasta  —  nua  veis  Iura  la  raccolta?   Ell' ei  lavigiada  ni 
totalraein  ruinada  —  e  vofs' entira  lavur  ha  vus  gedau  nuot!  Vus  pudeis  u3ö 
entras  jerta,    ni  entras  atgna  activitat,  luvrusadat  e  spargnusadat   efser  en 
posses  d'  ina  gronda  facultat,  sehe  Dieus  tegn  bucca  naven  da  vus  disgrazias, 
seh'  ei  quella  facultat  gleiti  sminuida,  ni  totalmein  svanida!  Vus  pudeis  tras 
la  lavur  de  vos  meuns,    tras  in  mistregn ,  ne  tras    habilitats  spirtalas  efsor 
el  cas  de  trer  vi  undreivlamein  vus  sez  e  vossa  familia ;    sehe  Dieus   lai  a4U 
vus  bucca  la  sauadat,    privescha  vus  de  vossas  forsas  de  lavur,    sehe  cala 
grad    leu    era    la    fonteuna    de    vossa    ventira    si.       Dieus    pia    ei    la    fon- 
tauna    de  tuttas  grazias,  el  ei   il  auctur  de  tut  bien,  el  ei  quel,  dal  quäl 


,S7()  Aiitoiii  Casanova 

tut    succcs   de    iiossas   laviirs,   la   Stabilität   de   nossa    beiustonza   era  tem- 
porala. 

Ord  quella  nonnegabla  verdat  suonda  aber,  cli'  era  nus,  igl  entir  pievel 
Svizzer,  pia  baveien  d'  engraziar  tut  bien  gudiu  ad  in  tutpussent  e  bunta- 
5  deivel  Diu.  Grazias  spiritualas  dell'  olma  ha  el  porscliiu  ä  nus  puspei  in  entir 
oil  ora  pH  ch' abuldoutamein;  quellas  lia  al  offeriu  a  giuvens  e  vegls,  a 
rehs  e  paupers  cun  meuiis  pleins  enten  la  s.  niessa,  il  plaid  de  Diu,  entras 
il  s.  sacrament  e  tier  las  coumniuns  e  privatas  devotiuns  e  sin  autras  modas, 
e  mes  cars!  quei  ei  las  pli  preciusas  e  custeivlas  grazias,    grazias  cun  las 

10  qualas,  sehe  nus  vein  quellas  bucc' eviau  auavos,  sondern  acceptau  e  duvrau 
et  applicau  ellas,  saveiu  comprar  il  parvis,  beins  perpetens,  ventira  perpetna. 
Aber  era  grazias  e  benefecis  teraporals  ha  ei  a  nus  bucca  muncau ;  er  il 
diember  de  quels  ei  nondumbreivels.  Ei  po  esser,  ch'  ils  paucs  ne  nagins 
han  giu  quei,  ch'els  havessan  giavischau;  ei  po  efser,  ch' in  ha  giu  disgrazia 

15  e  tribulaziun  en  casa;  in  auter  discletg  culs  thiers ,  in  tierz  schliata  sana- 
dat;  ei  glei  ver,  la  raccolta  d'uoii  havess  naviu  curdar  ora  meglier  a  riguard 
il  garnezi  e  tenor  paretta,  a  riguard  ils  truffels,  quella  necefsaria  vivonda 
per  ils  paupers,  aber  nonditgond  tut  quei,  schei  a  mi,  stuein  nus  buc' 
esser  pli    che   cuntenz   cun  quei  che  Dieus    ha    dau   a  nus?     Ha  el  bucca 

20  dau  il  nezefsari?  Ha  el  bucca  pertgirau  nossa  contrada  e  vischneunca 
de  generalas  calamitats,  de  malsognias  de  thiers V  d' in  barschament,  che 
smanatschava  agl  entir  vitg?  ha  el  bucca  preservau  nus  de  generals  dons 
entras  bovas  e  lavinas  et  inundaziuns?  Ha  el  bucca  teniu  navend  grad  de 
nossa  valada   stempradas  auras,   che  han    en  autras    parts  de   nossa  patria 

25  sfraccau  e  lavigiau  la  gronda  part  della  raccolta?  Havefsau  pia  bucca  pli 
biaras  e  grondas  disgrazias  saviu  vegnir  sur  de  nus?  Havess  ei  buc' era 
per  nus  saviu  dar  in  oü  faliu?  E  sez  hx  vessan  nus  stoviu  efser  cuntens, 
sereraetter  alla  veglia  de  Diu!  Ton  pli  pia  stuein  nus  en  consideraziun 
dellas  nundumbreivlas   grazias    spiritualas    e    dils    nondumbreivels    beneficis 

30  temporals  et  en  consideraziun  dellas  biaras  disgrazias  dellas  qualas  nus 
essen  restai  preservai,  render  cauld  engi-aziament  a  Diu  et  ensemblamein 
clomar  cun  David:  Confitemiui  domino,  quouiam  bonus,  quo- 
niam  in  seculum.  Ni  dei  Dieus  nies  eraprem  e  suprem  benefectur  bucc' 
astgiar    spitgar    da    nus,    quei    ch' ils     carstgeuns    garegien    de    nus?    Ils 

35  carstgeuns  garcgian  da  nus  per  mintga  bagatella,  per  mintga  pign  survetsch 
renconoschienscha  et  engraziament,  bia  pli  pia  vegn  Dieus  astgiar  spi- 
tgar e  gariar  engraziament  dals  carstgeuns,  Dieus,  dal  quäl  direct  u 
iudirect  per  mied  dellas  creatiras  e  della  natira  tut  bien  vegn  tier  a  nus. 
Nuot  memia  eis   ci,  che  che  nus  celebreien  mintg'  ou    ina  extraordinaria  e 

40coniunabla  fiasta  d' engraziament,  memia  pauc,  bia  memia  pauc  fuss  ei 
denton,  sehe  nus  vulessau  secontentar  de  restrenscher  quei  engraziament 
mo  sin  quei  di,  enstagl  silmeins  privatamein  engraziar  mintga  di,  efsend 
che   mintga    di    porta  a    nus  grazia    e  benefecis    de  surengiu. 


Priedi  per  domengia  d'  engraziament  877 

Bein  pia,  lein  mintga  dl,  lein  aber  sin  iua  particulara  moda,  e  coiuuua- 
blamein  unii  cun  uos  auters  confrars  e  corapatriots  Svizzers  oz  sinceramein 
engraziar  al  tutpufsent  per  tuts  beneficis  generals  e  particulars,  spirituals  e 
temporals.  E  quei  engreziamen  vulein  nus  expriiüer  el  cor  cun  renconusclierj 
ed  efser  penetrai  della  cardienscba  e  persuasiun,  che  tuts  beins  e  grazias  5 
darivien  da  Diu.  Quei  engraziameut  duein  nus  exprimer  secundariamein 
cun  la  bucca,  cun  plaids,  entras  las  communablas  oraziuns,  che  nus  recitein 
oz  avon  messa,  sut  messa,  suenter  raiezdi  e  la  sera,  specialmein  cun  cantar 
ord  il  profund  de  nies  cor  e  penetrai  de  sentiments  d'  engrazieivladat  il 
tedeum  suenter  viapras.  Aber  mes  cars !  Quei  che  vala  eunc  pli,  e  quei  10 
che  metta  si  la  cruna  a  nofs'  engrazieivladat  ei,  che  nus  manifesteien  nies 
engraziement  era  tras  l'ovra  gl' entir  oü  ora.  En  tgei  consista  quei  en- 
graziament?  Enten  quei,  che  mintgin  fetschi  dals  benefecis  de  Diu  quei 
diever,  che  schal  ella  veglia  de  Diu.  La  veglia  de  Diu  ei  aber,  che  nus 
sesurvien  de  tuttas  grazias,  e  tuts  benefecis  per  sia  honur,  per  il  salid  per- IT) 
petteu  de  noss'  olma  er  per  sustenimeut  dils  munglus, 

Dieus  porscha  a  nus  grazias  spiritualas,  sinaquei  che  nus  applicheicn 
quellas  per  noss' olma,  el  ha  tschentau  en  1' unfrenda  della  s.  messa  bucca 
mo  per  ina  memoria  de  sia  sanguinusa  unfrenda  vid  la  crusch,  sonder  era 
per  ina  fonteuna  de  grazias ;  el  ha  instituiu  ils  s.  sacraments,  sinaquei  ch'  ils  20 
christifideivels  fetschien  diever  de  quels  aschi  savens  sco  ei  hau  de  basegns 
et  acquistan  cheutras  las  necefsarias  grazias  per  lur  sanctificatiun  e  per  il 
progress  enten  la  vertit;  el  lai  purtar  avon  siu  Evangeli,  sinaquei  ch' ils 
christifideivels  enconoschien  la  via  dil  salid  e  lur  obligaziuns  enconter  el, 
sesez,  et  il  proxim;  el  lia  fixau  dis  siu  ils  quals,  la  lavur  corporala  dei  25 
ruassar  et  ei  dei  vegnir  rendiu  ad  el  il  tribut  d' adoraziun!  mes  cars!  lein 
nuss  esser  engrazieivels  e  mufsar  quei  engraziameut  entras  l'ovra,  sehe 
stuein  nus  sesurvir  de  quellas  grazias  spiritualas  e  quellas  bucca  negligir, 
scheziar  nuot  ni  magari  abusar  e  sprezzar. 

Dieus  dat  ä  nus  era    las   necefsarias    grazias    corporalas  e   teraporalas,  30 
sinaquei  che  nus  duvreien   quellas  per  procurar  a  nus  il  necefsari  nutriment 
per  dar  a  nus    mettels    enta    meun,     cun    ils  quals    nus    savein  pH  tgunsch 
Invrar  vid  nossa   perfecziun    e  sanctificaziun ;    per    far  posseivel    a  geniturs 
de  trer  si  honorificamein  lur  affons  e  quels  ton  pli  levamein  bein  educar,  el 
dat  finalmein   tals  benefecis,   sinaquei  che    nus    cun  quels  saveien    sustener  35 
ils  paupers,  far  ovras  de  misericordia  e  sez  sinaquei  che  nus  saveien  guder 
lubi,   pia  nonnuscheivels  e  nonpeccaminus  divertiments.     E  sin   quella  moda 
duein  nus    duvrar  quellas    grazias    temporalas    et    entras  quei  dretg  diever 
mussar  noss'  engrazieivladat  er'  eil'  ovra.    Fetg  faliu  et  ina  enzeüa  de  negina 
reuconoschienscha  et  engrazieivladat  sondern  in  mussament,  ch'in  sappi  nagin  40 
grau  a  Diu  per  il  bien,  fuss  ei,   seh' il  carstgeau  duvras   talas    grazias  mo 
per  emplunar  si  rauba  morta,  ni  per  sefitar  e  seluscherdar  si,  ni  tier  mal- 
tempronza,     ni    autruisa   tier    il    puccau.     Sehe  nus  figein  ad    in   pauper  in 


878  Antoni  Casanova 

schengetg  eii  danes  et  il  pauper  va  e  beiba  vi  quels,  enstagl  duvrar  eis  per 
cuvrierer  ils  nezefsaris  basegns,  nl  per  procurar  peun  a  ses  affons,  ne  seh'  in 
rugadiir  duvrass  in  tal  schenghetg  per  cuinprar  vestgadira  sur  sin  stand  e 
cuutentar  sia  tupa  luschezia,  sehe  seveliutassan  inis  bein  cuu  rischun  sur  in 
5  tal  diever  de  nies  schengetg!  Mes  cars!  Ual  asclii  fetg  sto  Dieus  esser 
malcuntenz  cuu  nus,  sehe  nus  figein  bucca  quei  diever  de  sias  grazias,  ch'el 
vul,  che  nus  figeien. 

Nies   engraziament   encouter  Diu   dueiu  nus    pia  exprimer  oz  et  adina 
cul  cor,  cun  pleids  e  cull'  ovra. 

10  Culs  sentiments  d'  eugraziamant  deien  nus  er  mintga  di  unir  in  ver  spart 

de  penetienzia  e  de  rogaziun  e  sin  quella  raoda  celebrar  la  hodierna 
fiasta  era  sco  di  de  penetienzia  e  de  rogaziun.  Sur  quels  dus  puncts 
in  per  quorts  plaids. 

La  regordienscha  vid  las  nundumbreivlas  gratias  spiritualas  e  temporalas 

löcb'il  tutpussent  ha  fatg  a  nus  nonmeritadamein,  la  regordientscha  pia  vid  la 
infinita  carezia  e  buontat  de  Diu  enconter  nus  zungegia  nus  d'  era  dar  in' 
egliada  sin  nies  secontener  enconter  el.  Jeu  sai  e  vi  de  qucUas  varts  far  in 
examen  de  conscienzia  naturalmein  mo  per  meraez;  mintgin  detti  iua  profunda 
nunpartischonta  egliada  en  siu  cor  e  mintgin  vegn  ad  enflar,  ch'  el  fuss  bucca 

20  Staus  vengonz  de  tontas  grazias  e  benefecis  e  biars  vegnien  ad  enflar,  ch'els 
havefsan  enstagl  benefecis  meritau  strofs  e  castitgs.  Laschi  mintgin  plidar  la 
conscienzia,  e  quella  vegn  a  teuer  avon  a  scadin  il  register  de  ses  puccaus, 
dil  bia  bien  ch'  el  havess  doviu  far  e  ha  bucca  fatg,  ch'  el  ha  negligiu  e 
dellas  biaras  offensiuns  ch'  el  ha  selubiu.    E  quella  regordientscha  sto  leven- 

25  tar  ordavon  oz  enten  nus  in  spert  de  penetienzia  e  humilitonza.  La 
verdat  aber  ch' il  carstgeun  de  sasez  anora  senza  agit  de  surengiu,  senza 
susteniment  entras  la  benidictiun  divina  seigi  nuot  e  pofsi  nuot,  urgescha 
nus  d'  oz  era  comunablamein  termetter  nossas  rogaziuns  e  supplicas  tier 
Diu.     L'  oraziuu    coinunabla,    che  vegn   ord    cors    pleins  de   cardienscha  e 

30  fidonza,  ha  ina  forza  inresistibla.  E  de  quei  mettel,  dal  mettel  dell'  oraziun 
deien  nus  adina  far  diever,  ordavon  tut  oz  coiüunablamein  per  impetrar 
dal  Altifsim  grazias  per  il  general  beinstar  de  nossa  patria,  Rogar  lein  us 
oz  principalmein  per  il  spiritual  beinstar  de  nossa  patria,  rogar  che  Dieus 
vegli  mantener  il   spert   de    religiun  e   cardienscha  e  nuache  quei    meunca, 

35  puspei  leventar  el ;  rugar  che  nus  pudeien  prender  tier  eil'  enconoschienscha 
de  Diu  e  crescher  en  vertit  e  pietat  e  cheutras  efser  vengonz  beadis  de 
nos  pietus  pardavons  e  babuns ,  ch'  an  schau  anavos  a  nus  ina  tiarra  de 
libertat.  Rogar  lein  nus  plinavon,  che  Dieus  vegli  dar  a  nossa  patria  auc- 
toritats,    penetradas  dil    spert   de  dretg   e   giustia,    e    las  qualas  hagien  il 

40  raadem  bratsch  e  la  madema  mesira  per  rehs  e  paupers ;  rogar  ch'  el  vegli 
sclarir  quellas,  ch'ellas  relaschien  adina  mo  leschas  profiteivlas  per  il  spiritual  e 
temporal  beinstar  dil  pievel  e  per  il  manteniment  e  la  conservaziun  dil  maus, 
paisch  e  vera   toleranza    denter   ils    adherents   dellas    diversas    confessiuns. 


Gion  Martin  Darms  879 

Aber  per  euuc  pH  grazias  lein  nus  sevolver  tier  il  Altissira.  Inipetrar  dad 
el  lein  uus  tras  uofsas  ferventas  oraziuiis  benedictiun  sur  ils  fretgs,  ventira 
e  buna  sanadat  de  gleut  e  tliiers;  Dieus  vegli  tener  naven  da  nus  e  dall' 
entira  patria  oüs  de  pupira  e  miseria,  oüs  de  generalas  disgrazias  e  cala- 
mitats,  e  ch'  el  vegli  dar  a  scadin  tenor  sia  infinita  sabienscha  tut  quei,  5 
che  fa  de  basegns  per  il  salid  perpeten  dell'  olma. 

Gie  engraziar  lein  nus  oz  de  cor,  seliumiliar  en  profunda  ricla  e  cou- 
triziun  e  denovameiu  rogar  et  orar  et  aschia  celebrar  sin  ina  vengonza  e 
ludeivla  moda  il  di  ded  oz  sco  fiasta  d'engraziament,  de  penetienzia 
ederogaziiin.  10 


GION  MARTIN  DARMS. 

PRIEDI  salvans  a  Giioiit  la  Douiengia  dils  27  August  1893  euii  resguard  al 
brischaraeut  aiitecedeut  dils  20  d'  Aug. 

(Ineditum  nach  dem  Autograph  des  Predigers.) 

Text:  Rom.  8,  28.  Mo  nus  savein,  ca  tuttas  caussas  servesclian  If) 
en  bien  a  quels,  ca  tegnan  car  Deus. 

Devoziusa  raspada  christianeivla! 
Avont  8  gis    havein    nus  dedicau   nossa  attenziun    all'  antira  patria,    a 
nies  pievel  Svizzer,  en  occasiun  della  votaziun  federala  (concernent  raazzar 
animals),   il  resultad  della  quala  nus  ei   conoschents.     Oz  essan  nus  total- 20 
mein  pi-eoccupai  par  in  liuc  de  nossa  patria,  par  nies  liuc,  Gliont,  il  prim 
mercau  al  Khein.    Gie,  chi  de  nus   havess  ansun  Domengia  en  quest  sanc- 
tuari  er  mo  dalunsch   giu  in   presentiment,    ca   nies  pitschen  mercau  vegni 
aschi  grevamein  ancnrius  a  casa  aunc  quei  medem  gi,  quella  sera  e  notg?  — 
Segir,  queir  anguschiusa  notg  amblidein  nus  buca  tgunsch:    denter  las  9  e  25 
las  10  allarmont  clom  de  fiuc  e  tementeivla  rumur  dils  zens  sturmegionts  — 
quels,  ca  curran  nautier  par  mirar  e  stizzar,  ein  surpri  ad  en  conf'usiun  — 
ei  maunca  aua  ad    auter  —  vitrontas    colonnas    de    fiuc    rumpan  si  ed  ora 
davart  orientala  ad  illumineschan  la  gronda   sala  naturala  della  Foppa  sco 
da  dar  gi  —  da  tuttas  varts  nau,  damaneivel  e  dalunsch  (da  Flem  toccan  30 
Trun,  sez  da  Muster)  arrivan  cun  prescha  pli  e  pli  bears  humens  en  roschas, 
par  part  cun  squittras,  par  porscher  maun  ad  agid  —  in  ferm  suffel  Occi- 
dental cun  in  lev  aurizi  para  favoreivels  —  las  flommas  furiusas  han  tonte- 
tont  aunc  il   surmaun  e  se   sladan  pli  e  pli  —  gronda  ei  la  tema,    ch'  igl 
antir  mercau  enteifer  ses  mirs  vegni  ingendraus,  ed  in  rabitscha  or  da  tuttas  35 
casas  tont  sco  pusseivel  il  mobiliar.     Mo  plaunsiu    vegn    tuttina  il  fiuc  do- 


880  Crion  Martin  Darms 

raignaus,  coustrenschius  e  supprimius:  siat  caeas  ha  il  fiuc  ruinau  dil  tut  ad 
ina  otgavla  ino  par  part.  Angraziament  al  protectur  celestial  ad  a  quels  bears 
valorus  operaturs,  ca  han  gidau  stizzar  e  salvar  la  gronda  part!  Deus  sai 
ludaus,  ca  nagiii  humaun  ha  pers  la  vita  en  grond  prigel  smanatschont! 
5  Ed  ussa,    pH    numerusamein  ch'  igl    ordinari    radunai   en    la    casa   dil 

Seguer  —  chei  volein  uus  oz  'i  Forsa  plonscher  e  lamentar  e  plirar  sur  la 
disgrazia  occurrida?  —  Igl  apostel  Paulus  gi  a  nus  oz:  „Nus  savein,  ca 
tuttas  caussas  serveschan  eu  bien  a  quels,  ca  tegnan  car  Deus".  Tuttas 
caussasV  er  pia  ina  disgrazia,  in  brischament?  Gie,  cars  auditurs-amproveien 

lOcun  agid  divin  da  nus  conventscher: 

Nies  grond  cunfiert  ei,    ca  a  quels,  ca  tegnan   car  Deus,  er 
in  incendi  servescha  en  bien. 

Exaraineien  pia  la  caussa   ampau  pli  datier  —  ella   merita  quei  bein. 
„Nus  savein,  ca  tuttas  caussas  serveschan  en  bien  a  quels,  ca  tegnan 

15  car  Deus."  Igl  Apostel  ei  da  quei  ferm  parsuadius,  ad  er  nus  fussen  senza 
dubi  bugent  sut  1'  influeuza  digl  incendi  e  nus  essan  quei  er  veramein  sut 
ina  condiziuu,  numnadamein:  ca  nus  sudien  tier  quels,  ca  tegnan  car 
Deus.  Igl  ei  ina  differenzia  essenziala  denter  quels,  ca  snegan  Deus  u 
maina  pertratgan  vid'  el,  e  quels  ch'  igl  aman  ed  aduran  sco  bab  celestial, 

20  Ed  a  quels,  c'  aman  Deus  ne  silmeius  il  volessen  amar,  appartenein  er  nus, 
schiglioc  fussen  nus  buc  cau  en  sia  casa.  —  Mo  ston  e  san  pia  tuttas 
caussas  servir  en  bien?  cuntut  er  scadina  sventira,  miseria,  malsogna, 
mort,  tuttas  devastaziuns  terriblas,  er  quella  d'  ansun  Domengia?  Daveras 
regeva  duront  il  brischament  nocturn  anguscha  e  furtina  tier  bears  e  cuzza 

25  anavont  aunc  bein  gig  par  buca  paucs  profunda  creschadigna  e  dolur  par 
persas  localitads  e  caussas  plascheivlas.  Cun  snavur  observa  ins  auuc  gig 
las  ruinas  e  destrucziuns  edificialas. 

Mo  plaunsiu  se  midan  las   relaziuns.    II   temps  medgia  piagas.     In  se 
renietta.    Ruvaseivla  ponderaziun  e  resoluziun  survegn  il  surmaun.    In  veza 

30  pli  e  pli  en  la  disgrazia  er  bunas  consequenzas  en  general  e  particular,  pli  e  pli 

caussas,  ca  serveschan  en  bien.    Considereien  principalmein  treis  de  quellas. 

Oravont  il  liuc  digl   incendi  cun  tuts    ses  habitonts.     Da  quei  se   lai 

bein  cun    buna    fidonza   sperar  e  spetgar    sco  prezius    success   ed   acquist: 

precauziun,  preparaziun  ed  urden,  provisiuu  sufficienta  d' aua  en  fontaunas 

35  e  casas,  cunzun  en  certs  temps  p.  e.  de  ferms  suffels,  de  schitgira  e  calira; 
tetgs  dirs,  assecuranza  d'  edificis  e  mobiliar.  Daventa  en  quei  tut  anzatgei 
andretg,  in  bien  progress,  allura  ha,  savein  nus  gir,  il  brischament  sorviu 
en  bien  al  liuc.     Gida  tetez,  schi  gida  tei  Deus  ! 

Milsanavont  nus  regordien  nus  en  special  de  quels  tuts,    ca    han  pli 

40  u  meins  patiu  donn  en  consequenza  dil  brischament.  Par  eis  eis  ei,  sch'els 
vultan,  in  avis,  ina  educaziun,  in  castig.  Han  eis  forsa,  senza  directa  culpa 
digl  incendi,  meritau  aparti  in  castig?  En  quei  resguard  nus  dat  il  Spin- 
drader  sez  la  necessaria  instrucziun:    „Quitteits  vus,    ca  quels   schotg,  sin 


Priedi  cun  resguard  al  brischament  ,S8l 

ils  quals  la  turr  en  Siloa  ei  crodada  ad  ils  ha  mazzau,  seien  stai  culpeivels 
pH  ca  tuts  quals,  ca  stevan  a  Jerusalem?  Jeu  g\g  a  vus,  ca  nuu;  mo  sclia 
vus  vus  megliureits  buc,  vegnits  tuts  a  pirir  aschia  u.  (Luc.  13,  4.  5).  Nus 
savein  bearont:  „II  Segner  castigia  quel,  ca  el  teu  car"  (Hebr.  12,  6). 
Tuts  ein  pucconts  e  meritan  castig  e  hau  caschun  da  suspirar  cun  il  publi- 5 
can:  „ODeus  seigias  a  mi  puccont  grazius!"  Nus  bavein  forsa  rnema  pauc 
dau  oreglia  alla  enhortaziun  dil  Salvader  en  siu  priedi  montan:  „Anqurit 
igl  amprim  il  reginavel  da  Dens  e  sia  gistia!  Rimneies  buc  scazis  sin  terra, 
mo  scazis  en  (;iel;  parchei  nua  ca  vies  scazi  ei,  lau  ven  er  vies  cor  ad 
esser"  —  thesors  prezius,  Spirituals  e  perpetens,  sco  p.  e.  verdad,  gistia  e  10 
fideivladad;  cardienscha,  carezia,  spronza;  filiala  submissiun  e  fidonza  — 
da  quels  scazis,  ca  ne  mulauns  ne  ruina,  ne  inundaziun  ne  incendi ,  nus 
pon  rubar.  En  verdad,  ein  las  consequenzas  dil  brischament  par  nus  iii- 
timas  resoluziuns,  sinceras  e  da^ertas,  de  tala  natira,  seh' essan  nus  er 
prompts  da  cunfessar:  „Tuttas  caussas,  er  in  brischament,  serveschan  en.. 
bien  a  quels  ca  tegnan  car  Deus". 

Finalraein  mirein  nus  aunc  sur  noss  confins  locals  ora  sin  nossa  pa- 
tria  en  il  conturn.  Quonts  cumpatriots  damaneivel  e  pli  dalunsch  nus  lian 
prestau  agid  en  quella  sgrischeivla  notg!  E  quonts  auters  han  gia  mussau 
e  vegnan  aunc  a  mussar  viva  e  cordiala  participaziun  tras  unfrendas  de  ^^ 
misericorgia  visavi  als  donneggiai  ord  pura  carezia  fraterna  e  cun  aniur ' 
patriotica!  A  tala  beneficenzia  christianeivla  correspunda  dueivlamein  il  pli 
intim  e  sincer  angraziament  dils  re^eviders  e  de  nies  antir  liuc.  E  tala 
beneficenzia  e  reconoschienscha  viceversa,  unint  tuts  sco  christiauns  e  frars  — 
peisan  ellas  buc  dapli,  ca  tut  il  donn  dil  brischament? 

Cuntut  astgeiu  e  volein  nus  pia  bein  acconsentir  agl  apostel  ad  er  nus 
en  christianeivla  resignaziun  e  filiala  fidonza  nus  legrar  e  cunfertar  cun  el: 
„Nus  savein,  ca  tuttas  caussas  serveschan  en  bien  a  quels,  ca  tegnan  car 
Deus."     Amen. 


Romanische  Forschungen  VIII,  k  • 

Ob 


Nachiarort. 


Das  neunzehnte  Jahrhundert  wird  in  der  sur-  und  subselvischen 
Litteratur  durch  dieselben  Männer  eröffnet,  welche  zugleich  die 
politischen  Führer  des  oberländischen  Volkes  waren.  Georg  Anton 
Vieli  und  Peter  Anton  de  Latour. 

Noch  aus  dem  aristokratischen  achtzehnten  Jahrhundert  mit 
seinen  vielseitigen  geistigen  Interessen  stammte  die  Bildung,  über 
welche  Peter  Anton  de  Latour,  wohl  einer  der  begabtesten  räto- 
romanischen Schriftsteller,  verfügte.  Seine  Bearbeitung  der  Moliere'- 
schen  Stücke  und  seine  Uebersetzung  von  Tiek's  Genoveva  zeichnen 
sich  durch  Reinheit  und  Eleganz  der  Sprache  aus. 

Während  de  Latour  die  grossen  Litteraturen  der  Nachbarländer 
seinem  Volke  vermittelt  und  die  Strömungen  des  geistigen  Lebens 
seiner  Zeit  direkt  auf  sich  einwirken  lässt,  stehen  die  anderen,  dem 
Volksliede  sich  nähernden  Dichter  aus  den  Dreissiger  und  Vierziger 
Jahren  noch  ganz  im  Banne  der  Ideen,  welche  das  siebenzehnte  Jahr- 
hundert beherrschten.  Der  Neujahrsgruss  von  Paul  Corai  (1859) 
erinnert  ganz  an  den  Neujahrsgruss  von  1656. 

Unter  den  Einwirkungen  der  romantischen  Schule  griff"  Anton 
Huonder  in  die  Tiefe  der  rätischen  Volksseele,  um  ihrem  eigensten 
Fühlen  im  Pur  snreran  und  in  der  Ligia  Grischa  klassischen  Aus- 
di-uck  zu  verleihen.  Die  zwei  Gedichte  gehören  zu  dem  nationalsten 
und  besten,  was  die  rätoromanische  Litteratur  überhaupt  hervor- 
gebracht hat. 

Unverkennbar  ist  der  Einfluss  Huonders  auf  die  jüngeren  Dichter. 
Tüchtige  historische  Studien  und  scharfe,  originelle  Auffassung  rätischen 
Volkslebens  verrathen  sich  in  den  Gedichten  Giachen  Caspar 
Muoth's. 


Nachwort  883 

Die  sürselvische  Publizistik,  die  in  den  Vierziger  Jahren  begann, 
fand  in  Placidus  Condrau,  Gieri  Nuth,  Gion  Arpagaus  und 
Alexander  Ball  et  ta  eifrige  Pflege. 

Von  den  Uebertragungen  aus  dem  Deutschen  heben  wir  die 
glückliche  Uebersetzung  von  Schiller's  Wilhelm  Teil  durch  Anton 
Bühler  hervor. 

Besonderes  Interesse  haben  die  Gemeinde-  und  Alp  Ordnungen 
von  Fürstenau.  Tavetsch  und  Scheid,  welche  in  ihren  Haupt- 
bestimmungen weit  ins  Mittelalter  zurückreichen  und  einen  werth- 
vollen  Beitrag  zur  Geschichte  des  Gemeineigentums  bei  den  Räto- 
romanen bilden. 

Ein  Stück  Kulturgeschichte  sind  auch  die  beiden  Formelbücher 
mit  Hochzeitsreden,  und  eine  Vergleichung  zwischen  den  farben- 
reichen, humoristischen  Formeln  des  oberen  Oberlandes  mit  dem 
streng  puritanischen  Formularet  der  Subselver  regt  zu  den  mannig- 
fachsten Betrachtungen  an. 

Im  Anhange  geben  wir  Proben  aus  allen  seit  dem  Erscheinen 
der  ersten  Lieferung  entdeckten  Drucken  des  siebenzehnten 
Jahrhunderts.  Aus  der  ersten  Ausgabe  des  Sulaz  lässt  sich  der  Ein- 
fluss  des  unterengadinischen  Dialektes  auf  das  Sürselvische  des  Stephan 
Gabriel  nachweisen.  Durch  die  vielen  altertümlichen  Formen  be- 
sonders interessant  sind  die  Kirchenlieder,  welche  gegen  Ende  des 
genannten  Jahrhunderts  Baizar  AI  ig  in  dem  rein  romanischen  Lug- 
netzerthale  gesammelt  hat.  Von  den  politischen  Liedern  des  An- 
hangs sei  das  acht  volkstümliche  subselvische  Rügelied  auf  den 
Obersten  Buol  hervorgehoben. 

Aus  der  neueren  Zeit  lassen  wir  im  Anhange  noch  je  eine 
Predigt  der  beiden  beliebtesten  sürselvischen  Kanzelredner  folgen. 

Jene  Versuche,  welche  zu  verschiedenen  Zeiten  und  unabhängig 
von  einander  der  Surselver  P.  Placidus  Spescha  und  der  Sub- 
selver Anton  Bühler  unternommen  haben,  eine  rätoromanische 
Einheitssprache  zu  schaffen,  gedenken  wir  dem  Leser  am  Schlüsse 
der  ganzen  Chrestomathie,  wenn  die  Litteratur  der  verschiedenen 
rätoromanischen  Dialekte  an  ihm  vorübergegangen  sein  wird,  in  einigen 
charakteristischen  Proben  vorzuführen.  Nachfolgend  die  Beschreibung 
der  Handschriften,  die  wir  für  diese  Lieferung  benutzt  haben. 

Ms.  Vie. 

Papierhandschrift  in  4»,  in  Kartondeckel,  jetzt  noch  B9  foll.,  von 
der  Hand  des  Landrichters  Georg  Vieli.  fol.  V>  trägt  den  Spruch: 
8i  vis  me  flere,  dolendum  est  primum  ipsi  tibi. 

56* 


gß4  Handschriften 

f.  2*  —  4»  enthalten  den  Entwurf  einer  Eingabe  der  Bündner 
Deportirten  in  Innsbruck  an  den  Erzherzog  Carl,  f.  4*  —  5*  den  Eut- 
wurl  eines  (Gesuches  der  Bündner  Deportirten  bei  der  sonne  und 
im  Kuhnischen  Hause  an  einen  ungenannten  Direktor,  es  möchten  ihnen 
die  dreissig  Kreuzer  täglichen  Vorschusses  weiter  bewilligt  werden, 
f.  5''  ist  leer,  f.  6* — 6^  folgt  das  von  uns  abgedruckte  romanische 
Lied,  f.  7*  —  8»  ein  deutsches  Schreiben  Vieli's  an  den  französischen 
Commissär  Backer  über  die  Befreiung  der  Bündner  Deportirten, 
f.  8*^ — 9^  die  italienische  Redaktion  desselben  Schreibens,  f.  9^ — 11*» 
eine  „Nota*^  der  Bündner  Deportirten  an  die  Auswechselungscom- 
mission.  Auf  fol.  12*  findet  sich  folgende  Notiz:  Colemhery  a  re^-u  enfin 
une  lettre  de  Mistral  Giert  ou  il  marque,  qu'il  y  a  des  grandes  Maladies 
en  longnex  uniquement  ä  Murifsen  en  Sont  Morts  11  persones  graiides, 
parnii  les  quelles  Mistral  Christ  Mathias  et  sa  ferne  et  Son  frere: 
Albert  de  Toni  d' albert:  le  fils  du  boiteux  etc.  etc.  le  medecin  est 
ici,  et  les  Malades  la  dehors:  ainsi  le  remede  est  dificile.  f.  12^»  folgt 
Entwurf  eines  Schreibens,  durch  welches  Vieli  ein  Capital  aufkündigt, 
f.  13*  — 13'^  Schreiben  an  eine  ungenannte  Excellenz  über  das  Flug- 
blatt an  das  Bündner  Volk,  f.  14*  — 22^  diplomatische  Ueber- 
sicht  Bündens,  eine  interessante  Darstellung  der  bündnerischen 
Politik  gegenüber  den  Grossmächten,  besonders  gegenüber  Oesterreich, 
seit  dem  16.  Jahrhundert,  f.  23*  —  24*»  Entwurf  eines  Schreibens  der 
Deportirten,  in  welchem  sie  für  ihre  Befreiung  plaidireu,  f.  25=»  —  26* 
Entwurf  eines  französischen  Schreibens  Vieli's  über  seinen  Besuch 
bei  dem  Fürstbischof  Buol,  f.  26*»  leer,  f.  27*  Schreiben  an  eine 
Excellenz,  worin  sich  die  Deportirten  gegen  die  „widrigsten"  Schil- 
derungen des  B.  V.  S.  vertheidigen,  f.  27*»  leer,  f.  28»  —  30*  Be- 
schreibung des  Transportes  der  Deportirten  von  Chur  nach  Innsbruck, 
f.  30*»  leer,  f.  31*  — 32»»  Vertheidigung  Vieli's  in  Bezug  auf  seine 
Verwaltung  der  Herrschaft  Ehäzüns  und  seine  Thätigkeit  in  öster- 
reichischen Diensten,  f.  33*  — 34*  Entwurf  eines  Schreibens  Vieli's, 
in  welchem  er  für  sich  und  die  übrigen  Deportirten  das  Wort  führt, 
f.  34*»  und  f.  35  leer,  f.  36*  Abschrift  eines  von  einem  Mitglied  der 
interinal  Regierung  zu  Chur  den  22.  März  1800  zur  Richtschnur  der 
Deportirten  in  Innsbruck  übergebenen  Schreibens,  f.  38*  leer,  f.  38*»— 39*» 
Notizen  über  den  Congress  in  Chur  (1787),  die  Veltliner  Verhältnisse 
und  die  Umtriebe  der  Salis. 

Gehört  der  Kantonsbibliothek  in  Chur. 

Daraus  abgedruckt:  Canzun  dils  d£portai,  p.  523  f. 


Handschriften  gg5 

Ms.  Drs.  und  Ms.  Cl. 

Zwei  Rolleu,  welche  vou  den  Hauptpersonen  bei  der  Auffiilirung 
der  Comcdia  de  Sont(/a  Gienoveva  am  19.  Febr.  1849  in  Brigels  be- 
nutzt wurden,  beide  von  derselben  Hand  geschrieben. 

Im  Besitze  des  Herausgebers. 

Daraus  abgedruckt:   Sontga  Qienoveva,  p.  535—545. 

Ms.  Ts. 

Papierhandschrift  in  4",  32  foll.,  von  welchen  38  paginirt  sind, 
von  einer  Hand  aus  der  ersten  Hälfte  des  XIX.  Jahrh.  geschrieben. 

Im  Besitze  des  Herrn  Oberst  Theophil  von  Sprecher  in  Mayenfeld. 

Enthält  nur  die  pag.  552  if.  abgedruckte:  Lia  cuorta  Descripiim 
du   Viadi. 

Ms.  eil. 

Papierhandschrift  in  kl.  8^,  8  foll.,  von  einer  Hand  aus  dem 
Anfange  des  XIX.  Jahrh.  geschrieben,  f.  8«  trägt  das  Datum:  Breil 
ils  12  de  Acrel  1811,  und  die  Unterschrift  des  G lachen  Murezi 
Cabiallavetta;  wahrscheinlich  ist  dies  der  Schreiber  des  Liedes. 

Enthält  nur  die  p.  562  ff.  abgedruckte  Canxun  della  pafsiun  de 
Sumvitg. 

Ms.  Tv. 

Ein  Doppelblatt  in  fol^.,  von  einer  Hand  aus  dem  Anfange  dieses 
Jahrh.  geschrieben. 

Im  Gemeindearchiv  von  Tavetsch. 

Enthält  nur  das  p.  567  abgedruckte  Pareri  diu  Lndv.  Obj. 

Ms.  Tva. 

Ein  Doppelblatt  in  foP.,  von  einer  Hand  aus  dem  Anfange  des 
XIX.  Jahrh.  geschrieben. 

Im  Gemeindearchiv  von  Tavetsch. 

Enthält  nur  das  p.  568  f.  abgedruckte  Pareri  de  1814. 

Ms;  Tvb.  und  Tve. 

Zwei  Doppelblätter  in  fol**.,  von  einer  Hand  aus  dem  Anfange 
des  Jahrh.  geschrieben. 

Aus  dem  Gemeindearchiv  von  Tavetsch. 

Enthält  nur  das  p.  569  abgedruckte   Uorden  figl  on  1818. 

Ms.  Tve. 

Ein  Doppelblatt  in  fol".,  von  einer  Hand  aus  der  ersten  Hälfte 
des  Jahrh. 

Im  Gemeindearchiv  von  Tavetsch. 

Enthält  nur  den  p.  573  abgedruckten  Sarainefujt  dil  flalter. 


ggß  Handschriften 

Ms.  Bq. 

Papierhandschrift  kl.  8",  200  foll.,  von  Lehrer  Bisqiiolm  1844 
geschrieben,  f.  1  leer,  f.  2  trägt  den  Titel:  Cn[djisch  de  canxunn 
romo[n]tschaH  de  spasf  e  focietat.  f.  2^  und  f.  3*  sind  leer.  Von  f.  3'^ 
an  sind  die  Blätter  paginirt  bis  f.  92^^.     f.  99*'  und  f.  200  sind  leer. 

Im  Besitze  des  Herausgebers,   herrührend  von  Lehrer  ßisquolm. 

Daraus  abgedruckt:  Rischieni  denter  in  pur  ed  in  ntarcadon  de 
biestga,  p.  574. 

Ms.  Carg. 

Papierhandschrift  in  4",  28  foll.,  von  einer  Hand  aus  dem  An- 
fange des  XIX.  Jahrh.  geschrieben. 

Enthält  Muster  für  Hochzeitsreden,  KautTjriefe  und  ina  f'uonna 
dil  dretg  ner  dartgira  de  mats.  p.  24''  finden  sich  die  Notizen: 
Qiiefts  Plaidß  auden  Tier  a  Mi  Duitg  Äntoni  Cargiet,  de  far  per  er 
Num  dilg  Capitani  de  Matz  De  Dardin.  Pro  Äno  1819  queft  Oudifch 
auda  Tier  a  Mi  Thomaifch  Giofsep  Cargiet  de  Dardin.  Cudisch  de 
plaits  ed  Dertgiras  de  Spas  a  Tems  de  giuvanteitgna. 

Daraus  abgedruckt:  Fnormas  de  Plaids,  pag.  584  tf. 

Ms.  Ssch. 
Papierhandschrift  kl.  8°,  22  foll,  von  einer  Hand  aus  dem  An- 
fange des  XIX.  Jahrh.  geschrieben. 
In  der  Kantonsbibliothek  in  Chur. 
Enthält  nur  das  p.  590  ff.  abgedruckte  Fornmlaret  de  Plaids. 

Ms.  Tr. 

Papierhandschrift  in  foP.,  7  foll.,  von  der  Hand  des  Landrichters 
Theodor  de  Castelberg. 

Im  Besitze  des  Herausgebers. 

Daraus  abgedruckt:  La  Ligia  Orischa,  p.  590  ff. 

Ms.  Cd. 

Papierhandschrift  in  4",  66  foll.,  von  der  Hand  des  Tumaisch 
Antoni  Lumbriser  1835  abgeschrieben,  f.  2» — 34^  enthält  die 
Decrets  e  Statuds  della  Cadi.  Auf  dem  Titelblatt  steht  die  Bemerkung: 
Scret  giUj  e  furdaii  alla  Lrideivla    Vifchneioiia  de  Trun. 

Im  Archiv  des  alten  Hochgerichts  Diseutis. 

Daraus  abgedruckt:  Decrets  e  Statuds  della  Cadi,  pag.  611  ff. 


Handschriften  {^^7 

Ms.  Balt. 

Papierhaudschrift,  ein  Blatt  in  kl.  8",  vtni  einer  Hand  aus  dem 
XIX.  Jahrh. 

Im  Besitze  des  Herausgebers,  herrührend  von  der  Familie  Balletta 
in  Brigels. 

Daraus  abgedruckt:   Igt   Uors,  p.  623. 

Ms.  Dg. 

Papierhandschrift  in  foP.,  40  Seiten,  von  einer  unbekannten  Hand 
aus  dem  XIX.  Jahrh. 

Enthält  eine  grössere  Anzahl  Gedichte  von  Anton  Durgiai 
und  P.  Basilius  Cargiet. 

Im  Besitze  des  Herausgebers. 

Daraus  abgedruckt:  Canxun  dih  Turn[i]ers,  p.  636  f. 

Ms.  Si. 

Papierhandschrift  in  4^,  21  foU.  f.  2*-  17^  sind  von  der  Hand 
der  Maria  Nesa  Steinhauser  geschrieben,  fol.  V6^  —  H>  von  einer 
gewandteren  unbekannten  Hand. 

Enthält  Volks-  und  Schullieder. 

Im  Besitze  des  Herausgebers,  von  Herrn  Nationalrat  Stein- 
hauser  in  Sagens  herrührend. 

Daraus  abgedruckt:   Canxun  digl  on  1849,  p.  636  f. 

Ms.  Ne. 

Ein  Blatt  in  4^,   von   einer  Hand  des  XIX.  Jahrh.  geschrieben. 

Im  Besitze  des  Herausgebers. 

Enthält  nur  das  pag.  695  abgedruckte  Lied :   Onna  Maria  Bühler. 

Ms.  Fon. 

Papierhandschrift  in  4^  in  Leder  eingebunden,  von  verschiedenen 
Händen  des  XVII.  und  XVIII.  Jahrh.  Ursprünglich  ein  Gebetbuch: 
IN  CUDIschet  Da  heara  forts  uratiuns,  f.  4* — 142'^,  dem  die  Historia 
d' Abraham,  f.  1421»  bis  189^,  nebst  geistlichen  Liedern  und  das  Lied  von 
einem  ginvnal  de  Glaruna,  f.  195* — 210^,  beigefügt  wurden  und  zwar 
von  derselben  Hand,  welche  das  Gebetbuch  geschrieben  hat.  f.  iS""  findet 
sich  folgende  Notiz :  la  grouda  tri[s]tezia  ha  viei  tuccan  ach  ve  ach  ve 
dalnr  chei  en  mieu  cor  raugida  ils  reJng  da  inarx,  Ja  viort  ei  iigida  ha 
mei  privnu  dilg  miu  fehl  char  Buh  la  )uort  quelia  lia  iiginna  rusida  cUa 
fchanegia  a  nagln  ne  a  ping  ne  a  gron  ne  a  singiurs  e  ne  a  purfs, 
ne  a  Beils  ner  a  macorts  ella  ei  nna  scharffa  faidsch,  ca  talgia  ad  un 


388  Handschriften 

iiUjKir  (innnla  Biirra  hts  (jiKdlitad.s  Da  In.s  parsunas  fco  ei  [tat  fcritt 
enten  ily   Cudisch  da  vtoisas. 

Von  späteren  Händen  sind  politische  Lieder  und  die  Üraüim 
f.  214»— 244*  geschrieben  worden,  f.  244*»  —  251»  enthalten  eine  Todten- 
klage  auf  den  Dekan  Menfort Gabriel,  der  wir  folgende  Daten  entnehmen: 

E7it  jlg  on.   72 

Ha  Deus  (navent)   bein  prieu  davent 

da  nufs  jlg  niefs  fideivel  furvient, 

jlg  quäl  nufs  vefsen  gieu  bugent. 

Ejit  ils.  5.  gis  beiu  da  janer, 

Sco  ä  tutts  ei  bein  da  saver, 

Tenter  Liina  a  Las  duas 

La  nog  fparchieus  nave^it  da  nufs; 

füg  6  gis  eilfei)   Sutteraus, 

Änfemel  pievel  bear  Rafpau, 

Qnei  gi  ei  ftaus  bein  fin  La  sonda, 

ün  gi  da  Lamms  a  da  plonfdwr. 

Sähr  nuth  Grnsf,  ca  statt  gieu  Sellgias, 

Figet  ün  plaid  zimdt  da  marvelgias. 


Ses  Survients  ear  buc  fpitar, 
ils  bnns  fideivels  surviens, 
Quel-l  rengian  ufs  bein  da  quest  tenips, 
Quels  vengian  iisf  xundt  mal  salvai, 
Quels  vengian  zundt  par  säqitai. 
Quei  vein  nus  bein  catau  dagur 
da  gig  a  nou  Tschiou  a  vilgiur. 
Lgi  Survient  da  jefu  Christ 
vein  nus  sagir  bein  faig  antiert, 
nu^  vein  a  gli  cumgniau  gieu  dau, 
Quei  vein  nus  ounc  buc  ambUdan, 
nufs  vein  eär  rut  giu  trentta  Rengs, 
Quei  ven  a  nufs  bein  andament, 
nufs  vein  sagir  bein  faig  puccau, 
mo  efsen  bears  bein  an?'iglai. 
jls  buns  fideivels  surviefnjts 
Spiteigias  vufs  po  buc  ear  quels; 
ilg  Deus,  chei  gist  a  tutt  pufsents, 
vandetta  bein  ven  far  par  quels. 
Lilgin  bein  erae  da  Samuel, 


Handschriften  889 

Co  Said  ily  Ict  car  biw  Saver^ 
ch'el  hein  ear  gli  tanes  a  vont 
ilg  sieu  puccau  hein  ear  fchi  grond. 
Cur  Samuel  fuov  lur  ear  morts, 
vangiet  Said  hir  sagir  da  bot, 
Ma  Lücunfsch  her  beiti  par  ancurir, 
Afla  el  lur  fagir  ca  pli. 
El  fig,  fig  fuov  lur  bein  a;uriglaus, 
ch'el  vet  el  ear  buc  suvandau, 
Sco  el  vet  ear  bein  pardagau, 
Mo  ei  am  el  stau  antardaus. 
El  rigla  vet  bein  füg  davofs, 
El  flogt  Bargiva  Zuundt  da  cor, 
El  vet  tialglur  nagin  ruraufi^  ; 
Dens  el  ilg  vet  bein  bundanau, 
Spu7ideva  Larmas  cun  dalurs, 
Ruvaiis  vet  el  Sagir  nalgiur. 
Ti  bien  fideivel  Samuel^ 
jou  tei  ufs  bein  Les  car  tarier, 
jou  tei  ufs  bein  lefs  suvendar, 
jou  lefs  tei  buc  parfequitar. 
ilg  ver  bien  plaid  d'ilg  Senger  Dens 
A  cid  Jiai  quel  hnc  ubadieu, 
Autrocha  ca  jou  refs  quei  pudieUj 
Schi  hai  jou  ear  quei  buc  vallieu, 
Mo  ufs  les  jou  bein  fuvendar, 
Ad  ei  a  mi  Zundt  menma  tardf, 
La  Rigla  hai  ufs  silg  davofs, 
Quela  fchmarfchenta  bein  mieu  cor. 
El  get  bein  ear  Igi  Velgia  Stria, 
mi  fai  ti  famuel  vangir, 
cun  el  lefs  jou  ufs  bein  plidar, 
jou  el  lefs  ufsa  fuvendar e. 
dg  Giavel  bein  ilg  cumparet 
A  suefn/ter  bein  a  Said  bei  Igi  figet, 
Qidtava  el  Lou  bein  ear  daver, 
Chei  fufs  ilg  bien  Prufs  Samuel, 
jlg   Giavel  sehet  lur  a  Igi  Saul: 
„2V  das  a  mi  Zundt  malruvaus, 
Damoun  Stos  ti  fagir  tnurir, 
Tiers  mei  vens  ti  fagir  vangir!^ 


390  Handschriften 


Cur  Said  vet  qiiei  lur  yieit   TIdieu, 
Par  temina  eil  lur  bein  daiifs  gieu; 
Catta  Lur  bein  ear  dagur, 
chei  fufs  bein  ear  ilg  faiils  Singinr. 
Änguofcha  vet  lur  Zimdt  gro)ida 
Vidi  chierp  ad  er  vidi  L'Olma, 
Langitscha  bein  er  das  Sieu  cor 
Savet  el  er  nagin  gir  or, 
figett  quei  er  a  Igi  tontt  mal, 
Chel  fe%  er  lur  Stuvet  maxar. 
Ach,  vefs  Said  po  Sa  gieu  vieult, 
Schi  fufs  el  Semper  buc  pardius; 
ach,   veigias  po  er  tuts  a  daig 
Sin,  Saul  bein  er  col  n  faig, 
Mo  tutts  vi  jou  bein  er  rugar, 
ca  VHS  leigias  er  buc  Schi  far, 
jls  buns  fideivelfs  Siirvienfs 
SPiteigiafs  Po  er  bucca  quelfs; 
Carteit  a  quels  A  Sunvandeit, 
antrocica   Vufs  Bein  er  Pudeits, 
Chi  viva  Tschiou  er  Pranfsameng, 
Qiiel  niiera  bein  ximdt  Ledmneng. 


Par  Ragurdonxa  da  la  inortt 

Da  niefs  fideivel  bien  Sähr  forth, 

ilg  niefs  paftur,  ilg  fähr  Dgkan, 

A  mi  a  bears  pilgver  ftaus  chars. 

Sisonta  quater  onfs  hal  gieu, 

Quels  hal  ufs  tutts  bein  Cumplanieu, 

Qnrontta  onfs  ha  el  er  pardagau, 

Sco  el  sex,  nufs  ha  quei  declarau, 

Trenta  dufs  onfs  bein  er  qouu  Flem, 

Sco  a  bears  ven  quei  bein  andamcudf.  Amen. 
Das  Klagelied  spielt  offenbar  auf  die  Streitigkeiten  zwischen 
dem  Dekan  Menfort  Gabriel  und  der  Familie  de  Capol  an.  Es  ist 
von  der  Hand  des  Johannes  Zacharias  Brunn  er  geschrieben, 
welcher  die  Handschrift  in  den  Siebenziger  Jahren  des  XVII,  Jahr- 
hunderts besass  und  welcher,  wie  wir  einer  Notiz  auf  f.  253  entnehmen, 
am  10.  April  1671  sein  vil  geliebten  weih  Ai/n  heiratet  etc.  Später  war 
die  Handschrift  im  Besitze  seines  Sohnes  hujts  jacnm  fanteuna,   der 


Handschriften  891 

Äno  milU  setxin  ä  quitteordis  Ils  sex.  da  hornvng  die   cara   dn?rna 
spusa  regia  canginiia  heiratet. 

Gehört  der  Kantonsbibliothek  iu  Chur. 

Ms.  Bl. 

Papierhandschrift  in  kl.  8^  38  foll.,  in  einem  neuen  Einbände 
(die  eine  Hälfte  des  ursprünglichen  grauen  Umschlages  ist  noch  er- 
halten), von  zwei  Händen  ans  dem  XVIII.  Jahrh.  geschrieben.  Ent- 
hält Volks-  und  Kirchenlieder.  Die  Handschrift  stammt  aus  der 
Subselva. 

Gehört  der  Kantonsbibliothek  in  Chur. 

Daraus  abgedruckt:  I?i?ia  Canxwn  davart  üg  ohrist  P[ul],  p.  856  f. 

Ms.  Schd. 
Papierhandschrift  in  foP.,  7  foll.,  von  zwei  Händen  des  XVIII.  Jahrh 
In  der  Kantonsbibliothek  in  Chur. 
Enthält  nur  die  p.  860  abgedruckten  Tschoitamcnts  de  Scheid. 

Ms.  Ap. 

Papierhandschrift,  in  4^  in  Kartondeckel  mit  Rückleder,  von 
zwei  verschiedenen  Händen  aus  dem  XVIII.  und  XIX.  Jahrh.  ge- 
schrieben. 

Enthält  deutsche  und  romanische  Volks-  und  Kirchenlieder: 
f.  1»  steht,  von  der  ersten,  viel  gewandteren  Hand  herrührend. 
Difefs  Lieder  Buch  für  mich  Antony  Ärpagaufs  der  xu  Cmnbels 
Äno  17 5 9  Jahrs,  f.  1^  lesen  wir:  Martin  Äntjni Ärbagaus  Von  lüimbels 
A.  1781;  dies  ist  wohl  der  damalige  Besitzer  der  Handschrift. 

Aus  dem  Familienarchiv  des  Präsidenten  Arpagaus  von  Cumbels. 

Daraus  abgedruckt:  [Canxun]  und  Canxnn  dina  fcglia  anganada 
da  sin  agien  qnet  a  vana  speronxa,  p.  867  ff. 

Ms.  Dr. 

Papierhandschrift  in  kl.  8^  8  foll.,  von  einer  Hand  des  XVIII.  Jahrh. 
In   dem  Familienarchive   der   Frau  Oberst  Hess  -  Castelberg    in 

Disentis. 

Enthält  nur  die  p.  870  f.  abgedruckte  Canxun  de   Valtcrina. 

Ms.  Di. 

Papierhandschrift  in  kl.  8^  10  foll.,  von  der  Hand  des  Land- 
richters Theodor  de  Castelberg. 

In  der  Klosterbibliothek  Disentis. 

Daraus  abgedruckt:  Canxun  d'il  Berschament  de  Muster^  p.  872  f. 


Schlusswort  zw  Bd.  I  der  Rätoromanischen 
Chrestomathie 

(=  Romanische  Forschungen  IV.  1.,  VIII.  1.,  VIII.  4.) 


In  Fol^e  des  lebhaften  Interesses,  dem  nnsere  Chrestomathie  in 
den  weitesten  Kreisen  des  rätoromanischen  Volkes  begegnete,  sowie 
der  thatkräftigen  Unterstützung,  die  ihr  von  Seite  der  schweizerischen 
Bundesbehörden  zu  Teil  geworden  ist,  konnte  der  ursprüngliche  Plan 
des  Werkes,  wie  er  s.  Z.  (1888)  im  Prospekte  des  Herausgebers 
dargelegt  worden  war,  bedeutend  erweitert  und  dem  sur-  und  sub- 
selvischen  Folklore  ein  eigener  Band  eingeräumt  werden.  Die  erste 
Lieferung  dieses  Bandes,  den  wir  als  zweiten  bezeichnet  haben, 
umfasst  Märchen,  Sage,  Rätsel,  Sprichwort,  Kinderlied  und  Kinder- 
spiel. Die  zweite,  noch  ausstehende  Lieferung  wird  dem  Volkslied 
gewidmet  sein. 

Die  Ausscheidung  dieser  Orallitteratur  aus  dem  Pensum  des  ersten 
Bandes,  der  nach  den  drei  Jahrhunderten  unserer  geschriebenen 
Litteratur  in  drei  Lieferungen  sich  gliedert,  entspricht  auch  durch- 
aus der  Natur  der  Dinge.  Bei  den  Erzeugnissen  der  Volkspoesie  ist 
eine  Bestimmung  der  Entstehungszeit  sehr  schwierig.  Volkslied  und 
Märchen  z.  B.  gehören  überhaupt  nicht  einem  einzelnen  Jahrhundert 
an,  am  wenigsten  vielleicht  gerade  dem,  in  dem  sie  zufällig  ihre 
schriftliche  Aufzeichnung  gefunden  haben;  die  gesammte  Vergangen- 
heit erhebt  Anspruch  auf  sie,  wie  die  gesammte  Vergangenheit 
schöpferisch  gestaltend  an  ihnen  thätig  war.  Und  völlig  verdient  hat 
diese  Orallitteratur  die  ihr  erwiesene  Ehre  der  Zuweisung  eines  be- 
sonderen Bandes  durch  ihren  inneren  Werth:  es  ist  der  reichste  und 
nationalste  Teil  unserer  Litteratur  überhaupt.  (S.  das  bezügliche 
Vorwort  der  1.  Lieferung  des  II.  Bandes.) 

Schon  aus  der  ersten  Lieferung  dieses  ersten  Bandes  wird  der 
freundliche  Leser  ersehen  haben,  dass  es  unser  Bestreben  war,  nicht 
nur  die  sprachlich  interessantesten  Texte   zu   liefern,   sondern  durch 


Schlusswort  893 

die  Auswahl  und  Zusammenstellung  derselben  ein  treues  Bild  der 
Entwicklung  von  Cultur  und  Litteratur  unseres  Volkes  überhaupt  zu 
geben.  So  berücksichtigten  wir  vorzüglich  die  so  zahlreichen  Denk- 
mäler des  Volksrechtes,  die  Chroniken  und  Memoiren,  die  politischen 
Lieder,  deren  Abfassnngszeit  sich  bestimmen  liess,  wie  die  Erzeug- 
nisse der  religiösen  Kampflitteratur  des  siebenzehnten  und  achtzelmten 
Jahrhunderts.  Dabei  glauben  wir  so  ziemlich  alle  Volksbücher  und 
Lieder,  welche  für  die  vergleichende  Litteraturgeschichte  wertvoll 
waren,  in  charakteristischen  Proben  vorgeführt  zu  haben. 

Was  wir  an  handschriftlichen  ]\Iaterialien  bieten  —  es  mag  uns 
gestattet  sein,  auch  hier  darauf  hinzuweisen  —  ist  die  Frucht  einer 
mehr  als  zwanzigjälirigen  Sammlerthätigkeit^  in  welcher  wir  von  einer 
grossen  Anzahl  von  Freunden  und  Freundinnen  unserer  nationalen 
Litteratur  unverdrossen  unterstützt  wurden.  Und  wie  sehr  bedurften 
wir  dieser  Unterstützung,  denn  beim  Mangel  an  jeder  grösseren 
Bibliothek  oder  Handschriftensammlung,  wie  er  bis  in  die  neueste 
Zeit  herrschte,  musste  man,  von  Thal  zu  Thal  Avandernd.  häufig  in 
den  Dachkammern  alter  Häuser  die  bestaubten  Manuscripte  aus  den 
Truhen  suchen. 

Unsere  besondere  Sorgfalt  ging  dahin,  der  subselvischen  Litteratur 
eine  möglichst  reiche  Vertretung  zu  gewähren.  Für  die  beiden  ersten 
Jahrhunderte  gelang  uns  das  auch;  für  das  neunzehnte  Jahrhundert 
dagegen  bereitete  die  gewaltig  fortschreitende  Germanisation  der 
Hinterrhein thäler  unübersteigliche  Schwierigkeiten. 

Da  die  Erweiterung  des  Gesammtplanes  uns  auch  innerhalb 
des  ersten  Bandes  mehr  Raum  verschaifte ,  ward  es  möglich ,  eine 
Anzahl  von  Sprachdenkmälern  vollständig  und  bei  den  Dichtern  des 
ausgehenden  achtzehnten  und  des  neunzehnten  Jahrhunderts  die 
sämmtlichen  bedeutenderen  poetischen  Erzeugnisse  aufzunehmen. 

Von  allen  Druckwerken  des  siebenzehnten  Jahrhunderts  haben 
wir  entw^eder  in  der  ersten  Lieferung  oder,  weil  einzelne  erst  in 
der  letzten  Zeit  aufgefunden  worden  sind,  im  Anhange  zur  dritten 
Lieferung  Proben  gegeben,  indem  jeder  dieser  ältesten  Texte  bei 
der  Mannigfaltigkeit  der  dialektischen  Varietäten  und  dem  Schwanken 
der  historischen  Orthographie  ein  sprachliches  Interesse  besitzt. 

Zu  dem  über  die  beim  Abdruck  befolgten  Grundsätze  früher 
Gesagten  ist  noch  Folgendes  nachzutragen: 

In  den  meisten  Handschriften  des  siebenzehnten  und  achtzehnten 
wie  auch  noch  in  den  ersten  Dezennien  des  neunzehnten  Jahrhunderts 
war  die  Interpunktion  so  mangelhaft  und  regellos,  dass  der  Heraus- 


394  .Schlusswort 

geber  es  vorgezogen  hat,  moderne  Interpunktion  einzuführen.  Nur  bei 
ganz  wenigen  Ausnahmen  konnte  die  ursprüngliche  Interpunktion  bei- 
behalten werden.  — 

Am  Schlüsse  des  zweiten  Bandes  werden  kurze  biographische 
Notizen  über  die  angeführten  Autoren,  wie  über  die  Entstehungszeit, 
die  kulturelle  und  litterarische  Bedeutung  der  von  uns  ganz  oder 
teilweise  publizirten  Weisthümer,  Dorfstatuten,  Lieder  und  Streit- 
schriften folgen.  Zugleich  soll  wenigstens  bei  einer  Anzahl  von 
Märchen,  Sagen,  Rätseln  und  Kindersprüchen  ihre  Bedeutung  für 
den  ursprünglichen  Volksglauben  der  Rätoromanen  erörtert  und  durch 
ähnliche  Erzeugnisse  aus  dem  Folklore  anderer,  besonders  der  roma- 
nischen Völker  illustrirt  werden. 

Bei  der  grösseren  Anzahl  von  sur settisch eu  Manuskripten  und 
dem  reichen  folkloristischen  Materiale  aus  Sur-  und  Sutsess,  die  uns 
zu  sammeln  gelungen,  glaubten  wir,  dem  Sursettischen  einen  eigenen 
Band  einräumen  zu  sollen,  und  so  gaben  wir,  abgesehen  von  dem 
Gurt  MulTament,  1611,  und  dem  Cuort  Muoffament,  1615,  keine  sur- 
settischen  Texte  in  diesem  Bande. 

Dem  Vorstand  der  Kantonsbibliothek  zu  Chur,  Herrn  Professor 
Candreja,  und  dem  der  rätoromanischen  Bibliothek  des  Klosters 
Disentis,  Hochwürden  Herrn  Pater  Basilius  Berther,  den  übrigen 
Besitzern  rätischer  Handschriften,  welche  mit  so  grosser  Liberalität 
die  Benutzung  der  Manuscripte  ihrer  Sammlungen  gestattet  haben, 
sowie  Herrn  Bundesrath  Lachenal,  der  uns  durch  seine  erfolgreichen 
Bemühungen  das  Autograph  des  Pater  Basilius  Cargiet  aus  der  k.  Hof- 
bibliothek zu  Berlin  auf  diplomatischem  Wege  besorgt  hat,  sei  hier 
der  beste  Dank  ausgesprochen. 

Mit  aufrichtigster  Dankbarkeit  sei  hier  auch  des  verstorbenen 
Herrn  Bundesrath  Schenk  gedacht,  der  unserer  Chrestomathie  beson- 
deres Interesse  und  grösstes  Wohlwollen  bezeigt  hat. 


Inhalt 

von  Bd.  I  der  Rätoroinanischeii  Chrestomsitliie  (=  Romauisclie 
Forschimgeii  IV.  1.,  VIII.  1.,  VIII.  4). 


Seite 

Daniel  Bon ifaci IV  1 — 8 

Catechifmiis  IBOl       1—8 

Vorrede 1 

Widmung •     .     .  3 

Annotatio 3 

Davard  la  Tscheina  digl  Signer 3 

Co  ün  Giu\Tiai  de  ordinär  la  luefa ö 

Co  ün  Giuvnal  de  Tervir  ä  mefa ö 

Co  igl  Giuvnal  fe  de  falvar,  cur  ch'ell  Jetts  loa  ä  niela      ....  G 

igl  XXXIV.  Pfahn 7 

igl  XXIII.  Pfalm 8 

igl  CXII.  Plalm 8 

Gion  Antoni  Calvenzano 9— .30 

Curt  Moffament  Ißll 9—17 

Als  devotioss  Legents 9 

Della  Icifition,  et  fin  del  Chriftian 9 

Dellä  cretta 9 

Della  Credentfcha 10 

Della  fperonza 12 

Della  Carezia !•> 

Dels  Commandamens  de  Den 1<> 

Bref  apologetica  1612 18—22 

In  Court  Mouffament  1615 22—30 

Tier  quels  ch'een  legier  queft  Cuodcfch 22 

Della  fcafizgiun  digl  Christgiaun 23 

Della  Cardientfcha.     Cap.  II 23 

DeUa  Cardientfcha.     Cap.  III '-4 

DeUa  Speronza 26 

Adam  Nauli "^^"^1 

Anatomia  dil  svlaz  1618 ^0    3< 

Eifi  da  mai  nigin  pargatieri -^0 

Schi  mangiein  uu.s  la  caru,  a  bueiu  il  Ibung  da  Chrift?     ....  32 

Gi  la  fearra  dil  babb  uoft ^'-^ 

Vangieus  ei  ilg  Autechrift -J^ 


.S9()  I'ihalt. 

Seite 

Ilg  Celestial  Hifiius^alcni,  1()20 37—40 

Rhetus,  1621 40—42 

Steffan  Gabriel ' 42—58 

Ilg  ver  sulaz  da  picvol  giiivai),  1020 42 — 52 

Qucita  Canzuii  ci  fachia  ent  ilg  on.  1G04.  cur  ilg  Reg  da  8pania 

ha  bagiau  la  fortezia  en  Yultlina 42 

Psalm  XCIIII 43 

Davart  la  Loscheza 44 

Davart  ilg  Pitaneug 45 

Davart  ilg  Saltar 46 

Davart  L'Eivradad 47 

Davart  la  Gitigouza 47 

Davart  la  Scuvidouza 48 

Davart  la  Persecutiun 49 

Davart  la  fin  d'ilg  Mund 50 

11  ver  sulaz  da  pievel  giuvan,  1641) 52  —  53 

Co  Abraham  ha  maiidau  fiu  tilg  Ifac  .     .          52 

Unua  ftadera  da  paCar  quäl  feie  vera  cardienl'cha,  1625     .     .  53-  58 

Vorwort 53 

Davart  la  Baselgia  la  quäl'-  eis  eu  Tsehiel 54 

Luci  Gabriel 59—72 

Ilg  uief  Teftaraent,  1648 59—65 

Vorwort , 59 

Cap.  XVIII 60 

Cap.  XIX 62 

Priedi  fin  la  bara  Dilg  Sigorr  land  Richter  Calpar   Schmidt 

da  grieueck 65 — 69 

Ilg  Chiet  d'ils  Grischuns,  1665    . 70—72 

Canzun  mefsa  si  sin  Giunker,  Giacen  de  Mont 73 — 74 

.AI    Ludwig  Molitor 74-79 

Üu  cudifchet  da  soinchias  historias,  1652 74 — 79 

L'Historia  da  Susanna 74 

Davart  ils  duns  da  Dens 76 

Davart  ilg  curs  d'ilg  mund       78 

Ün  Rieug  sin  on  nief  dilg  1656 79—80 

Fuorma    da   menar  ilg  dreig   souenter  il   [criminal|    dreig 

enteu    il   Comin    da  lomneza,   1659 80-84 

Fuorma    da    menar    il   dreig,    fouenter   il  ziuil  dreig  enteu 

il  Comin  da  lomneza 84—89 

Zacharias  da  Salo 89—101 

Spieghel  de  devotiun,  1665 89 — 91 

Da  vardt  la  vitta  merits  a  soinghiadat  de  Maria 89 

La  Glisch  sin  il  Candelier,  1685 91—101 

La  vita  de  soing  Placi  Sigisbert 91 

La  vita  dilg  beau  Martir  Rusca 93 

H.  Caflisch 101—103 

La  Vusch  da  Deus  ner  Soings  Discurs,  1669 101  —  103 

Cap.  II 101 


Inhalt.  89t 

Seite 

Christian  Gav eleu t8 104 

Praxis  Pietatis,  1670 104 

Uuua  curta  Uratiim  da  dauiuQS 104 

Baizar  Alig 1U4     108 

La  PalTivu,  1()72 104     107 

Epii'tolas  ad  Evangelis,   1074 107-108 

Epiltla  fi  la  fial'ta  da  Baonia 107 

Euangeli  fi  la  fiafsta  da  Baonia 108 

Urazchiun  da  Mars   gis  ner  Mezeamna,    l(i74 10!* — 112 

Augustin  Wendenzen 112 — 117 

La  vita  de  nies  signier  Jesus  Christus,  1075 112     114 

Memorial  della  passiun,  1605 115 

Declaratiun  della  8.  Messa 115 

Formvlar  de  refponder  a  gidar  ils  fpirituals,  1070    ....  115 — 117 

Johann  Grass 117 — 122 

Ils  Pl'alms  d'ilg  Ibinc  prophct  a  reg  David,  1083      ....  117-122 

Ilg  IL  Psalm 117 

Ilg  XVIII.  Psalm 118 

Ilg  CXLVII.  Psalm 121 

Ilg  CXLVIIL  Psalm 122 

C  u  d  i  s  c  h  d  e  C  a  n  z  u  n  s 123     153 

Cauzuns  devotiusas,  1685 123—128 

In  autra  de  Noffa  Donna 123 

In  antra 124 

Canzun  de  foing  Placi,  e  loing  Sigisbert 124 

Canzun  della  Caftiadat 127 

Coufolaziun  della  olma  devoziufa,  1090 12fl — 142 

In'  autra  Canzun  per  la  Quareifma 129 

Ils  fiat  foing  Viarfs 130 

Canzun  de  S.  Beuedetg 130 

In  autra  Canzun  per  Gl'advent 133 

Canzuns  de  Nadal  1 133 

In  autra  Canzun  de  Daniel' 135 

In'  autra  canzun  del  Sheiver 130 

In'  autra  Canzun  de  Quareifma 137 

Della  Miraculufa  Bafelgia  De  nofsa  Donna  a  Tiunt 139 

Canzun  de  nofsa  Donna .  141 

Devociufas  Canzvns,  1695 143—140 

Canzvu  dil  .5.  Rosarii 143 

Canziui  de  Nadal 144 

II  Moribund  prende  cumgiau 145 

Canzun  della  Mort 145 

Consolatiim  della  olma  devotiusa,  1703 140     149 

Dieus  ludaus  da  tuttas  creatiras 140 

Canzun  della  Vanadat  Mundana 148 

Confolatiun  della  olma  devotiu.sa,  1731 149—153 

Canzun  de  N.  C.  Donna  da  Citail 149 

Canzun  de  S.  Wechier  de  Tumegl 151 

Romanische  Forschungen   VIII.  57 


898  Inhalt. 

Seite 

Johan  Mu'l) 154—162 

Unna  Canzun  ner  Dispita  tenter  laua  ad  ilg  Fieuc       .     .     .     154 — 158 

Soings  Discurs,  1680 159—162 

Cordiala  Congratulatiun 159 

Davart  la  Grondezia  da  las  peinas  d'ilg  Uffieru 159 

Christian  Caminada 163—160 

Un  muffament  davart  la  praeparatiun  tiers  la  mort,  1690      .     163—165 

Soings  partriarchaments 163 

In  Prezius  scazi  della  olma,  1690 166  —  167 

Ina  bialla  reuelatiun 166 

Oraziun 107 

Ina  cvorta  nizeivia  e  devozivsa  Fvorraa 108—170 

Oraziun  de  dir  avont  prender  Penetienzia  Sacraraentala      ,     .     .     168 

Oraziun  fuenter  la  Confefsiun 168 

Oraziun  avont  fe  peiTergiar 169 

Oraziun  de  dir,  fuenter  ch'in  ei  fe  pervergiau 169 

La  Mira  de  Bein  morir,  1691 170—173 

A  quel  che  lega 170 

Paig  Spiritual  cun  S.  Jofeph 171 

Canzun  de  S.  Joseph 171 

In'  autra  Canzun  de  S.  Joteph    ...  172 

AndreaNicka 173—175 

Cunfiert  da  l'olma  cartenta,  1692 173 — 175 

Uratiun  a  partrachiements  par  ün  Bab  d'cafa 173 

Schentaments  da  Flem 175—181 

Ilg  Chiett  yuvan  d'ilgs  Grifchunl's 181—185 

Inna  canzun  a  quella  da  breill 185 — 187 

Una  canzun(s)  chel  Praedicant  da  Ilantz  ä  fatta 187—188 

La  Canzun  cur  jlg  füg  da  Sörz-Fortt  ei  jeu  a  guara    .     .     .     189—192 

Inna  Canzun  Da  Durmantar 193 

Una  canzun  davart  la  cunpartonza 193 — 194 

Uraziun  da  rugar  par  ina  beiada  fin 195 

ilg  saltar  dils  morts 196—199 

Unna  Canzun  davart  il  spiert  a  la  carn 199—200 

[Da]  Vartt  ilg  rieh  hum 201—202 

Cuorta  Memoria 202—208 

Augustin  Stöcklin,  il  62avei  avat 202 

Cuort  Entruidament  de  Carmelo,   1700 VIII  1—2 

Ina  Canzun  da  Malla  Curada  Da  Herculaufs  De  Capaull  .     .       2 — 3 

L'uiara  de  Sagoing 3 — 6 

Canzun  S.  Martin 7 

Cvdesch  Della  Soingia  Messa 8 

Cura  che  ei  dat  las  Vras 8 

Eecomendatiun  agl  Cor  de  Jefu 8 

Tier  noffa  Donna  &  tier  ils  SS.  Patruns 8 

CarldeCurtins 8 

Soingias  Letanias,   1704 8 — 9 

Ils  Quiudifch  Mifteris  de  foing  Jofeph 8 


Inhalt  899 

Seit« 

Claf  dil  Purgatieri,  1712 10—11 

Per  iua  olraa  de  tiu  bien  amig iQ 

II  Viadi  a  Jerusalem  (vier  Parallel  texte) 12—21 

Gion  Christ  Caduff 22-25 

Teftamen  dell'  olnia,    1705 22—25 

Davart  las  obligaziuns,  che  ha  in  Vifchinadi 22 

Muflamens  da  diu  Signiur  nialCeun 23 

Co  dei  in  Oberkeit  ledepurtar  encunter  lur  Subiets?       ....  24 
Unna  Canzun,   Faichia  par  Caschun  da  la  Scüridinna   digl 

Solelg,  17  06 25—27 

Adelbcrt  de  Funs    . 27—31 

Noua  Steilla  dell  [aj  [Mar],  1712 27—28 

Oratiun  Tier  il  Grond  e  Glorius  Patriarcha  s.  BENEDEIG   .     .  27 

Dilg  Suondar  Christum,  1716 28—31 

Cap.  I 28 

Cap.  II 29 

Cap.  III 30 

A  1  ex  i  u  s  C  a  m  e  n 31  —34 

II  penitent  bein  mossavs,  1713 31 — 34 

Oraziun 31 

Stabat  Mater 32 

Oratiun  tier  S.  Barbla 33 

Pungs  Creminals 34 — 35 

La  Temma  da  Deus 36 — 38 

Jon  Linard 38 — 42 

Uüa  curta  a  clara  Informatiun,  1717 38—42 

Unna  curta  Defcriptiun  davart  ilg  niz  da  queft  Cudilchet  ...  38 

Ca  la  S.  Scartira  poffig  a  deigig  vangir  ligida 39-42 

LaBibla,1718 42—52 

Anc'hinas  Obfervatiuns  lur  quel't'  Üvra  al  Lectur       ....  42 

Deuteronomium 43 — 45 

La  Canzun  da  Moiles 43 

Ilg  Cudisch  da  Ruth 45-49 

Cap.  I 45 

Cap.  II 47 

Ilg  Cudisch  da  Job 49-50 

Cap.  XIV 49 

La  Prophetia  Jelaia 50—52 

Cap.  I 50 

Canzun  digl  Vuel'ch  S.Valentin  1720 52—53 

Historia  da  Barlaam  et  Giosafat  (vier  Parallel  texte)      ....  54     60 

La  Veta  da  Sointgia  Genoveva  (vier  Paralleltexte) 60—67 

In  Pastur,  che  prenda  c[om]gnau 68—69 

CanzundaSoingAntoni 69 — 70 

La  Bref  d'la  Terra 70—74 

Da  CauTsas  da  Dergira 74 — 77 

Fuorma  dilg  Dreig  Crimiual  da  Lgiont 78 — 80 

Dreg  da  Malafizi  (zwei  Parallel  texte)  81—86 

57* 


900  Inhalt. 

Seite 

Rasch  ieni  den  tpr  i  lg  rieh  h  um  a  la  m  ort 86—87 

Bref  daniur 88 — 8'J 

Daniel  de  Bagnolo 80     00 

Defensiun  della  vera  Cardienscha,  1746 80  -00 

Encunter  ils  Türcks 80 

Descriptiun  d'ilg  Boing  da  d'Alvegny 91—04 

Informatiun  della  Exera])(l)[s]iun  et  Immunität 04-08 

Conradin  Riola • 08—101 

Musica  spirituala,  1740 08—101 

Dedicatiim 08 

Was  lebet,  was  schwebet 100 

Canzun  da  cautar  en  las  Scolas 101 

Canzun  della  Lavina  a  Rueras   (zwei  Parallel text«) 102     104 

La  Tromba  dil  giuvenessen  di 104 — 106 

Istoria  de  ina  inozenta  Grova  e  Soing  Virich  (zwei  Parallel- 
texte)      107-100 

La  veta  de  Sointgia  Rosina 110 — 112 

Furma  da  tschentar  Darchirä 112 — 114 

Cudil'ch  de  niedcschinas 114—116 

Unna  Canzun  Davart  la  mort 116-117 

Canzun  dellas  pli  suenter  causas 117     118 

Canzun  digl  temps  grazius 118 — 110 

Abraham  Willy 110     121 

Siffonta  tschunc  historias  biblicas,  1755 110—121 

Davart  Samson 119 

Canzuns  dils  Tu  mbliaschins 122-120 

1 122 

II ^ 124 

Canzun  dils  treis  humens  da  vieulden 120 — 133 

Statuts  da  Fürstenau  ad  Ortenstein 134 — 138 

CasperCollemberg 138—140 

Viadi  en  l'isla  de  Frontscha,  1765 138—140 

Mattli  Conrad 141—145 

Novas  canzuns  fpiritualas,  1784 141 — 145 

Canzun  davart  la  Passiun 141 

Canzun  davart  'lg  unviern 144 

Davart  la  buntad  da  Dens  anvers  da  nossa  patria 144 

La  Cur a 145—146 

Canzun  entuorjnj  ir  cngiart 146 — 148 

Statuus  par  una  Cumpangia 148 — 150 

Canzuns  de  Valterina 1.50-162 

Canzun  sur  las  presentas  fatshendas 150 

II 152 

III 156 

IV 157 

V 1.58 

Canzun  dedicada  ails  cumins 150 

Tschantamen ts  da  Montogna 162 — 165 


I 


Inhalt.  901 

Seite 

Theodor   de   Castelberg 165     185 

Canziin  comonsurada  al  tomps,   17Ü4  (zwei  Paralleltextej    .     .  105 

Relatiun  aigl  Landtag 1G7 

In'  antra  canznn  comcnsurada  al  tcinps   niev   (zwei    rarallel- 

texte) 170 

La  vieuva  lestia 173 

La  Canznn  dils  8tan8 182 

Las  Schubas  Schei 185 

Christian  Fidel  Hanseniann 185 — 187 

Canznn  de  Spass 185 

Orazinn  panegyirca 181) 

Glicnart  Balleta 187     189 

Poesias  I 187 

Poesias  II 188 

Raport  dils  Depntai  de  Lnnineza 189 — l'Jl 

ehrest  Gliauard  Arpagans 191     192 

Brefs  I 191 

Brefs  II 192 

Canznn  da  la  Guerra  d'ilg  Cnlm  Dnssera 193—194 

Uiari  de  Berchter 195— 2ÜU 

Dnitg  Balleta 200     210 

Cudisch  de  niia  vetta 200     210 

Anno  1798 202 

Empreschnnnameng  dei)li  ilgs  8.  d'averel,  1799 207 

Pertraitgs  da  Liung' Urialla 210-213 

Gion  Rndolf  Steinhauser 213-21(5 

La  Passiun  da  Somvitg 217— 22* 

La  Passinn  de  Lumbreiu -27 — 230 

La  Dertgira  Nauscha  (zwei  Parallcltextc) 231—244 

Georg  Anton  Vieli 513-516 

Canznn  dils  deportai 513 

Canznn  de  scheiver -il^ 

Canznn  pils  pnrs 514 

Canzun  sin  daniev,  1803 514 

Marsch  viers  la  perpetnadat 515 

Peter  Anton   de   Latour 516— j51 

II  Ranver 51^ 

II  comunisnuis  en  poesia 534 

Sontgia  Gienoveva 53o 

Diversas   Cantatas    e  Canzuns    or    dalla    Tragocdia    Soiutgia 

Gienoveva o4<  -a4ö 


Golo 


547 


Canzun  din  ginven 54* 

Cftnzun  snr  la  prsemavera 548 

Cantada  della  trauppa 548 

Notizias  ord  la  vetta  de  landrechter  Nicolaus  Maissen       .     .  549 

Gion  Paul  Tomaschet ?^""^  ^^j?^ 

Ina  cuorta  Descriptiun  dil  Viadi 552—558 


902  Inhalt. 

Seite 

La  ö^^  Partiziun  Divers  Viadis  din  liug  en  lautpr  e  finalmein  a  Malta  552 

La  (jta  l'artiziun.    Davon  de  Malta  ontochen  Rodis  et  Alexandria  553 

Canzun  f i  ii  la  Fiasta,  1801 559—5(30 

Canzun  sin  ils  13  de  Favrcr,  1805 560    5(52 

Canzun  della  pafsiun  de  Somvitg 562 — 564 

Suspirs  d'in  moribund  tier  Maria 565 — 5(3(j 

Uordens   de   Tu  i  et  seh 567—573 

Pareri  de  1811        567 

Parori  de  1814       568 

Uorden  figl  oii  1818 569 

Sarame[n]t  dil  Salter 573 

Rischieni  denter  in  pur  cd  in  marcadon,  1812 574 

Florian  Walther 575 — 577 

CoIIectiun  da  Cauzuns  Öpiritualas,  1816 .  575—577 

Canzuji  davart  la  Providentia  da  Deu.s 575 

Canzun  da  Parraavera 575 

Fidonza  si  Dens 576 

Uraziun  par  la  Patria 576 

Canzun  en  la  Seola 577 

Gelli  Cadisch       ' 578—583 

Igl  Onu  de  Fomaz,  1817.  1822 578—583 

Fuormas  de  Plaids 584—590 

FuoiTna  de  Domendar  vin  de  Caval.s 584 

jn  auter  plaid  de  Domendar  vin  de  Cavals 585 

Plaid  de  Domendar  la  Signura  Spufsa 587 

Plaid  de  far  enchonter  ails  Matz,  Cura  che  ei  veing  faig  fratgias  587 
[Aschia]  Riiponden  quel,  che  Meina  la  Spul'sa,  Cura  Chils  Matz 

an  Domendau  vin  de  Cavals 588 

Queft  Plaid  auda  de  far  a  quel,  che  Meina  la  Signiura  Spufsa  .  589 

Plaid  de  Domeudar  la  Signiura  Spufsa 589 

Plaid  de  far  ad  in,  che  Meina  la  Spufsa 590 

Form ularet  de  Plaids 590—597 

Fuorma  da  Rugar  ün  Spiritual  p'ilg  ßattem 590 

Fuorma  da  rugar  Padrins  ner  Madritfchas 591 

Fuorma  dad'  angraziar  par  quella  Hanur 591 

Fuorma  dad  anvidar  ä  Nozzas 592 

Rasposta  sin  quei 592 

Fuorma  cur  üu  pafsa  ent  ilg  Uffici  da  Maftral 593 

Unn'  autra  Fuorma  ente  Suralgionta  Caschun 594 

Unna  fuorma  da  metter  gia  ilg  Uffici  da  Maftral 595 

Fuorma  da  dumondar  ünua  Spusa 59(5 

La  Ligia  Grischa 597 — 611 

Dccrets  e  Statuds  della  Cadi 611 — 622 

Surpafsaments  Carnals 611 

Davart  Sepagamentar  per  Deivets 612 

Davart  Steiftands  e  Concuorfs 614 

Davart  Ugaus  et  Ugadias 616 

Davart  la  Chatscha 617 


liihult.  ()Q;', 

Seite 

Schiizgelt fjl9 

Davart  Conipoteuza  Judiziara 020 

Davard  Plantar  Pumera G22 

Luis  Balletta (j23 

Igl  Uors Ö23 

Lania[u]tischuns  della  Schuldada G23— 624 

Canzuu    tier   l'ujarra G24 

II  Milifer  de   la  Cadi (i2.')  — 020 

Codex  Criminal    1838 020—031 

Inzeudi 028 

Rubaria,  Spoliaziun 029 

Joseph  Casanova 531 032 

INA  EGLIADA  anavos 031 

Maurus  Rothmuud 032—03") 

La  tiarra  dils  sgniaffers 032 

Canzun  sur  ils  effects  diu  hieu  glas  vin 033 

Anton  Durgiai 035 — 037 

Wilhelm  Teil 035 

Canzun  dils  Turn(i  ers 030 

Canzun  digl  on,  1849 637—638 

Pader  Baseli  Cargiet 638—546 

Gliada  eilg  avignir 638 

L'admiraziun 039 

Perfcrutescha  buc  ils  arcans  de  Dieu 039 

La  Mort 040 

Cummiau  dils  Millissers  de  Mult^r 041 

La  Fortuna  ei  infidabla      .     .     .     • 041 

La  puii  Travaulta 042 

Daniev 043 

Euina  dils  tirans 044 

Schanetg  dils  tiers 044 

De  quater  sort  tschupials 645 

Igl  e  git  ed  fe  grev 045 

Salid  ad  in  President  niev  eligiu 045 

La  Mort  il  pli  sincer  fpiegcl 045 

In  plaid  als  giuvens 645 

In  plaid  als  grons 645 

II  Leng 645 

Placi  Condrau 640     652 

II  Righi  grischun 640 

Ventschidas 648 

La  Pissiun  manada  si  a  Lumbrein 649 

Gieli  Caduff 652—654 

Canzun  de  la  vall  de  Dapp 652 

Las  fenimas  curaschusas  de  Luugneza 652 

La  patria 653 

La  fossa 654 

Paul  Corai 655—658 


904  Inhalt. 

Seite 

Sin  bienmaun,  1859 655 

La  Canzun  davart  il  seun • 655 

Johannes  Barandun 658 — 665 

Fablas,  Siemis  a  Wilhehn  Teil,  1860 658—661 

La  giuvantegna  dilg  Johannes  Barandun,  1864 661 — 665 

Da  Selgias  a  Feldis 668 

Anton  Huouder 666—668 

Gl'  Ischi 666 

II  Pur  Sursilvan    .     .         666 

II  pur  suveran 666 

Gl'  Ischi  a  Truu 667 

Gl'  Ischi 667 

Gl'  Ischi  a  Trun 667 

G.  Antoni  Bühler 668—684 

Mia  patria 668 

Empermischun  alla  patria 668 

Tut  dat  commiau 668 

La  flur  alpina 669 

Lamentatiun 669 

Wilhelm  Teil 670-682 

Emprima  Scena 670 

Seconda  Scena 677 

La  vendetga       682 

La  quacra  a  ses  affous       ,  682 

La  rosa  dell'  aua 683 

II  referendum 684 

Giou   Antoni  Tuor 684—690 

Nu'ei  ventira 684 

En  Speronza 685 

II  zen 685 

Mort  della  Murouza 687 

Eeflectiuns  sur  il  project  „Lucraanier" 687 

Gieri  Nuth 690-695 

Landrichter  Peter  Antoni  de  Latour 690 

Pater  Thcodosius 692 

Fidel   Willi 695 

Unna  Maria  Bühler  de  Doraat 695 

Gion  Arpagaus 696—704 

Guder  e  schar  guder,  quei  fa  piascher 696 

Igl  on  1867 698 

Sehe  ti  viil  prender,  sehe  dai 701 

II  schar  encrescher 703 

Semeglias 704 

Alexander  Balletta 705—714 

Memorias  diu  um  vegl 705 — 712 

Errur  e  Recouciliaziuu 712—714 

Giacheu   Caspar  Muoth 714 — 768 

La  Liunga  Notg-Nadal 714 


I 


Inhalt.  90f) 

Seite 

Las  Spatlunzas 717 

La  vusch  de  S.  Gliezi 721 

II  bov  a  la  rauua 722 

II  spueutegl 722 

Igl  äsen  e  siu  patrun 728 

La  dimna  e  la  gagliua 723 

Pregiudezis 723 

La  dertgira  nauscha  de  Valondau 726 

La  cigogna  a  Luzein 729 

La  veglia  lavonza 730 

Igl  Eremit  S,  Sigisbert 731 

AI  pievel  romonseh 730 

II  tiiann  Victor 737 

A  Mesiras 741 

II  cumin  d'  Ursera,  142ö 747 

Co  'gl  avat  de  Muster,  Pieder  de  Pultengia  va  a  cumniin  oii 

d'  Ursera 747 

Co'  ils  d'  Ursera  tau  cumin 752 

Co  'gl  avat  de  Muster  dat  la  spartgida 757 

Ils  dialects  raetoroniontschs 762 

Martin  Cadonau 769—770 

Casti  Sogn  Gieri   en  la  Surselva  Grischuna 769 

Poesias 770—774 

La  mumma  sil  camp  de  battaglia 770 

Ils  scolars  della  scola  «era 771 

A  Casa 773 

P.  Baseli  Berther 774—788 

La  malsogua  dil  Toni 774 

Venderdis  sogn  sut  la  crusch 775 

Pertratgs  dil  Toni  de  scuas 770 

II  di  dellas  olmas 770 

Jeu  endirel  er'  cun  Tei ! 777 

Sas  era  nua  Giuf  ei? 778 

Giachen  Michel  Nay 788 — 793 

AI  poet  della  Ligia  Grischa 788 

La  pasculatiun  cvimina 789 

Ils  fuinelgs  en  trfegha 790 

La  perdunonza 791 

Florin  Berther 793—797 

II  \äadi  a  Jerusalem 793 

Alphons  Tuor 797-802 

La  fossa  sper  la  tur 797 

II  sursilvan  egl  jester 799 

Igl  avis 800 

öuglielm  TeU 800 

A  Scarborough 801 

Alias  steilas 802 

Maria  Ursula  Cavelti 802-805 


90()  Inhalt 

Seite 

Fabiola 802 

Lescha  federala  de  stumadira  e  concuors 805 — 809 

Tierz  titel 805 

Florin  Caraathias 810—812 

La  lodola 810 

La  fugia  en  Egipta 810 

Nossa  viarva 811 

Inschriften 813—814 

1 813 

11 813 

III 813 

IV 813 

V 814 

IV 814 

VII 814 

Finch'sche  Inschrift 814 

.Vachträge 815—881 

Steffan  Gabriel 815-821 

Ilg  Ver  Sulaz  da  pievel  giuvan,  1611 815—821 

A  Tuts  Vers  Cartents 815 

lOn  hai  parchieu  giu  ilg  pievel  giuvan 818 

Quefta  Cauziui  ei  faigchia  ent  ilg  on  1604.  cur  ilg  Reg  da  Spania 

ha  bagiau  la  fortezchia  en  Vultlina 818 

Unna  Canzun  Davart  d'  ilg  Spirt  a  da  la  Carn 820 

Ina  Canzuu  da  quels  9  hummens?,  1652 822 

Men-Fort  Gabriel 823—824 

Uratiuns  salideivlas,  1663 823—824 

O  Senger  ti 823 

Gieli  de  Monte 825—826 

Ina  nizeivla  a  dauatiusa  fuorma,   1670 825—826 

Widmung 825 

Cura  cha  ilg  Spiritual  wafin  ilg  Altar       826 

Cura  cha  ilg  Spiritual  enfschziewa  la  Mefsa 826 

Baizar  Alig 826—8.34 

Enzacontas  Canzuus  spiritvalas,  1674 826 — 834 

Einleitung 826 

Canzun  digl  Advent 826 

Canzun  della  Quareilnia 827 

Ina  Canzun  da  Palchgias 828 

lua  Canzun  digl  Sacrament 830 

Canzun  digl  S.  Rol'ari       830 

Ina  antra,  ca  nies  Segner  ha  priu  Comgniau  da  N.  Donna     .     .  832 

Ina  autra  Canzun  de  N.  D.  della  glifch 832 

Ina  Canzun  digl  agid  de  Dieu •     .     .  834 

II  Chief  giuvan,  1674 835—836 

[Canzuu]  1674 836—837 

Canzun  ä  Lgi  pievel  giuven  da  Duin 837 — 839 


Inhalt  907 

Seite 

Tgl  vffon  bein  mussau,  1679 839—840 

VEgni  tier  mei  mes  vffons 889 

P.  Gion  Jeneliu 841—844 

La  Bealla  Vita,  a  Beada  Mort  de  S.  Valentin,  1080      .     .     .  841—844 

WEltkündig,  vor  a  dar  eis  ei 841 

VI 841 

VII.  S.  Valeutin 842 

VIII 842 

S.  Valeutin,  Pieer  a  Marter 842 

S.  Valentin  Vefc  a  Marter 843 

Cauzun  Della  Vanadat,  1680 844-846 

Ina  nova,  bialla  Canzun  de  nossa  chara  donna 846 — 849 

Cudisch  de  Canzuns  (1690—1695) 850—851 

Cauzun  della  compagnia  dil  foing  Nuni  de  Maria     ....  851 

Peter  8aluz 852—8.54 

Plaid  svr  fossa,  1693 852—853 

Persoualia 852 

Un  curt  antrvidament  par  la  juvantengia  en  las  scolas,  1739  853 — 854 

Alf,  Aur,  Alp,  Art 853 

Una  Canzun  da  Cantar  en  las  Scolas 853 

La   suenter  veglia  del'  olnia,  1693 855 — 856 

Star  enfchanuglias  avont  il  Crucifix 855 

Inua  Canzun  davart  ilg  obrist  P[ul] ....  856 — 857 

Jacob   Battalia 858—860 

Igl  Fideivel  a  Pardert  Dispensadur,  1702 858—860 

Personalia ■ 858 

Tschentamens  de  Scheid 860—867 

[Canzun] 867-868 

Canzun    dina   feglia   anganada 869—870 

Cauzun   de  Valterina 870 — 872 

Cauzun   d'il  Berschament  de  Muster 872—874 

Antoni   Casanova 874-879 

Priedi  per  domengia  d'eugraziament,  1877 874 

Gion  Martin  Darms 879-881 

Priedi  salvaus  a  Gliont  la  Domengia  dils  27.  August,  1893    .  879 

Nachwort 882-892 

Schlusswort   zu  Band  I    der    Eätoromauischen    Chrestomathie 

(=  Eomanische  Forschungen  IV.  1.,  VIIL  1.,  VIIL  4.  892-894 

Inhalt  von  Bd.  I   der  Kätoromauischen  Chrestomathie  (=  Romanische 

Forschungen  IV.  1.,  VIIL  1.,  VIIL  4.) 895—907 


i 


PC     Romanische  Forschungen 

3   * 

R5 

Bd. 8 


PLEASE  DO  NOT  REMOVE 
CARDS  OR  SLIPS  FROM  THIS  POCKET 

UNIVERSITY  OF  TORONTO  LIBRARY